៤. អព្ភន្តរវគ្គោ

[២៨១] ១. អព្ភន្តរជាតកវណ្ណនា

អព្ភន្តរោ នាម ទុមោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស ពិម្ពាទេវីថេរិយា អម្ពរសទានំ អារព្ភ កថេសិ. សម្មាសម្ពុទ្ធេ ហិ បវត្តិតវរធម្មចក្កេ វេសាលិយំ កូដាគារសាលាយំ វិហរន្តេ មហាបជាបតី គោតមី បញ្ច សាកិយសតានិ អាទាយ គន្ត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា បព្ពជ្ជញ្ចេវ ឧបសម្បទញ្ច លភិ. អបរភាគេ តា បញ្ចសតា ភិក្ខុនិយោ នន្ទកោវាទំ (ម. និ. ៣.៣៩៨ អាទយោ) សុត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថរិ បន សាវត្ថិំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តេ រាហុលមាតា ពិម្ពាទេវី ‘‘សាមិកោ មេ បព្ពជិត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, បុត្តោបិ មេ បព្ពជិត្វា តស្សេវ សន្តិកេ វសតិ, អហំ អគារមជ្ឈេ កិំករិស្សាមិ, អហម្បិ បព្ពជិត្វា សាវត្ថិំ គន្ត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធញ្ច បុត្តញ្ច និពទ្ធំ បស្សមានា វិហរិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា អាចរិយុបជ្ឈាយាហិ សទ្ធិំ សាវត្ថិំ គន្ត្វា សត្ថារញ្ច បិយបុត្តញ្ច បស្សមានា ឯកស្មិំ ភិក្ខុនុបស្សយេ វាសំ កប្បេសិ. រាហុលសាមណេរោ អាគន្ត្វា មាតរំ បស្សតិ.

អថេកទិវសំ ថេរិយា ឧទរវាតោ កុប្បិ. សា បុត្តេ ទដ្ឋុំ អាគតេ តស្ស ទស្សនត្ថាយ និក្ខមិតុំ នាសក្ខិ, អញ្ញាវ អាគន្ត្វា អផាសុកភាវំ កថយិំសុ. សោ មាតុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កិំ តេ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘តាត, អគារមជ្ឈេ មេ សក្ខរយោជិតេ អម្ពរសេ បីតេ ឧទរវាតោ វូបសម្មតិ, ឥទានិ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ជីវិកំ កប្បេម, កុតោ តំ លភិស្សាមា’’តិ. សាមណេរោ ‘‘លភន្តោ អាហរិស្សាមី’’តិ វត្វា និក្ខមិ. តស្ស បនាយស្មតោ ឧបជ្ឈាយោ ធម្មសេនាបតិ, អាចរិយោ មហាមោគ្គល្លានោ, ចូឡបិតា អានន្ទត្ថេរោ, បិតា សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ មហាសម្បត្តិ. ឯវំ សន្តេបិ អញ្ញស្ស សន្តិកំ អគន្ត្វា ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ទុម្មុខាការោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘កិំ នុ ខោ, រាហុល, ទុម្មុខោ វិយាសី’’តិ អាហ. ‘‘មាតុ មេ, ភន្តេ, ថេរិយា ឧទរវាតោ កុបិតោ’’តិ. ‘‘កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សក្ខរយោជិតេន កិរ អម្ពរសេន ផាសុ ហោតី’’តិ. ‘‘ហោតុ លភិស្សាមិ, មា ចិន្តយី’’តិ.

សោ បុនទិវសេ តំ អាទាយ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា សាមណេរំ អាសនសាលាយំ និសីទាបេត្វា រាជទ្វារំ អគមាសិ. កោសលរាជា ថេរំ ទិស្វា និសីទាបេសិ, តង្ខណញ្ញេវ ឧយ្យានបាលោ បិណ្ឌិបក្កានំ មធុរអម្ពានំ ឯកំ បុដំ អាហរិ. រាជា អម្ពានំ តចំ អបនេត្វា សក្ខរំ បក្ខិបិត្វា សយមេវ មទ្ទិត្វា ថេរស្ស បត្តំ បូរេត្វា អទាសិ. ថេរោ រាជនិវេសនា និក្ខមិត្វា អាសនសាលំ គន្ត្វា សាមណេរស្ស អទាសិ ‘‘ហរិត្វា មាតុ តេ ទេហី’’តិ. សោ ហរិត្វា អទាសិ, ថេរិយា បរិភុត្តមត្តេវ ឧទរវាតោ វូបសមិ. រាជាបិ មនុស្សំ បេសេសិ – ‘‘ថេរោ ឥធ និសីទិត្វា អម្ពរសំ ន បរិភុញ្ជិ, គច្ឆ កស្សចិ ទិន្នភាវំ ជានាហី’’តិ. សោ ថេរេន សទ្ធិំយេវ គន្ត្វា តំ បវត្តិំ ញត្វា អាគន្ត្វា រញ្ញោ កថេសិ. រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ សត្ថា អគារំ អជ្ឈាវសិស្ស, ចក្កវត្តិរាជា អភវិស្ស, រាហុលសាមណេរោ បរិណាយករតនំ, ថេរី ឥត្ថិរតនំ, សកលចក្កវាឡរជ្ជំ ឯតេសញ្ញេវ អភវិស្ស. អម្ហេហិ ឯតេ ឧបដ្ឋហន្តេហិ ចរិតព្ពំ អស្ស, ឥទានិ បព្ពជិត្វា អម្ហេ ឧបនិស្សាយ វសន្តេសុ ឯតេសុ ន យុត្តំ អម្ហាកំ បមជ្ជិតុ’’ន្តិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ ថេរិយា និពទ្ធំ អម្ពរសំ ទាបេសិ. ថេរេន ពិម្ពាទេវីថេរិយា អម្ពរសស្ស ទិន្នភាវោ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដោ ជាតោ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, សារិបុត្តត្ថេរោ កិរ ពិម្ពាទេវីថេរិំ អម្ពរសេន សន្តប្បេសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ រាហុលមាតា សារិបុត្តេន អម្ពរសេន សន្តប្បិតា, បុព្ពេបេស ឯតំ សន្តប្បេសិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិគាមកេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា សណ្ឋបិតឃរាវាសោ មាតាបិតូនំ អច្ចយេន ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តបទេសេ អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ឥសិគណបរិវុតោ គណសត្ថា ហុត្វា ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ បព្ពតបាទា ឱតរិត្វា ចារិកំ ចរមានោ ពារាណសិំ បត្វា ឧយ្យានេ វាសំ កប្បេសិ. អថស្ស ឥសិគណស្ស សីលតេជេន សក្កស្ស ភវនំ កម្បិ. សក្កោ អាវជ្ជមានោ តំ ការណំ ញត្វា ‘‘ឥមេសំ តាបសានំ អវាសាយ បរិសក្កិស្សាមិ, អថ តេ ភិន្នាវាសា ឧបទ្ទុតា ចរមានា ចិត្តេកគ្គតំ ន លភិស្សន្តិ, ឯវំ មេ ផាសុកំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កោ នុ ខោ ឧបាយោ’’តិ វីមំសន្តោ ឥមំ ឧបាយំ អទ្ទស – មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា អាកាសេ ឋត្វា ‘‘ភទ្ទេ, សចេ ត្វំ អព្ភន្តរអម្ពបក្កំ ខាទេយ្យាសិ, បុត្តំ លភិស្សសិ, សោ ចក្កវត្តិរាជា ភវិស្សតី’’តិ អាចិក្ខិស្សាមិ. រាជា ទេវិយា កថំ សុត្វា អម្ពបក្កត្ថាយ ឧយ្យានំ បេសេស្សតិ, អថាហំ អម្ពានិ អន្តរធាបេស្សាមិ, រញ្ញោ ឧយ្យានេ អម្ពានំ អភាវំ អារោចេស្សន្តិ, ‘‘កេ តេ ខាទន្តី’’តិ វុត្តេ ‘‘តាបសា ខាទន្តី’’តិ វក្ខន្តិ, តំ សុត្វា រាជា តាបសេ បោថេត្វា នីហរាបេស្សតិ, ឯវំ តេ ឧបទ្ទុតា ភវិស្សន្តីតិ.

សោ មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា អាកាសេ ឋិតោ អត្តនោ ទេវរាជភាវំ ជានាបេត្វា តាយ សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បុរិមា ទ្វេ គាថា អវោច –

៩១. ‘‘អព្ភន្តរោ នាម ទុមោ, យស្ស ទិព្យមិទំ ផលំ;

ភុត្វា ទោហឡិនី នារី, ចក្កវត្តិំ វិជាយតិ.

៩២. ‘‘ត្វម្បិ ភទ្ទេ មហេសីសិ, សា ចាបិ បតិនោ បិយា;

អាហរិស្សតិ តេ រាជា, ឥទំ អព្ភន្តរំ ផល’’ន្តិ.

តត្ថ អព្ភន្តរោ នាម ទុមោតិ ឥមិនា តាវ គាមនិគមជនបទបព្ពតាទីនំ អសុកស្ស អព្ភន្តរោតិ អវត្វា កេវលំ ឯកំ អព្ភន្តរំ អម្ពរុក្ខំ កថេសិ. យស្ស ទិព្យមិទំ ផលន្តិ យស្ស អម្ពរុក្ខស្ស ទេវតានំ បរិភោគារហំ ទិព្យំ ផលំ. ឥទន្តិ បន និបាតមត្តមេវ. ទោហឡិនីតិ សញ្ជាតទោហឡា. ត្វម្បិ, ភទ្ទេ, មហេសីសីតិ ត្វំ, សោភនេ មហេសី, អសិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘មហេសី ចា’’តិបិ បាឋោ. សា ចាបិ បតិនោ បិយាតិ សោឡសន្នំ ទេវីសហស្សានំ អព្ភន្តរេ អគ្គមហេសី ចាបិ បតិនោ ចាបិ បិយាតិ អត្ថោ. អាហរិស្សតិ តេ រាជា, ឥទំ អព្ភន្តរំ ផលន្តិ តស្សា តេ បិយាយ អគ្គមហេសិយា ឥទំ មយា វុត្តប្បការំ ផលំ រាជា អាហរាបេស្សតិ, សា ត្វំ តំ បរិភុញ្ជិត្វា ចក្កវត្តិគព្ភំ លភិស្សសីតិ.

ឯវំ សក្កោ ទេវិយា ឥមា ទ្វេ គាថា វត្វា ‘‘ត្វំ អប្បមត្តា ហោហិ, មា បបញ្ចំ អកាសិ, ស្វេ រញ្ញោ អារោចេយ្យាសី’’តិ តំ អនុសាសិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គតោ. សា បុនទិវសេ គិលានាលយំ ទស្សេត្វា បរិចារិកានំ សញ្ញំ ទត្វា និបជ្ជិ. រាជា សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេ សីហាសនេ និសិន្នោ នាដកានិ បស្សន្តោ ទេវិំ អទិស្វា ‘‘កហំ, ទេវី’’តិ បរិចារិកេ បុច្ឆិ. ‘‘គិលានា, ទេវា’’តិ. សោ តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា សយនបស្សេ និសីទិត្វា បិដ្ឋិំ បរិមជ្ជន្តោ ‘‘កិំ តេ, ភទ្ទេ, អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘មហារាជ អញ្ញំ អផាសុកំ នាម នត្ថិ, ទោហឡោ មេ ឧប្បន្នោ’’តិ. ‘‘កិំ ឥច្ឆសិ, ភទ្ទេ’’តិ? ‘‘អព្ភន្តរអម្ពផលំ ទេវា’’តិ. ‘‘អព្ភន្តរអម្ពោ នាម កហំ អត្ថី’’តិ? ‘‘នាហំ, ទេវ, អព្ភន្តរអម្ពំ ជានាមិ, តស្ស បន មេ ផលំ លភមានាយ ជីវិតំ អត្ថិ, អលភមានាយ នត្ថី’’តិ. ‘‘តេន ហិ អាហរាបេស្សាមិ, មា ចិន្តយី’’តិ រាជា ទេវិំ អស្សាសេត្វា ឧដ្ឋាយ គន្ត្វា រាជបល្លង្កេ និសិន្នោ អមច្ចេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ទេវិយា អព្ភន្តរអម្ពេ នាម ទោហឡោ ឧប្បន្នោ, កិំ កាតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ ទ្វិន្នំ អម្ពានំ អន្តរេ ឋិតោ អម្ពោ អព្ភន្តរអម្ពោ នាម, ឧយ្យានំ បេសេត្វា អព្ភន្តរេ ឋិតអម្ពតោ ផលំ អាហរាបេត្វា ទេវិយា ទាបេថា’’តិ.

រាជា ‘‘សាធុ, ឯវរូបំ អម្ពំ អាហរថា’’តិ ឧយ្យានំ បេសេសិ. សក្កោ អត្តនោ អានុភាវេន ឧយ្យានេ អម្ពានិ ខាទិតសទិសានិ កត្វា អន្តរធាបេសិ. អម្ពត្ថាយ គតា មនុស្សា សកលឧយ្យានំ វិចរន្តា ឯកំ អម្ពម្បិ អលភិត្វា គន្ត្វា ឧយ្យានេ អម្ពានំ អភាវំ រញ្ញោ កថយិំសុ. ‘‘កេ អម្ពានិ ខាទន្តី’’តិ? ‘‘តាបសា, ទេវា’’តិ. ‘‘តាបសេ ឧយ្យានតោ បោថេត្វា នីហរថា’’តិ. មនុស្សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា នីហរិំសុ. សក្កស្ស មនោរថោ មត្ថកំ បាបុណិ. ទេវី អម្ពផលត្ថាយ និពទ្ធំ កត្វា និបជ្ជិយេវ. រាជា កត្តព្ពកិច្ចំ អបស្សន្តោ អមច្ចេ ច ព្រាហ្មណេ ច សន្និបាតាបេត្វា ‘‘អព្ភន្តរអម្ពស្ស អត្ថិភាវំ ជានាថា’’តិ បុច្ឆិ. ព្រាហ្មណា អាហំសុ – ‘‘ទេវ, អព្ភន្តរអម្ពោ នាម ទេវតានំ បរិភោគោ, ‘ហិមវន្តេ កញ្ចនគុហាយ អន្តោ អត្ថី’តិ អយំ នោ បរម្បរាគតោ អនុស្សវោ’’តិ. ‘‘កោ បន តតោ អម្ពំ អាហរិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ? ‘‘ន សក្កា តត្ថ មនុស្សភូតេន គន្តុំ, ឯកំ សុវបោតកំ បេសេតុំ វដ្ដតី’’តិ.

តេន ច សមយេន រាជកុលេ ឯកោ សុវបោតកោ មហាសរីរោ កុមារកានំ យានកចក្កនាភិមត្តោ ថាមសម្បន្នោ បញ្ញវា ឧបាយកុសលោ. រាជា តំ អាហរាបេត្វា ‘‘តាត សុវបោតក, អហំ តវ ពហូបការោ, កញ្ចនបញ្ជរេ វសសិ, សុវណ្ណតដ្ដកេ មធុលាជេ ខាទសិ, សក្ខរបានកំ បិវសិ, តយាបិ អម្ហាកំ ឯកំ កិច្ចំ និត្ថរិតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. ‘‘កិំ, ទេវា’’តិ. ‘‘តាត ទេវិយា អព្ភន្តរអម្ពេ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ, សោ ច អម្ពោ ហិមវន្តេ កញ្ចនបព្ពតន្តរេ អត្ថិ ទេវតានំ បរិភោគោ, ន សក្កា មនុស្សភូតេន តត្ថ គន្តុំ, តយា តតោ អម្ពផលំ អាហរិតុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘សាធុ, ទេវ, អាហរិស្សាមី’’តិ. អថ នំ រាជា សុវណ្ណតដ្ដកេ មធុលាជេ ខាទាបេត្វា សក្ខរបានកំ បាយេត្វា សតបាកតេលេន តស្ស បក្ខន្តរានិ មក្ខេត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ គហេត្វា សីហបញ្ជរេ ឋត្វា អាកាសេ វិស្សជ្ជេសិ. សោបិ រញ្ញោ និបច្ចការំ ទស្សេត្វា អាកាសេ បក្ខន្ទន្តោ មនុស្សបថំ អតិក្កម្ម ហិមវន្តេ បឋមេ បព្ពតន្តរេ វសន្តានំ សុកានំ សន្តិកំ គន្ត្វា អព្ភន្តរអម្ពោ នាម កត្ថ អត្ថិ, កថេថ មេ តំ ឋាន’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘មយំ ន ជានាម, ទុតិយេ បព្ពតន្តរេ សុកា ជានិស្សន្តី’’តិ.

សោ តេសំ វចនំ សុត្វា តតោ ឧប្បតិត្វា ទុតិយំ បព្ពតន្តរំ អគមាសិ, តថា តតិយំ, ចតុត្ថំ, បញ្ចមំ, ឆដ្ឋំ អគមាសិ. តត្ថបិ នំ សុកា ‘‘ន មយំ ជានាម, សត្តមបព្ពតន្តរេ សុកា ជានិស្សន្តី’’តិ អាហំសុ. សោ តត្ថបិ គន្ត្វា ‘‘អព្ភន្តរអម្ពោ នាម កត្ថ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អសុកដ្ឋានេ នាម កញ្ចនបព្ពតន្តរេ’’តិ អាហំសុ. ‘‘អហំ តស្ស ផលត្ថាយ អាគតោ, មំ តត្ថ នេត្វា តតោ មេ ផលំ ទាបេថា’’តិ. សុកគណា អាហំសុ – ‘‘សម្ម, សោ វេស្សវណមហារាជស្ស បរិភោគោ, ន សក្កា ឧបសង្កមិតុំ, សកលរុក្ខោ មូលតោ បដ្ឋាយ សត្តហិ លោហជាលេហិ បរិក្ខិត្តោ, សហស្សកុម្ភណ្ឌរក្ខសា រក្ខន្តិ, តេហិ ទិដ្ឋស្ស ជីវិតំ នាម នត្ថិ, កប្បុដ្ឋានគ្គិអវីចិមហានិរយសទិសដ្ឋានំ, មា តត្ថ បត្ថនំ ករី’’តិ. ‘‘សចេ តុម្ហេ ន គច្ឆថ, មយ្ហំ ឋានំ អាចិក្ខថា’’តិ. ‘‘តេន ហិ អសុកេន ច អសុកេន ច ឋានេន យាហី’’តិ. សោ តេហិ អាចិក្ខិតវសេនេវ សុដ្ឋុ មគ្គំ ឧបធារេត្វា តំ ឋានំ គន្ត្វា ទិវា អត្តានំ អទស្សេត្វា មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ រក្ខសានំ និទ្ទោក្កមនសមយេ អព្ភន្តរអម្ពស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឯកេន មូលន្តរេន សណិកំ អភិរុហិតុំ អារភិ. លោហជាលំ ‘‘កិរី’’តិ សទ្ទមកាសិ.

រក្ខសា បពុជ្ឈិត្វា សុកបោតកំ ទិស្វា ‘‘អម្ពចោរោយ’’ន្តិ គហេត្វា កម្មករណំ សំវិទហិំសុ. ឯកោ ‘‘មុខេ បក្ខិបិត្វា គិលិស្សាមិ ន’’ន្តិ អាហ, អបរោ ‘‘ហត្ថេហិ មទ្ទិត្វា បុញ្ជិត្វា វិប្បកិរិស្សាមិ ន’’ន្តិ, អបរោ ‘‘ទ្វេធា ផាលេត្វា អង្គារេសុ បចិត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ. សោ តេសំ កម្មករណសំវិធានំ សុត្វាបិ អសន្តសិត្វាវ តេ រក្ខសេ អាមន្តេត្វា ‘‘អម្ភោ រក្ខសា, តុម្ហេ កស្ស មនុស្សា’’តិ អាហ. ‘‘វេស្សវណមហារាជស្សា’’តិ. ‘‘អម្ភោ, តុម្ហេបិ ឯកស្ស រញ្ញោវ មនុស្សា, អហម្បិ រញ្ញោវ មនុស្សោ, ពារាណសិរាជា មំ អព្ភន្តរអម្ពផលត្ថាយ បេសេសិ, ស្វាហំ តត្ថេវ អត្តនោ រញ្ញោ ជីវិតំ ទត្វា អាគតោ. យោ ហិ អត្តនោ មាតាបិតូនញ្ចេវ សាមិកស្ស ច អត្ថាយ ជីវិតំ បរិច្ចជតិ, សោ ទេវលោកេយេវ និព្ពត្តតិ, តស្មា អហម្បិ ឥមម្ហា តិរច្ឆានយោនិយា ចវិត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិស្សាមី’’តិ វត្វា តតិយំ គាថមាហ –

៩៣. ‘‘ភត្តុរត្ថេ បរក្កន្តោ, យំ ឋានមធិគច្ឆតិ;

សូរោ អត្តបរិច្ចាគី, លភមានោ ភវាមហ’’ន្តិ.

តត្ថ ភត្តុរត្ថេតិ ភត្តា វុច្ចន្តិ ភត្តាទីហិ ភរណបោសកា បិតា មាតា សាមិកោ ច, ឥតិ តិវិធស្សបេតស្ស ភត្តុ អត្ថាយ. បរក្កន្តោតិ បរក្កមំ ករោន្តោ វាយមន្តោ. យំ ឋានមធិគច្ឆតីតិ យំ សុខការណំ យសំ វា លាភំ វា សគ្គំ វា អធិគច្ឆតិ. សូរោតិ អភីរុ វិក្កមសម្បន្នោ. អត្តបរិច្ចាគីតិ កាយេ ច ជីវិតេ ច និរបេក្ខោ ហុត្វា តស្ស តិវិធស្សបិ ភត្តុ អត្ថាយ អត្តានំ បរិច្ចជន្តោ. លភមានោ ភវាមហន្តិ យំ សោ ឯវរូបោ សូរោ ទេវសម្បត្តិំ វា មនុស្សសម្បត្តិំ វា លភតិ, អហម្បិ តំ លភមានោ ភវាមិ, តស្មា ហាសោវ មេ ឯត្ថ, ន តាសោ, កិំ មំ តុម្ហេ តាសេថាតិ.

ឯវំ សោ ឥមាយ គាថាយ តេសំ ធម្មំ ទេសេសិ. តេ តស្ស ធម្មកថំ សុត្វា បសន្នចិត្តា ‘‘ធម្មិកោ ឯស, ន សក្កា មារេតុំ, វិស្សជ្ជេម ន’’ន្តិ វត្វា សុកបោតកំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘អម្ភោ សុកបោតក, មុត្តោសិ, អម្ហាកំ ហត្ថតោ សោត្ថិនា គច្ឆា’’តិ អាហំសុ. ‘‘មយ្ហំ អាគមនំ មា តុច្ឆំ ករោថ, ទេថ មេ ឯកំ អម្ពផល’’ន្តិ. ‘‘សុកបោតក, តុយ្ហំ ឯកំ អម្ពផលំ ទាតុំ នាម ន ភារោ, ឥមស្មិំ បន រុក្ខេ អម្ពានិ អង្កេត្វា គហិតានិ, ឯកស្មិំ ផលេ អសមេន្តេ អម្ហាកំ ជីវិតំ នត្ថិ. វេស្សវណេន ហិ កុជ្ឈិត្វា សកិំ ឱលោកិតេ តត្តកបាលេ បក្ខិត្តតិលា វិយ កុម្ភណ្ឌសហស្សំ ភិជ្ជិត្វា វិប្បកិរីយតិ, តេន តេ ទាតុំ ន សក្កោម, លភនដ្ឋានំ បន អាចិក្ខិស្សាមា’’តិ. ‘‘យោ កោចិ ទេតុ, ផលេនេវ មេ អត្ថោ, លភនដ្ឋានំ អាចិក្ខថា’’តិ. ‘‘ឯតស្ស កញ្ចនបព្ពតស្ស អន្តរេ ជោតិរសោ នាម តាបសោ អគ្គិំ ជុហមានោ កញ្ចនបត្តិយា នាម បណ្ណសាលាយំ វសតិ វេស្សវណស្ស កុលូបកោ, វេស្សវណោ តស្ស និពទ្ធំ ចត្តារិ អម្ពផលានិ បេសេតិ, តស្ស សន្តិកំ គច្ឆា’’តិ.

សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តាបសស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ នំ តាបសោ ‘‘កុតោ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពារាណសិរញ្ញោ សន្តិកា’’តិ. ‘‘កិមត្ថាយ អាគតោសី’’តិ? ‘‘សាមិ, អម្ហាកំ រញ្ញោ ទេវិយា អព្ភន្តរអម្ពបក្កេ ទោហឡោ ឧប្បន្នោ, តទត្ថំ អាគតោម្ហិ, រក្ខសា បន មេ សយំ អម្ពបក្កំ អទត្វា តុម្ហាកំ សន្តិកំ បេសេសុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ និសីទ, លភិស្សសី’’តិ. អថស្ស វេស្សវណោ ចត្តារិ ផលានិ បេសេសិ. តាបសោ តតោ ទ្វេ បរិភុញ្ជិ, ឯកំ សុវបោតកស្ស ខាទនត្ថាយ អទាសិ. តេន តស្មិំ ខាទិតេ ឯកំ ផលំ សិក្កាយ បក្ខិបិត្វា សុវបោតកស្ស គីវាយ បដិមុញ្ចិត្វា ‘‘ឥទានិ គច្ឆា’’តិ សុកបោតកំ វិស្សជ្ជេសិ. សោ តំ អាហរិត្វា ទេវិយា អទាសិ. សា តំ ខាទិត្វា ទោហឡំ បដិប្បស្សម្ភេសិ, តតោនិទានំ បនស្សា បុត្តោ នាហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទេវី រាហុលមាតា អហោសិ, សុកោ អានន្ទោ, អម្ពបក្កទាយកោ តាបសោ សារិបុត្តោ, ឧយ្យានេ និវុត្ថតាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អព្ភន្តរជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[២៨២] ២. សេយ្យជាតកវណ្ណនា

សេយ្យំសោ សេយ្យសោ ហោតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កោសលរញ្ញោ អមច្ចំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ រញ្ញោ ពហូបការោ សព្ពកិច្ចនិប្ផាទកោ អហោសិ. រាជា ‘‘ពហូបការោ មេ អយ’’ន្តិ តស្ស មហន្តំ យសំ អទាសិ. តំ អសហមានា អញ្ញេ រញ្ញោ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរិត្វា តំ បរិភិន្ទិំសុ. រាជា តេសំ វចនំ សទ្ទហិត្វា ទោសំ អនុបបរិក្ខិត្វាវ តំ សីលវន្តំ និទ្ទោសំ សង្ខលិកពន្ធនេន ពន្ធាបេត្វា ពន្ធនាគារេ បក្ខិបាបេសិ. សោ តត្ថ ឯកកោ វសន្តោ សីលសម្បត្តិំ និស្សាយ ចិត្តេកគ្គតំ លភិត្វា ឯកគ្គចិត្តោ សង្ខារេ សម្មសិត្វា សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. អថស្ស រាជា អបរភាគេ និទ្ទោសភាវំ ញត្វា សង្ខលិកពន្ធនំ ភិន្ទាបេត្វា បុរិមយសតោ មហន្តតរំ យសំ អទាសិ. សោ ‘‘សត្ថារំ វន្ទិស្សាមី’’តិ ពហូនិ មាលាគន្ធាទីនិ អាទាយ វិហារំ គន្ត្វា តថាគតំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ ករោន្តោ ‘‘អនត្ថោ កិរ តេ ឧប្បន្នោតិ អស្សុម្ហា’’តិ អាហ. ‘‘អាម, ភន្តេ, ឧប្បន្នោ, អហំ បន តេន អនត្ថេន អត្ថំ អកាសិំ, ពន្ធនាគារេ និសីទិត្វា សោតាបត្តិផលំ និព្ពត្តេសិ’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, ឧបាសក, ត្វញ្ញេវ អនត្ថេន អត្ថំ អាហរិ, បោរាណកបណ្ឌិតាបិ អត្តនោ អនត្ថេន អត្ថំ អាហរិំ សុយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ ទស រាជធម្មេ អកោបេត្វា ទានំ ទេតិ, បញ្ច សីលានិ រក្ខតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ. អថស្សេកោ អមច្ចោ អន្តេបុរេ បទុស្សិ. បាទមូលិកាទយោ ញត្វា ‘‘អសុកអមច្ចោ អន្តេបុរេ បទុដ្ឋោ’’តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា បរិគ្គណ្ហន្តោ យថាសភាវតោ ញត្វា បក្កោសាបេត្វា ‘‘មា មំ ឥតោ បដ្ឋាយ ឧបដ្ឋាហី’’តិ និព្ពិសយំ អកាសិ. សោ គន្ត្វា អញ្ញតរំ សាមន្តរាជានំ ឧបដ្ឋហីតិ សព្ពំ វត្ថុ ហេដ្ឋា មហាសីលវជាតកេ (ជា. ១.១.៥១) កថិតសទិសមេវ. ឥធាបិ សោ រាជា តិក្ខត្តុំ វីមំសិត្វា តស្ស អមច្ចស្ស វចនំ សទ្ទហិត្វា ‘‘ពារាណសិរជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ មហន្តេន បរិវារេន រជ្ជសីមំ បាបុណិ. ពារាណសិរញ្ញោ សត្តសតមត្តា មហាយោធា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘ទេវ, អសុកោ នាម កិរ រាជា ពារាណសិរជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’តិ ជនបទំ ភិន្ទន្តោ អាគច្ឆតិ, ឯត្ថេវ នំ គន្ត្វា គណ្ហិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. ‘‘មយ្ហំ បរវិហិំសាយ លទ្ធេន រជ្ជេន កិច្ចំ នត្ថិ, មា កិញ្ចិ ករិត្ថា’’តិ?

ចោររាជា អាគន្ត្វា នគរំ បរិក្ខិបិ, បុន អមច្ចា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទេវ, មា ឯវំ ករិត្ថ, គណ្ហិស្សាម ន’’ន្តិ អាហំសុ. រាជា ‘‘ន លព្ភា កិញ្ចិ កាតុំ, នគរទ្វារានិ វិវរថា’’តិ វត្វា សយំ អមច្ចគណបរិវុតោ មហាតលេ រាជបល្លង្កេ និសីទិ. ចោររាជា ចតូសុ ទ្វារេសុ មនុស្សេ បោថេន្តោ នគរំ បវិសិត្វា បាសាទំ អភិរុយ្ហ អមច្ចបរិវុតំ រាជានំ គាហាបេត្វា សង្ខលិកាហិ ពន្ធាបេត្វា ពន្ធនាគារេ បក្ខិបាបេសិ. រាជា ពន្ធនាគារេ និសិន្នោវ ចោររាជានំ មេត្តាយន្តោ មេត្តជ្ឈានំ ឧប្បាទេសិ. តស្ស មេត្តានុភាវេន ចោររញ្ញោ កាយេ ឌាហោ ឧប្បជ្ជិ, សកលសរីរំ យមកឧក្កាហិ ឈាបិយមានំ វិយ ជាតំ. សោ មហាទុក្ខាភិតុន្នោ ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘តុម្ហេ សីលវន្តំ រាជានំ ពន្ធនាគារេ បក្ខិបេថ, តេន វោ ឥទំ ទុក្ខំ ឧប្បន្នំ ភវិស្សតី’’តិ. សោ គន្ត្វា ពោធិសត្តំ ខមាបេត្វា ‘‘តុម្ហាកំ រជ្ជំ តុម្ហាកមេវ ហោតូ’’តិ រជ្ជំ តស្សេវ និយ្យាទេត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ តុម្ហាកំ បច្ចត្ថិកោ មេ ភារោ ហោតូ’’តិ វត្វា បទុដ្ឋាមច្ចស្ស រាជាណំ ការេត្វា អត្តនោ នគរមេវ គតោ.

ពោធិសត្តោ អលង្កតមហាតលេ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេ រាជបល្លង្កេ និសិន្នោ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បុរិមា ទ្វេគាថា អវោច –

៩៤. ‘‘សេយ្យំសោ សេយ្យសោ ហោតិ, យោ សេយ្យមុបសេវតិ;

ឯកេន សន្ធិំ កត្វាន, សតំ វជ្ឈេ អមោចយិំ.

៩៥. ‘‘តស្មា សព្ពេន លោកេន, សន្ធិំ កត្វាន ឯកតោ;

បេច្ច សគ្គំ និគច្ឆេយ្យ, ឥទំ សុណាថ កាសិយា’’តិ.

តត្ថ សេយ្យំសោ សេយ្យសោ ហោតិ, យោ សេយ្យមុបសេវតីតិ អនវជ្ជឧត្តមធម្មសង្ខាតោ សេយ្យោ អំសោ កោដ្ឋាសោ អស្សាតិ សេយ្យំសោ, កុសលធម្មនិស្សិតបុគ្គលោ. យោ បុនប្បុនំ តំ សេយ្យំ កុសលធម្មភាវនំ កុសលាភិរតំ វា ឧត្តមបុគ្គលមុបសេវតិ, សោ សេយ្យសោ ហោតិ បាសំសតរោ ចេវ ឧត្តរិតរោ ច ហោតិ. ឯកេន សន្ធិំ កត្វាន, សតំ វជ្ឈេ អមោចយិន្តិ តទមិនាបិ ចេតំ វេទិតព្ពំ – អហញ្ហិ សេយ្យំ មេត្តាភាវនំ ឧបសេវន្តោ តាយ មេត្តាភាវនាយ ឯកេន ចោររញ្ញា សន្ធិំ សន្ថវំ កត្វា មេត្តាភាវនំ ភាវេត្វា តុម្ហេ សតជនេ វជ្ឈេ អមោចយិំ.

ទុតិយគាថាយ អត្ថោ – យស្មា អហំ ឯកេន សទ្ធិំ ឯកតោ មេត្តាភាវនាយ សន្ធិំ កត្វា តុម្ហេ វជ្ឈប្បត្តេ សតជនេ មោចយិំ, តស្មា វេទិតព្ពមេវេតំ, តស្មា សព្ពេន លោកេន សទ្ធិំ មេត្តាភាវនាយ សន្ធិំ កត្វា ឯកតោ បុគ្គលោ បេច្ច បរលោកេ សគ្គំ និគច្ឆេយ្យ. មេត្តាយ ហិ ឧបចារំ កាមាវចរេ បដិសន្ធិំ ទេតិ, អប្បនា ព្រហ្មលោកេ. ឥទំ មម វចនំ សព្ពេបិ តុម្ហេ កាសិរដ្ឋវាសិនោ សុណាថាតិ.

ឯវំ មហាសត្តោ មហាជនស្ស មេត្តាភាវនាយ គុណំ វណ្ណេត្វា ទ្វាទសយោជនិកេ ពារាណសិនគរេ សេតច្ឆត្តំ បហាយ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. សត្ថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា តតិយំ គាថមាហ –

៩៦. ‘‘ឥទំ វត្វា មហារាជា, កំសោ ពារាណសិគ្គហោ;

ធនុំ កណ្ឌញ្ច និក្ខិប្ប, សំយមំ អជ្ឈុបាគមី’’តិ.

តត្ថ មហន្តោ រាជាតិ មហារាជា. កំសោតិ តស្ស នាមំ. ពារាណសិំ គហេត្វា អជ្ឈាវសនតោ ពារាណសិគ្គហោ. សោ រាជា ឥទំ វចនំ វត្វា ធនុញ្ច សរសង្ខាតំ កណ្ឌញ្ច និក្ខិប្ប ឱហាយ ឆឌ្ឌេត្វា សីលសំយមំ ឧបគតោ បព្ពជិតោ, បព្ពជិត្វា ច បន ឈានំ ឧប្បាទេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកេ ឧប្បន្នោតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ចោររាជា អានន្ទោ អហោសិ, ពារាណសិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សេយ្យជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[២៨៣] ៣. វឌ្ឍកីសូករជាតកវណ្ណនា

វរំ វរំ ត្វន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ធនុគ្គហតិស្សត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. បសេនទិរញ្ញោ បិតា មហាកោសលោ ពិម្ពិសាររញ្ញោ ធីតរំ វេទេហិំ នាម កោសលទេវិំ ទទមានោ តស្សា ន្ហានចុណ្ណមូលំ សតសហស្សុដ្ឋានំ កាសិគាមំ អទាសិ. អជាតសត្តុនា បន បិតរិ មារិតេ កោសលទេវីបិ សោកាភិភូតា កាលមកាសិ. តតោ បសេនទិ កោសលរាជា ចិន្តេសិ – ‘‘អជាតសត្តុនា បិតា មារិតោ, ភគិនីបិ មេ សាមិកេ កាលកតេ តេន សោកេន កាលកតា, បិតុឃាតកស្ស ចោរស្ស កាសិគាមំ ន ទស្សាមី’’តិ. សោ តំ អជាតសត្តុស្ស ន អទាសិ. តំ គាមំ និស្សាយ តេសំ ទ្វិន្នម្បិ កាលេន កាលំ យុទ្ធំ ហោតិ, អជាតសត្តុ តរុណោ សមត្ថោ, បសេនទិ មហល្លកោយេវ. សោ អភិក្ខណំ បរជ្ជតិ, មហាកោសលស្សាបិ មនុស្សា យេភុយ្យេន បរាជិតា. អថ រាជា ‘‘មយំ អភិណ្ហំ បរជ្ជាម, កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ អមច្ចេ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, អយ្យា នាម មន្តច្ឆេកា ហោន្តិ, ជេតវនវិហារេ ភិក្ខូនំ កថំ សោតុំ វដ្ដតី’’តិ. រាជា ‘‘តេន ហិ តាយំ វេលាយំ ភិក្ខូនំ កថាសល្លាបំ សុណាថា’’តិ ចរបុរិសេ អាណាបេសិ. តេ តតោ បដ្ឋាយ តថា អកំសុ.

តស្មិំ បន កាលេ ទ្វេ មហល្លកត្ថេរា វិហារបច្ចន្តេ បណ្ណសាលាយំ វសន្តិ ទត្តត្ថេរោ ច ធនុគ្គហតិស្សត្ថេរោ ច. តេសុ ធនុគ្គហតិស្សត្ថេរោ បឋមយាមេបិ មជ្ឈិមយាមេបិ និទ្ទាយិត្វា បច្ឆិមយាមេ បពុជ្ឈិត្វា ឧម្មុក្កានិ សោធេត្វា អគ្គិំ ជាលេត្វា និសិន្នកោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ទត្តត្ថេរា’’តិ. ‘‘កិំ, ភន្តេ, តិស្សត្ថេរា’’តិ? ‘‘កិំ និទ្ទាយសិ នោ ត្វ’’ន្តិ. ‘‘អនិទ្ទាយន្តា កិំ ករិស្សាមា’’តិ? ‘‘ឧដ្ឋាយ តាវ និសីទថា’’តិ. សោ ឧដ្ឋាយ និសិន្នោ តំ ទត្តត្ថេរំ អាហ – ‘‘ភន្តេ ទត្តត្ថេរ, អយំ តេ លោលោ មហោទរកោសលោ ចាដិមត្តំ ភត្តមេវ បូតិំ ករោតិ, យុទ្ធវិចារណំ បន កិញ្ចិ ន ជានាតិ, បរាជិតោ បរាជិតោត្វេវ វទាបេតី’’តិ. ‘‘កិំ បន កាតុំ វដ្ដតី’’តិ? តស្មិំ ខណេ តេ ចរបុរិសា តេសំ កថំ សុណន្តា អដ្ឋំសុ.

ធនុគ្គហតិស្សត្ថេរោ យុទ្ធំ វិចារេសិ – ‘‘ភន្តេ, យុទ្ធោ នាម តិវិធោ – បទុមព្យូហោ, ចក្កព្យូហោ, សកដព្យូហោតិ. អជាតសត្តុំ គណ្ហិតុកាមេន អសុកេ នាម បព្ពតកុច្ឆិស្មិំ ទ្វីសុ បព្ពតភិត្តីសុ មនុស្សេ ឋបេត្វា បុរតោ ទុព្ពលពលំ ទស្សេត្វា បព្ពតន្តរំ បវិដ្ឋភាវំ ជានិត្វា បវិដ្ឋមគ្គំ ឱច្ឆិន្ទិត្វា បុរតោ ច បច្ឆតោ ច ឧភោសុ បព្ពតភិត្តីសុ វគ្គិត្វា ឧន្នទិត្វា ខិបេ បតិតមច្ឆំ វិយ អន្តោមុដ្ឋិយំ វដ្ដបោតកំ វិយ ច កត្វា សក្កា អស្ស តំ គហេតុ’’ន្តិ. ចរបុរិសា តំ សាសនំ រញ្ញោ អារោចេសុំ. តំ សុត្វា រាជា សង្គាមភេរិំ ចរាបេត្វា គន្ត្វា សកដព្យូហំ កត្វា អជាតសត្តុំ ជីវគ្គាហំ គាហាបេត្វា អត្តនោ ធីតរំ វជិរកុមារិំ ភាគិនេយ្យស្ស ទត្វា កាសិគាមំ តស្សា ន្ហានមូលំ កត្វា ទត្វា ឧយ្យោជេសិ. សា បវត្តិ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដា ជាតា. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, កោសលរាជា កិរ ធនុគ្គហតិស្សត្ថេរស្ស វិចារណាយ អជាតសត្តុំ ជិនី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ធនុគ្គហតិស្សោ យុទ្ធវិចារណាយ ឆេកោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អរញ្ញេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តទា ពារាណសិំ និស្សាយ និវុត្ថវឌ្ឍកិគាមកា ឯកោ វឌ្ឍកី ថម្ភត្ថាយ អរញ្ញំ គន្ត្វា អាវាដេ បតិតំ សូករបោតកំ ទិស្វា តំ ឃរំ នេត្វា បដិជគ្គិ. សោ វុឌ្ឍិប្បត្តោ មហាសរីរោ វង្កទាឋោ អាចារសម្បន្នោ អហោសិ, វឌ្ឍកិនា បោសិតត្តា បន ‘‘វឌ្ឍកីសូករោ’’ត្វេវ បញ្ញាយិ. វឌ្ឍកិស្ស រុក្ខតច្ឆនកាលេ តុណ្ឌេន រុក្ខំ បរិវត្តេតិ, មុខេន ឌំសិត្វា វាសិផរសុនិខាទនមុគ្គរេ អាហរតិ, កាលសុត្តកោដិយំ គណ្ហាតិ. អថ សោ វឌ្ឍកី ‘‘កោចិទេវ, នំ ខាទេយ្យា’’តិ ភយេន នេត្វា អរញ្ញេ វិស្សជ្ជេសិ. សោបិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ខេមំ ផាសុកដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោ ឯកំ បព្ពតន្តរេ មហន្តំ គិរិកន្ទរំ អទ្ទស សម្បន្នកន្ទមូលផលំ ផាសុកំ វសនដ្ឋានំ អនេកសតសូករសមាកិណ្ណំ. តេ សូករា តំ ទិស្វា តស្ស សន្តិកំ អាគមំសុ. សោបិ តេ អាហ – ‘‘អហំ តុម្ហេវ ឱលោកេន្តោ វិចរាមិ, អបិច វោ មយា ទិដ្ឋា, ឥទញ្ច ឋានំ រមណីយំ, អហម្បិ ឥទានិ ឥធេវ វសិស្សាមី’’តិ. ‘‘សច្ចំ ឥទំ ឋានំ រមណីយំ, បរិស្សយោ បនេត្ថ អត្ថី’’តិ. ‘‘អហម្បិ តុម្ហេ ទិស្វា ឯតំ អញ្ញាសិំ, ឯវំ គោចរសម្បន្នេ ឋានេ វសន្តានំ វោ សរីរេសុ មំសលោហិតំ នត្ថិ, កិំ បន វោ ឯត្ថ ភយ’’ន្តិ? ‘‘ឯកោ ព្យគ្ឃោ បាតោវ អាគន្ត្វា ទិដ្ឋទិដ្ឋំយេវ គហេត្វា គច្ឆតី’’តិ. ‘‘កិំ បន សោ និពទ្ធំ គណ្ហាតិ, ឧទាហុ អន្តរន្តរា’’តិ? ‘‘និពទ្ធំ គណ្ហាតី’’តិ. ‘‘កតិ បន តេ ព្យគ្ឃា’’តិ? ‘‘ឯកោយេវា’’តិ. ‘‘ឯត្តកា តុម្ហេ ឯកស្ស យុជ្ឈិតុំ ន សក្កោថា’’តិ? ‘‘អាម, ន សក្កោមា’’តិ. ‘‘អហំ តំ គណ្ហិស្សាមិ, កេវលំ តុម្ហេ មម វចនំ ករោថ, សោ ព្យគ្ឃោ កហំ វសតី’’តិ? ‘‘ឯតស្មិំ បព្ពតេ’’តិ.

សោ រត្តិញ្ញេវ សូករេ ចរាបេត្វា យុទ្ធំ វិចារេន្តោ ‘‘យុទ្ធំ នាម បទុមព្យូហចក្កព្យូហសកដព្យូហវសេន តិវិធំ ហោតី’’តិ វត្វា បទុមព្យូហវសេន វិចារេសិ. សោ ហិ ភូមិសីសំ ជានាតិ. តស្មា ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ យុទ្ធំ វិចារេតុំ វដ្ដតី’’តិ សូករបិល្លកេ មាតរោ ច តេសំ មជ្ឈដ្ឋានេ ឋបេសិ. សោ តា អាវិជ្ឈិត្វា មជ្ឈិមសូករិយោ, តា អាវិជ្ឈិត្វា បោតកសូករេ, តេ អាវិជ្ឈិត្វា ជរសូករេ, តេ អាវិជ្ឈិត្វា ទីឃទាឋសូករេ, តេ អាវិជ្ឈិត្វា យុទ្ធសមត្ថេ ពលវតរសូករេ ទស វីស តិំស ជនេ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ ពលគុម្ពំ កត្វា ឋបេសិ. អត្តនោ ឋិតដ្ឋានស្ស បុរតោ ឯកំ បរិមណ្ឌលំ អាវាដំ ខណាបេសិ, បច្ឆតោ ឯកំ សុប្បសណ្ឋានំ អនុបុព្ពនិន្នំ បព្ភារសទិសំ. តស្ស សដ្ឋិសត្តតិមត្តេ យោធសូករេ អាទាយ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ ‘‘មា ភាយិត្ថា’’តិ កម្មំ វិចារតោ អរុណំ ឧដ្ឋហិ.

ព្យគ្ឃោ ឧដ្ឋាយ ‘‘កាលោ’’តិ ញត្វា គន្ត្វា តេសំ សម្មុខា ឋិតេ បព្ពតតលេ ឋត្វា អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា សូករេ ឱលោកេសិ. វឌ្ឍកីសូករោ ‘‘បដិឱលោកេថ ន’’ន្តិ សូករានំ សញ្ញំ អទាសិ, តេ បដិឱលោកេសុំ. ព្យគ្ឃោ មុខំ ឧគ្ឃាដេត្វា អស្សោសិ, សូករាបិ តថា ករិំសុ. ព្យគ្ឃោ មុត្តំ ឆឌ្ឌេសិ, សូករាបិ ឆឌ្ឌយិំសុ. ឥតិ យំ យំ សោ ករោតិ, តំ តំ តេ បដិករិំសុ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘បុព្ពេ សូករា មយា ឱលោកិតកាលេ បលាយន្តា បលាយិតុម្បិ ន សក្កោន្តិ, អជ្ជ អបលាយិត្វា មម បដិសត្តុ ហុត្វា មយា កតមេវ បដិករោន្តិ. ឯតស្មិំ ភូមិសីសេ ឋិតោ ឯកោ តេសំ សំវិធាយកោបិ អត្ថិ, អជ្ជ មយ្ហំ គតស្ស ជយោ ន បញ្ញាយតី’’តិ. សោ និវត្តិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អគមាសិ. តេន បន គហិតមំសខាទកោ ឯកោ កូដជដិលោ អត្ថិ, សោ តំ តុច្ឆហត្ថមេវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៩៧. ‘‘វរំ វរំ ត្វំ និហនំ បុរេ ចរិ,

អស្មិំ បទេសេ អភិភុយ្យ សូករេ;

សោទានិ ឯកោ ព្យបគម្ម ឈាយសិ,

ពលំ នុ តេ ព្យគ្ឃ ន ចជ្ជ វិជ្ជតី’’តិ.

តត្ថ វរំ វរំ ត្វំ និហនំ បុរេ ចរិ, អស្មិំ បទេសេ អភិភុយ្យ សូករេតិ អម្ភោ ព្យគ្ឃ, ត្វំ បុព្ពេ ឥមស្មិំ បទេសេ សព្ពសូករេ អភិភវិត្វា ឥមេសុ សូករេសុ វរំ វរំ ត្វំ ឧត្តមុត្តមំ សូករំ និហនន្តោ វិចរិ. សោទានិ ឯកោ ព្យបគម្ម ឈាយសីតិ សោ ត្វំ ឥទានិ អញ្ញតរំ សូករំ អគ្គហេត្វា ឯកកោវ អបគន្ត្វា ឈាយសិ បជ្ឈាយសិ. ពលំ នុ តេ ព្យគ្ឃ ន ចជ្ជ វិជ្ជតីតិ កិំ នុ តេ, អម្ភោ ព្យគ្ឃ, អជ្ជ កាយពលំ នត្ថីតិ.

តំ សុត្វា ព្យគ្ឃោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៩៨. ‘‘ឥមេ សុទំ យន្តិ ទិសោទិសំ បុរេ, ភយដ្ដិតា លេណគវេសិនោ បុថូ;

តេ ទានិ សង្គម្ម វសន្តិ ឯកតោ, យត្ថដ្ឋិតា ទុប្បសហជ្ជមេ មយា’’តិ.

តត្ថ សុទន្តិ និបាតោ. អយំ បន សង្ខេបត្ថោ – ឥមេ សូករា បុព្ពេ មំ ទិស្វា ភយេន អដ្ដិតា បីឡិតា អត្តនោ លេណគវេសិនោ បុថូ វិសុំ វិសុំ ហុត្វា ទិសោទិសំ យន្តិ, តំ តំ ទិសំ អភិមុខា បលាយន្តិ, តេ ទានិ សព្ពេបិ សមាគន្ត្វា ឯកតោ វសន្តិ តិដ្ឋន្តិ, តញ្ច ភូមិសីសំ ឧបគតា, យត្ថ ឋិតា ទុប្បសហា ទុម្មទ្ទយា អជ្ជ ឥមេ មយាតិ.

អថស្ស ឧស្សាហំ ជនេន្តោ កូដជដិលោ ‘‘មា ភាយិ, គច្ឆ តយិ នទិត្វា បក្ខន្ទន្តេ សព្ពេបិ ភីតា ភិជ្ជិត្វា បលាយិស្សន្តី’’តិ អាហ. ព្យគ្ឃោ តស្មិំ ឧស្សាហំ ជនេន្តេ សូរោ ហុត្វា បុន គន្ត្វា បព្ពតតលេ អដ្ឋាសិ. វឌ្ឍកីសូករោ ទ្វិន្នំ អាវាដានំ អន្តរេ អដ្ឋាសិ. សូករា ‘‘សាមិ, មហាចោរោ បុនាគតោ’’តិ អាហំសុ. ‘‘មា ភាយិត្ថ, ឥទានិ តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ. ព្យគ្ឃោ នទិត្វា វឌ្ឍកីសូករស្ស ឧបរិ បតតិ, សូករោ តស្ស អត្តនោ ឧបរិ បតនកាលេ បរិវត្តិត្វា វេគេន ឧជុកំ ខតអាវាដេ បតិ. ព្យគ្ឃោ វេគំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ ឧបរិភាគេន គន្ត្វា សុប្បមុខស្ស តិរិយំ ខតអាវាដស្ស អតិសម្ពាធេ មុខដ្ឋានេ បតិត្វា បុញ្ជកតោ វិយ អហោសិ. សូករោ អាវាដា ឧត្តរិត្វា អសនិវេគេន គន្ត្វា ព្យគ្ឃំ អន្តរសត្ថិម្ហិ ទាឋាយ បហរិត្វា យាវ វក្កបទេសា ផាលេត្វា បញ្ចមធុរមំសំ ទាឋាយ បលិវេឋេត្វា ព្យគ្ឃស្ស មត្ថកេ អាវិជ្ឈិត្វា ‘‘គណ្ហថ តុម្ហាកំ បច្ចាមិត្ត’’ន្តិ ឧក្ខិបិត្វា ពហិអាវាដេ ឆឌ្ឌេសិ. បឋមំ អាគតា ព្យគ្ឃមំសំ លភិំសុ, បច្ឆា អាគតា ‘‘ព្យគ្ឃមំសំ កីទិសំ ហោតី’’តិ តេសំ មុខំ ឧបសិង្ឃន្តា វិចរិំសុ.

សូករា ន តាវ តុស្សន្តិ. វឌ្ឍកីសូករោ តេសំ ឥង្ឃិតំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ តុម្ហេ ន តុស្សថា’’តិ អាហ. ‘‘សាមិ, កិំ ឯតេន ព្យគ្ឃេន ឃាតិតេន, អញ្ញោ បន ព្យគ្ឃអាណាបនសមត្ថោ កូដជដិលោ អត្ថិយេវា’’តិ. ‘‘កោ នាមេសោ’’តិ? ‘‘ឯកោ ទុស្សីលតាបសោ’’តិ. ‘‘ព្យគ្ឃោបិ មយា ឃាតិតោ, សោ មេ កិំ បហោតិ, ឯថ គណ្ហិស្សាម ន’’ន្តិ សូករឃដាយ សទ្ធិំ បាយាសិ. កូដតាបសោបិ ព្យគ្ឃេ ចិរាយន្តេ ‘‘កិំ នុ ខោ សូករា ព្យគ្ឃំ គណ្ហិំសូ’’តិ បដិបថំ គច្ឆន្តោ តេ សូករេ អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា អត្តនោ បរិក្ខារំ អាទាយ បលាយន្តោ តេហិ អនុពន្ធិតោ បរិក្ខារំ ឆឌ្ឌេត្វា វេគេន ឧទុម្ពររុក្ខំ អភិរុហិ. សូករា ‘‘ឥទានិម្ហ, សាមិ, នដ្ឋា, តាបសោ បលាយិត្វា រុក្ខំ អភិរុហី’’តិ អាហំសុ. ‘‘កិំ រុក្ខំ នាមា’’តិ? ‘‘ឧទុម្ពររុក្ខ’’ន្តិ. សោ ‘‘សូករិយោ ឧទកំ អាហរន្តុ, សូករបោតកា បថវិំ ខណន្តុ, ទីឃទាឋា សូករា មូលានិ ឆិន្ទន្តុ, សេសា បរិវារេត្វា អារក្ខន្តូ’’តិ សំវិទហិត្វា តេសុ តថា ករោន្តេសុ សយំ ឧទុម្ពរស្ស ឧជុកំ ថូលមូលំ ផរសុនា បហរន្តោ វិយ ឯកប្បហារមេវ កត្វា ឧទុម្ពររុក្ខំ បាតេសិ. បរិវារេត្វា ឋិតសូករា កូដជដិលំ ភូមិយំ បាតេត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ កត្វា យាវ អដ្ឋិតោ ខាទិត្វា វឌ្ឍកីសូករំ ឧទុម្ពរខន្ធេយេវ និសីទាបេត្វា កូដជដិលស្ស បរិភោគសង្ខេន ឧទកំ អាហរិត្វា អភិសិញ្ចិត្វា រាជានំ ករិំសុ, ឯកញ្ច តរុណសូករិំ តស្ស អគ្គមហេសិំ អកំសុ. តតោ បដ្ឋាយ កិរ យាវជ្ជតនា រាជានោ ឧទុម្ពរភទ្ទបីឋេ និសីទាបេត្វា តីហិ សង្ខេហិ អភិសិញ្ចន្តិ.

តស្មិំ វនសណ្ឌេ អធិវត្ថា ទេវតា តំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា ឯកស្មិំ វិដបន្តរេ សូករានំ អភិមុខា ហុត្វា តតិយំ គាថមាហ –

៩៩. ‘‘នមត្ថុ សង្ឃាន សមាគតានំ, ទិស្វា សយំ សខ្យ វទាមិ អព្ភុតំ;

ព្យគ្ឃំ មិគា យត្ថ ជិនិំសុ ទាឋិនោ, សាមគ្គិយា ទាឋពលេសុ មុច្ចរេ’’តិ.

តត្ថ នមត្ថុ សង្ឃានន្តិ អយំ មម នមក្ការោ សមាគតានំ សូករសង្ឃានំ អត្ថុ. ទិស្វា សយំ សខ្យ វទាមិ អព្ភុតន្តិ ឥទំ បុព្ពេ អភូតបុព្ពំ អព្ភុតំ សខ្យំ មិត្តភាវំ សយំ ទិស្វា វទាមិ. ព្យគ្ឃំ មិគា យត្ថ ជិនិំសុ ទាឋិនោតិ យត្រ ហិ នាម ទាឋិនោ សូករមិគា ព្យគ្ឃំ ជិនិំសុ, អយមេវ វា បាឋោ. សាមគ្គិយា ទាឋពលេសុ មុច្ចរេតិ យា សា ទាឋពលេសុ សូករេសុ សាមគ្គី ឯកជ្ឈាសយតា, តាយ តេសុ សាមគ្គិយា តេ ទាឋពលា បច្ចាមិត្តំ គហេត្វា អជ្ជ មរណភយា មុត្តាតិ អត្ថោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ធនុគ្គហតិស្សោ វឌ្ឍកីសូករោ អហោសិ, រុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វឌ្ឍកីសូករជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[២៨៤] ៤. សិរិជាតកវណ្ណនា

យំ ឧស្សុកា សង្ឃរន្តីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ សិរិចោរព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ. ឥមស្មិំ ជាតកេ បច្ចុប្បន្នវត្ថុ ហេដ្ឋា ខទិរង្គារជាតកេ (ជា. ១.១.៤០) វិត្ថារិតមេវ. ឥធាបិ បន សា អនាថបិណ្ឌិកស្ស ឃរេ ចតុត្ថេ ទ្វារកោដ្ឋកេ វសនកា មិច្ឆាទិដ្ឋិទេវតា ទណ្ឌកម្មំ ករោន្តី ចតុបញ្ញាសហិរញ្ញកោដិយោ អាហរិត្វា កោដ្ឋេ បូរេត្វា សេដ្ឋិនា សទ្ធិំ សហាយិកា អហោសិ. អថ នំ សោ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ នេសិ. សត្ថា តស្សា ធម្មំ ទេសេសិ, សា ធម្មំ សុត្វា សោតាបន្នា អហោសិ. តតោ បដ្ឋាយ សេដ្ឋិនោ យសោ យថាបោរាណោវ ជាតោ. អថេកោ សាវត្ថិវាសី សិរិលក្ខណញ្ញូ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘អនាថបិណ្ឌិកោ ទុគ្គតោ ហុត្វា បុន ឥស្សរោ ជាតោ, យំនូនាហំ តំ ទដ្ឋុកាមោ វិយ គត្វា តស្ស ឃរតោ សិរិំ ថេនេត្វា អាគច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. សោ តស្ស ឃរំ គន្ត្វា តេន កតសក្ការសម្មានោ សារណីយកថាយ វត្តមានាយ ‘‘កិមត្ថំ អាគតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘កត្ថ នុ ខោ សិរី បតិដ្ឋិតា’’តិ ឱលោកេសិ. សេដ្ឋិនោ ច សព្ពសេតោ ធោតសង្ខបដិភាគោ កុក្កុដោ សុវណ្ណបញ្ជរេ បក្ខិបិត្វា ឋបិតោ អត្ថិ, តស្ស ចូឡាយ សិរី បតិដ្ឋាសិ. ព្រាហ្មណោ ឱលោកយមានោ សិរិយា តត្ថ បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា អាហ – ‘‘អហំ, មហាសេដ្ឋិ, បញ្ចសតេ មាណវេ មន្តេ វាចេមិ, អកាលរវិំ ឯកំ កុក្កុដំ និស្សាយ តេ ច មយញ្ច កិលមាម, អយញ្ច កិរ កុក្កុដោ កាលរវី, ឥមស្សត្ថាយ អាគតោម្ហិ, ទេហិ មេ ឯតំ កុក្កុដ’’ន្តិ. ‘‘គណ្ហ, ព្រាហ្មណ, ទេមិ តេ កុក្កុដ’’ន្តិ. ‘‘ទេមី’’តិ ច វុត្តក្ខណេយេវ សិរី តស្ស ចូឡតោ អបគន្ត្វា ឧស្សីសកេ ឋបិតេ មណិក្ខន្ធេ បតិដ្ឋាសិ.

ព្រាហ្មណោ សិរិយា មណិម្ហិ បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា មណិម្បិ យាចិ. ‘‘មណិម្បិ ទេមី’’តិ វុត្តក្ខណេយេវ សិរី មណិតោ អបគន្ត្វា ឧស្សីសកេ ឋបិតអារក្ខយដ្ឋិយំ បតិដ្ឋាសិ. ព្រាហ្មណោ សិរិយា តត្ថ បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា តម្បិ យាចិ. ‘‘គហេត្វា គច្ឆាហី’’តិ វុត្តក្ខណេយេវ សិរី យដ្ឋិតោ អបគន្ត្វា បុញ្ញលក្ខណទេវិយា នាម សេដ្ឋិនោ អគ្គមហេសិយា សីសេ បតិដ្ឋាសិ. សិរិចោរព្រាហ្មណោ តត្ថ បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា ‘‘អវិស្សជ្ជិយភណ្ឌំ ឯតំ, យាចិតុម្បិ ន សក្កា’’តិ ចិន្តេត្វា សេដ្ឋិំ ឯតទវោច – ‘‘មហាសេដ្ឋិ, អហំ តុម្ហាកំ គេហេ ‘សិរិំ ថេនេត្វា គមិស្សាមី’តិ អាគច្ឆិំ, សិរី បន តេ កុក្កុដស្ស ចូឡាយំ បតិដ្ឋិតា អហោសិ, តស្មិំ មម ទិន្នេ តតោ អបគន្ត្វា មណិម្ហិ បតិដ្ឋហិ, មណិម្ហិ ទិន្នេ អារក្ខយដ្ឋិយំ បតិដ្ឋហិ, អារក្ខយដ្ឋិយា ទិន្នាយ តតោ អបគន្ត្វា បុញ្ញលក្ខណទេវិយា សីសេ បតិដ្ឋហិ, ‘ឥទំ ខោ បន អវិស្សជ្ជិយភណ្ឌ’ន្តិ ឥមម្បិ មេ ន គហិតំ, ន សក្កា តវ សិរិំ ថេនេតុំ, តវ សន្តកំ តវេវ ហោតូ’’តិ ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. អនាថបិណ្ឌិកោ ‘‘ឥមំ ការណំ សត្ថុ កថេស្សាមី’’តិ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ សព្ពំ តថាគតស្ស អារោចេសិ. សត្ថា តំ សុត្វា ‘‘ន ខោ, គហបតិ, ឥទានេវ អញ្ញេសំ សិរី អញ្ញត្ថ គច្ឆតិ, បុព្ពេបិ អប្បបុញ្ញេហិ ឧប្បាទិតសិរី បន បុញ្ញវន្តានំយេវ បាទមូលំ គតា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អគារំ អជ្ឈាវសន្តោ មាតាបិតូនំ កាលកិរិយាយ សំវិគ្គោ និក្ខមិត្វា ហិមវន្តបទេសេ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច ឧប្បាទេត្វា ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ជនបទំ គន្ត្វា ពារាណសិរញ្ញោ ឧយ្យានេ វសិត្វា បុនទិវសេ ភិក្ខំ ចរមានោ ហត្ថាចរិយស្ស ឃរទ្វារំ អគមាសិ. សោ តស្ស អាចារវិហារេ បសន្នោ ភិក្ខំ ទត្វា ឧយ្យានេ វសាបេត្វា និច្ចំ បដិជគ្គិ. តស្មិំ កាលេ ឯកោ កដ្ឋហារកោ អរញ្ញតោ ទារូនិ អាហរន្តោ វេលាយ នគរទ្វារំ បាបុណិតុំ នាសក្ខិ. សាយំ ឯកស្មិំ ទេវកុលេ ទារុកលាបំ ឧស្សីសកេ កត្វា និបជ្ជិ, ទេវកុលេ វិស្សដ្ឋា ពហូ កុក្កុដា តស្ស អវិទូរេ ឯកស្មិំ រុក្ខេ សយិំសុ. តេសុ ឧបរិសយិតកុក្កុដោ បច្ចូសកាលេ វច្ចំ បាតេន្តោ ហេដ្ឋាសយិតកុក្កុដស្ស សរីរេ បាតេសិ. ‘‘កេន មេ សរីរេ វច្ចំ បាតិត’’ន្តិ ច វុត្តេ ‘‘មយា’’តិ អាហ. ‘‘កិំការណា’’តិ ច វុត្តេ ‘‘អនុបធារេត្វា’’តិ វត្វា បុនបិ បាតេសិ. តតោ ឧភោបិ អញ្ញមញ្ញំ កុទ្ធា ‘‘កិំ តេ ពលំ, កិំ តេ ពល’’ន្តិ កលហំ ករិំសុ. អថ ហេដ្ឋាសយិតកុក្កុដោ អាហ – ‘‘មំ មារេត្វា អង្គារេ បក្កមំសំ ខាទន្តោ បាតោវ កហាបណសហស្សំ លភតី’’តិ. ឧបរិសយិតកុក្កុដោ អាហ – ‘‘អម្ភោ, មា ត្វំ ឯត្តកេន គជ្ជិ, មម ថូលមំសំ ខាទន្តោ រាជា ហោតិ, ពហិមំសំ ខាទន្តោ បុរិសោ ចេ, សេនាបតិដ្ឋានំ, ឥត្ថី ចេ, អគ្គមហេសិដ្ឋានំ លភតិ. អដ្ឋិមំសំ បន មេ ខាទន្តោ គិហី ចេ, ភណ្ឌាគារិកដ្ឋានំ, បព្ពជិតោ ចេ, រាជកុលូបកភាវំ លភតី’’តិ.

កដ្ឋហារកោ តេសំ វចនំ សុត្វា ‘‘រជ្ជេ បត្តេ សហស្សេន កិច្ចំ នត្ថី’’តិ សណិកំ អភិរុហិត្វា ឧបរិសយិតកុក្កុដំ គហេត្វា មារេត្វា ឧច្ឆង្គេ កត្វា ‘‘រាជា ភវិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា វិវដទ្វារេនេវ នគរំ បវិសិត្វា កុក្កុដំ និត្តចំ កត្វា ឧទរំ សោធេត្វា ‘‘ឥទំ កុក្កុដមំសំ សាធុកំ សម្បាទេហី’’តិ បជាបតិយា អទាសិ. សា កុក្កុដមំសញ្ច ភត្តញ្ច សម្បាទេត្វា ‘‘ភុញ្ជ, សាមី’’តិ តស្ស ឧបនាមេសិ. ‘‘ភទ្ទេ, ឯតំ មំសំ មហានុភាវំ, ឯតំ ខាទិត្វា អហំ រាជា ភវិស្សាមិ, ត្វំ អគ្គមហេសី ភវិស្សសិ, តំ ភត្តញ្ច មំសញ្ច អាទាយ គង្គាតីរំ គន្ត្វា ន្ហាយិត្វា ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ ភត្តភាជនំ តីរេ ឋបេត្វា ន្ហានត្ថាយ ឱតរិំសុ. តស្មិំ ខណេ វាតេន ខុភិតំ ឧទកំ អាគន្ត្វា ភត្តភាជនំ អាទាយ អគមាសិ. តំ នទីសោតេន វុយ្ហមានំ ហេដ្ឋានទិយំ ហត្ថិំ ន្ហាបេន្តោ ឯកោ ហត្ថាចរិយោ មហាមត្តោ ទិស្វា ឧក្ខិបាបេត្វា វិវរាបេត្វា ‘‘កិមេត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភត្តញ្ចេវ កុក្កុដមំសញ្ច សាមី’’តិ. សោ តំ បិទហាបេត្វា លញ្ឆាបេត្វា ‘‘យាវ មយំ អាគច្ឆាម, តាវិមំ ភត្តំ មា វិវរា’’តិ ភរិយាយ បេសេសិ. សោបិ ខោ កដ្ឋហារកោ មុខតោ បវិដ្ឋេន វាលុកោទកេន ឧទ្ធុមាតឧទរោ បលាយិ.

អថេកោ តស្ស ហត្ថាចរិយស្ស កុលូបកោ ទិព្ពចក្ខុកតាបសោ ‘‘មយ្ហំ ឧបដ្ឋាកោ ហត្ថិដ្ឋានំ ន វិជហតិ, កទា នុ ខោ សម្បត្តិំ បាបុណិស្សតី’’តិ ទិព្ពចក្ខុនា ឧបធារេន្តោ តំ បុរិសំ ទិស្វា តំ ការណំ ញត្វា បុរេតរំ គន្ត្វា ហត្ថាចរិយស្ស និវេសនេ និសីទិ. ហត្ថាចរិយោ អាគន្ត្វា តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ តំ ភត្តភាជនំ អាហរាបេត្វា ‘‘តាបសំ មំសោទនេន បរិវិសថា’’តិ អាហ. តាបសោ ភត្តំ គហេត្វា មំសេ ទីយមានេ អគ្គហេត្វា ‘‘ឥមំ មំសំ អហំ វិចារេមី’’តិ វត្វា ‘‘វិចារេថ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ថូលមំសាទីនិ ឯកេកំ កោដ្ឋាសំ ការេត្វា ថូលមំសំ ហត្ថាចរិយស្ស ទាបេសិ, ពហិមំសំ តស្ស ភរិយាយ, អដ្ឋិមំសំ អត្តនា បរិភុញ្ជិ. សោ ភត្តកិច្ចាវសានេ គច្ឆន្តោ ‘‘ត្វំ ឥតោ តតិយទិវសេ រាជា ភវិស្សសិ, អប្បមត្តោ ហោហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តតិយទិវសេ ឯកោ សាមន្តរាជា អាគន្ត្វា ពារាណសិំ បរិវារេសិ. ពារាណសិរាជា ហត្ថាចរិយំ រាជវេសំ គាហាបេត្វា ‘‘ហត្ថិំ អភិរុហិត្វា យុជ្ឈា’’តិ អាណាបេត្វា សយំ អញ្ញាតកវេសេន សេនាយ វិចារេន្តោ ឯកេន មហាវេគេន សរេន វិទ្ធោ តង្ខណញ្ញេវ មរិ. តស្ស មតភាវំ ញត្វា ហត្ថាចរិយោ ពហូ កហាបណេ នីហរាបេត្វា ‘‘ធនត្ថិកា បុរតោ ហុត្វា យុជ្ឈន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ. ពលកាយោ មុហុត្តេនេវ សាមន្តរាជានំ ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. អមច្ចា រញ្ញោ សរីរកិច្ចំ កត្វា ‘‘កំ រាជានំ ករោមា’’តិ មន្តយមានា ‘‘អម្ហាកំ រាជា ជីវមានោ អត្តនោ វេសំ ហត្ថាចរិយស្ស អទាសិ, អយមេវ យុទ្ធំ កត្វា រជ្ជំ គណ្ហិ, ឯតស្សេវ រជ្ជំ ទស្សាមា’’តិ តំ រជ្ជេន អភិសិញ្ចិំសុ, ភរិយម្បិស្ស អគ្គមហេសិំ អកំសុ. ពោធិសត្តោ រាជកុលូបកោ អហោសិ.

សត្ថា អតីតំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១០០. ‘‘យំ ឧស្សុកា សង្ឃរន្តិ, អលក្ខិកា ពហុំ ធនំ;

សិប្បវន្តោ អសិប្បា ច, លក្ខិវា តានិ ភុញ្ជតិ.

១០១. ‘‘សព្ពត្ថ កតបុញ្ញស្ស, អតិច្ចញ្ញេវ បាណិនោ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ពហូ ភោគា, អប្បនាយតនេសុបី’’តិ.

តត្ថ យំ ឧស្សុកាតិ យំ ធនសង្ឃរណេ ឧស្សុក្កមាបន្នា ឆន្ទជាតា កិច្ឆេន ពហុំ ធនំ សង្ឃរន្តិ.‘‘យេ ឧស្សុកា’’តិបិ បាឋោ, យេ បុរិសា ធនសំហរណេ ឧស្សុកា ហត្ថិសិប្បាទិវសេន សិប្បវន្តោ អសិប្បា ច អន្តមសោ វេតនេន កម្មំ កត្វា ពហុំ ធនំ សង្ឃរន្តីតិ អត្ថោ. លក្ខិវា តានិ ភុញ្ជតីតិ តានិ ‘‘ពហុំ ធន’’ន្តិ វុត្តានិ ធនានិ បុញ្ញវា បុរិសោ អត្តនោ បុញ្ញផលំ បរិភុញ្ជន្តោ កិញ្ចិ កម្មំ អកត្វាបិ បរិភុញ្ជតិ.

អតិច្ចញ្ញេវ បាណិនោតិ អតិច្ច អញ្ញេ ឯវ បាណិនោ. ឯវ-ការោ បុរិមបទេន យោជេតព្ពោ, សព្ពត្ថេវ កតបុញ្ញស្ស អញ្ញេ អកតបុញ្ញេ សត្តេ អតិក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. អប្បនាយតនេសុបីតិ អបិ អនាយតនេសុបិ អរតនាករេសុ រតនានិ អសុវណ្ណាយតនាទីសុ សុវណ្ណាទីនិ អហត្ថាយតនាទីសុ ហត្ថិអាទយោតិ សវិញ្ញាណកអវិញ្ញាណកា ពហូ ភោគា ឧប្បជ្ជន្តិ. តត្ថ មុត្តាមណិអាទីនំ អនាករេ ឧប្បត្តិយំ ទុដ្ឋគាមណិអភយមហារាជស្ស វត្ថុ កថេតព្ពំ.

សត្ថា បន ឥមា គាថា វត្វា ‘‘គហបតិ, ឥមេសំ សត្តានំ បុញ្ញសទិសំ អញ្ញំ អាយតនំ នាម នត្ថិ, បុញ្ញវន្តានញ្ហិ អនាករេសុ រតនានិ ឧប្បជ្ជន្តិយេវា’’តិ វត្វា ឥមំ ធម្មំ ទេសេសិ –

‘‘ឯស ទេវមនុស្សានំ, សព្ពកាមទទោ និធិ;

យំ យទេវាភិបត្ថេន្តិ, សព្ពមេតេន លព្ភតិ.

‘‘សុវណ្ណតា សុសរតា, សុសណ្ឋានា សុរូបតា;

អាធិបច្ចបរិវារោ, សព្ពមេតេន លព្ភតិ.

‘‘បទេសរជ្ជំ ឥស្សរិយំ, ចក្កវត្តិសុខំ បិយំ;

ទេវរជ្ជម្បិ ទិព្ពេសុ, សព្ពមេតេន លព្ភតិ.

‘‘មានុស្សិកា ច សម្បត្តិ, ទេវលោកេ ច យា រតិ;

យា ច និព្ពានសម្បត្តិ, សព្ពមេតេន លព្ភតិ.

‘‘មិត្តសម្បទមាគម្ម, យោនិសោវ បយុញ្ជតោ;

វិជ្ជាវិមុត្តិវសីភាវោ, សព្ពមេតេន លព្ភតិ.

‘‘បដិសម្ភិទា វិមោក្ខា ច, យា ច សាវកបារមី;

បច្ចេកពោធិ ពុទ្ធភូមិ, សព្ពមេតេន លព្ភតិ.

‘‘ឯវំ មហត្ថិកា ឯសា, យទិទំ បុញ្ញសម្បទា;

តស្មា ធីរា បសំសន្តិ, បណ្ឌិតា កតបុញ្ញត’’ន្តិ. (ខុ. បា. ៨.១០-១៦);

ឥទានិ យេសុ អនាថបិណ្ឌិកស្ស សិរី បតិដ្ឋិតា, តានិ រតនានិ ទស្សេតុំ ‘‘កុក្កុដោ’’តិអាទិមាហ.

១០២. ‘‘កុក្កុដោ មណយោ ទណ្ឌោ, ថិយោ ច បុញ្ញលក្ខណា;

ឧប្បជ្ជន្តិ អបាបស្ស, កតបុញ្ញស្ស ជន្តុនោ’’តិ.

តត្ថ ទណ្ឌោតិ អារក្ខយដ្ឋិំ សន្ធាយ វុត្តំ, ថិយោតិ សេដ្ឋិភរិយំ បុញ្ញលក្ខណទេវិំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. គាថំ វត្វា ច បន ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, កុលូបកតាបសោ បន អហមេវ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អហោសិ’’ន្តិ.

សិរិជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[២៨៥] ៥. មណិសូករជាតកវណ្ណនា

ទរិយា សត្ត វស្សានីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សុន្ទរីមារណំ អារព្ភ កថេសិ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ គរុកតោតិ វត្ថុ ឧទានេ (ឧទា. ៣៨) អាគតមេវ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ – ភគវតោ កិរ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច បញ្ចន្នំ មហានទីនំ មហោឃសទិសេ លាភសក្ការេ ឧប្បន្នេ ហតលាភសក្ការា អញ្ញតិត្ថិយា សូរិយុគ្គមនកាលេ ខជ្ជោបនកា វិយ និប្បភា ហុត្វា ឯកតោ សន្និបតិត្វា មន្តយិំសុ – ‘‘មយំ សមណស្ស គោតមស្ស ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ហតលាភសក្ការា, ន កោចិ អម្ហាកំ អត្ថិភាវម្បិ ជានាតិ, កេន នុ ខោ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ ឧប្បាទេត្វា លាភសក្ការមស្ស អន្តរធាបេយ្យាមា’’តិ. អថ នេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘សុន្ទរិយា សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា សក្កុណិស្សាមា’’តិ.

តេ ឯកទិវសំ សុន្ទរិំ តិត្ថិយារាមំ បវិសិត្វា វន្ទិត្វា ឋិតំ នាលបិំសុ. សា បុនប្បុនំ សល្លបន្តីបិ បដិវចនំ អលភិត្វា ‘‘អបិ នុ, អយ្យា, តុម្ហេ កេនចិ វិហេឋិតាត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កិំ, ភគិនិ, សមណំ គោតមំ អម្ហេ វិហេឋេត្វា ហតលាភសក្ការេ កត្វា វិចរន្តំ ន បស្សសី’’តិ. សា ឯវមាហ – ‘‘មយា ឯត្ថ កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ? ត្វំ ខោសិ, ភគិនិ, អភិរូបា សោភគ្គប្បត្តា, សមណស្ស គោតមស្ស អយសំ អារោបេត្វា មហាជនំ តវ កថំ គាហាបេត្វា ហតលាភសក្ការំ ករោហី’’តិ? សា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា វន្ទិត្វា បក្កន្តា. តតោ បដ្ឋាយ មាលាគន្ធវិលេបនកប្បូរកដុកផលាទីនិ គហេត្វា សាយំ មហាជនស្ស សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា នគរំ បវិសនកាលេ ជេតវនាភិមុខី គច្ឆតិ. ‘‘កហំ គច្ឆសី’’តិ ច បុដ្ឋា ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ, អហញ្ហិ តេន សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសាមី’’តិ វត្វា អញ្ញតរស្មិំ តិត្ថិយារាមេ វសិត្វា បាតោវ ជេតវនមគ្គំ ឱតរិត្វា នគរាភិមុខី គច្ឆតិ. ‘‘កិំ, សុន្ទរិ, កហំ គតាសី’’តិ ច បុដ្ឋា ‘‘សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិត្វា តំ កិលេសរតិយា រមាបេត្វា អាគតាម្ហី’’តិ វទតិ.

អថ នំ កតិបាហច្ចយេន ធុត្តានំ កហាបណេ ទត្វា ‘‘គច្ឆថ សុន្ទរិំ មារេត្វា សមណស្ស គោតមស្ស គន្ធកុដិយា សមីបេ មាលាកចវរន្តរេ និក្ខិបិត្វា ឯថា’’តិ វទិំសុ, តេ តថា អកំសុ. តតោ តិត្ថិយា ‘‘សុន្ទរិំ ន បស្សាមា’’តិ កោលាហលំ កត្វា រញ្ញោ អារោចេត្វា ‘‘កហំ វោ អាសង្កា’’តិ វុត្តា ‘‘ឥមេសុ ទិវសេសុ ជេតវនេ វសតិ, តត្រស្សា បវត្តិំ ន ជានាមា’’តិ វត្វា ‘‘តេន ហិ គច្ឆថ, នំ វិចិនថា’’តិ រញ្ញា អនុញ្ញាតា អត្តនោ ឧបដ្ឋាកេ គហេត្វា ជេតវនំ គន្ត្វា វិចិនន្តា មាលាកចវរន្តរេ ទិស្វា មញ្ចកំ អារោបេត្វា នគរំ បវេសេត្វា ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស សាវកា ‘សត្ថារា កតបាបកម្មំ បដិច្ឆាទេស្សាមា’តិ សុន្ទរិំ មារេត្វា មាលាកចវរន្តរេ និក្ខិបិំសូ’’តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ, រាជា ‘‘តេន ហិ គច្ឆថ, នគរំ អាហិណ្ឌថា’’តិ អាហ. តេ នគរវីថីសុ ‘‘បស្សថ សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ កម្ម’’ន្តិអាទីនិ វិរវិត្វា បុន រញ្ញោ និវេសនទ្វារំ អគមំសុ.

រាជា សុន្ទរិយា សរីរំ អាមកសុសានេ អដ្ដកំ អារោបេត្វា រក្ខាបេសិ. សាវត្ថិវាសិនោ ឋបេត្វា អរិយសាវកេ សេសា យេភុយ្យេន ‘‘បស្សថ សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ កម្ម’’ន្តិអាទីនិ វត្វា អន្តោនគរេ ច ពហិនគរេ ច ភិក្ខូ អក្កោសន្តា បរិភាសន្តា វិចរន្តិ. ភិក្ខូ តំ បវត្តិំ តថាគតស្ស អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘តេន ហិ តុម្ហេបិ តេ មនុស្សេ ឯវំ បដិចោទេថា’’តិ –

‘‘អភូតវាទី និរយំ ឧបេតិ, យោ វាបិ កត្វា ន ករោមិ ចាហ;

ឧភោបិ តេ បេច្ច សមា ភវន្តិ, និហីនកម្មា មនុជា បរត្ថា’’តិ. (ឧទា. ៣៨) –

ឥមំ គាថមាហ.

រាជា ‘‘សុន្ទរិយា អញ្ញេហិ មារិតភាវំ ជានាថា’’តិ បុរិសេ បេសេសិ. តេបិ ខោ ធុត្តា តេហិ កហាបណេហិ សុរំ បិវន្តា អញ្ញមញ្ញំ កលហំ ករោន្តិ. តត្ថេកោ ឯវមាហ – ‘‘ត្វំ សុន្ទរិំ ឯកប្បហារេនេវ មារេត្វា មាលាកចវរន្តរេ និក្ខិបិត្វា តតោ លទ្ធកហាបណេហិ សុរំ បិវសិ, ហោតុ ហោតូ’’តិ. រាជបុរិសា តេ ធុត្តេ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. អថ តេ រាជា ‘‘តុម្ហេហិ មារិតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កេហិ មារាបិតា’’តិ? ‘‘អញ្ញតិត្ថិយេហិ, ទេវា’’តិ. រាជា តិត្ថិយេ បក្កោសាបេត្វា សុន្ទរិំ ឧក្ខិបាបេត្វា ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ, ឯវំ វទន្តា នគរំ អាហិណ្ឌថ ‘អយំ សុន្ទរី សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ អារោបេតុកាមេហិ អម្ហេហិ មារាបិតា, នេវ សមណស្ស គោតមស្ស, ន គោតមសាវកានំ ទោសោ អត្ថិ, អម្ហាកំយេវ ទោសោ’’’តិ អាណាបេសិ. តេ តថា អកំសុ. ពាលមហាជនោ តទា សទ្ទហិ, តិត្ថិយាបិ បុរិសវធទណ្ឌេន បលិពុទ្ធា. តតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធានំ មហន្តតរោ លាភសក្ការោ អហោសិ.

អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, តិត្ថិយា ‘ពុទ្ធានំ កាឡកភាវំ ឧប្បាទេស្សាមា’តិ សយំ កាឡកា ជាតា, ពុទ្ធានំ បន មហន្តតរោ លាភសក្ការោ ឧទបាទី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សក្កា ពុទ្ធានំ សំកិលេសំ ឧប្បាទេតុំ, ពុទ្ធានំ សំកិលិដ្ឋភាវករណំ នាម ជាតិមណិនោ កិលិដ្ឋភាវករណសទិសំ, បុព្ពេ ជាតិមណិំ ‘កិលិដ្ឋំ ករិស្សាមា’តិ វាយមន្តាបិ នាសក្ខិំសុ កិលិដ្ឋំ កាតុ’’ន្តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ គាមកេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ កាមេសុ អាទីនវំ ទិស្វា និក្ខមិត្វា ហិមវន្តបទេសេ តិស្សោ បព្ពតរាជិយោ អតិក្កមិត្វា តាបសោ ហុត្វា បណ្ណសាលាយំ វសិ. តស្សា អវិទូរេ មណិគុហា អហោសិ, តត្ថ តិំសមត្តា សូករា វសន្តិ, គុហាយ អវិទូរេ ឯកោ សីហោ ចរតិ, តស្ស មណិម្ហិ ឆាយា បញ្ញាយតិ. សូករា សីហច្ឆាយំ ទិស្វា ភីតា ឧត្រស្តា អប្បមំសលោហិតា អហេសុំ. តេ ‘‘ឥមស្ស មណិនោ វិប្បសន្នត្តា អយំ ឆាយា បញ្ញាយតិ, ឥមំ មណិំ សំកិលិដ្ឋំ វិវណ្ណំ ករោមា’’តិ ចិន្តេត្វា អវិទូរេ ឯកំ សរំ គន្ត្វា កលលេ បវដ្ដេត្វា អាគន្ត្វា តំ មណិំ ឃំសន្តិ. សោ សូករលោមេហិ ឃំសិយមានោ វិប្បសន្នតរោ អហោសិ. សូករា ឧបាយំ អបស្សន្តា ‘‘ឥមស្ស មណិនោ វិវណ្ណករណូបាយំ តាបសំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា បុរិមា ទ្វេ គាថា ឧទាហរិំសុ –

១០៣. ‘‘ទរិយា សត្ត វស្សានិ, តិំសមត្តា វសាមសេ;

ហញ្ញាម មណិនោ អាភំ, ឥតិ នោ មន្តរំ អហុ.

១០៤. ‘‘យាវតា មណិំ ឃំសាម, ភិយ្យោ វោទាយតេ មណិ;

ឥទញ្ចទានិ បុច្ឆាម, កិំ កិច្ចំ ឥធ មញ្ញសី’’តិ.

តត្ថ ទរិយាតិ មណិគុហាយំ. វសាមសេតិ វសាម. ហញ្ញាមាតិ ហនិស្សាម, មយម្បិ វិវណ្ណំ ករិស្សាម. ឥទញ្ចទានិ បុច្ឆាមាតិ ឥទានិ មយំ ‘‘កេន ការណេន អយំ មណិ កិលិស្សមានោ វោទាយតេ’’តិ ឥទំ តំ បុច្ឆាម. ‘‘កិំ កិច្ចំ ‘ឥធ មញ្ញសី’តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ត្វំ ឥមំ កិច្ចំ កិន្តិ មញ្ញសី’’តិ.

អថ នេសំ អាចិក្ខន្តោ ពោធិសត្តោ តតិយំ គាថមាហ –

១០៥. ‘‘អយំ មណិ វេឡុរិយោ, អកាចោ វិមលោ សុភោ;

នាស្ស សក្កា សិរិំ ហន្តុំ, អបក្កមថ សូករា’’តិ.

តត្ថ អកាចោតិ អកក្កសោ. សុភោតិ សោភនោ. សិរិន្តិ បភំ. អបក្កមថាតិ ឥមស្ស មណិស្ស បភា នាសេតុំ ន សក្កា, តុម្ហេ បន ឥមំ មណិគុហំ បហាយ អញ្ញត្ថ គច្ឆថាតិ.

តេ តស្ស កថំ សុត្វា តថា អកំសុ. ពោធិសត្តោ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា តាបសោ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មណិសូករជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[២៨៦] ៦. សាលូកជាតកវណ្ណនា

មា សាលូកស្ស បិហយីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ថុល្លកុមារិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. តំ ចូឡនារទកស្សបជាតកេ (ជា. ១.១៣.៤០ អាទយោ) អាវិភវិស្សតិ. តំ បន ភិក្ខុំ សត្ថា បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កោ តំ ឧក្កណ្ឋាបេតី’’តិ? ‘‘ថុល្លកុមារិកា, ភន្តេ’’តិ. សត្ថា ‘‘ឯសា តេ ភិក្ខុ អនត្ថការិកា, បុព្ពេបិ ត្វំ ឯតិស្សា វិវាហត្ថាយ អាគតបរិសាយ ឧត្តរិភង្គោ អហោសី’’តិ វត្វា ភិក្ខូហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ មហាលោហិតគោណោ នាម អហោសិ, កនិដ្ឋភាតា បនស្ស ចូឡលោហិតោ នាម. ឧភោបិ គោណា គាមកេ ឯកស្មិំ កុលេ កម្មំ ករោន្តិ. តស្ស កុលស្ស ឯកា វយប្បត្តា កុមារិកា អត្ថិ, តំ អញ្ញកុលំ វារេសិ. អថ នំ កុលំ ‘‘វិវាហកាលេ ឧត្តរិភង្គោ ភវិស្សតី’’តិ សាលូកំ នាម សូករំ យាគុភត្តេន បដិជគ្គិ, សោ ហេដ្ឋាមញ្ចេ សយតិ. អថេកទិវសំ ចូឡលោហិតោ ភាតរំ អាហ – ‘‘ភាតិក, មយំ ឥមស្មិំ កុលេ កម្មំ ករោម, អម្ហេ និស្សាយ ឥមំ កុលំ ជីវតិ, អថ ច បនិមេ មនុស្សា អម្ហាកំ តិណបលាលមត្តំ ទេន្តិ, ឥមំ សូករំ យាគុភត្តេន បោសេន្តិ, ហេដ្ឋាមញ្ចេ សយាបេន្តិ, កិំ នាមេស ឯតេសំ ករិស្សតី’’តិ. មហាលោហិតោ ‘‘តាត, មា ត្វំ ឯតស្ស យាគុភត្តំ បត្ថយ, ឯតិស្សា កុមារិកាយ វិវាហទិវសេ ឯតំ ឧត្តរិភង្គំ កាតុកាមា ឯតេ មំសស្ស ថូលភាវករណត្ថំ បោសេន្តិ, កតិបាហច្ចយេន តំ បស្សិស្សសិ ហេដ្ឋាមញ្ចតោ និក្ខាមេត្វា វធិត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទិត្វា អាគន្តុកភត្តំ ករិយមាន’’ន្តិ វត្វា បុរិមា ទ្វេ គាថា សមុដ្ឋាបេសិ –

១០៦. ‘‘មា សាលូកស្ស បិហយិ, អាតុរន្នានិ ភុញ្ជតិ;

អប្បោស្សុក្កោ ភុសំ ខាទ, ឯតំ ទីឃាយុលក្ខណំ.

១០៧. ‘‘ឥទានិ សោ ឥធាគន្ត្វា, អតិថី យុត្តសេវកោ;

អថ ទក្ខសិ សាលូកំ, សយន្តំ មុសលុត្តរ’’ន្តិ.

តត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – តាត, ត្វំ មា សាលូកសូករភាវំ បត្ថយិ, អយញ្ហិ អាតុរន្នានិ មរណភោជនានិ ភុញ្ជតិ, យានិ ភុញ្ជិត្វា នចិរស្សេវ មរណំ បាបុណិស្សតិ, ត្វំ បន អប្បោស្សុក្កោ និរាលយោ ហុត្វា អត្តនា លទ្ធំ ឥមំ បលាលមិស្សកំ ភុសំ ខាទ, ឯតំ ទីឃាយុភាវស្ស លក្ខណំ សញ្ជានននិមិត្តំ. ឥទានិ កតិបាហស្សេវ សោ វេវាហិកបុរិសោ មហតិយា បរិសាយ យុត្តោ យុត្តសេវកោ ឥធ អតិថិ ហុត្វា អាគតោ ភវិស្សតិ, អថេតំ សាលូកំ មុសលសទិសេន ឧត្តរោដ្ឋេន សមន្នាគតត្តា មុសលុត្តរំ មារិតំ សយន្តំ ទក្ខសីតិ.

តតោ កតិបាហស្សេវ វេវាហិកេសុ អាគតេសុ សាលូកំ មារេត្វា ឧត្តរិភង្គមកំសុ. ឧភោ គោណា តំ តស្ស វិបត្តិំ ទិស្វា ‘‘អម្ហាកំ ភុសមេវ វរ’’ន្តិ ចិន្តយិំសុ. សត្ថា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា តទត្ថជោតិកំ តតិយំ គាថមាហ –

១០៨. ‘‘វិកន្តំ សូករំ ទិស្វា, សយន្តំ មុសលុត្តរំ;

ជរគ្គវា វិចិន្តេសុំ, វរម្ហាកំ ភុសាមិវា’’តិ.

តត្ថ ភុសាមិវាតិ ភុសមេវ អម្ហាកំ វរំ ឧត្តមន្តិ អត្ថោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា កុមារិកា ឯតរហិ ថុល្លកុមារិកា អហោសិ, សាលូកោ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ, ចូឡលោហិតោ អានន្ទោ, មហាលោហិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សាលូកជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[២៨៧] ៧. លាភគរហជាតកវណ្ណនា

នានុម្មត្តោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ អារព្ភ កថេសិ. ថេរស្ស កិរ សទ្ធិវិហារិកោ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ‘‘លាភុប្បត្តិបដិបទំ មេ, ភន្តេ, កថេថ, កិំ ករោន្តោ ចីវរាទីនំ លាភី ហោតី’’តិ បុច្ឆិ. អថស្ស ថេរោ ‘‘អាវុសោ, ចតូហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស លាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជតិ, អត្តនោ អព្ភន្តរេ ហិរោត្តប្បំ ភិន្ទិត្វា សាមញ្ញំ បហាយ អនុម្មត្តេនេវ ឧម្មត្តេន វិយ ភវិតព្ពំ, បិសុណវាចា វត្តព្ពា, នដសទិសេន ភវិតព្ពំ, វិកិណ្ណវាចេន កុតូហលេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ឥមំ លាភុប្បត្តិបដិបទំ កថេសិ. សោ តំ បដិបទំ គរហិត្វា ឧដ្ឋាយ បក្កន្តោ. ថេរោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. សត្ថា ‘‘នេសោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ ឥទានេវ លាភំ គរហតិ, បុព្ពេបេស គរហិយេវា’’តិ វត្វា ថេរេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សោឡសវស្សិកកាលេយេវ តិណ្ណំ វេទានំ អដ្ឋារសន្នញ្ច សិប្បានំ បរិយោសានំ បត្វា ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ ហុត្វា បញ្ច មាណវកសតានិ សិប្បំ វាចេសិ. តត្រេកោ មាណវោ សីលាចារសម្បន្នោ ឯកទិវសំ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កថំ ឥមេសំ សត្តានំ លាភោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ លាភុប្បត្តិបដិបទំ បុច្ឆិ. អាចរិយោ ‘‘តាត, ឥមេសំ សត្តានំ ចតូហិ ការណេហិ លាភោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១០៩. ‘‘នានុម្មត្តោ នាបិសុណោ, នានដោ នាកុតូហលោ;

មូឡ្ហេសុ លភតេ លាភំ, ឯសា តេ អនុសាសនី’’តិ.

តត្ថ នានុម្មត្តោតិ ន អនុម្មត្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ឧម្មត្តកោ នាម ឥត្ថិបុរិសទារិកទារកេ ទិស្វា តេសំ វត្ថាលង្ការាទីនិ វិលុម្បតិ, តតោ តតោ មច្ឆមំសបូវាទីនិ ពលក្ការេន គហេត្វា ខាទតិ, ឯវមេវ យោ គិហិភូតោ អជ្ឈត្តពហិទ្ធសមុដ្ឋានំ ហិរោត្តប្បំ បហាយ កុសលាកុសលំ អគណេត្វា និរយភយំ អភាយន្តោ លោភាភិភូតោ បរិយាទិណ្ណចិត្តោ កាមេសុ បមត្តោ សន្ធិច្ឆេទាទីនិ សាហសិកកម្មានិ ករោតិ, បព្ពជិតោបិ ហិរោត្តប្បំ បហាយ កុសលាកុសលំ អគណេត្វា និរយភយំ អភាយន្តោ សត្ថារា បញ្ញត្តំ សិក្ខាបទំ មទ្ទន្តោ លោភេន អភិភូតោ បរិយាទិណ្ណចិត្តោ ចីវរាទិមត្តំ និស្សាយ អត្តនោ សាមញ្ញំ វិជហិត្វា បមត្តោ វេជ្ជកម្មទូតកម្មាទីនិ ករោតិ, វេឡុទានាទីនិ និស្សាយ ជីវិកំ កប្បេតិ, អយំ អនុម្មត្តោបិ ឧម្មត្តសទិសត្តា ឧម្មត្តោ នាម, ឯវរូបស្ស ខិប្បំ លាភោ ឧប្បជ្ជតិ. យោ បន ឯវំ អនុម្មត្តោ លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ, ឯស មូឡ្ហេសុ អបណ្ឌិតេសុ បុរិសេសុ លាភំ ន លភតិ, តស្មា លាភត្ថិកេន ឧម្មត្តកេន វិយ ភវិតព្ពន្តិ.

នាបិសុណោតិ ឯត្ថាបិ យោ បិសុណោ ហោតិ, ‘‘អសុកេន ឥទំ នាម កត’’ន្តិ រាជកុលេ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរតិ, សោ អញ្ញេសំ យសំ អច្ឆិន្ទិត្វា អត្តនោ គណ្ហាតិ. រាជានោបិ នំ ‘‘អយំ អម្ហេសុ សសស្នេហោ’’តិ ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេន្តិ, អមច្ចាទយោបិស្ស ‘‘អយំ នោ រាជកុលេ បរិភិន្ទេយ្យា’’តិ ភយេន ទាតព្ពំ មញ្ញន្តិ, ឯវំ ឯតរហិ បិសុណស្ស លាភោ ឧប្បជ្ជតិ. យោ បន អបិសុណោ, សោ មូឡ្ហេសុ លាភំ ន លភតីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

នានដោតិ លាភំ ឧប្បាទេន្តេន នដេន វិយ ភវិតព្ពំ. យថា នដោ ហិរោត្តប្បំ បហាយ នច្ចគីតវាទិតេហិ កីឡំ កត្វា ធនំ សំហរតិ, ឯវមេវ លាភត្ថិកេន ហិរោត្តប្បំ ភិន្ទិត្វា ឥត្ថិបុរិសទារិកទារកានំ សោណ្ឌសហាយេន វិយ នានប្បការំ កេឡិំ ករោន្តេន វិចរិតព្ពំ. យោ ឯវំ អនដោ, សោ មូឡ្ហេសុ លាភំ ន លភតិ.

នាកុតូហលោតិ កុតូហលោ នាម វិប្បកិណ្ណវាចោ. រាជានោ ហិ អមច្ចេ បុច្ឆន្តិ – ‘‘អសុកដ្ឋានេ កិរ ‘មនុស្សោ មារិតោ, ឃរំ វិលុត្តំ, បរេសំ ទារា បធំសិតា’តិ សុយ្យតិ, កេសំ នុ ខោ ឥទំ កម្ម’’ន្តិ. តត្ថ សេសេសុ អកថេន្តេសុយេវ យោ ឧដ្ឋហិត្វា ‘‘អសុកោ ច អសុកោ ច នាមា’’តិ វទតិ, អយំ កុតូហលោ នាម. រាជានោ តស្ស វចនេន តេ បុរិសេ បរិយេសិត្វា និសេធេត្វា ‘‘ឥមំ និស្សាយ នោ នគរំ និច្ចោរំ ជាត’’ន្តិ តស្ស មហន្តំ យសំ ទេន្តិ, សេសាបិ ជនា ‘‘អយំ នោ រាជបុរិសេហិ បុដ្ឋោ សុយុត្តទុយុត្តំ កថេយ្យា’’តិ ភយេន តស្សេវ ធនំ ទេន្តិ, ឯវំ កុតូហលស្ស លាភោ ឧប្បជ្ជតិ. យោ បន អកុតូហលោ, ឯស ន មូឡ្ហេសុ លភតិ លាភំ. ឯសា តេ អនុសាសនីតិ ឯសា អម្ហាកំ សន្តិកា តុយ្ហំ លាភានុសិដ្ឋីតិ.

អន្តេវាសិកោ អាចរិយស្ស កថំ សុត្វា លាភំ គរហន្តោ –

១១០. ‘‘ធិរត្ថុ តំ យសលាភំ, ធនលាភញ្ច ព្រាហ្មណ;

យា វុត្តិ វិនិបាតេន, អធម្មចរណេន វា.

១១១. ‘‘អបិ ចេ បត្តមាទាយ, អនគារោ បរិព្ពជេ;

ឯសាវ ជីវិកា សេយ្យោ, យា ចាធម្មេន ឯសនា’’តិ. – គាថាទ្វយមាហ;

តត្ថ យា វុត្តីតិ យា ជីវិតវុត្តិ. វិនិបាតេនាតិ អត្តនោ វិនិបាតេន. អធម្មចរណេនាតិ អធម្មកិរិយាយ វិសមកិរិយាយ វធពន្ធនគរហាទីហិ អត្តានំ វិនិបាតេត្វា អធម្មំ ចរិត្វា យា វុត្តិ, តញ្ច យសធនលាភញ្ច សព្ពំ ធិរត្ថុ និន្ទាមិ គរហាមិ, ន មេ ឯតេនត្ថោតិ អធិប្បាយោ. បត្តមាទាយាតិ ភិក្ខាភាជនំ គហេត្វា. អនគារោ បរិព្ពជេតិ អគេហោ បព្ពជិតោ ហុត្វា ចរេយ្យ, ន ច សប្បុរិសោ កាយទុច្ចរិតាទិវសេន អធម្មចរិយំ ចរេយ្យ. កិំការណា? ឯសាវ ជីវិកា សេយ្យោ. យា ចាធម្មេន ឯសនាតិ, យា ឯសា អធម្មេន ជីវិកបរិយេសនា, តតោ ឯសា បត្តហត្ថស្ស បរកុលេសុ ភិក្ខាចរិយាវ សេយ្យោ, សតគុណេន សហស្សគុណេន សុន្ទរតរោតិ ទស្សេតិ.