២. សិក្ខាបទវណ្ណនា

សិក្ខាបទបាឋមាតិកា

ឯវំ សរណគមនេហិ សាសនោតារំ ទស្សេត្វា សាសនំ ឱតិណ្ណេន ឧបាសកេន វា បព្ពជិតេន វា យេសុ សិក្ខាបទេសុ បឋមំ សិក្ខិតព្ពំ, តានិ ទស្សេតុំ និក្ខិត្តស្ស សិក្ខាបទបាឋស្ស ឥទានិ វណ្ណនត្ថំ អយំ មាតិកា –

‘‘យេន យត្ថ យទា យស្មា, វុត្តានេតានិ តំ នយំ;

វត្វា កត្វា វវត្ថានំ, សាធារណវិសេសតោ.

‘‘បកតិយា ច យំ វជ្ជំ, វជ្ជំ បណ្ណត្តិយា ច យំ;

វវត្ថបេត្វា តំ កត្វា, បទានំ ព្យញ្ជនត្ថតោ.

‘‘សាធារណានំ សព្ពេសំ, សាធារណវិភាវនំ;

អថ បញ្ចសុ បុព្ពេសុ, វិសេសត្ថប្បកាសតោ.

‘‘បាណាតិបាតបភុតិ-ហេកតានានតាទិតោ;

អារម្មណាទានភេទា, មហាសាវជ្ជតោ តថា.

‘‘បយោគង្គសមុដ្ឋានា, វេទនាមូលកម្មតោ;

វិរមតោ ច ផលតោ, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘‘យោជេតព្ពំ តតោ យុត្តំ, បច្ឆិមេស្វបិ បញ្ចសុ;

អាវេណិកញ្ច វត្តព្ពំ, ញេយ្យា ហីនាទិតាបិ ចា’’តិ.

តត្ថ ឯតានិ បាណាតិបាតាវេរមណីតិអាទីនិ ទស សិក្ខាបទានិ ភគវតា ឯវ វុត្តានិ, ន សាវកាទីហិ. តានិ ច សាវត្ថិយំ វុត្តានិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ អាយស្មន្តំ រាហុលំ បព្ពាជេត្វា កបិលវត្ថុតោ សាវត្ថិំ អនុប្បត្តេន សាមណេរានំ សិក្ខាបទវវត្ថាបនត្ថំ. វុត្តំ ហេតំ –

‘‘អថ ខោ ភគវា កបិលវត្ថុស្មិំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន សាវត្ថិ តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន …បេ… អថ ខោ សាមណេរានំ ឯតទហោសិ – ‘កតិ នុ ខោ អម្ហាកំ សិក្ខាបទានិ, កត្ថ ច អម្ហេហិ សិក្ខិតព្ព’’’ន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សាមណេរានំ ទស សិក្ខាបទានិ, តេសុ ច សាមណេរេហិ សិក្ខិតុំ, បាណាតិបាតាវេរមណី…បេ… ជាតរូបរជតបដិគ្គហណា វេរមណី’’តិ (មហាវ. ១០៥).

តានេតានិ ‘‘សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូ’’តិ (ទី. និ. ១.១៩៣; ម. និ. ២.២៤; វិភ. ៥០៨) សុត្តានុសារេន សរណគមនេសុ ច ទស្សិតបាឋានុសារេន ‘‘បាណាតិបាតា វេរមណិសិក្ខាបទំ សមាទិយាមី’’តិ ឯវំ វាចនាមគ្គំ អារោបិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឯវំ តាវ ‘‘យេន យត្ថ យទា យស្មា, វុត្តានេតានិ តំ នយំ វត្វា’’តិ សោ នយោ ទដ្ឋព្ពោ.

សាធារណវិសេសវវត្ថានំ

ឯត្ថ ច អាទិតោ ទ្វេ ចតុត្ថបញ្ចមានិ ឧបាសកានំ សាមណេរានញ្ច សាធារណានិ និច្ចសីលវសេន. ឧបោសថសីលវសេន បន ឧបាសកានំ សត្តមដ្ឋមំ ចេកំ អង្គំ កត្វា សព្ពបច្ឆិមវជ្ជានិ សព្ពានិបិ សាមណេរេហិ សាធារណានិ, បច្ឆិមំ បន សាមណេរានមេវ វិសេសភូតន្តិ ឯវំ សាធារណវិសេសតោ វវត្ថានំ កាតព្ពំ. បុរិមានិ ចេត្ថ បញ្ច ឯកន្តអកុសលចិត្តសមុដ្ឋានត្តា បាណាតិបាតាទីនំ បកតិវជ្ជតោ វេរមណិយា, សេសានិ បណ្ណត្តិវជ្ជតោតិ ឯវំ បកតិយា ច យំ វជ្ជំ, វជ្ជំ បណ្ណត្តិយា ច យំ, តំ វវត្ថបេតព្ពំ.

សាធារណវិភាវនា

យស្មា ចេត្ថ ‘‘វេរមណិសិក្ខាបទំ សមាទិយាមី’’តិ ឯតានិ សព្ពសាធារណានិ បទានិ, តស្មា ឯតេសំ បទានំ ព្យញ្ជនតោ ច អត្ថតោ ច អយំ សាធារណវិភាវនា វេទិតព្ពា –

តត្ថ ព្យញ្ជនតោ តាវ វេរំ មណតីតិ វេរមណី, វេរំ បជហតិ, វិនោទេតិ, ព្យន្តីករោតិ, អនភាវំ គមេតីតិ អត្ថោ. វិរមតិ វា ឯតាយ ករណភូតាយ វេរម្ហា បុគ្គលោតិ, វិការស្ស វេការំ កត្វា វេរមណី. តេនេវ ចេត្ថ ‘‘វេរមណិសិក្ខាបទំ វិរមណិសិក្ខាបទ’’ន្តិ ទ្វិធា សជ្ឈាយំ ករោន្តិ. សិក្ខិតព្ពាតិ សិក្ខា, បជ្ជតេ អនេនាតិ បទំ. សិក្ខាយ បទំ សិក្ខាបទំ, សិក្ខាយ អធិគមូបាយោតិ អត្ថោ. អថ វា មូលំ និស្សយោ បតិដ្ឋាតិ វុត្តំ ហោតិ. វេរមណី ឯវ សិក្ខាបទំ វេរមណិសិក្ខាបទំ, វិរមណិសិក្ខាបទំ វា ទុតិយេន នយេន. សម្មា អាទិយាមិ សមាទិយាមិ, អវីតិក្កមនាធិប្បាយេន អខណ្ឌការិតាយ អច្ឆិទ្ទការិតាយ អសពលការិតាយ ច អាទិយាមីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អត្ថតោ បន វេរមណីតិ កាមាវចរកុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតិ, សា បាណាតិបាតា វិរមន្តស្ស ‘‘យា តស្មិំ សមយេ បាណាតិបាតា អារតិ វិរតិ បដិវិរតិ វេរមណី អកិរិយា អករណំ អនជ្ឈាបត្តិ វេលាអនតិក្កមោ សេតុឃាតោ’’តិ ឯវមាទិនា (វិភ. ៧០៤) នយេន វិភង្គេ វុត្តា. កាមញ្ចេសា វេរមណី នាម លោកុត្តរាបិ អត្ថិ, ឥធ បន សមាទិយាមីតិ វុត្តត្តា សមាទានវសេន បវត្តារហា, តស្មា សា ន ហោតីតិ កាមាវចរកុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតីតិ វុត្តា.

សិក្ខាតិ តិស្សោ សិក្ខា អធិសីលសិក្ខា, អធិចិត្តសិក្ខា, អធិបញ្ញាសិក្ខាតិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ សម្បត្តវិរតិសីលំ លោកិកា វិបស្សនា រូបារូបឈានានិ អរិយមគ្គោ ច សិក្ខាតិ អធិប្បេតា. យថាហ –

‘‘កតមេ ធម្មា សិក្ខា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ…បេ… តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ, ឥមេ ធម្មា សិក្ខា.

‘‘កតមេ ធម្មា សិក្ខា? យស្មិំ សមយេ រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ…បេ… បញ្ចមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ, ឥមេ ធម្មា សិក្ខា.

‘‘កតមេ ធម្មា សិក្ខា? យស្មិំ សមយេ អរូបបត្តិយា…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសហគតំ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ, ឥមេ ធម្មា សិក្ខា.

‘‘កតមេ ធម្មា សិក្ខា? យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ, ឥមេ ធម្មា សិក្ខា’’តិ (វិភ. ៧១២-៧១៣).

ឯតាសុ សិក្ខាសុ យាយ កាយចិ សិក្ខាយ បទំ អធិគមូបាយោ, អថ វា មូលំ និស្សយោ បតិដ្ឋាតិ សិក្ខាបទំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តោ ពហុលីករោន្តោ’’តិ ឯវមាទិ (សំ. និ. ៥.១៨២). ឯវមេត្ថ សាធារណានំ បទានំ សាធារណា ព្យញ្ជនតោ អត្ថតោ ច វិភាវនា កាតព្ពា.

បុរិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឥទានិ យំ វុត្តំ – ‘‘អថ បញ្ចសុ បុព្ពេសុ, វិសេសត្ថប្បកាសតោ…បេ… វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ’’តិ, តត្ថេតំ វុច្ចតិ – បាណាតិបាតោតិ ឯត្ថ តាវ បាណោតិ ជីវិតិន្ទ្រិយប្បដិពទ្ធា ខន្ធសន្តតិ, តំ វា ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ សត្តោ. តស្មិំ បន បាណេ បាណសញ្ញិនោ តស្ស បាណស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា វធកចេតនា បាណាតិបាតោ. អទិន្នាទានន្តិ ឯត្ថ អទិន្នន្តិ បរបរិគ្គហិតំ, យត្ថ បរោ យថាកាមការិតំ អាបជ្ជន្តោ អទណ្ឌារហោ អនុបវជ្ជោ ច ហោតិ, តស្មិំ បរបរិគ្គហិតេ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិនោ តទាទាយកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា ឯវ ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. អព្រហ្មចរិយន្តិ អសេដ្ឋចរិយំ, ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិមេថុនប្បដិសេវនា កាយទ្វារប្បវត្តា អសទ្ធម្មប្បដិសេវនដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា អព្រហ្មចរិយំ. មុសាវាទោតិ ឯត្ថ មុសាតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស អត្ថភញ្ជនកោ វចីបយោគោ កាយបយោគោ វា, វិសំវាទនាធិប្បាយេន បនស្ស បរវិសំវាទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានមេវ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា មិច្ឆាចេតនា មុសាវាទោ. សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ បន សុរាតិ បញ្ច សុរា – បិដ្ឋសុរា, បូវសុរា, ឱទនសុរា, កិណ្ណបក្ខិត្តា, សម្ភារសំយុត្តា ចាតិ. មេរយម្បិ បុប្ផាសវោ, ផលាសវោ, គុឡាសវោ, មធ្វាសវោ, សម្ភារសំយុត្តោ ចាតិ បញ្ចវិធំ. មជ្ជន្តិ តទុភយមេវ មទនិយដ្ឋេន មជ្ជំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អត្ថិ មទនិយំ, យេន បីតេន មត្តោ ហោតិ បមត្តោ, ឥទំ វុច្ចតិ មជ្ជំ. បមាទដ្ឋានន្តិ យាយ ចេតនាយ តំ បិវតិ អជ្ឈោហរតិ, សា ចេតនា មទប្បមាទហេតុតោ បមាទដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ, យតោ អជ្ឈោហរណាធិប្បាយេន កាយទ្វារប្បវត្តា សុរាមេរយមជ្ជានំ អជ្ឈោហរណចេតនា ‘‘សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋាន’’ន្តិ វេទិតព្ពា. ឯវំ តាវេត្ថ បាណាតិបាតប្បភុតីហិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ឯកតានានតាទិវិនិច្ឆយំ

ឯកតានានតាទិតោតិ ឯត្ថ អាហ – កិំ បន វជ្ឈវធកប្បយោគចេតនាទីនំ ឯកតាយ បាណាតិបាតស្ស អញ្ញស្ស វា អទិន្នាទានាទិនោ ឯកត្តំ, នានតាយ នានត្តំ ហោតិ, ឧទាហុ នោតិ. កស្មា បនេតំ វុច្ចតិ? យទិ តាវ ឯកតាយ ឯកត្តំ, អថ យទា ឯកំ វជ្ឈំ ពហូ វធកា វធេន្តិ, ឯកោ វា វធកោ ពហុកេ វជ្ឈេ វធេតិ, ឯកេន វា សាហត្ថិកាទិនា បយោគេន ពហូ វជ្ឈា វធីយន្តិ, ឯកា វា ចេតនា ពហូនំ វជ្ឈានំ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកបយោគំ សមុដ្ឋាបេតិ, តទា ឯកេន បាណាតិបាតេន ភវិតព្ពំ. យទិ បន នានតាយ នានត្តំ. អថ យទា ឯកោ វធកោ ឯកស្សត្ថាយ ឯកំ បយោគំ ករោន្តោ ពហូ វជ្ឈេ វធេតិ, ពហូ វា វធកា ទេវទត្តយញ្ញទត្តសោមទត្តាទីនំ ពហូនមត្ថាយ ពហូ បយោគេ ករោន្តា ឯកមេវ ទេវទត្តំ យញ្ញទត្តំ សោមទត្តំ វា វធេន្តិ, ពហូហិ វា សាហត្ថិកាទីហិ បយោគេហិ ឯកោ វជ្ឈោ វធីយតិ. ពហូ វា ចេតនា ឯកស្សេវ វជ្ឈស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកបយោគំ សមុដ្ឋាបេន្តិ, តទា ពហូហិ បាណាតិបាតេហិ ភវិតព្ពំ. ឧភយម្បិ ចេតមយុត្តំ. អថ នេវ ឯតេសំ វជ្ឈាទីនំ ឯកតាយ ឯកត្តំ, នានតាយ នានត្តំ, អញ្ញថេវ តុ ឯកត្តំ នានត្តញ្ច ហោតិ, តំ វត្តព្ពំ បាណាតិបាតស្ស, ឯវំ សេសានម្បីតិ.

វុច្ចតេ – តត្ថ តាវ បាណាតិបាតស្ស ន វជ្ឈវធកាទីនំ បច្ចេកមេកតាយ ឯកតា, នានតាយ នានតា, កិន្តុ វជ្ឈវធកាទីនំ យុគនន្ធមេកតាយ ឯកតា, ទ្វិន្នម្បិ តុ តេសំ, តតោ អញ្ញតរស្ស វា នានតាយ នានតា. តថា ហិ ពហូសុ វធកេសុ ពហូហិ សរក្ខេបាទីហិ ឯកេន វា ឱបាតខណនាទិនា បយោគេន ពហូ វជ្ឈេ វធេន្តេសុបិ ពហូ បាណាតិបាតា ហោន្តិ. ឯកស្មិំ វធកេ ឯកេន, ពហូហិ វា បយោគេហិ តប្បយោគសមុដ្ឋាបិកាយ ច ឯកាយ, ពហូហិ វា ចេតនាហិ ពហូ វជ្ឈេ វធេន្តេបិ ពហូ បាណាតិបាតា ហោន្តិ, ពហូសុ ច វធកេសុ យថាវុត្តប្បការេហិ ពហូហិ, ឯកេន វា បយោគេន ឯកំ វជ្ឈំ វធេន្តេសុបិ ពហូ បាណាតិបាតា ហោន្តិ. ឯស នយោ អទិន្នាទានាទីសុបីតិ. ឯវមេត្ថ ឯកតានានតាទិតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អារម្មណតោតិ បាណាតិបាតោ ចេត្ថ ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណោ. អទិន្នាទានអព្រហ្មចរិយសុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានានិ រូបធម្មេសុ រូបាយតនាទិអញ្ញតរសង្ខារារម្មណានិ. មុសាវាទោ យស្ស មុសា ភណតិ, តមារភិត្វា បវត្តនតោ សត្តារម្មណោ. អព្រហ្មចរិយម្បិ សត្តារម្មណន្តិ ឯកេ. អទិន្នាទានញ្ច យទា សត្តោ ហរិតព្ពោ ហោតិ, តទា សត្តារម្មណន្តិ. អបិ ចេត្ថ សង្ខារវសេនេវ សត្តារម្មណំ, ន បណ្ណត្តិវសេនាតិ. ឯវមេត្ថ អារម្មណតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អាទានតោតិ បាណាតិបាតាវេរមណិសិក្ខាបទាទីនិ ចេតានិ សាមណេរេន ភិក្ខុសន្តិកេ សមាទិន្នានេវ សមាទិន្នានិ ហោន្តិ, ឧបាសកេន បន អត្តនា សមាទិយន្តេនាបិ សមាទិន្នានិ ហោន្តិ, បរស្ស សន្តិកេ សមាទិយន្តេនាបិ. ឯកជ្ឈំ សមាទិន្នានិបិ សមាទិន្នានិ ហោន្តិ, បច្ចេកំ សមាទិន្នានិបិ. កិន្តុ នានំ ឯកជ្ឈំ សមាទិយតោ ឯកាយេវ វិរតិ, ឯកាវ ចេតនា ហោតិ, កិច្ចវសេន បនេតាសំ បញ្ចវិធត្តំ វិញ្ញាយតិ. បច្ចេកំ សមាទិយតោ បន បញ្ចេវ វិរតិយោ, បញ្ច ច ចេតនា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. ឯវមេត្ថ អាទានតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ភេទតោតិ សាមណេរានញ្ចេត្ថ ឯកស្មិំ ភិន្នេ សព្ពានិបិ ភិន្នានិ ហោន្តិ. បារាជិកដ្ឋានិយានិ ហិ តានិ តេសំ, យំ តំ វីតិក្កន្តំ ហោតិ, តេនេវ កម្មពទ្ធោ. គហដ្ឋានំ បន ឯកស្មិំ ភិន្នេ ឯកមេវ ភិន្នំ ហោតិ, យតោ តេសំ តំសមាទានេនេវ បុន បញ្ចង្គិកត្តំ សីលស្ស សម្បជ្ជតិ. អបរេ បនាហុ – ‘‘វិសុំ វិសុំ សមាទិន្នេសុ ឯកស្មិំ ភិន្នេ ឯកមេវ ភិន្នំ ហោតិ, ‘បញ្ចង្គសមន្នាគតំ សីលំ សមាទិយាមី’តិ ឯវំ បន ឯកតោ សមាទិន្នេសុ ឯកស្មិំ ភិន្នេ សេសានិបិ សព្ពានិ ភិន្នានិ ហោន្តិ. កស្មា? សមាទិន្នស្ស អភិន្នត្តា, យំ តំ វីតិក្កន្តំ, តេនេវ កម្មពទ្ធោ’’តិ. ឯវមេត្ថ ភេទតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

មហាសាវជ្ជតោតិ គុណវិរហិតេសុ តិរច្ឆានគតាទីសុ បាណេសុ ខុទ្ទកេ បាណេ បាណាតិបាតោ អប្បសាវជ្ជោ, មហាសរីរេ មហាសាវជ្ជោ. កស្មា? បយោគមហន្តតាយ. បយោគសមត្តេបិ វត្ថុមហន្តតាយ. គុណវន្តេសុ បន មនុស្សាទីសុ អប្បគុណេ បាណាតិបាតោ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណេ មហាសាវជ្ជោ. សរីរគុណានន្តុ សមភាវេ សតិ កិលេសានំ ឧបក្កមានញ្ច មុទុតាយ អប្បសាវជ្ជតា, តិព្ពតាយ មហាសាវជ្ជតា ច វេទិតព្ពា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អបិ ចេត្ថ សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានមេវ មហាសាវជ្ជំ, ន តថា បាណាតិបាតាទយោ. កស្មា? មនុស្សភូតស្សាបិ ឧម្មត្តកភាវសំវត្តនេន អរិយធម្មន្តរាយករណតោតិ. ឯវមេត្ថ មហាសាវជ្ជតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

បយោគតោតិ ឯត្ថ ច បាណាតិបាតស្ស សាហត្ថិកោ, អាណត្តិកោ, និស្សគ្គិយោ, ថាវរោ, វិជ្ជាមយោ, ឥទ្ធិមយោតិ ឆប្បយោគា. តត្ថ កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា បហរណំ សាហត្ថិកោ បយោគោ, សោ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សភេទតោ ទុវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឧទ្ទិស្សកេ យំ ឧទ្ទិស្ស បហរតិ, តស្សេវ មរណេន កម្មុនា ពជ្ឈតិ. ‘‘យោ កោចិ មរតូ’’តិ ឯវំ អនុទ្ទិស្សកេ បហារបច្ចយា យស្ស កស្សចិ មរណេន. ឧភយថាបិ ច បហរិតមត្តេ វា មរតុ, បច្ឆា វា តេនេវ រោគេន, បហរិតក្ខណេ ឯវ កម្មុនា ពជ្ឈតិ. មរណាធិប្បាយេន ច បហារំ ទត្វា តេន អមតស្ស បុន អញ្ញេន ចិត្តេន បហារេ ទិន្នេ បច្ឆាបិ យទិ បឋមបហារេនេវ មរតិ, តទា ឯវ កម្មុនា ពទ្ធោ ហោតិ. អថ ទុតិយបហារេន, នត្ថិ បាណាតិបាតោ. ឧភយេហិ មតេបិ បឋមបហារេនេវ កម្មុនា ពទ្ធោ, ឧភយេហិបិ អមតេ នេវត្ថិ បាណាតិបាតោ. ឯស នយោ ពហុកេហិបិ ឯកស្ស បហារេ ទិន្នេ. តត្រាបិ ហិ យស្ស បហារេន មរតិ, តស្សេវ កម្មពទ្ធោ ហោតិ.

អធិដ្ឋហិត្វា បន អាណាបនំ អាណត្តិកោ បយោគោ. តត្ថបិ សាហត្ថិកេ បយោគេ វុត្តនយេនេវ កម្មពទ្ធោ អនុស្សរិតព្ពោ. ឆព្ពិធោ ចេត្ថ និយមោ វេទិតព្ពោ –

‘‘វត្ថុ កាលោ ច ឱកាសោ, អាវុធំ ឥរិយាបថោ;

កិរិយាវិសេសោតិ ឥមេ, ឆ អាណត្តិនិយាមកា’’តិ. (បាចិ. អដ្ឋ. ២.១៧៤);

តត្ថ វត្ថូតិ មារេតព្ពោ បាណោ. កាលោតិ បុព្ពណ្ហសាយន្ហាទិកាលោ ច, យោព្ពនថាវរិយាទិកាលោ ច. ឱកាសោតិ គាមោ វា និគមោ វា វនំ វា រច្ឆា វា សិង្ឃាដកំ វាតិ ឯវមាទិ. អាវុធន្តិ អសិ វា ឧសុ វា សត្តិ វាតិ ឯវមាទិ. ឥរិយាបថោតិ មារេតព្ពស្ស មារកស្ស ច ឋានំ វា និសជ្ជា វាតិ ឯវមាទិ.

កិរិយាវិសេសោតិ វិជ្ឈនំ វា ឆេទនំ វា ភេទនំ វា សង្ខមុណ្ឌិកំ វាតិ ឯវមាទិ. យទិ ហិ វត្ថុំ វិសំវាទេត្វា ‘‘យំ មារេហី’’តិ អាណត្តោ, តតោ អញ្ញំ មារេតិ, អាណាបកស្ស នត្ថិ កម្មពទ្ធោ. អថ វត្ថុំ អវិសំវាទេត្វា មារេតិ, អាណាបកស្ស អាណត្តិក្ខណេ អាណត្តស្ស មារណក្ខណេតិ ឧភយេសម្បិ កម្មពទ្ធោ. ឯស នយោ កាលាទីសុបិ.

មារណត្ថន្តុ កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា បហរណនិស្សជ្ជនំ និស្សគ្គិយោ បយោគោ. សោបិ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សភេទតោ ទុវិធោ ឯវ, កម្មពទ្ធោ ចេត្ថ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

មារណត្ថមេវ ឱបាតខណនំ, អបស្សេនឧបនិក្ខិបនំ, ភេសជ្ជវិសយន្តាទិប្បយោជនំ វា ថាវរោ បយោគោ. សោបិ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សភេទតោ ទុវិធោ, យតោ តត្ថបិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ កម្មពទ្ធោ វេទិតព្ពោ. អយន្តុ វិសេសោ – មូលដ្ឋេន ឱបាតាទីសុ បរេសំ មូលេន វា មុធា វា ទិន្នេសុបិ យទិ តប្បច្ចយា កោចិ មរតិ, មូលដ្ឋស្សេវ កម្មពទ្ធោ. យទិបិ ច តេន អញ្ញេន វា តត្ថ ឱបាតេ វិនាសេត្វា ភូមិសមេ កតេបិ បំសុធោវកា វា បំសុំ គណ្ហន្តា, មូលខណកា វា មូលានិ ខណន្តា អាវាដំ ករោន្តិ, ទេវេ វា វស្សន្តេ កទ្ទមោ ជាយតិ, តត្ថ ច កោចិ ឱតរិត្វា វា លគ្គិត្វា វា មរតិ, មូលដ្ឋស្សេវ កម្មពទ្ធោ. យទិ បន យេន លទ្ធំ, សោ អញ្ញោ វា តំ វិត្ថដតរំ គម្ភីរតរំ វា ករោតិ, តប្បច្ចយាវ កោចិ មរតិ, ឧភយេសម្បិ កម្មពទ្ធោ. យថា តុ មូលានិ មូលេហិ សំសន្ទន្តិ, តថា តត្រ ថលេ កតេ មុច្ចតិ. ឯវំ អបស្សេនាទីសុបិ យាវ តេសំ បវត្តិ, តាវ យថាសម្ភវំ កម្មពទ្ធោ វេទិតព្ពោ.

មារណត្ថំ បន វិជ្ជាបរិជប្បនំ វិជ្ជាមយោ បយោគោ. ទាឋាវុធាទីនំ ទាឋាកោដនាទិមិវ មារណត្ថំ កម្មវិបាកជិទ្ធិវិការករណំ ឥទ្ធិមយោ បយោគោតិ. អទិន្នាទានស្ស តុ ថេយ្យបសយ្ហបដិច្ឆន្នបរិកប្បកុសាវហារវសប្បវត្តា សាហត្ថិកាណត្តិកាទយោ បយោគា, តេសម្បិ វុត្តានុសារេនេវ បភេទោ វេទិតព្ពោ. អព្រហ្មចរិយាទីនំ តិណ្ណម្បិ សាហត្ថិកោ ឯវ បយោគោ លព្ភតីតិ. ឯវមេត្ថ បយោគតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អង្គតោតិ ឯត្ថ ច បាណាតិបាតស្ស បញ្ច អង្គានិ ភវន្តិ – បាណោ ច ហោតិ, បាណសញ្ញី ច, វធកចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, វាយមតិ, តេន ច មរតីតិ. អទិន្នាទានស្សាបិ បញ្ចេវ – បរបរិគ្គហិតញ្ច ហោតិ, បរបរិគ្គហិតសញ្ញី ច, ថេយ្យចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, វាយមតិ, តេន ច អាទាតព្ពំ អាទានំ គច្ឆតីតិ. អព្រហ្មចរិយស្ស បន ចត្តារិ អង្គានិ ភវន្តិ – អជ្ឈាចរិយវត្ថុ ច ហោតិ, តត្ថ ច សេវនចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, សេវនបច្ចយា បយោគញ្ច សមាបជ្ជតិ, សាទិយតិ ចាតិ, តថា បរេសំ ទ្វិន្នម្បិ. តត្ថ មុសាវាទស្ស តាវ មុសា ច ហោតិ តំ វត្ថុ, វិសំវាទនចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, តជ្ជោ ច វាយាមោ, បរវិសំវាទនញ្ច វិញ្ញាបយមានា វិញ្ញត្តិ បវត្តតីតិ ចត្តារិ អង្គានិ វេទិតព្ពានិ. សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានស្ស បន សុរាទីនញ្ច អញ្ញតរំ ហោតិ មទនីយបាតុកម្យតាចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, តជ្ជញ្ច វាយាមំ អាបជ្ជតិ, បីតេ ច បវិសតីតិ ឥមានិ ចត្តារិ អង្គានីតិ. ឯវមេត្ថ អង្គតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

សមុដ្ឋានតោតិ បាណាតិបាតអទិន្នាទានមុសាវាទា ចេត្ថ កាយចិត្តតោ, វាចាចិត្តតោ, កាយវាចាចិត្តតោ ចាតិ តិសមុដ្ឋានា ហោន្តិ. អព្រហ្មចរិយំ កាយចិត្តវសេន ឯកសមុដ្ឋានមេវ. សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ កាយតោ ច, កាយចិត្តតោ ចាតិ ទ្វិសមុដ្ឋានន្តិ. ឯវមេត្ថ សមុដ្ឋានតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

វេទនាតោតិ ឯត្ថ ច បាណាតិបាតោ ទុក្ខវេទនាសម្បយុត្តោវ. អទិន្នាទានំ តីសុ វេទនាសុ អញ្ញតរវេទនាសម្បយុត្តំ, តថា មុសាវាទោ. ឥតរានិ ទ្វេ សុខាយ វា អទុក្ខមសុខាយ វា វេទនាយ សម្បយុត្តានីតិ. ឯវមេត្ថ វេទនាតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

មូលតោតិ បាណាតិបាតោ ចេត្ថ ទោសមោហមូលោ. អទិន្នាទានមុសាវាទា លោភមោហមូលា វា ទោសមោហមូលា វា. ឥតរានិ ទ្វេ លោភមោហមូលានីតិ. ឯវមេត្ថ មូលតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

កម្មតោតិ បាណាតិបាតអទិន្នាទានអព្រហ្មចរិយានិ ចេត្ថ កាយកម្មមេវ កម្មបថប្បត្តានេវ ច, មុសាវាទោ វចីកម្មមេវ. យោ បន អត្ថភញ្ជកោ, សោ កម្មបថប្បត្តោ. ឥតរោ កម្មមេវ. សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ កាយកម្មមេវាតិ. ឯវមេត្ថ កម្មតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

វិរមតោតិ ឯត្ថ អាហ ‘‘បាណាតិបាតាទីហិ វិរមន្តោ កុតោ វិរមតី’’តិ? វុច្ចតេ – សមាទានវសេន តាវ វិរមន្តោ អត្តនោ វា បរេសំ វា បាណាតិបាតាទិអកុសលតោ វិរមតិ. កិមារភិត្វា? យតោ វិរមតិ, តទេវ. សម្បត្តវសេនាបិ វិរមន្តោ វុត្តប្បការាកុសលតោវ. កិមារភិត្វា? បាណាតិបាតាទីនំ វុត្តារម្មណានេវ. កេចិ បន ភណន្តិ ‘‘សុរាមេរយមជ្ជសង្ខាតេ សង្ខារេ អារភិត្វា សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា វិរមតិ, សត្តសង្ខារេសុ យំ បន អវហរិតព្ពំ ភញ្ជិតព្ពញ្ច, តំ អារភិត្វា អទិន្នាទានា មុសាវាទា ច, សត្តេយេវារភិត្វា បាណាតិបាតា អព្រហ្មចរិយា ចា’’តិ. តទញ្ញេ ‘‘ឯវំ សន្តេ ‘អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ ករេយ្យ, យញ្ច បជហតិ, តំ ន ជានេយ្យា’តិ ឯវំទិដ្ឋិកា ហុត្វា អនិច្ឆមានា យទេវ បជហតិ, តំ អត្តនោ បាណាតិបាតាទិអកុសលមេវារភិត្វា វិរមតី’’តិ វទន្តិ. តទយុត្តំ. កស្មា? តស្ស បច្ចុប្បន្នាភាវតោ ពហិទ្ធាភាវតោ ច. សិក្ខាបទានញ្ហិ វិភង្គបាឋេ ‘‘បញ្ចន្នំ សិក្ខាបទានំ កតិ កុសលា…បេ… កតិ អរណា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘កុសលាយេវ, សិយា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា’’តិ (វិភ. ៧១៦) ឯវំ បវត្តមានេ វិស្សជ្ជនេ ‘‘បច្ចុប្បន្នារម្មណា’’តិ ច ‘‘ពហិទ្ធារម្មណា’’តិ ច ឯវំ បច្ចុប្បន្នពហិទ្ធារម្មណត្តំ វុត្តំ, តំ អត្តនោ បាណាតិបាតាទិអកុសលំ អារភិត្វា វិរមន្តស្ស ន យុជ្ជតិ. យំ បន វុត្តំ – ‘‘អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ ករេយ្យ, យញ្ច បជហតិ, តំ ន ជានេយ្យា’’តិ. តត្ថ វុច្ចតេ – ន កិច្ចសាធនវសេន បវត្តេន្តោ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ ករោតីតិ វា, យញ្ច បជហតិ, តំ ន ជានាតីតិ វា វុច្ចតិ.

‘‘អារភិត្វាន អមតំ, ជហន្តោ សព្ពបាបកេ;

និទស្សនញ្ចេត្ថ ភវេ, មគ្គដ្ឋោរិយបុគ្គលោ’’តិ.

ឯវមេត្ថ វិរមតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ផលតោតិ សព្ពេ ឯវ ចេតេ បាណាតិបាតាទយោ ទុគ្គតិផលនិព្ពត្តកា ហោន្តិ, សុគតិយញ្ច អនិដ្ឋាកន្តាមនាបវិបាកនិព្ពត្តកា ហោន្តិ, សម្បរាយេ ទិដ្ឋធម្មេ ឯវ ច អវេសារជ្ជាទិផលនិព្ពត្តកា. អបិច ‘‘យោ សព្ពលហុសោ បាណាតិបាតស្ស វិបាកោ មនុស្សភូតស្ស អប្បាយុកសំវត្តនិកោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៨.៤០) ឯវមាទិនា នយេនេត្ថ ផលតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អបិ ចេត្ថ បាណាតិបាតាទិវេរមណីនម្បិ សមុដ្ឋានវេទនាមូលកម្មផលតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. តត្ថាយំ វិញ្ញាបនា – សព្ពា ឯវ ចេតា វេរមណិយោ ចតូហិ សមុដ្ឋហន្តិ កាយតោ, កាយចិត្តតោ, វាចាចិត្តតោ, កាយវាចាចិត្តតោ ចាតិ. សព្ពា ឯវ ច សុខវេទនាសម្បយុត្តា វា, អទុក្ខមសុខវេទនាសម្បយុត្តា វា, អលោភាទោសមូលា វា អលោភាទោសាមោហមូលា វា. ចតស្សោបិ ចេត្ថ កាយកម្មំ, មុសាវាទាវេរមណី វចីកម្មំ, មគ្គក្ខណេ ច ចិត្តតោវ សមុដ្ឋហន្តិ, សព្ពាបិ មនោកម្មំ.

បាណាតិបាតា វេរមណិយា ចេត្ថ អង្គបច្ចង្គសម្បន្នតា អារោហបរិណាហសម្បត្តិតា ជវសម្បត្តិតា សុប្បតិដ្ឋិតបាទតា ចារុតា មុទុតា សុចិតា សូរតា មហព្ពលតា វិស្សត្ថវចនតា លោកបិយតា នេលតា អភេជ្ជបរិសតា អច្ឆម្ភិតា ទុប្បធំសិតា បរូបក្កមេន អមរណតា អនន្តបរិវារតា សុរូបតា សុសណ្ឋានតា អប្បាពាធតា អសោកិតា បិយេហិ មនាបេហិ សទ្ធិំ អវិប្បយោគតា ទីឃាយុកតាតិ ឯវមាទីនិ ផលានិ.

អទិន្នាទានា វេរមណិយា មហទ្ធនតា បហូតធនធញ្ញតា អនន្តភោគតា អនុប្បន្នភោគុប្បត្តិតា ឧប្បន្នភោគថាវរតា ឥច្ឆិតានំ ភោគានំ ខិប្បប្បដិលាភិតា រាជចោរុទកគ្គិអប្បិយទាយាទេហិ អសាធារណភោគតា អសាធារណធនប្បដិលាភិតា លោកុត្តមតា នត្ថិកភាវស្ស អជាននតា សុខវិហារិតាតិ ឯវមាទីនិ.

អព្រហ្មចរិយា វេរមណិយា វិគតបច្ចត្ថិកតា សព្ពជនបិយតា អន្នបានវត្ថសយនាទីនំ លាភិតា សុខសយនតា សុខប្បដិពុជ្ឈនតា អបាយភយវិនិមុត្តតា ឥត្ថិភាវប្បដិលាភស្ស វា នបុំសកភាវប្បដិលាភស្ស វា អភព្ពតា អក្កោធនតា បច្ចក្ខការិតា អបតិតក្ខន្ធតា អនធោមុខតា ឥត្ថិបុរិសានំ អញ្ញមញ្ញបិយតា បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយតា បរិបុណ្ណលក្ខណតា និរាសង្កតា អប្បោស្សុក្កតា សុខវិហារិតា អកុតោភយតា បិយវិប្បយោគាភាវតាតិ ឯវមាទីនិ.

មុសាវាទា វេរមណិយា វិប្បសន្និន្ទ្រិយតា វិស្សដ្ឋមធុរភាណិតា សមសិតសុទ្ធទន្តតា នាតិថូលតា នាតិកិសតា នាតិរស្សតា នាតិទីឃតា សុខសម្ផស្សតា ឧប្បលគន្ធមុខតា សុស្សូសកបរិជនតា អាទេយ្យវចនតា កមលុប្បលសទិសមុទុលោហិតតនុជិវ្ហតា អនុទ្ធតតា អចបលតាតិ ឯវមាទីនិ.

សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា វេរមណិយា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ សព្ពកិច្ចករណីយេសុ ខិប្បំ បដិជាននតា សទា ឧបដ្ឋិតសតិតា អនុម្មត្តកតា ញាណវន្តតា អនលសតា អជឡតា អនេលមូគតា អមត្តតា អប្បមត្តតា អសម្មោហតា អច្ឆម្ភិតា អសារម្ភិតា អនុស្សង្កិតា សច្ចវាទិតា អបិសុណាផរុសាសម្ផបលាបវាទិតា រត្តិន្ទិវមតន្ទិតតា កតញ្ញុតា កតវេទិតា អមច្ឆរិតា ចាគវន្តតា សីលវន្តតា ឧជុតា អក្កោធនតា ហិរិមនតា ឱត្តប្បិតា ឧជុទិដ្ឋិកតា មហាបញ្ញតា មេធាវិតា បណ្ឌិតតា អត្ថានត្ថកុសលតាតិ ឯវមាទីនិ ផលានិ. ឯវមេត្ថ បាណាតិបាតាទិវេរមណីនំ សមុដ្ឋានវេទនាមូលកម្មផលតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

បច្ឆិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឥទានិ យំ វុត្តំ –

‘‘យោជេតព្ពំ តតោ យុត្តំ, បច្ឆិមេស្វបិ បញ្ចសុ;

អាវេណិកញ្ច វត្តព្ពំ, ញេយ្យា ហីនាទិតាបិ ចា’’តិ.

តស្សាយំ អត្ថវណ្ណនា – ឯតិស្សា បុរិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនាយ យំ យុជ្ជតិ, តំ តតោ គហេត្វា បច្ឆិមេស្វបិ បញ្ចសុ សិក្ខាបទេសុ យោជេតព្ពំ. តត្ថាយំ យោជនា – យថេវ ហិ បុរិមសិក្ខាបទេសុ អារម្មណតោ ច សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ រូបាយតនាទិអញ្ញតរសង្ខារារម្មណំ, តថា ឥធ វិកាលភោជនំ. ឯតេន នយេន សព្ពេសំ អារម្មណភេទោ វេទិតព្ពោ. អាទានតោ ច យថា បុរិមានិ សាមណេរេន វា ឧបាសកេន វា សមាទិយន្តេន សមាទិន្នានិ ហោន្តិ, តថា ឯតានិបិ. អង្គតោបិ យថា តត្ថ បាណាតិបាតាទីនំ អង្គភេទោ វុត្តោ, ឯវមិធាបិ វិកាលភោជនស្ស ចត្តារិ អង្គានិ – វិកាលោ, យាវកាលិកំ, អជ្ឈោហរណំ, អនុម្មត្តកតាតិ. ឯតេនានុសារេន សេសានម្បិ អង្គវិភាគោ វេទិតព្ពោ. យថា ច តត្ថ សមុដ្ឋានតោ សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ កាយតោ ច កាយចិត្តតោ ចាតិ ទ្វិសមុដ្ឋានំ, ឯវមិធ វិកាលភោជនំ. ឯតេន នយេន សព្ពេសំ សមុដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. យថា ច តត្ថ វេទនាតោ អទិន្នាទានំ តីសុ វេទនាសុ អញ្ញតរវេទនាសម្បយុត្តំ, តថា ឥធ វិកាលភោជនំ. ឯតេន នយេន សព្ពេសំ វេទនាសម្បយោគោ វេទិតព្ពោ. យថា ច តត្ថ អព្រហ្មចរិយំ លោភមោហមូលំ, ឯវមិធ វិកាលភោជនំ. អបរានិ ច ទ្វេ ឯតេន នយេន សព្ពេសំ មូលភេទោ វេទិតព្ពោ. យថា ច តត្ថ បាណាតិបាតាទយោ កាយកម្មំ, ឯវមិធាបិ វិកាលភោជនាទីនិ. ជាតរូបរជតប្បដិគ្គហណំ បន កាយកម្មំ វា សិយា វចីកម្មំ វា កាយទ្វារាទីហិ បវត្តិសព្ភាវបរិយាយេន, ន កម្មបថវសេន. វិរមតោតិ យថា ច តត្ថ វិរមន្តោ អត្តនោ វា បរេសំ វា បាណាតិបាតាទិអកុសលតោ វិរមតិ, ឯវមិធាបិ វិកាលភោជនាទិអកុសលតោ, កុសលតោបិ វា ឯកតោ. យថា ច បុរិមា បញ្ច វេរមណិយោ ចតុសមុដ្ឋានា កាយតោ, កាយចិត្តតោ, វាចាចិត្តតោ, កាយវាចាចិត្តតោ ចាតិ, សព្ពា សុខវេទនាសម្បយុត្តា វា អទុក្ខមសុខវេទនាសម្បយុត្តា វា, អលោភាទោសមូលា វា អលោភាទោសាមោហមូលា វា, សព្ពា ច នានប្បការឥដ្ឋផលនិព្ពត្តកា, តថា ឥធាបីតិ.

‘‘យោជេតព្ពំ តតោ យុត្តំ, បច្ឆិមេស្វបិ បញ្ចសុ;

អាវេណិកញ្ច វត្តព្ពំ, ញេយ្យា ហីនាទិតាបិ ចា’’តិ. –

ឯត្ថ បន វិកាលភោជនន្តិ មជ្ឈន្ហិកវីតិក្កមេ ភោជនំ. ឯតញ្ហិ អនុញ្ញាតកាលេ វីតិក្កន្តេ ភោជនំ, តស្មា ‘‘វិកាលភោជន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តតោ វិកាលភោជនា. នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនន្តិ ឯត្ថ នច្ចំ នាម យំកិញ្ចិ នច្ចំ, គីតន្តិ យំកិញ្ចិ គីតំ, វាទិតន្តិ យំកិញ្ចិ វាទិតំ. វិសូកទស្សនន្តិ កិលេសុប្បត្តិបច្ចយតោ កុសលបក្ខភិន្ទនេន វិសូកានំ ទស្សនំ, វិសូកភូតំ វា ទស្សនំ វិសូកទស្សនំ. នច្ចា ច គីតា ច វាទិតា ច វិសូកទស្សនា ច នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា. វិសូកទស្សនញ្ចេត្ថ ព្រហ្មជាលេ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘យថា វា បនេកេ ភោន្តោ សមណព្រាហ្មណា សទ្ធាទេយ្យានិ ភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា តេ ឯវរូបំ វិសូកទស្សនមនុយុត្តា វិហរន្តិ, សេយ្យថិទំ, នច្ចំ គីតំ វាទិតំ បេក្ខំ អក្ខានំ បាណិស្សរំ វេតាលំ កុម្ភថូណំ សោភនកំ ចណ្ឌាលំ វំសំ ធោវនំ ហត្ថិយុទ្ធំ អស្សយុទ្ធំ មហិំសយុទ្ធំ ឧសភយុទ្ធំ អជយុទ្ធំ មេណ្ឌយុទ្ធំ កុក្កុដយុទ្ធំ វដ្ដកយុទ្ធំ ទណ្ឌយុទ្ធំ មុដ្ឋិយុទ្ធំ និព្ពុទ្ធំ ឧយ្យោធិកំ ពលគ្គំ សេនាព្យូហំ អនីកទស្សនំ ឥតិ វា, ឥតិ ឯវរូបា វិសូកទស្សនា បដិវិរតោ សមណោ គោតមោ’’តិ (ទី. និ. ១.១២).

អថ វា យថាវុត្តេនត្ថេន នច្ចគីតវាទិតានិ ឯវ វិសូកានិ នច្ចគីតវាទិតវិសូកានិ, តេសំ ទស្សនំ នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនំ, តស្មា នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា. ‘‘ទស្សនសវនា’’តិ វត្តព្ពេ យថា ‘‘សោ ច ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ វិបរីតទស្សនោ’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ១.៣០៨) អចក្ខុទ្វារប្បវត្តម្បិ វិសយគ្គហណំ ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ សវនម្បិ ‘‘ទស្សន’’ន្ត្វេវ វុត្តំ. ទស្សនកម្យតាយ ឧបសង្កមិត្វា បស្សតោ ឯវ ចេត្ថ វីតិក្កមោ ហោតិ. ឋិតនិសិន្នសយនោកាសេ បន អាគតំ គច្ឆន្តស្ស វា អាបាថគតំ បស្សតោ សិយា សំកិលេសោ, ន វីតិក្កមោ. ធម្មូបសំហិតម្បិ ចេត្ថ គីតំ ន វដ្ដតិ, គីតូបសំហិតោ បន ធម្មោ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពោ.

មាលាទីនិ ធារណាទីហិ យថាសង្ខ្យំ យោជេតព្ពានិ. តត្ថ មាលាតិ យំកិញ្ចិ បុប្ផជាតំ. វិលេបនន្តិ យំកិញ្ចិ វិលេបនត្ថំ បិសិត្វា បដិយត្តំ. អវសេសំ សព្ពម្បិ វាសចុណ្ណធូបនាទិកំ គន្ធជាតំ គន្ធោ. តំ សព្ពម្បិ មណ្ឌនវិភូសនត្ថំ ន វដ្ដតិ, ភេសជ្ជត្ថន្តុ វដ្ដតិ, បូជនត្ថញ្ច អភិហដំ សាទិយតោ ន កេនចិ បរិយាយេន ន វដ្ដតិ. ឧច្ចាសយនន្តិ បមាណាតិក្កន្តំ វុច្ចតិ. មហាសយនន្តិ អកប្បិយសយនំ អកប្បិយត្ថរណញ្ច. តទុភយម្បិ សាទិយតោ ន កេនចិ បរិយាយេន វដ្ដតិ. ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណំ. រជតន្តិ កហាបណោ, លោហមាសកទារុមាសកជតុមាសកាទិ យំ យំ តត្ថ តត្ថ វោហារំ គច្ឆតិ, តទុភយម្បិ ជាតរូបរជតំ. តស្ស យេន កេនចិ បការេន សាទិយនំ បដិគ្គហោ នាម, សោ ន យេន កេនចិ បរិយាយេន វដ្ដតីតិ ឯវំ អាវេណិកំ វត្តព្ពំ.

ទសបិ ចេតានិ សិក្ខាបទានិ ហីនេន ឆន្ទេន ចិត្តវីរិយវីមំសាហិ វា សមាទិន្នានិ ហីនានិ, មជ្ឈិមេហិ មជ្ឈិមានិ, បណីតេហិ បណីតានិ. តណ្ហាទិដ្ឋិមានេហិ វា ឧបក្កិលិដ្ឋានិ ហីនានិ, អនុបក្កិលិដ្ឋានិ មជ្ឈិមានិ, តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហិតានិ បណីតានិ. ញាណវិប្បយុត្តេន វា កុសលចិត្តេន សមាទិន្នានិ ហីនានិ, សសង្ខារិកញាណសម្បយុត្តេន មជ្ឈិមានិ, អសង្ខារិកេន បណីតានីតិ ឯវំ ញេយ្យា ហីនាទិតាបិ ចាតិ.

ឯត្តាវតា ច យា បុព្ពេ ‘‘យេន យត្ថ យទា យស្មា’’តិអាទីហិ ឆហិ គាថាហិ សិក្ខាបទបាឋស្ស វណ្ណនត្ថំ មាតិកា និក្ខិត្តា, សា អត្ថតោ បកាសិតា ហោតីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទកបាឋ-អដ្ឋកថាយ

សិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.