៥. កុម្ភវគ្គោ

[២៩១] ១. សុរាឃដជាតកវណ្ណនា

សព្ពកាមទទំ កុម្ភន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស ភាគិនេយ្យំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ មាតាបិតូនំ សន្តកា ចត្តាលីស ហិរញ្ញកោដិយោ បានព្យសនេន នាសេត្វា សេដ្ឋិនោ សន្តិកំ អគមាសិ. សោបិស្ស ‘‘វោហារំ ករោហី’’តិ សហស្សំ អទាសិ, តម្បិ នាសេត្វា បុន អគមាសិ. បុនស្ស បញ្ច សតានិ ទាបេសិ, តានិបិ នាសេត្វា បុន អាគតស្ស ទ្វេ ថូលសាដកេ ទាបេសិ. តេបិ នាសេត្វា បុន អាគតំ គីវាយំ គាហាបេត្វា នីហរាបេសិ. សោ អនាថោ ហុត្វា បរកុដ្ដំ និស្សាយ កាលមកាសិ, តមេនំ កឌ្ឍិត្វា ពហិ ឆឌ្ឌេសុំ. អនាថបិណ្ឌិកោ វិហារំ គន្ត្វា សព្ពំ តំ ភាគិនេយ្យស្ស បវត្តិំ តថាគតស្ស អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ត្វំ ឯតំ កថំ សន្តប្បេស្សសិ, យមហំ បុព្ពេ សព្ពកាមទទំ កុម្ភំ ទត្វាបិ សន្តប្បេតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិត្វា បិតុ អច្ចយេន សេដ្ឋិដ្ឋានំ លភិ. តស្ស គេហេ ភូមិគតមេវ ចត្តាលីសកោដិធនំ អហោសិ, បុត្តោ បនស្ស ឯកោយេវ. ពោធិសត្តោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា កាលកតោ សក្កោ ទេវរាជា ហុត្វា និព្ពត្តិ. អថស្ស បុត្តោ វីថិំ អាវរិត្វា មណ្ឌបំ ការេត្វា មហាជនបរិវុតោ និសីទិត្វា សុរំ បាតុំ អារភិ. សោ លង្ឃនធាវននច្ចគីតាទីនិ ករោន្តានំ សហស្សំ សហស្សំ ទទមានោ ឥត្ថិសោណ្ឌសុរាសោណ្ឌមំសសោណ្ឌាទិភាវំ អាបជ្ជិត្វា ‘‘ក្វ គីតំ, ក្វ នច្ចំ, ក្វ វាទិត’’ន្តិ សមជ្ជត្ថិកោ បមត្តោ ហុត្វា អាហិណ្ឌន្តោ នចិរស្សេវ ចត្តាលីសកោដិធនំ ឧបភោគបរិភោគូបករណានិ ច វិនាសេត្វា ទុគ្គតោ កបណោ បិលោតិកំ និវាសេត្វា វិចរិ. សក្កោ អាវជ្ជេន្តោ តស្ស ទុគ្គតភាវំ ញត្វា បុត្តបេមេន អាគន្ត្វា សព្ពកាមទទំ កុម្ភំ ទត្វា ‘‘តាត, យថា អយំ កុម្ភោ ន ភិជ្ជតិ, តថា នំ រក្ខ, ឥមស្មិំ តេ សតិ ធនស្ស បរិច្ឆេទោ នាម ន ភវិស្សតិ, អប្បមត្តោ ហោហី’’តិ ឱវទិត្វា ទេវលោកមេវ គតោ. តតោ បដ្ឋាយ សុរំ បិវន្តោ វិចរិ. អថេកទិវសំ មត្តោ តំ កុម្ភំ អាកាសេ ខិបិត្វា សម្បដិច្ឆន្តោ ឯកវារំ វិរជ្ឈិ, កុម្ភោ ភូមិយំ បតិត្វា ភិជ្ជិ. តតោ បដ្ឋាយ បុន ទលិទ្ទោ ហុត្វា បិលោតិកំ និវាសេត្វា កបាលហត្ថោ ភិក្ខំ ចរន្តោ បរកុដ្ដំ និស្សាយ កាលមកាសិ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា –

១២១. ‘‘សព្ពកាមទទំ កុម្ភំ, កុដំ លទ្ធាន ធុត្តកោ;

យាវ នំ អនុបាលេតិ, តាវ សោ សុខមេធតិ.

១២២. ‘‘យទា មត្តោ ច ទិត្តោ ច, បមាទា កុម្ភមព្ភិទា;

តទា នគ្គោ ច បោត្ថោ ច, បច្ឆា ពាលោ វិហញ្ញតិ.

១២៣. ‘‘ឯវមេវ យោ ធនំ លទ្ធា, បមត្តោ បរិភុញ្ជតិ;

បច្ឆា តប្បតិ ទុម្មេធោ, កុដំ ភិត្វាវ ធុត្តកោ’’តិ. –

ឥមា អភិសម្ពុទ្ធគាថា វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ.

តត្ថ សព្ពកាមទទន្តិ សព្ពេ វត្ថុកាមេ ទាតុំ សមត្ថំ កុម្ភំ. កុដន្តិ កុម្ភវេវចនំ. យាវាតិ យត្តកំ កាលំ. អនុបាលេតីតិ យោ កោចិ ឯវរូបំ លភិត្វា យាវ រក្ខតិ, តាវ សោ សុខមេធតីតិ អត្ថោ. មត្តោ ច ទិត្តោ ចាតិ សុរាមទេន មត្តោ ទប្បេន ទិត្តោ. បមាទា កុម្ភមព្ភិទាតិ បមាទេន កុម្ភំ ភិន្ទិ. នគ្គោ ច បោត្ថោ ចាតិ កទាចិ នគ្គោ, កទាចិ បោត្ថកបិលោតិកាយ និវត្ថត្តា បោត្ថោ. ឯវមេវាតិ ឯវំ ឯវ. បមត្តោតិ បមាទេន. តប្បតីតិ សោចតិ.

‘‘តទា សុរាឃដភេទកោ ធុត្តោ សេដ្ឋិភាគិនេយ្យោ អហោសិ, សក្កោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សុរាឃដជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[២៩២] ២. សុបត្តជាតកវណ្ណនា

ពារាណស្យំ, មហារាជាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ពិម្ពាទេវិយា សារិបុត្តត្ថេរេន ទិន្នំ រោហិតមច្ឆរសំ នវសប្បិមិស្សកំ សាលិភត្តំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា កថិតអព្ភន្តរជាតកេ (ជា. ១.៣.៩១-៩៣) វត្ថុសទិសមេវ. តទាបិ ហិ ថេរិយា ឧទរវាតោ កុប្បិ, រាហុលភទ្ទោ ថេរស្ស អាចិក្ខិ. ថេរោ តំ អាសនសាលាយំ និសីទាបេត្វា កោសលរញ្ញោ និវេសនំ គន្ត្វា រោហិតមច្ឆរសំ នវសប្បិមិស្សកំ សាលិភត្តំ អាហរិត្វា តស្ស អទាសិ. សោ អាហរិត្វា មាតុ ថេរិយា អទាសិ, តស្សា ភុត្តមត្តាយ ឧទរវាតោ បដិប្បស្សម្ភិ. រាជា បុរិសេ បេសេត្វា បរិគ្គណ្ហាបេត្វា តតោ បដ្ឋាយ ថេរិយា តថារូបំ ភត្តំ អទាសិ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ ធម្មសេនាបតិ, ថេរិំ ឯវរូបេន នាម ភោជនេន សន្តប្បេសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ សារិបុត្តោ រាហុលមាតាយ បត្ថិតំ ទេតិ, បុព្ពេបិ អទាសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាកយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ អសីតិយា កាកសហស្សានំ ជេដ្ឋកោ សុបត្តោ នាម កាករាជា អហោសិ, អគ្គមហេសី បនស្ស សុផស្សា នាម កាកី អហោសិ, សេនាបតិ សុមុខោ នាម. សោ អសីតិយា កាកសហស្សេហិ បរិវុតោ ពារាណសិំ ឧបនិស្សាយ វសិ. សោ ឯកទិវសំ សុផស្សំ អាទាយ គោចរំ បរិយេសន្តោ ពារាណសិរញ្ញោ មហានសមត្ថកេន អគមាសិ. សូទោ រញ្ញោ នានាមច្ឆមំសវិកតិបរិវារំ ភោជនំ សម្បាទេត្វា ថោកំ ភាជនានិ វិវរិត្វា ឧសុមំ បលាបេន្តោ អដ្ឋាសិ. សុផស្សា មច្ឆមំសគន្ធំ ឃាយិត្វា រាជភោជនំ ភុញ្ជិតុកាមា ហុត្វា តំ ទិវសំ អកថេត្វា ទុតិយទិវសេ ‘‘ឯហិ, ភទ្ទេ, គោចរាយ គមិស្សាមា’’តិ វុត្តា ‘‘តុម្ហេ គច្ឆថ, មយ្ហំ ឯកោ ទោហឡោ អត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘កីទិសោ ទោហឡោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ពារាណសិរញ្ញោ ភោជនំ ភុញ្ជិតុកាមាម្ហិ, ន ខោ បន សក្កា មយា តំ លទ្ធុំ, តស្មា ជីវិតំ បរិច្ចជិស្សាមិ, ទេវា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ចិន្តយមានោ និសីទិ. សុមុខោ អាគន្ត្វា ‘‘កិំ, មហារាជ, អនត្តមនោសី’’តិ បុច្ឆិ, រាជា តមត្ថំ អារោចេសិ. សេនាបតិ ‘‘មា ចិន្តយិ, មហារាជា’’តិ តេ ឧភោបិ អស្សាសេត្វា ‘‘អជ្ជ តុម្ហេ ឥធេវ ហោថ, មយំ ភត្តំ អាហរិស្សាមា’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

សោ កាកេ សន្និបាតេត្វា តំ ការណំ កថេត្វា ‘‘ឯថ ភត្តំ អាហរិស្សាមា’’តិ កាកេហិ សទ្ធិំ ពារាណសិំ បវិសិត្វា មហានសស្ស អវិទូរេ កាកេ វគ្គេ វគ្គេ កត្វា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ អារក្ខត្ថាយ ឋបេត្វា សយំ អដ្ឋហិ កាកយោធេហិ សទ្ធិំ មហានសឆទនេ និសីទិ រញ្ញោ ភត្តហរណកាលំ ឱលោកយមានោ. តេ ច កាកេ អាហ – ‘‘អហំ រញ្ញោ ភត្តេ ហរិយមានេ ភាជនានិ បាតេស្សាមិ, ភាជនេសុ បតិតេសុ មយ្ហំ ជីវិតំ នត្ថិ, តុម្ហេសុ ចត្តារោ ជនា មុខបូរំ ភត្តំ, ចត្តារោ មច្ឆមំសំ គហេត្វា នេត្វា សុបត្តំ សបជាបតិកំ កាករាជានំ ភោជេថ, ‘កហំ សេនាបតី’តិ វុត្តេ ‘បច្ឆតោ ឯហិតី’តិ វទេយ្យាថា’’តិ. អថ សូទោ រញ្ញោ ភោជនវិកតិំ សម្បាទេត្វា កាជេន គហេត្វា រាជកុលំ បាយាសិ. តស្ស រាជង្គណំ គតកាលេ កាកសេនាបតិ កាកានំ សញ្ញំ ទត្វា សយំ ឧប្បតិត្វា ភត្តហារកស្ស ឧរេ និសីទិត្វា នខបញ្ជរេន បហរិត្វា កណយគ្គសទិសេន តុណ្ឌេន នាសគ្គមស្ស អភិហន្ត្វា ឧដ្ឋាយ ទ្វីហិ បក្ខេហិ មុខមស្ស បិទហិ. រាជា មហាតលេ ចង្កមន្តោ មហាវាតបានេន ឱលោកេត្វា តំ កាកស្ស កិរិយំ ទិស្វា ភត្តហារកស្ស សទ្ទំ ទត្វា ‘‘ភោ ភត្តការក, ភាជនានិ ឆឌ្ឌេត្វា កាកមេវ គណ្ហា’’តិ អាហ. សោ ភាជនានិ ឆឌ្ឌេត្វា កាកំ ទឡ្ហំ គណ្ហិ. រាជាបិ នំ ‘‘ឥតោ ឯហី’’តិ អាហ.

តស្មិំ ខណេ កាកា អាគន្ត្វា អត្តនោ បហោនកំ ភុញ្ជិត្វា សេសំ វុត្តនិយាមេនេវ គហេត្វា អគមិំសុ. តតោ សេសា អាគន្ត្វា សេសំ ភុញ្ជិំសុ. តេបិ អដ្ឋ ជនា គន្ត្វា រាជានំ សបជាបតិកំ ភោជេសុំ, សុផស្សាយ ទោហឡោ វូបសមិ. ភត្តហារកោ កាកំ រញ្ញោ ឧបនេសិ. អថ នំ រាជា បុច្ឆិ – ‘‘ភោ កាក, ត្វំ មមញ្ច ន លជ្ជិ, ភត្តហារកស្ស ច នាសំ ខណ្ឌេសិ, ភត្តភាជនានិ ច ភិន្ទិ, អត្តនោ ច ជីវិតំ ន រក្ខិ, កស្មា ឯវរូបំ កម្មមកាសី’’តិ? កាកោ ‘‘មហារាជ, អម្ហាកំ រាជា ពារាណសិំ ឧបនិស្សាយ វសតិ, អហមស្ស សេនាបតិ, តស្ស សុផស្សា នាម ភរិយា ទោហឡិនី តុម្ហាកំ ភោជនំ ភុញ្ជិតុកាមា, រាជា តស្សា ទោហឡំ មយ្ហំ អាចិក្ខិ. អហំ តត្ថេវ មម ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា អាគតោ, ឥទានិ មេ តស្សា ភោជនំ បេសិតំ, មយ្ហំ មនោរថោ មត្ថកំ បត្តោ, ឥមិនា ការណេន មយា ឯវរូបំ កម្មំ កត’’ន្តិ ទីបេន្តោ ឥមា គាថា អាហ.

១២៤. ‘‘ពារាណស្យំ មហារាជ, កាករាជា និវាសកោ;

អសីតិយា សហស្សេហិ, សុបត្តោ បរិវារិតោ.

១២៥. ‘‘តស្ស ទោហឡិនី ភរិយា, សុផស្សា ភក្ខិតុមិច្ឆតិ;

រញ្ញោ មហានសេ បក្កំ, បច្ចគ្ឃំ រាជភោជនំ.

១២៦. ‘‘តេសាហំ បហិតោ ទូតោ, រញ្ញោ ចម្ហិ ឥធាគតោ;

ភត្តុ អបចិតិំ កុម្មិ, នាសាយមករំ វណ’’ន្តិ.

តត្ថ ពារាណស្យន្តិ ពារាណសិយំ. និវាសកោតិ និពទ្ធវសនកោ. បក្កន្តិ នានប្បការេន សម្បាទិតំ. កេចិ ‘‘សិទ្ធ’’ន្តិ សជ្ឈាយន្តិ. បច្ចគ្ឃន្តិ អព្ភុណ្ហំ អបារិវាសិកំ, មច្ឆមំសវិកតីសុ វា បច្ចេកំ មហគ្ឃំ ឯត្ថាតិ បច្ចគ្ឃំ. តេសាហំ បហិតោ ទូតោ, រញ្ញោ ចម្ហិ ឥធាគតោតិ តេសំ ឧភិន្នម្បិ អហំ ទូតោ អាណត្តិករោ រញ្ញោ ច អម្ហិ បហិតោ, តស្មា ឥធ អាគតោតិ អត្ថោ. ភត្តុ អបចិតិំ កុម្មីតិ ស្វាហំ ឯវំ អាគតោ អត្តនោ ភត្តុ អបចិតិំ សក្ការសម្មានំ ករោមិ. នាសាយមករំ វណន្តិ, មហារាជ, ឥមិនា ការណេន តុម្ហេ ច អត្តនោ ច ជីវិតំ អគណេត្វា ភត្តភាជនំ បាតាបេតុំ ភត្តហារកស្ស នាសាយ មុខតុណ្ឌកេន វណំ អកាសិំ, មយា អត្តនោ រញ្ញោ អបចិតិ កតា, ឥទានិ តុម្ហេ យំ ឥច្ឆថ, តំ ទណ្ឌំ ករោថាតិ.

រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘មយំ តាវ មនុស្សភូតានំ មហន្តំ យសំ ទត្វា អម្ហាកំ សុហជ្ជេ កាតុំ ន សក្កោម, គាមាទីនិ ទទមានាបិ អម្ហាកំ ជីវិតទាយកំ ន លភាម, អយំ កាកោ សមានោ អត្តនោ រញ្ញោ ជីវិតំ បរិច្ចជតិ, អតិវិយ សប្បុរិសោ មធុរស្សរោ ធម្មកថិកោ’’តិ គុណេសុ បសីទិត្វា តំ សេតច្ឆត្តេន បូជេសិ. សោ អត្តនា លទ្ធេន សេតច្ឆត្តេន រាជានមេវ បូជេត្វា ពោធិសត្តស្ស គុណេ កថេសិ. រាជា នំ បក្កោសាបេត្វា ធម្មំ សុត្វា ឧភិន្នម្បិ តេសំ អត្តនោ ភោជននិយាមេន ភត្តំ បដ្ឋបេសិ, សេសកាកានំ ទេវសិកំ ឯកំ តណ្ឌុលម្ពណំ បចាបេសិ, សយញ្ច ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា សព្ពសត្តានំ អភយំ ទត្វា បញ្ច សីលានិ រក្ខិ. សុបត្តកាកោវាទោ បន សត្ត វស្សសតានិ បវត្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, សុមុខោ សេនាបតិ សារិបុត្តោ, សុផស្សា រាហុលមាតា, សុបត្តោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សុបត្តជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[២៩៣] ៣. កាយនិព្ពិន្ទជាតកវណ្ណនា

ផុដ្ឋស្ស មេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ បុរិសំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរេកោ បុរិសោ បណ្ឌុរោគេន អដ្ដិតោ វេជ្ជេហិ បដិក្ខិត្តោ. បុត្តទារោបិស្ស ‘‘កោ ឥមំ បដិជគ្គិតុំ សក្កោតី’’តិ ចិន្តេសិ. តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សចាហំ ឥមម្ហា រោគា វុដ្ឋហិស្សាមិ, បព្ពជិស្សាមី’’តិ. សោ កតិបាហេនេវ កិញ្ចិ សប្បាយំ លភិត្វា អរោគោ ហុត្វា ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិ. សោ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភិត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកោ នាម បណ្ឌុរោគី ‘ឥមម្ហា រោគា វុដ្ឋិតោ បព្ពជិស្សាមី’តិ ចិន្តេត្វា បព្ពជិតោ ចេវ អរហត្តញ្ច បត្តោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ. បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានិ អយមេវ; បុព្ពេ បណ្ឌិតាបិ ឯវំ វត្វា រោគា វុដ្ឋាយ បព្ពជិត្វា អត្តនោ វុឌ្ឍិមកំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា វសន្តោ បណ្ឌុរោគី អហោសិ. វេជ្ជាបិ បដិជគ្គិតុំ នាសក្ខិំសុ, បុត្តទារោបិស្ស វិប្បដិសារី អហោសិ. សោ ‘‘ឥមម្ហា រោគា វុដ្ឋិតោ បព្ពជិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា កិញ្ចិទេវ សប្បាយំ លភិត្វា អរោគោ ហុត្វា ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច ឧប្បាទេត្វា ឈានសុខេន វិហរន្តោ ‘‘ឯត្តកំ កាលំ ឯវរូបំ សុខំ នាម នាលត្ថ’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេន្តោ ឥមា គាថា អាហ –

១២៧. ‘‘ផុដ្ឋស្ស មេ អញ្ញតរេន ព្យាធិនា, រោគេន ពាឡ្ហំ ទុខិតស្ស រុប្បតោ;

បរិសុស្សតិ ខិប្បមិទំ កឡេវរំ, បុប្ផំ យថា បំសុនិ អាតបេ កតំ.

១២៨. ‘‘អជញ្ញំ ជញ្ញសង្ខាតំ, អសុចិំ សុចិសម្មតំ;

នានាកុណបបរិបូរំ, ជញ្ញរូបំ អបស្សតោ.

១២៩. ‘‘ធិរត្ថុមំ អាតុរំ បូតិកាយំ, ជេគុច្ឆិយំ អស្សុចិំ ព្យាធិធម្មំ;

យត្ថប្បមត្តា អធិមុច្ឆិតា បជា, ហាបេន្តិ មគ្គំ សុគតូបបត្តិយា’’តិ.

តត្ថ អញ្ញតរេនាតិ អដ្ឋនវុតិយា រោគេសុ ឯកេន បណ្ឌុរោគព្យាធិនា. រោគេនាតិ រុជ្ជនសភាវត្តា ឯវំលទ្ធនាមេន. រុប្បតោតិ ឃដ្ដិយមានស្ស បីឡិយមានស្ស. បំសុនិ អាតបេ កតន្តិ យថា អាតបេ តត្តវាលិកាយ ឋបិតំ សុខុមបុប្ផំ បរិសុស្សេយ្យ, ឯវំ បរិសុស្សតីតិ អត្ថោ.

អជញ្ញំ ជញ្ញសង្ខាតន្តិ បដិកូលំ អមនាបមេវ ពាលានំ មនាបន្តិ សង្ខំ គតំ. នានាកុណបបរិបូរន្តិ កេសាទីហិ ទ្វត្តិំសាយ កុណបេហិ បរិបុណ្ណំ. ជញ្ញរូបំ អបស្សតោតិ អបស្សន្តស្ស អន្ធពាលបុថុជ្ជនស្ស មនាបំ សាធុរូបំ បរិភោគសភាវំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, ‘‘អក្ខិម្ហា អក្ខិគូថកោ’’តិអាទិនា នយេន បកាសិតោ អសុភសភាវោ ពាលានំ ន ឧបដ្ឋាតិ.

អាតុរន្តិ និច្ចគិលានំ. អធិមុច្ឆិតាតិ កិលេសមុច្ឆាយ អតិវិយ មុច្ឆិតា. បជាតិ អន្ធពាលបុថុជ្ជនា. ហាបេន្តិ មគ្គំ សុគតូបបត្តិយាតិ ឥមស្មិំ បូតិកាយេ លគ្គា លគ្គិតា ហុត្វា អបាយមគ្គំ បូរេន្តា ទេវមនុស្សភេទាយ សុគតិឧបបត្តិយា មគ្គំ បរិហាបេន្តិ.

ឥតិ មហាសត្តោ នានប្បការេន អសុចិភាវញ្ច និច្ចាតុរភាវញ្ច បរិគ្គណ្ហន្តោ កាយេ និព្ពិន្ទិត្វា យាវជីវំ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ពហុជនា សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសុ. ‘‘តទា តាបសោ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កាយនិព្ពិន្ទជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[២៩៤] ៤. ជម្ពុខាទកជាតកវណ្ណនា

កោយំ ពិន្ទុស្សរោ វគ្គូតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តកោកាលិកេ អារព្ភ កថេសិ. តទា ហិ ទេវទត្តេ បរិហីនលាភសក្ការេ កោកាលិកោ កុលានិ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទេវទត្តត្ថេរោ នាម មហាសម្មតបវេណិយា ឱក្កាករាជវំសេ ជាតោ អសម្ភិន្នខត្តិយវំសេ វឌ្ឍិតោ តិបិដកធរោ ឈានលាភី មធុរកថោ ធម្មកថិកោ, ទេថ ករោថ ថេរស្សា’’តិ ទេវទត្តស្ស វណ្ណំ ភាសតិ. ទេវទត្តោបិ ‘‘កោកាលិកោ ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលា និក្ខមិត្វា បព្ពជិតោ ពហុស្សុតោ ធម្មកថិកោ, ទេថ ករោថ កោកាលិកស្សា’’តិ កោកាលិកស្ស វណ្ណំ ភាសតិ. ឥតិ តេ អញ្ញមញ្ញស្ស វណ្ណំ ភាសិត្វា កុលឃរេសុ ភុញ្ជន្តា វិចរន្តិ. អថេកទិវសំ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ ទេវទត្តកោកាលិកា, អញ្ញមញ្ញស្ស អភូតគុណកថំ កថេត្វា ភុញ្ជន្តា វិចរន្តី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ តេ អញ្ញមញ្ញស្ស អភូតគុណកថំ កថេត្វា ភុញ្ជន្តិ, បុព្ពេបេវំ ភុញ្ជិំសុយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អញ្ញតរស្មិំ ជម្ពុវនសណ្ឌេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តត្រេកោ កាកោ ជម្ពុសាខាយ និសិន្នោ ជម្ពុបក្កានិ ខាទតិ. អថេកោ សិង្គាលោ អាគន្ត្វា ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តោ កាកំ ទិស្វា ‘‘យំនូនាហំ ឥមស្ស អភូតគុណកថំ កថេត្វា ជម្ពូនិ ខាទេយ្យ’’ន្តិ តស្ស វណ្ណំ កថេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

១៣០. ‘‘កោយំ ពិន្ទុស្សរោ វគ្គុ, សរវន្តានមុត្តមោ;

អច្ចុតោ ជម្ពុសាខាយ, មោរច្ឆាបោវ កូជតី’’តិ.

តត្ថ ពិន្ទុស្សរោតិ ពិន្ទុនា អវិសារេន បិណ្ឌិតេន សរេន សមន្នាគតោ. វគ្គូតិ មធុរសទ្ទោ. អច្ចុតោតិ ន ចុតោ សន្និសិន្នោ. មោរច្ឆាបោវ កូជតីតិ តរុណមោរោវ មនាបេន សទ្ទេន ‘‘កោ នាមេសោ កូជតី’’តិ វទតិ.

អថ នំ កាកោ បដិបសំសន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៣១. ‘‘កុលបុត្តោវ ជានាតិ, កុលបុត្តំ បសំសិតុំ;

ព្យគ្ឃច្ឆាបសរីវណ្ណ, ភុញ្ជ សម្ម ទទាមិ តេ’’តិ.

តត្ថ ព្យគ្ឃច្ឆាបសរីវណ្ណាតិ ត្វំ អម្ហាកំ ព្យគ្ឃបោតកសមានវណ្ណោវ ខាយសិ, តេន តំ វទាមិ អម្ភោ ព្យគ្ឃច្ឆាបសរីវណ្ណ. ភុញ្ជ, សម្ម, ទទាមិ តេតិ វយស្ស យាវទត្ថំ ជម្ពុបក្កានិ ខាទ, អហំ តេ ទទាមីតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា ជម្ពុសាខំ ចាលេត្វា ផលានិ បាតេសិ. អថ តស្មិំ ជម្ពុរុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា តេ ឧភោបិ អភូតគុណកថំ កថេត្វា ជម្ពូនិ ខាទន្តេ ទិស្វា តតិយំ គាថមាហ –

១៣២. ‘‘ចិរស្សំ វត បស្សាមិ, មុសាវាទី សមាគតេ;

វន្តាទំ កុណបាទញ្ច, អញ្ញមញ្ញំ បសំសកេ’’តិ.

តត្ថ វន្តាទន្តិ បរេសំ វន្តភត្តខាទកំ កាកំ. កុណបាទញ្ចាតិ កុណបខាទកំ សិង្គាលញ្ច.

ឥមញ្ច បន គាថំ វត្វា សា ទេវតា ភេរវរូបារម្មណំ ទស្សេត្វា តេ តតោ បលាបេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សិង្គាលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, កាកោ កោកាលិកោ, រុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ជម្ពុខាទកជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[២៩៥] ៥. អន្តជាតកវណ្ណនា

ឧសភស្សេវ តេ ខន្ធោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ តេយេវ ទ្វេ ជនេ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ បុរិមសទិសមេវ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ គាមូបចារេ ឯរណ្ឌរុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តទា ឯកស្មិំ គាមកេ មតំ ជរគ្គវំ និក្កឌ្ឍិត្វា គាមទ្វារេ ឯរណ្ឌវនេ ឆឌ្ឌេសុំ. ឯកោ សិង្គាលោ អាគន្ត្វា តស្ស មំសំ ខាទិ. ឯកោ កាកោ អាគន្ត្វា ឯរណ្ឌេ និលីនោ តំ ទិស្វា ‘‘យំនូនាហំ ឯតស្ស អភូតគុណកថំ កថេត្វា មំសំ ខាទេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៣៣. ‘‘ឧសភស្សេវ តេ ខន្ធោ, សីហស្សេវ វិជម្ភិតំ;

មិគរាជ នមោ ត្យត្ថុ, អបិ កិញ្ចិ លភាមសេ’’តិ.

តត្ថ នមោ ត្យត្ថូតិ នមោ តេ អត្ថុ.

តំ សុត្វា សិង្គាលោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៣៤. ‘‘កុលបុត្តោវ ជានាតិ, កុលបុត្តំ បសំសិតុំ;

មយូរគីវសង្កាស, ឥតោ បរិយាហិ វាយសា’’តិ.

តត្ថ ឥតោ បរិយាហីតិ ឯរណ្ឌតោ ឱតរិត្វា ឥតោ យេនាហំ, តេនាគន្ត្វា មំសំ ខាទាតិ វទតិ.

តំ តេសំ កិរិយំ ទិស្វា រុក្ខទេវតា តតិយំ គាថមាហ –

១៣៥. ‘‘មិគានំ សិង្គាលោ អន្តោ, បក្ខីនំ បន វាយសោ;

ឯរណ្ឌោ អន្តោ រុក្ខានំ, តយោ អន្តា សមាគតា’’តិ.

តត្ថ អន្តោតិ ហីនោ លាមកោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សិង្គាលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, កាកោ កោកាលិកោ, រុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អន្តជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[២៩៦] ៦. សមុទ្ទជាតកវណ្ណនា

កោ នាយន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧបនន្ទត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ មហគ្ឃសោ មហាតណ្ហោ អហោសិ, សកដបូរេហិ បច្ចយេហិបិ សន្តប្បេតុំ ន សក្កា. វស្សូបនាយិកកាលេ ទ្វីសុ តីសុ វិហារេសុ វស្សំ ឧបគន្ត្វា ឯកស្មិំ ឧបាហនេ ឋបេតិ, ឯកស្មិំ កត្តរយដ្ឋិំ, ឯកស្មិំ ឧទកតុម្ពំ. ឯកស្មិំ សយំ វសតិ, ជនបទវិហារំ គន្ត្វា បណីតបរិក្ខារេ ភិក្ខូ ទិស្វា អរិយវំសកថំ កថេត្វា តេសំ បំសុកូលានិ គាហាបេត្វា តេសំ ចីវរានិ គណ្ហាតិ, មត្តិកាបត្តេ គាហាបេត្វា មនាបមនាបេ បត្តេ ថាលកានិ ច គហេត្វា យានកំ បូរេត្វា ជេតវនំ អាគច្ឆតិ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ មហគ្ឃសោ មហិច្ឆោ អញ្ញេសំ បដិបត្តិំ កថេត្វា សមណបរិក្ខារេន យានកំ បូរេត្វា អាគច្ឆតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘អយុត្តំ, ភិក្ខវេ, ឧបនន្ទេន កតំ បរេសំ អរិយវំសកថំ កថេន្តេន, បឋមតរញ្ហិ អត្តនា អប្បិច្ឆេន ហុត្វា បច្ឆា បរេសំ អរិយវំសំ កថេតុំ វដ្ដតី’’តិ.

‘‘អត្តានមេវ បឋមំ, បតិរូបេ និវេសយេ;

អថញ្ញមនុសាសេយ្យ, ន កិលិស្សេយ្យ បណ្ឌិតោ’’តិ. (ធ. ប. ១៥៨) –

ឥមំ ធម្មបទេ គាថំ ទេសេត្វា ឧបនន្ទំ គរហិត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ឧបនន្ទោ មហិច្ឆោ, បុព្ពេ មហាសមុទ្ទេបិ ឧទកំ រក្ខិតព្ពំ មញ្ញី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សមុទ្ទទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. អថេកោ កាកោ សមុទ្ទស្ស ឧបរិភាគេ វិចរន្តោ ‘‘សមុទ្ទេ ឧទកំ បមាណេន បិវថ, រក្ខន្តា បិវថា’’តិ មច្ឆសង្ឃសកុណសង្ឃេ វារេន្តោ វារេន្តោ ចរតិ. តំ ទិស្វា សមុទ្ទទេវតា បឋមំ គាថមាហ –

១៣៦. ‘‘កោ នាយំ លោណតោយស្មិំ, សមន្តា បរិធាវតិ;

មច្ឆេ មករេ ច វារេតិ, ឩមីសុ ច វិហញ្ញតី’’តិ.

តត្ថ កោ នាយន្តិ កោ នុ អយំ.

តំ សុត្វា សមុទ្ទកាកោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៣៧. ‘‘អនន្តបាយី សកុណោ, អតិត្តោតិ ទិសាសុតោ;

សមុទ្ទំ បាតុមិច្ឆាមិ, សាគរំ សរិតំបតិ’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – អហំ អនន្តសាគរំ បាតុមិច្ឆាមិ, តេនម្ហិ អនន្តបាយី នាម សកុណោ មហតិយាបិ អបូរណិយា តណ្ហាយ សមន្នាគតត្តា អតិត្តោតិបិ អហំ ទិសាសុ សុតោ វិស្សុតោ បាកដោ, ស្វាហំ ឥមំ សកលសមុទ្ទំ សុន្ទរានំ រតនានំ អាករត្តា សាគរេន វា ខតត្តា សាគរំ សរិតានំ បតិភាវេន សរិតំបតិំ បាតុមិច្ឆាមីតិ.

តំ សុត្វា សមុទ្ទទេវតា តតិយំ គាថមាហ –

១៣៨. ‘‘សោ អយំ ហាយតិ ចេវ, បូរតេ ច មហោទធិ;

នាស្ស នាយតិ បីតន្តោ, អបេយ្យោ កិរ សាគរោ’’តិ.

តត្ថ សោ អយំ ហាយតិ ចេវាតិ ឧទកស្ស ឱសក្កនវេលាយ ហាយតិ, និក្ខមនវេលាយ បូរតិ. នាស្ស នាយតីតិ អស្ស មហាសមុទ្ទស្ស សចេបិ នំ សកលលោកោ បិវេយ្យ, តថាបិ ‘‘ឥតោ ឯត្តកំ នាម ឧទកំ បីត’’ន្តិ បរិយន្តោ ន បញ្ញាយតិ. អបេយ្យោ កិរាតិ ឯសោ កិរ សាគរោ ន សក្កា កេនចិ ឧទកំ ខេបេត្វា បាតុន្តិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា សា ភេរវរូបារម្មណំ ទស្សេត្វា សមុទ្ទកាកំ បលាបេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សមុទ្ទកាកោ ឧបនន្ទោ អហោសិ, ទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សមុទ្ទជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[២៩៧] ៧. កាមវិលាបជាតកវណ្ណនា

ឧច្ចេ សកុណ ឌេមានាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុរាណទុតិយិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ បុប្ផរត្តជាតកេ (ជា. ១.១.១៤៧) កថិតំ, អតីតវត្ថុ ឥន្ទ្រិយជាតកេ (ជា. ១.៨.៦០ អាទយោ) អាវិភវិស្សតិ. តំ បន បុរិសំ ជីវន្តំ សូលេ ឧត្តាសេសុំ. សោ តត្ថ និសិន្នោ អាកាសេន គច្ឆន្តំ ឯកំ កាកំ ទិស្វា តាវខរម្បិ តំ វេទនំ អគណេត្វា បិយភរិយាយ សាសនំ បេសេតុំ កាកំ អាមន្តេន្តោ ឥមា គាថា អាហ –

១៣៩. ‘‘ឧច្ចេ សកុណ ឌេមាន, បត្តយាន វិហង្គម;

វជ្ជាសិ ខោ ត្វំ វាមូរុំ, ចិរំ ខោ សា ករិស្សតិ.

១៤០. ‘‘ឥទំ ខោ សា ន ជានាតិ, អសិំ សត្តិញ្ច ឱឌ្ឌិតំ;

សា ចណ្ឌី កាហតិ កោធំ, តំ មេ តបតិ នោ ឥទំ.

១៤១. ‘‘ឯស ឧប្បលសន្នាហោ, និក្ខញ្ចុស្សីសកោហិតំ;

កាសិកញ្ច មុទុំ វត្ថំ, តប្បេតុ ធនិកា បិយា’’តិ.

តត្ថ ឌេមានាតិ គច្ឆមាន ចរមាន. បត្តយានាតិ តមេវាលបតិ, តថា វិហង្គមាតិ. សោ ហិ បត្តេហិ យានំ កត្វា គមនតោ បត្តយានោ, អាកាសេ គមនតោ វិហង្គមោ. វជ្ជាសីតិ វទេយ្យាសិ. វាមូរុន្តិ កទលិក្ខន្ធសមានឩរុំ, មម សូលេ និសិន្នភាវំ វទេយ្យាសិ. ចិរំ ខោ សា ករិស្សតីតិ សា ឥមំ បវត្តិំ អជានមានា មម អាគមនំ ចិរំ ករិស្សតិ, ‘‘ចិរំ មេ គតស្ស បិយស្ស ន ច អាគច្ឆតី’’តិ ឯវំ ចិន្តេស្សតីតិ អត្ថោ.

អសិំ សត្តិញ្ចាតិ អសិសមានតាយ សត្តិសមានតាយ ច សូលមេវ សន្ធាយ វទតិ. តញ្ហិ តស្ស ឧត្តាសនត្ថាយ ឱឌ្ឌិតំ ឋបិតំ. ចណ្ឌីតិ កោធនា. កាហតិ កោធន្តិ ‘‘អតិចិរាយតី’’តិ មយិ កោធំ ករិស្សតិ. តំ មេ តបតីតិ តំ តស្សា កុជ្ឈនំ មំ តបតិ. នោ ឥទន្តិ ឥធ បន ឥទំ សូលំ មំ ន តបតីតិ ទីបេតិ.

‘‘ឯស ឧប្បលសន្នាហោ’’តិអាទីហិ ឃរេ ឧស្សីសកេ ឋបិតំ អត្តនោ ភណ្ឌំ អាចិក្ខតិ. តត្ថ ឧប្បលសន្នាហោតិ ឧប្បលោ ច សន្នាហោ ច ឧប្បលសន្នាហោ, ឧប្បលសទិសោ កណយោ ច សន្នាហកោ ចាតិ អត្ថោ. និក្ខញ្ចាតិ បញ្ចហិ សុវណ្ណេហិ កតំ អង្គុលិមុទ្ទិកំ. កាសិកញ្ច មុទុ វត្ថន្តិ មុទុំ កាសិកសាដកយុគំ សន្ធាយាហ. ឯត្តកំ កិរ តេន ឧស្សីសកេ និក្ខិត្តំ. តប្បេតុ ធនិកា បិយាតិ ឯតំ សព្ពំ គហេត្វា សា មម បិយា ធនត្ថិកា ឥមិនា ធនេន តប្បេតុ បូរេតុ, សន្តុដ្ឋា ហោតូតិ.

ឯវំ សោ បរិទេវមានោវ កាលំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ, សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា ភរិយា ឯតរហិ ភរិយា អហោសិ, យេន បន ទេវបុត្តេន តំ ការណំ ទិដ្ឋំ, សោ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កាមវិលាបជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[២៩៨] ៨. ឧទុម្ពរជាតកវណ្ណនា

ឧទុម្ពរា ចិមេ បក្កាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ អញ្ញតរស្មិំ បច្ចន្តគាមកេ វិហារំ ការេត្វា វសតិ. រមណីយោ វិហារោ បិដ្ឋិបាសាណេ និវិដ្ឋោ, មន្ទំ សម្មជ្ជនដ្ឋានំ ឧទកផាសុកំ, គោចរគាមោ នាតិទូរេ នាច្ចាសន្នេ, សម្បិយាយមានា មនុស្សា ភិក្ខំ ទេន្តិ. អថេកោ ភិក្ខុ ចារិកំ ចរមានោ តំ វិហារំ បាបុណិ. នេវាសិកោ តស្ស អាគន្តុកវត្តំ កត្វា បុនទិវសេ តំ អាទាយ គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. មនុស្សា បណីតំ ភិក្ខំ ទត្វា ស្វាតនាយ និមន្តយិំសុ. អាគន្តុកោ កតិបាហំ ភុញ្ជិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯកេនុបាយេន ឥមំ ភិក្ខុំ វញ្ចេត្វា និក្កឌ្ឍិត្វា ឥមំ វិហារំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ. អថ នំ ថេរូបដ្ឋានំ អាគតំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, អាវុសោ, ពុទ្ធូបដ្ឋានំ នាកាសី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ឥមំ វិហារំ បដិជគ្គន្តោ នត្ថិ, តេនម្ហិ ន គតបុព្ពោ’’តិ. ‘‘យាវ ត្វំ ពុទ្ធូបដ្ឋានំ គន្ត្វា អាគច្ឆសិ, តាវាហំ បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ នេវាសិកោ ‘‘យាវ មមាគមនា ថេរេ មា បមជ្ជិត្ថា’’តិ មនុស្សានំ វត្វា បក្កាមិ.

តតោ បដ្ឋាយ អាគន្តុកោ ‘‘តស្ស នេវាសិកស្ស អយញ្ច អយញ្ច ទោសោ’’តិ តេ មនុស្សេ បរិភិន្ទិ. ឥតរោបិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា បុនាគតោ, អថស្ស សោ សេនាសនំ ន អទាសិ. សោ ឯកស្មិំ ឋានេ វសិត្វា បុនទិវសេ បិណ្ឌាយ គាមំ បាវិសិ, មនុស្សា សាមីចិមត្តម្បិ ន ករិំសុ. សោ វិប្បដិសារី ហុត្វា បុន ជេតវនំ គន្ត្វា តំ ការណំ ភិក្ខូនំ អារោចេសិ. តេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកោ កិរ ភិក្ខុ អសុកំ ភិក្ខុំ វិហារា និក្កឌ្ឍិត្វា សយំ តត្ថ វសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ សោ ឥមំ វសនដ្ឋានា និក្កឌ្ឍិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អរញ្ញេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តត្ថ វស្សានេ សត្តសត្តាហំ ទេវោ វស្សិ. អថេកោ រត្តមុខខុទ្ទកមក្កដោ ឯកិស្សា អនោវស្សិកាយ បាសាណទរិយា វសមានោ ឯកទិវសំ ទរិទ្វារេ អតេមនដ្ឋានេ សុខេន និសីទិ. តត្ថ ឯកោ កាឡមុខមហាមក្កដោ តិន្តោ សីតេន បីឡិយមានោ វិចរន្តោ តំ តថានិសិន្នំ ទិស្វា ‘‘ឧបាយេន នំ នីហរិត្វា ឯត្ថ វសិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា កុច្ឆិំ ឱលម្ពេត្វា សុហិតាការំ ទស្សេត្វា តស្ស បុរតោ ឋត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៤២. ‘‘ឧទុម្ពរា ចិមេ បក្កា, និគ្រោធា ច កបិត្ថនា;

ឯហិ និក្ខម ភុញ្ជស្សុ, កិំ ជិឃច្ឆាយ មិយ្យសី’’តិ.

តត្ថ កបិត្ថនាតិ បិលក្ខា. ឯហិ និក្ខមាតិ ឯតេ ឧទុម្ពរាទយោ ផលភារនមិតា, អហម្បិ ខាទិត្វា សុហិតោ អាគតោស្មិ, ត្វម្បិ គច្ឆ ភុញ្ជស្សូតិ.

សោបិ តស្ស វចនំ សុត្វា សទ្ទហិត្វា ផលានិ ខាទិតុកាមោ និក្ខមិត្វា តត្ថ តត្ថ វិចរិត្វា កិញ្ចិ អលភន្តោ បុនាគន្ត្វា តំ អន្តោបាសាណទរិយំ បវិសិត្វា និសិន្នំ ទិស្វា ‘‘វញ្ចេស្សាមិ ន’’ន្តិ តស្ស បុរតោ ឋត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៤៣. ‘‘ឯវំ សោ សុហិតោ ហោតិ, យោ វុឌ្ឍមបចាយតិ;

យថាហមជ្ជ សុហិតោ, ទុមបក្កានិ មាសិតោ’’តិ.

តត្ថ ទុមបក្កានិ មាសិតោតិ ឧទុម្ពរាទីនិ រុក្ខផលានិ ខាទិត្វា អសិតោ ធាតោ សុហិតោ.

តំ សុត្វា មហាមក្កដោ តតិយំ គាថមាហ –

១៤៤. ‘‘យំ វនេជោ វនេជស្ស, វញ្ចេយ្យ កបិនោ កបិ;

ទហរោ កបិ សទ្ធេយ្យ, ន ហិ ជិណ្ណោ ជរាកបី’’តិ.

តស្សត្ថោ – យំ វនេ ជាតោ កបិ វនេ ជាតស្ស កបិនោ វញ្ចនំ ករេយ្យ, តំ តយា សទិសោ ទហរោ វានរោ សទ្ទហេយ្យ, មាទិសោ បន ជិណ្ណោ ជរាកបិ មហល្លកមក្កដោ ន ហិ សទ្ទហេយ្យ, សតក្ខត្តុម្បិ ភណន្តស្ស តុម្ហាទិសស្ស ន សទ្ទហតិ. ឥមស្មិញ្ហិ ហិមវន្តបទេសេ សព្ពំ ផលាផលំ វស្សេន កិលិន្នំ បតិតំ, បុន តវ ឥទំ ឋានំ នត្ថិ, គច្ឆាតិ. សោ តតោវ បក្កាមិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ខុទ្ទកមក្កដោ នេវាសិកោ អហោសិ, កាឡមហាមក្កដោ អាគន្តុកោ, រុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឧទុម្ពរជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[២៩៩] ៩. កោមារបុត្តជាតកវណ្ណនា

បុរេ តុវន្តិ ឥទំ សត្ថា បុព្ពារាមេ វិហរន្តោ កេឡិសីលេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ. តេ កិរ ភិក្ខូ សត្ថរិ ឧបរិបាសាទេ វិហរន្តេ ហេដ្ឋាបាសាទេ ទិដ្ឋសុតាទីនិ កថេន្តា កលហញ្ច បរិភាសញ្ច ករោន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា មហាមោគ្គល្លានំ អាមន្តេត្វា ‘‘ឯតេ ភិក្ខូ សំវេជេហី’’តិ អាហ. ថេរោ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា បាទង្គុដ្ឋកេន បាសាទថុបិកំ បហរិត្វា យាវ ឧទកបរិយន្តា បាសាទំ កម្បេសិ. តេ ភិក្ខូ មរណភយភីតា និក្ខមិត្វា ពហិ អដ្ឋំសូ. តេសំ សោ កេឡិសីលភាវោ ភិក្ខូសុ បាកដោ ជាតោ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា កេឡិសីលា ហុត្វា វិចរន្តិ, ‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’តិ វិបស្សនាយ កម្មំ ន ករោន្តី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេតេ កេឡិសីលកាយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ គាមកេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, ‘‘កោមារបុត្តោ’’តិ នំ សញ្ជានិំសុ. សោ អបរភាគេ និក្ខមិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តបទេសេ វសិ. អថញ្ញេ កេឡិសីលា តាបសា ហិមវន្តបទេសេ អស្សមំ មាបេត្វា វសិំសុ, កសិណបរិកម្មមត្តម្បិ នេសំ នត្ថិ, អរញ្ញតោ ផលាផលានិ អាហរិត្វា ខាទិត្វា ហសមានា នានប្បការាយ កេឡិយា វីតិនាមេន្តិ. តេសំ សន្តិកេ ឯកោ មក្កដោ អត្ថិ, សោបិ កេឡិសីលកោវ មុខវិការាទីនិ ករោន្តោ តាបសានំ នានាវិធំ កេឡិំ ទស្សេតិ. តាបសា តត្ថ ចិរំ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ មនុស្សបថំ អគមំសុ. តេសំ គតកាលតោ បដ្ឋាយ ពោធិសត្តោ តំ ឋានំ គន្ត្វា វាសំ កប្បេសិ, មក្កដោ តេសំ វិយ តស្សបិ កេឡិំ ទស្សេសិ.

ពោធិសត្តោ អច្ឆរំ បហរិត្វា ‘‘សុសិក្ខិតបព្ពជិតានំ សន្តិកេ វសន្តេន នាម អាចារសម្បន្នេន កាយាទីហិ សុសញ្ញតេន ឈានេសុ យុត្តេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ តស្ស ឱវាទំ អទាសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ សីលវា អាចារសម្បន្នោ អហោសិ, ពោធិសត្តោបិ តតោ អញ្ញត្ថ អគមាសិ. អថ តេ តាបសា លោណម្ពិលំ សេវិត្វា តំ ឋានំ អគមំសុ. មក្កដោ បុព្ពេ វិយ តេសំ កេឡិំ ន ទស្សេសិ. អថ នំ តាបសា ‘‘បុព្ពេ, ត្វំ អាវុសោ, អម្ហាកំ បុរតោ កេឡិំ អកាសិ, ឥទានិ ន ករោសិ, កិំការណា’’តិ បុច្ឆន្តា បឋមំ គាថមាហំសុ –

១៤៥. ‘‘បុរេ តុវំ សីលវតំ សកាសេ, ឱក្កន្តិកំ កីឡសិ អស្សមម្ហិ;

ករោហរេ មក្កដិយានិ មក្កដ, ន តំ មយំ សីលវតំ រមាមា’’តិ.

តត្ថ សីលវតំ សកាសេតិ កេឡិសីលានំ អម្ហាកំ សន្តិកេ. ឱក្កន្តិកន្តិ មិគោ វិយ ឱក្កន្តិត្វា កីឡសិ. ករោហរេតិ ឯត្ថ អរេតិ អាលបនំ. មក្កដិយានីតិ មុខមក្កដិកកីឡាសង្ខាតានិ មុខវិការានិ. ន តំ មយំ សីលវតំ រមាមាតិ យំ បុព្ពេ តវ កេឡិសីលំ កេឡិវតំ, តំ មយំ ឯតរហិ ន រមាម, ត្វម្បិ នោ ន រមាបេសិ, កិំ នុ ខោ ការណន្តិ.

តំ សុត្វា មក្កដោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៤៦. ‘‘សុតា ហិ មយ្ហំ បរមា វិសុទ្ធិ, កោមារបុត្តស្ស ពហុស្សុតស្ស;

មា ទានិ មំ មញ្ញិ តុវំ យថា បុរេ, ឈានានុយុត្តោ វិហរាមិ អាវុសោ’’តិ.

តត្ថ មយ្ហន្តិ ករណត្ថេ សម្បទានំ. វិសុទ្ធីតិ ឈានវិសុទ្ធិ. ពហុស្សុតស្សាតិ ពហូនំ កសិណបរិកម្មានំ អដ្ឋន្នញ្ច សមាបត្តីនំ សុតត្តា ចេវ បដិវិទ្ធត្តា ច ពហុស្សុតស្ស. តុវន្តិ តេសុ ឯកំ តាបសំ អាលបន្តោ ឥទានិ មា មំ ត្វំ បុរេ វិយ សញ្ជានិ, នាហំ បុរិមសទិសោ, អាចរិយោ មេ លទ្ធោតិ ទីបេតិ.

តំ សុត្វា តាបសា តតិយំ គាថមាហំសុ –

១៤៧. ‘‘សចេបិ សេលស្មិ វបេយ្យ ពីជំ, ទេវោ ច វស្សេ ន ហិ តំ វិរូឡ្ហេ;

សុតា ហិ តេ សា បរមា វិសុទ្ធិ, អារា តុវំ មក្កដ ឈានភូមិយា’’តិ.

តស្សត្ថោ – សចេបិ បាសាណបិដ្ឋេ បញ្ចវិធំ ពីជំ វបេយ្យ, ទេវោ ច សម្មា វស្សេយ្យ, អខេត្តតាយ តំ ន វិរូឡ្ហេយ្យ, ឯវមេវ តយា បរមា ឈានវិសុទ្ធិ សុតា, ត្វំ បន តិរច្ឆានយោនិកត្តា អារា ឈានភូមិយា ទូរេ ឋិតោ, ន សក្កា តយា ឈានំ និព្ពត្តេតុន្តិ មក្កដំ គរហិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កេឡិសីលា តាបសា ឥមេ ភិក្ខូ អហេសុំ, កោមារបុត្តោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កោមារបុត្តជាតកវណ្ណនា នវមា.

[៣០០] ១០. វកជាតកវណ្ណនា

បរបាណរោធា ជីវន្តោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុរាណសន្ថតំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ វិនយេ (បារា. ៥៦៥ អាទយោ) វិត្ថារតោ អាគតមេវ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ – អាយស្មា ឧបសេនោ ទុវស្សិកោ ឯកវស្សិកេន សទ្ធិវិហារិកេន សទ្ធិំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា សត្ថារា គរហិតោ វន្ទិត្វា បក្កន្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តប្បត្តោ អប្បិច្ឆតាទិគុណយុត្តោ តេរស ធុតង្គានិ សមាទាយ បរិសម្បិ តេរសធុតង្គធរំ កត្វា ភគវតិ តេមាសំ បដិសល្លីនេ សបរិសោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បរិសំ និស្សាយ បឋមំ គរហំ លភិត្វា អធម្មិកាយ កតិកាយ អននុវត្តនេ ទុតិយំ សាធុការំ លភិត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ធុតង្គធរា ភិក្ខូ យថាសុខំ ឧបសង្កមិត្វា មំ បស្សន្តូ’’តិ សត្ថារា កតានុគ្គហោ និក្ខមិត្វា ភិក្ខូនំ តមត្ថំ អារោចេសិ. តតោ បភុតិ ភិក្ខូ ធុតង្គធរា ហុត្វា សត្ថារំ ទស្សនាយ ឧបសង្កមិត្វា សត្ថរិ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតេ តត្ថ តត្ថ បំសុកូលានិ ឆឌ្ឌេត្វា អត្តនោ បត្តចីវរានេវ គណ្ហិំសុ. សត្ថា សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សេនាសនចារិកំ ចរន្តោ តត្ថ តត្ថ បតិតានិ បំសុកូលានិ ទិស្វា បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, ឥមេសំ នាម ភិក្ខូនំ ធុតង្គសមាទានំ ន ចិរដ្ឋិតិកំ វកស្ស ឧបោសថកម្មសទិសំ អហោសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សក្កោ ទេវរាជា អហោសិ. អថេកោ វកោ គង្គាតីរេ បាសាណបិដ្ឋេ វសតិ, អថ គង្គាយ មហោទកំ អាគន្ត្វា តំ បាសាណំ បរិក្ខិបិ. វកោ អភិរុហិត្វា បាសាណបិដ្ឋេ និបជ្ជិ, នេវស្ស គោចរោ អត្ថិ, ន គោចរាយ គមនមគ្គោ, ឧទកម្បិ វឌ្ឍតេវ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ នេវ គោចរោ អត្ថិ, ន គោចរាយ គមនមគ្គោ, និក្កម្មស្ស បន និបជ្ជនតោ ឧបោសថកម្មំ វរ’’ន្តិ មនសាវ ឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ សីលានិ សមាទិយិត្វា និបជ្ជិ. តទា សក្កោ ទេវរាជា អាវជ្ជមានោ តស្ស តំ ទុព្ពលសមាទានំ ញត្វា ‘‘ឯតំ វកំ វិហេឋេស្សាមី’’តិ ឯឡករូបេន អាគន្ត្វា តស្ស អវិទូរេ ឋត្វា អត្តានំ ទស្សេសិ. វកោ តំ ទិស្វា ‘‘អញ្ញស្មិំ ទិវសេ ឧបោសថកម្មំ ជានិស្សាមី’’តិ ឧដ្ឋាយ តំ គណ្ហិតុំ បក្ខន្ទិ. ឯឡកោបិ ឥតោ ចិតោ ច បក្ខន្ទិត្វា អត្តានំ គហេតុំ នាទាសិ. វកោ តំ គហេតុំ អសក្កោន្តោ និវត្តិត្វា អាគម្ម ‘‘ឧបោសថកម្មំ តាវ មេ ន ភិជ្ជតី’’តិ តត្ថេវ បុន និបជ្ជិ. សក្កោ សក្កត្តភាវេនេវ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘តាទិសស្ស ទុព្ពលជ្ឈាសយស្ស កិំ ឧបោសថកម្មេន, ត្វំ មម សក្កភាវំ អជានន្តោ ឯឡកមំសំ ខាទិតុកាមោ អហោសី’’តិ តំ វិហេឋេត្វា គរហិត្វា ទេវលោកមេវ គតោ.

១៤៨. ‘‘បរបាណរោធា ជីវន្តោ, មំសលោហិតភោជនោ;