៣. ឧទបានវគ្គោ

[២៧១] ១. ឧទបានទូសកជាតកវណ្ណនា

អារញ្ញិកស្ស ឥសិនោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧទបានទូសកសិង្គាលំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកោ កិរ សិង្គាលោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បានីយឧទបានំ ឧច្ចារបស្សាវករណេន ទូសេត្វា បក្កាមិ. អថ នំ ឯកទិវសំ ឧទបានសមីបំ អាគតំ សាមណេរា លេឌ្ឌូហិ បហរិត្វា កិលមេសុំ, សោ តតោ បដ្ឋាយ តំ ឋានំ បុន និវត្តិត្វាបិ ន ឱលោកេសិ. ភិក្ខូ តំ បវត្តិំ ញត្វា ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ឧទបានទូសកសិង្គាលោ កិរ សាមណេរេហិ កិលមិតកាលតោ បដ្ឋាយ បុន និវត្តិត្វាបិ ន ឱលោកេសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស សិង្គាលោ ឧទបានទូសកោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ឥទមេវ ឥសិបតនំ អយមេវ ឧទបានោ អហោសិ. តទា ពោធិសត្តោ ពារាណសិយំ កុលឃរេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឥសិគណបរិវុតោ ឥសិបតនេ វាសំ កប្បេសិ. តទា ឯកោ សិង្គាលោ ឥទមេវ ឧទបានំ ទូសេត្វា បក្កមតិ. អថ នំ ឯកទិវសំ តាបសា បរិវារេត្វា ឋិតា ឯកេនុបាយេន គហេត្វា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ អានយិំសុ. ពោធិសត្តោ សិង្គាលេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៦១. ‘‘អារញ្ញិកស្ស ឥសិនោ, ចិររត្តតបស្សិនោ;

កិច្ឆាកតំ ឧទបានំ, កថំ សម្ម អវាហយី’’តិ.

តស្សត្ថោ – អរញ្ញេ វសនតាយ អារញ្ញិកស្ស, ឯសិតគុណត្តា ឥសិនោ, ចិររត្តំ តបំ និស្សាយ វុត្ថត្តា ចិររត្តតបស្សិនោ កិច្ឆាកតំ កិច្ឆេន ទុក្ខេន និប្ផាទិតំ ឧទបានំ កថំ កិមត្ថាយ សម្ម សិង្គាល, ត្វំ អវាហយិ មុត្តករីសេន អជ្ឈោត្ថរិ ទូសេសិ, តំ វា មុត្តករីសំ ឯត្ថ អវាហយិ បាតេសីតិ.

តំ សុត្វា សិង្គាលោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៦២. ‘‘ឯស ធម្មោ សិង្គាលានំ, យំ បិត្វា ឱហទាមសេ;

បិតុបិតាមហំ ធម្មោ, ន តំ ឧជ្ឈាតុមរហសី’’តិ.

តត្ថ ឯស ធម្មោតិ ឯស សភាវោ. យំ បិត្វា ឱហទាមសេតិ, សម្ម, យំ មយំ យត្ថ បានីយំ បិវាម, តមេវ ឩហទាមបិ ឱមុត្តេមបិ, ឯស អម្ហាកំ សិង្គាលានំ ធម្មោតិ ទស្សេតិ. បិតុបិតាមហន្តិ បិតូនញ្ច បិតាមហានញ្ច នោ ឯស ធម្មោ. ន តំ ឧជ្ឈាតុមរហសីតិ តំ អម្ហាកំ បវេណិអាគតំ ធម្មំ សភាវំ ត្វំ ឧជ្ឈាតុំ ន អរហសិ, ន យុត្តំ តេ ឯត្ថ កុជ្ឈិតុន្តិ.

អថស្ស ពោធិសត្តោ តតិយំ គាថមាហ –

៦៣. ‘‘យេសំ វោ ឯទិសោ ធម្មោ, អធម្មោ បន កីទិសោ;

មា វោ ធម្មំ អធម្មំ វា, អទ្ទសាម កុទាចន’’ន្តិ.

តត្ថ មា វោតិ តុម្ហាកំ ធម្មំ វា អធម្មំ វា ន មយំ កទាចិ អទ្ទសាមាតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ តស្ស ឱវាទំ ទត្វា ‘‘មា បុន អាគច្ឆា’’តិ អាហ. សោ តតោ បដ្ឋាយ បុន និវត្តិត្វាបិ ន ឱលោកេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ឧទបានទូសកោ អយមេវ សិង្គាលោ អហោសិ, គណសត្ថា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឧទបានទូសកជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[២៧២] ២. ព្យគ្ឃជាតកវណ្ណនា

យេន មិត្តេន សំសគ្គាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោកាលិកំ អារព្ភ កថេសិ. កោកាលិកវត្ថុ តេរសកនិបាតេ តក្ការិយជាតកេ (ជា. ១.១៣.១០៤ អាទយោ) អាវិភវិស្សតិ. កោកាលិកោ បន ‘‘សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ គហេត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ កោកាលិករដ្ឋតោ ជេតវនំ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ថេរេ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អាវុសោ, កោកាលិករដ្ឋវាសិនោ មនុស្សា តុម្ហេ បក្កោសន្តិ, ឯថ គច្ឆាមា’’តិ អាហ. ‘‘គច្ឆ ត្វំ, អាវុសោ, ន មយំ អាគច្ឆាមា’’តិ. សោ ថេរេហិ បដិក្ខិត្តោ សយមេវ អគមាសិ. អថ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, កោកាលិកោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេហិ សហាបិ វិនាបិ វត្តិតុំ ន សក្កោតិ, សំយោគម្បិ ន សហតិ, វិយោគម្បិ ន សហតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ កោកាលិកោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេហិ នេវ សហ, ន វិនា វត្តិតុំ សក្កោតី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អញ្ញតរស្មិំ អរញ្ញាយតនេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស វិមានតោ អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ វនប្បតិជេដ្ឋកេ អញ្ញា រុក្ខទេវតា វសតិ. តស្មិំ វនសណ្ឌេ សីហោ ច ព្យគ្ឃោ ច វសន្តិ. តេសំ ភយេន កោចិ តត្ថ ន ខេត្តំ ករោតិ, ន រុក្ខំ ឆិន្ទតិ, និវត្តិត្វា ឱលោកេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. តេ បន សីហព្យគ្ឃា នានប្បការេ មិគេ វធិត្វា ខាទន្តិ, ខាទិតាវសេសំ តត្ថេវ បហាយ គច្ឆន្តិ. តេន សោ វនសណ្ឌោ អសុចិកុណបគន្ធោ ហោតិ. អថ ឥតរា រុក្ខទេវតា អន្ធពាលា ការណាការណំ អជានមានា ឯកទិវសំ ពោធិសត្តំ អាហ – ‘‘សម្ម, ឯតេ នោ សីហព្យគ្ឃេ និស្សាយ វនសណ្ឌោ អសុចិកុណបគន្ធោ ជាតោ, អហំ ឯតេ បលាបេមី’’តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘សម្ម, ឥមេ ទ្វេ និស្សាយ អម្ហាកំ វិមានានិ រក្ខិយន្តិ, ឯតេសុ បលាយន្តេសុ វិមានានិ នោ វិនស្សិស្សន្តិ, សីហព្យគ្ឃានំ បទំ អបស្សន្តា មនុស្សា សព្ពំ វនំ ឆិន្ទិត្វា ឯកង្គណំ កត្វា ខេត្តានិ ករិស្សន្តិ, មា តេ ឯវំ រុច្ចី’’តិ វត្វា បុរិមា ទ្វេ គាថា អវោច –

៦៤. ‘‘យេន មិត្តេន សំសគ្គា, យោគក្ខេមោ វិហិយ្យតិ;

បុព្ពេវជ្ឈាភវំ តស្ស, រក្ខេ អក្ខីវ បណ្ឌិតោ.

៦៥. ‘‘យេន មិត្តេន សំសគ្គា, យោគក្ខេមោ បវឌ្ឍតិ;

ករេយ្យត្តសមំ វុត្តិំ, សព្ពកិច្ចេសុ បណ្ឌិតោ’’តិ.

តត្ថ យេន មិត្តេន សំសគ្គាតិ យេន បាបមិត្តេន សទ្ធិំ សំសគ្គហេតុ សំសគ្គការណា, យេន សទ្ធិំ ទស្សនសំសគ្គោ សវនសំសគ្គោ កាយសំសគ្គោ សមុល្លបនសំសគ្គោ បរិភោគសំសគ្គោតិ ឥមស្ស បញ្ចវិធស្ស សំសគ្គស្ស កតត្តាតិ អត្ថោ. យោគក្ខេមោតិ កាយចិត្តសុខំ. តញ្ហិ ទុក្ខយោគតោ ខេមត្តា ឥធ យោគក្ខេមោតិ អធិប្បេតំ. វិហិយ្យតីតិ បរិហាយតិ. បុព្ពេវជ្ឈាភវំ តស្ស, រក្ខេ អក្ខីវ បណ្ឌិតោតិ តស្ស បាបមិត្តស្ស អជ្ឈាភវំ តេន អភិភវិតព្ពំ អត្តនោ លាភយសជីវិតំ, យថា នំ សោ ន អជ្ឈាភវតិ, តថា បឋមតរមេវ អត្តនោ អក្ខី វិយ បណ្ឌិតោ បុរិសោ រក្ខេយ្យ.

ទុតិយគាថាយ យេនាតិ យេន កល្យាណមិត្តេន សហ សំសគ្គការណា. យោគក្ខេមោ បវឌ្ឍតីតិ កាយចិត្តសុខំ វឌ្ឍតិ. ករេយ្យត្តសមំ វុត្តិន្តិ តស្ស កល្យាណមិត្តស្ស សព្ពកិច្ចេសុ បណ្ឌិតោ បុរិសោ យថា អត្តនោ ជីវិតវុត្តិញ្ច ឧបភោគបរិភោគវុត្តិញ្ច ករោតិ, ឯវមេតំ សព្ពំ ករេយ្យ, អធិកម្បិ ករេយ្យ, ហីនំ បន ន ករេយ្យាតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តេន ការណេ កថិតេបិ សា ពាលទេវតា អនុបធារេត្វា ឯកទិវសំ ភេរវរូបារម្មណំ ទស្សេត្វា តេ សីហព្យគ្ឃេ បលាបេសិ. មនុស្សា តេសំ បទវលញ្ជំ អទិស្វា ‘‘សីហព្យគ្ឃា អញ្ញំ វនសណ្ឌំ គតា’’តិ ញត្វា វនសណ្ឌស្ស ឯកបស្សំ ឆិន្ទិំសុ. ទេវតា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អហំ, សម្ម, តវ វចនំ អកត្វា តេ បលាបេសិំ, ឥទានិ តេសំ គតភាវំ ញត្វា មនុស្សា វនសណ្ឌំ ឆិន្ទន្តិ, កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ វត្វា ‘‘ឥទានិ តេ អសុកវនសណ្ឌេ នាម វសន្តិ, គន្ត្វា តេ អានេហី’’តិ វុត្តា តត្ថ គន្ត្វា តេសំ បុរតោ ឋត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ តតិយំ គាថមាហ –

៦៦. ‘‘ឯថ ព្យគ្ឃា និវត្តវ្ហោ, បច្ចុបេថ មហាវនំ;

មា វនំ ឆិន្ទិ និព្យគ្ឃំ, ព្យគ្ឃា មាហេសុ និព្ពនា’’តិ.

តត្ថ ព្យគ្ឃាតិ ឧភោបិ តេ ព្យគ្ឃនាមេនេវាលបន្តី អាហ. និវត្តវ្ហោតិ និវត្តថ. បច្ចុបេថ មហាវនន្តិ តំ មហាវនំ បច្ចុបេថ បុន ឧបគច្ឆថ, អយមេវ វា បាឋោ. មា វនំ ឆិន្ទិ និព្យគ្ឃន្តិ អម្ហាកំ វសនកវនសណ្ឌំ ឥទានិ តុម្ហាកំ អភាវេន និព្យគ្ឃំ មនុស្សា មា ឆិន្ទិំសុ. ព្យគ្ឃា មាហេសុ និព្ពនាតិ តុម្ហាទិសា ច ព្យគ្ឃរាជានោ អត្តនោ វសនដ្ឋានា បលាយិតត្តា និព្ពនា វសនដ្ឋានភូតេន វនេន វិរហិតា មា អហេសុំ. តេ ឯវំ តាយ ទេវតាយ យាចិយមានាបិ ‘‘គច្ឆ ត្វំ, ន មយំ អាគមិស្សាមា’’តិ បដិក្ខិបិំសុយេវ. ទេវតា ឯកិកាវ វនសណ្ឌំ បច្ចាគញ្ឆិ. មនុស្សាបិ កតិបាហេនេវ សព្ពំ វនំ ឆិន្ទិត្វា ខេត្តានិ ករិត្វា កសិកម្មំ ករិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អបណ្ឌិតា ទេវតា កោកាលិកោ អហោសិ, សីហោ សារិបុត្តោ, ព្យគ្ឃោ មោគ្គល្លានោ, បណ្ឌិតទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ព្យគ្ឃជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[២៧៣] ៣. កច្ឆបជាតកវណ្ណនា

កោ នុ ឧទ្ធិតភត្តោវាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរាជស្ស ទ្វិន្នំ មហាមត្តានំ កលហវូបសមនំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ ទុកនិបាតេ កថិតមេវ.

អតីតេ បន ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា កាមេ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តបទេសេ គង្គាតីរេ អស្សមបទំ មាបេត្វា តត្ថ អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ឈានកីឡំ កីឡន្តោ វាសំ កប្បេសិ. ឥមស្មិំ កិរ ជាតកេ ពោធិសត្តោ បរមមជ្ឈត្តោ អហោសិ, ឧបេក្ខាបារមិំ បូរេសិ. តស្ស បណ្ណសាលទ្វារេ និសិន្នស្ស ឯកោ បគព្ភោ ទុស្សីលោ មក្កដោ អាគន្ត្វា កណ្ណសោតេសុ អង្គជាតេន សលាកបវេសនកម្មំ ករោតិ, ពោធិសត្តោ អវារេត្វា មជ្ឈត្តោ ហុត្វា និសីទតិយេវ. អថេកទិវសំ ឯកោ កច្ឆបោ ឧទកា ឧត្តរិត្វា គង្គាតីរេ មុខំ វិវរិត្វា អាតបំ តប្បន្តោ និទ្ទាយតិ. តំ ទិស្វា សោ លោលវានរោ តស្ស មុខេ សលាកបវេសនកម្មំ អកាសិ. អថស្ស កច្ឆបោ បពុជ្ឈិត្វា អង្គជាតំ សមុគ្គេ បក្ខិបន្តោ វិយ ឌំសិ, ពលវវេទនា ឧប្បជ្ជិ. វេទនំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘កោ នុ ខោ មំ ឥមម្ហា ទុក្ខា មោចេយ្យ, កស្ស សន្តិកំ គច្ឆាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អញ្ញោ មំ ឥមម្ហា ទុក្ខា មោចេតុំ សមត្ថោ នត្ថិ អញ្ញត្រ តាបសេន, តស្សេវ សន្តិកំ មយា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ កច្ឆបំ ទ្វីហិ ហត្ថេហិ ឧក្ខិបិត្វា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ពោធិសត្តោ តេន ទុស្សីលមក្កដេន សទ្ធិំ ទវំ ករោន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៦៧. ‘‘កោ នុ ឧទ្ធិតភត្តោវ, បូរហត្ថោវ ព្រាហ្មណោ;

កហំ នុ ភិក្ខំ អចរិ, កំ សទ្ធំ ឧបសង្កមី’’តិ.

តត្ថ កោ នុ ឧទ្ធិតភត្តោវាតិ កោ នុ ឯស វឌ្ឍិតភត្តោ វិយ, ឯកំ វឌ្ឍិតភត្តំ ភត្តបូរបាតិំ ហត្ថេហិ គហេត្វា វិយ កោ នុ ឯសោ អាគច្ឆតីតិ អត្ថោ. បូរហត្ថោវ ព្រាហ្មណោតិ កត្តិកមាសេ វាចនកំ លភិត្វា បូរហត្ថោ ព្រាហ្មណោ វិយ ច កោ នុ ខោ ឯសោតិ វានរំ សន្ធាយ វទតិ. កហំ នុ ភិក្ខំ អចរីតិ, ភោ វានរ, កស្មិំ បទេសេ អជ្ជ ត្វំ ភិក្ខំ អចរិ. កំ សទ្ធំ ឧបសង្កមីតិ កតរំ នាម បុព្ពបេតេ ឧទ្ទិស្ស កតំ សទ្ធភត្តំ, កតរំ វា សទ្ធំ បុគ្គលំ ត្វំ ឧបសង្កមិ, កុតោ តេ អយំ ទេយ្យធម្មោ លទ្ធោតិ ទីបេតិ.

តំ សុត្វា ទុស្សីលវានរោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៦៨. ‘‘អហំ កបិស្មិ ទុម្មេធោ, អនាមាសានិ អាមសិំ;

ត្វំ មំ មោចយ ភទ្ទំ តេ, មុត្តោ គច្ឆេយ្យ បព្ពត’’ន្តិ.

តត្ថ អហំ កបិស្មិ ទុម្មេធោតិ ភទ្ទំ តេ អហំ អស្មិ ទុម្មេធោ ចបលចិត្តោ មក្កដោ. អនាមាសានិ អាមសិន្តិ អនាមសិតព្ពដ្ឋានានិ អាមសិំ. ត្វំ មំ មោចយ ភទ្ទំ តេតិ ត្វំ ទយាលុ អនុកម្បកោ មំ ឥមម្ហា ទុក្ខា មោចេហិ, ភទ្ទំ តេ ហោតុ. មុត្តោ គច្ឆេយ្យ បព្ពតន្តិ សោហំ តវានុភាវេន ឥមម្ហា ព្យសនា មុត្តោ បព្ពតមេវ គច្ឆេយ្យំ, ន តេ បុន ចក្ខុបថេ អត្តានំ ទស្សេយ្យន្តិ.

ពោធិសត្តោ តស្មិំ ការុញ្ញេន កច្ឆបេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ តតិយំ គាថមាហ –

៦៩. ‘‘កច្ឆបា កស្សបា ហោន្តិ, កោណ្ឌញ្ញា ហោន្តិ មក្កដា;

មុញ្ច កស្សប កោណ្ឌញ្ញំ, កតំ មេថុនកំ តយា’’តិ.

តស្សត្ថោ – កច្ឆបា នាម កស្សបគោត្តា ហោន្តិ, មក្កដា កោណ្ឌញ្ញគោត្តា, កស្សបកោណ្ឌញ្ញានញ្ច អញ្ញមញ្ញំ អាវាហវិវាហសម្ពន្ធោ អត្ថិ. អទ្ធា តយិទំ លោលេន ទុស្សីលមក្កដេន តយា សទ្ធិំ, តយា ច ទុស្សីលេន ឥមិនា មក្កដេន សទ្ធិំ គោត្តសទិសតាសង្ខាតស្ស មេថុនធម្មស្ស អនុច្ឆវិកំ ទុស្សីល្យកម្មសង្ខាតម្បិ មេថុនកំ កតំ, តស្មា មុញ្ច, កស្សប, កោណ្ឌញ្ញន្តិ.

កច្ឆបោ ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា ការណេន បសន្នោ វានរស្ស អង្គជាតំ មុញ្ចិ. មក្កដោ មុត្តមត្តោវ ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា បលាតោ, បុន តំ ឋានំ និវត្តិត្វាបិ ន ឱលោកេសិ. កច្ឆបោបិ ពោធិសត្តំ វន្ទិត្វា សកដ្ឋានមេវ គតោ. ពោធិសត្តោបិ អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កច្ឆបវានរា ទ្វេ មហាមត្តា អហេសុំ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កច្ឆបជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[២៧៤] ៤. លោលជាតកវណ្ណនា

កាយំ ពលាកា សិខិនីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ លោលភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ ធម្មសភំ អានីតំ សត្ថា ‘‘ន ត្វំ ភិក្ខុ ឥទានេវ លោលោ, បុព្ពេបិ លោលោយេវ, លោលតាយេវ ច ជីវិតក្ខយំ បត្តោ, តំ និស្សាយ បោរាណកបណ្ឌិតាបិ អត្តនោ វសនដ្ឋានា បរិពាហិរា អហេសុ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពារាណសិសេដ្ឋិនោ មហានសេ ភត្តការកោ បុញ្ញត្ថាយ នីឡបច្ឆិំ ឋបេសិ. តទា ពោធិសត្តោ បារាវតយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ វាសំ កប្បេសិ. អថេកោ លោលកាកោ មហានសមត្ថកេន គច្ឆន្តោ នានប្បការំ មច្ឆមំសវិកតិំ ទិស្វា បិបាសាភិភូតោ ‘‘កំ នុ ខោ និស្សាយ សក្កា ភវេយ្យំ ឱកាសំ លទ្ធុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ពោធិសត្តំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ និស្សាយ សក្កា’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា តស្ស គោចរាយ អរញ្ញគមនកាលេ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘មយំ ខោ, កាក, អញ្ញគោចរា, ត្វម្បិ អញ្ញគោចរោ, កិំ នុ ខោ មំ អនុពន្ធសី’’តិ អាហ. ‘‘តុម្ហាកំ, សាមិ, កិរិយា មយ្ហំ រុច្ចតិ, អហម្បិ តុម្ហេហិ សមានគោចរោ ហុត្វា តុម្ហេ ឧបដ្ឋាតុំ ឥច្ឆាមី’’តិ. ពោធិសត្តោ សម្បដិច្ឆិ. សោ តេន សទ្ធិំ គោចរភូមិយំ ឯកគោចរំ ចរន្តោ វិយ ឱសក្កិត្វា គោមយរាសិំ វិទ្ធំសេត្វា បាណកេ ខាទិត្វា កុច្ឆិបូរំ កត្វា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហេ ឯត្តកំ កាលំ ចរថេវ, ននុ ភោជនេ នាម បមាណំ ញាតុំ វដ្ដតិ, ឯថ នាតិសាយមេវ គច្ឆាមា’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ តំ អាទាយ វសនដ្ឋានំ អគមាសិ. ភត្តការកោ ‘‘អម្ហាកំ បារាវតោ សហាយំ គហេត្វា អាគតោ’’តិ កាកស្សាបិ ឯកំ ថុសបច្ឆិំ ឋបេសិ. កាកោបិ ចតូហបញ្ចាហំ តេនេវ នីហារេន វសិ.

អថេកទិវសំ សេដ្ឋិនោ ពហុមច្ឆមំសំ អាហរិយិត្ថ, កាកោ តំ ទិស្វា លោភាភិភូតោ បច្ចូសកាលតោ បដ្ឋាយ និត្ថុនន្តោ និបជ្ជិ. អថ នំ បុនទិវសេ ពោធិសត្តោ ‘‘ឯហិ, សម្ម, គោចរាយ បក្កមិស្សាមា’’តិ អាហ. ‘‘តុម្ហេ គច្ឆថ, មយ្ហំ អជិណ្ណាសង្កា អត្ថី’’តិ. ‘‘សម្ម, កាកានំ អជីរកោ នាម នត្ថិ, ទីបវដ្ដិមត្តមេវ ហិ តុម្ហាកំ កុច្ឆិយំ ថោកំ តិដ្ឋតិ, សេសំ អជ្ឈោហដមត្តមេវ ជីរតិ, មម វចនំ ករោហិ, មា ឯតំ មច្ឆមំសំ ទិស្វា ឯវមកាសី’’តិ. ‘‘សាមិ, កិំ នាមេតំ កថេថ, អជិណ្ណាសង្កាវ មយ្ហ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ អប្បមត្តោ ហោហី’’តិ តំ ឱវទិត្វា ពោធិសត្តោ បក្កាមិ.

ភត្តការកោបិ នានាមច្ឆមំសវិកតិយោ សម្បាទេត្វា សរីរតោ សេទំ អបនេន្តោ មហានសទ្វារេ អដ្ឋាសិ. កាកោ ‘‘អយំ ឥទានិ កាលោ មំសំ ខាទិតុ’’ន្តិ គន្ត្វា រសករោដិមត្ថកេ និសីទិ. ភត្តការកោ ‘‘កិរី’’តិ សទ្ទំ សុត្វា និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ កាកំ ទិស្វា បវិសិត្វា តំ គហេត្វា សកលសរីរលោមំ លុញ្ចិត្វា មត្ថកេ ចូឡំ ឋបេត្វា សិង្គីវេរមរិចាទីនិ បិសិត្វា តក្កេន អាលោឡេត្វា ‘‘ត្វំ អម្ហាកំ សេដ្ឋិនោ មច្ឆមំសំ ឧច្ឆិដ្ឋកំ ករោសី’’តិ សកលសរីរមស្ស មក្ខេត្វា ខិបិត្វា នីឡបច្ឆិយំ បាតេសិ, ពលវវេទនា ឧប្បជ្ជិ. ពោធិសត្តោ គោចរភូមិតោ អាគន្ត្វា តំ និត្ថុនន្តំ ទិស្វា ទវំ ករោន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៧០. ‘‘កាយំ ពលាកា សិខិនី, ចោរី លង្ឃិបិតាមហា;

ឱរំ ពលាកេ អាគច្ឆ, ចណ្ឌោ មេ វាយសោ សខា’’តិ.

តត្ថ កាយំ ពលាកា សិខិនីតិ តំ កាកំ តស្ស ពហលតក្កេន មក្ខិតសរីរសេតវណ្ណត្តា មត្ថកេ ច សិខាយ ឋបិតត្តា ‘‘កា ឯសា ពលាកា សិខិនី’’តិ បុច្ឆន្តោ អាលបតិ. ចោរីតិ កុលស្ស អននុញ្ញាយ កុលឃរំ, កាកស្ស វា អរុចិយា បច្ឆិំ បវិដ្ឋត្តា ‘‘ចោរី’’តិ វទតិ. លង្ឃិបិតាមហាតិ លង្ឃី វុច្ចតិ អាកាសេ លង្ឃនតោ មេឃោ, ពលាកា ច នាម មេឃសទ្ទេន គព្ភំ គណ្ហន្តីតិ មេឃសទ្ទោ ពលាកានំ បិតា, មេឃោ បិតាមហោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘លង្ឃិបិតាមហា’’តិ. ឱរំ ពលាកេ អាគច្ឆាតិ, អម្ភោ ពលាកេ, ឥតោ ឯហិ. ចណ្ឌោ មេ វា យសោ សខាតិ មយ្ហំ សខា បច្ឆិសាមិកោ វាយសោ ចណ្ឌោ ផរុសោ, សោ អាគតោ តំ ទិស្វា កណយសទិសេន តុណ្ឌេន កោដ្ដេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេយ្យ, តស្មា យាវ វាយសោ នាគច្ឆតិ, តាវ បច្ឆិតោ ឱតរិត្វា ឥតោ ឯហិ, សីឃំ បលាយស្សូតិ វទតិ.

តំ សុត្វា កាកោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៧១. ‘‘នាហំ ពលាកា សិខិនី, អហំ លោលោស្មិ វាយសោ;

អកត្វា វចនំ តុយ្ហំ, បស្ស លូនោស្មិ អាគតោ’’តិ.

តត្ថ អាគតោតិ ត្វំ ឥទានិ គោចរភូមិតោ អាគតោ, មំ លូនំ បស្សាតិ អត្ថោ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ តតិយំ គាថមាហ –

៧២. ‘‘បុនបាបជ្ជសី សម្ម, សីលញ្ហិ តវ តាទិសំ;

ន ហិ មានុសកា ភោគា, សុភុញ្ជា ហោន្តិ បក្ខិនា’’តិ.

តត្ថ បុនបាបជ្ជសី សម្មាតិ សម្ម វាយស, បុនបិ ត្វំ ឯវរូបំ ទុក្ខំ បដិលភិស្សសេវ, នត្ថិ តេ ឯត្តកេន មោក្ខោ. កិំការណា? សីលញ្ហិ តវ តាទិសំ បាបកំ, យស្មា តវ អាចារសីលំ តាទិសំ ទុក្ខាធិគមស្សេវ អនុរូបំ. ន ហិ មានុសកាតិ មនុស្សា នាម មហាបុញ្ញា, តិរច្ឆានគតានំ តថារូបំ បុញ្ញំ នត្ថិ, តស្មា មានុសកា ភោគា តិរច្ឆានគតេន បក្ខិនា ន ភុញ្ជីយន្តីតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ មយា ឯត្ថ វសិតុំ ន សក្កា’’តិ ឧប្បតិត្វា អញ្ញត្ថ អគមាសិ. កាកោបិ និត្ថុនន្តោ តត្ថេវ កាលមកាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ លោលភិក្ខុ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា លោលកាកោ លោលភិក្ខុ អហោសិ, បារាវតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

លោលជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[២៧៥] ៥. រុចិរជាតកវណ្ណនា

កាយំ ពលាកា រុចិរាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ លោលភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. ទ្វេបិ វត្ថូនិ បុរិមសទិសានេវ គាថាបិ.

៧៣. ‘‘កាយំ ពលាកា រុចិរា, កាកនីឡស្មិមច្ឆតិ;

ចណ្ឌោ កាកោ សខា មយ្ហំ, យស្ស ចេតំ កុលាវកំ.

៧៤. ‘‘ននុ មំ សម្ម ជានាសិ, ទិជ សាមាកភោជន;

អកត្វា វចនំ តុយ្ហំ, បស្ស លូនោស្មិ អាគតោ.

៧៥. ‘‘បុនបាបជ្ជសី សម្ម, សីលញ្ហិ តវ តាទិសំ;

ន ហិ មានុសកា ភោគា, សុភុញ្ជា ហោន្តិ បក្ខិនា’’តិ. –

គាថា ហិ ឯកន្តរិកាយេវ.

តត្ថ ‘‘រុចិរា’’តិ តក្កមក្ខិតសរីរតាយ សេតវណ្ណតំ សន្ធាយ វទតិ. រុចិរា បិយទស្សនា, បណ្ឌរាតិ អត្ថោ. កាកនីឡស្មិន្តិ កាកកុលាវកេ. ‘‘កាកនិឌ្ឍស្មិ’’ន្តិបិ បាឋោ. ទិជាតិ កាកោ បារេវតំ អាលបតិ. សាមាកភោជនាតិ តិណពីជភោជន. សាមាកគ្គហណេន ហេត្ថ សព្ពម្បិ តិណពីជំ គហិតំ. ឥធាបិ ពោធិសត្តោ ‘‘ន ឥទានិ សក្កា ឥតោ បដ្ឋាយ មយា ឯត្ថ វសិតុ’’ន្តិ ឧប្បតិត្វា អញ្ញត្ថ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ លោលភិក្ខុ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា លោលកាកោ លោលភិក្ខុ អហោសិ, បារាវតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

រុចិរជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[២៧៦] ៦. កុរុធម្មជាតកវណ្ណនា

តវ សទ្ធញ្ច សីលញ្ចាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ហំសឃាតកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិវាសិនោ ទ្វេ សហាយកា ភិក្ខូ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទា យេភុយ្យេន ឯកតោ វិចរន្តិ. តេ ឯកទិវសំ អចិរវតិំ គន្ត្វា ន្ហត្វា វាលុកបុលិនេ អាតបំ តប្បមានា សារណីយកថំ កថេន្តា អដ្ឋំសុ, តស្មិំ ខណេ ទ្វេ ហំសា អាកាសេន គច្ឆន្តិ. អថេកោ ទហរភិក្ខុ សក្ខរំ គហេត្វា ‘‘ឯកស្ស ហំសបោតកស្ស អក្ខិំ បហរិស្សាមី’’តិ អាហ, ឥតរោ ‘‘ន សក្ខិស្សសី’’តិ អាហ. ‘‘តិដ្ឋតុ ឥមស្មិំ បស្សេ អក្ខិ, បរបស្សេ អក្ខិំ បហរិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឥទម្បិ ន សក្ខិស្សសិយេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឧបធារេហី’’តិ តិយំសំ សក្ខរំ គហេត្វា ហំសស្ស បច្ឆាភាគេ ខិបិ. ហំសោ សក្ខរសទ្ទំ សុត្វា និវត្តិត្វា ឱលោកេសិ, អថ នំ ឥតរោ វដ្ដសក្ខរំ គហេត្វា បរបស្សេ អក្ខិម្ហិ បហរិត្វា ឱរិមក្ខិនា និក្ខមាបេសិ. ហំសោ វិរវន្តោ បរិវត្តិត្វា តេសំ បាទមូលេយេវ បតិ. តត្ថ តត្ថ ឋិតា ភិក្ខូ ទិស្វា អាគន្ត្វា ‘‘អាវុសោ, ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា អននុច្ឆវិកំ វោ កតំ បាណាតិបាតំ ករោន្តេហី’’តិ វត្វា តេ អាទាយ តថាគតស្ស ទស្សេសុំ. សត្ថា ‘‘សច្ចំ, កិរ តយា ភិក្ខុ បាណាតិបាតោ កតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ, កស្មា ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា ឯវមកាសិ, បោរាណកបណ្ឌិតា អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ អគារមជ្ឈេ សំកិលិដ្ឋវាសំ វសមានា អប្បមត្តកេសុបិ ឋានេសុ កុក្កុច្ចំ ករិំសុ, ត្វំ បន ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា កុក្កុច្ចមត្តម្បិ ន អកាសិ, ននុ នាម ភិក្ខុនា កាយវាចាចិត្តេហិ សញ្ញតេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ កុរុរដ្ឋេ ឥន្ទបត្ថនគរេ ធនញ្ចយេ កោរព្យេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អនុបុព្ពេន វិញ្ញុតំ បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា បិតរា ឱបរជ្ជេ បតិដ្ឋាបិតោ អបរភាគេ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ បត្វា ទស រាជធម្មេ អកោបេន្តោ កុរុធម្មេ វត្តិត្ថ. កុរុធម្មោ នាម បញ្ច សីលានិ, តានិ ពោធិសត្តោ បរិសុទ្ធានិ កត្វា រក្ខិ. យថា ច ពោធិសត្តោ, ឯវមស្ស មាតា អគ្គមហេសី កនិដ្ឋភាតា ឧបរាជា បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ រជ្ជុគាហកោ អមច្ចោ សារថិ សេដ្ឋិ ទោណមាបកោ មហាមត្តោ ទោវារិកោ នគរសោភិនី វណ្ណទាសីតិ ឯវមេតេ.

‘‘រាជា មាតា មហេសី ច, ឧបរាជា បុរោហិតោ;

រជ្ជុកោ សារថិ សេដ្ឋិ, ទោណោ ទោវារិកោ តថា;

គណិកេកាទស ជនា, កុរុធម្មេ បតិដ្ឋិតា’’តិ.

ឥតិ ឥមេ សព្ពេបិ បរិសុទ្ធានិ កត្វា បញ្ច សីលានិ រក្ខិំសុ. រាជា ចតូសុ នគរទ្វារេសុ ច នគរមជ្ឈេ ច និវេសនទ្វារេ ចាតិ ឆ ទានសាលាយោ ការេត្វា ទេវសិកំ ឆសតសហស្សំ ធនំ វិស្សជ្ជេន្តោ សកលជម្ពុទីបំ ឧន្នង្គលំ កត្វា ទានំ អទាសិ, តស្ស បន ទានជ្ឈាសយតា ទានាភិរតតា សកលជម្ពុទីបំ អជ្ឈោត្ថរិ. តស្មិំ កាលេ កាលិង្គរដ្ឋេ ទន្តបុរនគរេ កាលិង្គរាជា រជ្ជំ ការេសិ. តស្ស រដ្ឋេ ទេវោ ន វស្សិ, តស្មិំ អវស្សន្តេ សកលរដ្ឋេ ឆាតកំ ជាតំ, អាហារវិបត្តិយា ច មនុស្សានំ រោគោ ឧទបាទិ, ទុព្ពុដ្ឋិភយំ ឆាតកភយំ រោគភយន្តិ តីណិ ភយានិ ឧប្បជ្ជិំសុ. មនុស្សា និគ្គហណា ទារកេ ហត្ថេសុ គហេត្វា តត្ថ តត្ថ វិចរន្តិ.

សកលរដ្ឋវាសិនោ ឯកតោ ហុត្វា ទន្តបុរំ គន្ត្វា រាជទ្វារេ ឧក្កុដ្ឋិមកំសុ. រាជា វាតបានំ និស្សាយ ឋិតោ តំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ ការណា ឯតេ វិរវន្តី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មហារាជ, សកលរដ្ឋេ តីណិ ភយានិ ឧប្បន្នានិ, ទេវោ ន វស្សតិ, សស្សានិ ន វិបន្នានិ, ឆាតកំ ជាតំ. មនុស្សា ទុព្ភោជនា រោគាភិភូតា និគ្គហណា បុត្តេ ហត្ថេសុ គហេត្វា វិចរន្តិ, ទេវំ វស្សាបេហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘បោរាណករាជានោ ទេវេ អវស្សន្តេ កិំ ករោន្តី’’តិ? ‘‘បោរាណករាជានោ, មហារាជ, ទេវេ អវស្សន្តេ ទានំ ទត្វា ឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ សមាទិន្នសីលា សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា ទព្ពសន្ថរេ សត្តាហំ និបជ្ជន្តិ, តទា ទេវោ វស្សតី’’តិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តថា អកាសិ. ឯវំ សន្តេបិ ទេវោ ន វស្សិ.

រាជា អមច្ចេ បុច្ឆិ – ‘‘អហំ កត្តព្ពកិច្ចំ អកាសិំ, ទេវោ ន វស្សតិ, កិន្តិ ករោមា’’តិ? ‘‘មហារាជ, ឥន្ទបត្ថនគរេ ធនញ្ចយស្ស កោរព្យរញ្ញោ អញ្ជនវណ្ណោ នាម មង្គលហត្ថី អត្ថិ, តំ អានេស្សាម, ឯវំ សន្តេ ទេវោ វស្សតី’’តិ. ‘‘សោ រាជា ពលវាហនសម្បន្នោ ទុប្បសហោ, កថមស្ស ហត្ថិំ អានេស្សាមា’’តិ? ‘‘មហារាជ, តេន សទ្ធិំ យុទ្ធកិច្ចំ នត្ថិ, ទានជ្ឈាសយោ រាជា ទានាភិរតោ យាចិតោ សមានោ អលង្កតសីសម្បិ ឆិន្ទិត្វា បសាទសម្បន្នានិ អក្ខីនិបិ ឧប្បាដេត្វា សកលរជ្ជម្បិ និយ្យាទេត្វា ទទេយ្យ, ហត្ថិម្ហិ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, អវស្សំ យាចិតោ ទស្សតី’’តិ. ‘‘កេ បន តំ យាចិតុំ សមត្ថា’’តិ? ‘‘ព្រាហ្មណា, មហារាជា’’តិ. រាជា ព្រាហ្មណគាមតោ អដ្ឋ ព្រាហ្មណេ បក្កោសាបេត្វា សក្ការសម្មានំ កត្វា ហត្ថិំ យាចនត្ថាយ បេសេសិ. តេ បរិព្ពយំ អាទាយ អទ្ធិកវេសំ គហេត្វា សព្ពត្ថ ឯករត្តិវាសេន តុរិតគមនំ គន្ត្វា កតិបាហំ នគរទ្វារេ ទានសាលាសុ ភុញ្ជិត្វា សរីរំ សន្តប្បេត្វា ‘‘កទា រាជា ទានគ្គំ អាគច្ឆិស្សតី’’តិ បុច្ឆិំសុ. មនុស្សា ‘‘បក្ខស្ស តយោ ទិវសេ ចាតុទ្ទសេ បន្នរសេ អដ្ឋមិយញ្ច អាគច្ឆតិ, ស្វេ បន បុណ្ណមី, តស្មា ស្វេ អាគច្ឆិស្សតី’’តិ វទិំសុ.

ព្រាហ្មណា បុនទិវសេ បាតោវ គន្ត្វា បាចីនទ្វារេ អដ្ឋំសុ. ពោធិសត្តោ បាតោវ ន្ហត្វា គត្តានុលិត្តោ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ អលង្កតហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ មហន្តេន បរិវារេន បាចីនទ្វារេន ទានសាលំ គន្ត្វា ឱតរិត្វា សត្តដ្ឋជនានំ សហត្ថា ភត្តំ ទត្វា ‘‘ឥមិនាវ នីហារេន ទេថា’’តិ វត្វា ហត្ថិំ អភិរុហិត្វា ទក្ខិណទ្វារំ អគមាសិ. ព្រាហ្មណា បាចីនទ្វារេ អារក្ខស្ស ពលវតាយ ឱកាសំ អលភិត្វា ទក្ខិណទ្វារមេវ គន្ត្វា រាជានំ អាគច្ឆន្តំ ឱលោកយមានា ទ្វារតោ នាតិទូរេ ឧន្នតដ្ឋានេ ឋិតា សម្បត្តំ រាជានំ ហត្ថេ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘ជយតុ ភវំ, មហារាជា’’តិ ជយាបេសុំ. រាជា វជិរង្កុសេន វារណំ និវត្តេត្វា តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភោ ព្រាហ្មណា, កិំ ឥច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ. ព្រាហ្មណា ពោធិសត្តស្ស គុណំ វណ្ណេន្តា បឋមំ គាថមាហំសុ –

៧៦. ‘‘តវ សទ្ធញ្ច សីលញ្ច, វិទិត្វាន ជនាធិប;

វណ្ណំ អញ្ជនវណ្ណេន, កាលិង្គស្មិំ និមិម្ហសេ’’តិ.

តត្ថ សទ្ធន្តិ កម្មផលានំ សទ្ទហនវសេន ឱកប្បនិយសទ្ធំ. សីលន្តិ សំវរសីលំ អវីតិក្កមសីលំ. វណ្ណន្តិ តទា តស្មិំ ទេសេ សុវណ្ណំ វុច្ចតិ, ទេសនាសីសមេវ ចេតំ. ឥមិនា បន បទេន សព្ពម្បិ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិធនធញ្ញំ សង្គហិតំ. អញ្ជនវណ្ណេនាតិ អញ្ជនបុញ្ជសមានវណ្ណេន ឥមិនា តវ នាគេន, កាលិង្គស្មិន្តិ កាលិង្គរញ្ញោ សន្តិកេ. និមិម្ហសេតិ វិនិមយវសេន គណ្ហិម្ហ, បរិភោគវសេន វា ឧទរេ បក្ខិបិម្ហាតិ អត្ថោ. សេតិ និបាតមត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មយញ្ហិ, ជនាធិប, តវ សទ្ធញ្ច សីលញ្ច វិទិត្វាន ‘‘អទ្ធា នោ ឯវំ សទ្ធាសីលសម្បន្នោ រាជា យាចិតោ អញ្ជនវណ្ណំ នាគំ ទស្សតី’’តិ ឥមិនា អត្តនោ សន្តកេន វិយ អញ្ជនវណ្ណេន កាលិង្គរញ្ញោ សន្តិកេ នាគំ វោ អាហរិស្សាមាតិ វត្វា ពហុធនធញ្ញំ និមិម្ហសេ បរិវត្តយិម្ហ ចេវ ឧទរេ ច បក្ខិបិម្ហ. ឯវំ តំ មយំ ធារយមានា ឥធាគតា. តត្ថ កត្តព្ពំ ទេវោ ជានាតូតិ.

អបរោ នយោ – តវ សទ្ធញ្ច សីលគុណសង្ខាតំ វណ្ណញ្ច សុត្វា ‘‘ឧឡារគុណោ រាជា ជីវិតម្បិ យាចិតោ ទទេយ្យ, បគេវ តិរច្ឆានគតំ នាគ’’ន្តិ ឯវំ កាលិង្គស្ស សន្តិកេ ឥមិនា អញ្ជនវណ្ណេន តវ វណ្ណំ និមិម្ហសេ និមិម្ហ តុលយិម្ហ, តេនម្ហា ឥធាគតាតិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘សចេ, វោ ព្រាហ្មណា, ឥមំ នាគំ បរិវត្តេត្វា ធនំ ខាទិតំ សុខាទិតំ មា ចិន្តយិត្ថ, យថាលង្កតមេវ វោ នាគំ ទស្សាមី’’តិ សមស្សាសេត្វា ឥតរា ទ្វេ គាថា អវោច –

៧៧. ‘‘អន្នភច្ចា ចភច្ចា ច, យោធ ឧទ្ទិស្ស គច្ឆតិ;

សព្ពេ តេ អប្បដិក្ខិប្បា, បុព្ពាចរិយវចោ ឥទំ.

៧៨. ‘‘ទទាមិ វោ ព្រាហ្មណា នាគមេតំ, រាជារហំ រាជភោគ្គំ យសស្សិនំ;

អលង្កតំ ហេមជាលាភិឆន្នំ, សសារថិំ គច្ឆថ យេនកាម’’ន្តិ.

តត្ថ អន្នភច្ចា ចភច្ចា ចាតិ បុរិសំ ឧបនិស្សាយ ជីវមានា យាគុភត្តាទិនា អន្នេន ភរិតព្ពាតិ អន្នភច្ចា, ឥតរេ តថា អភរិតព្ពត្តា អភច្ចា. សន្ធិវសេន បនេត្ថ អការលោបោ វេទិតព្ពោ. ឯត្តាវតា អត្តានំ ឧបនិស្សាយ ច អនុបនិស្សាយ ច ជីវមានវសេន សព្ពេបិ សត្តា ទ្វេ កោដ្ឋាសេ កត្វា ទស្សិតា ហោន្តិ. យោធ ឧទ្ទិស្ស គច្ឆតីតិ តេសុ សត្តេសុ ឥធ ជីវលោកេ យោ សត្តោ យំ បុរិសំ កាយចិទេវ បច្ចាសីសនាយ ឧទ្ទិស្ស គច្ឆតិ. សព្ពេ តេ អប្បដិក្ខិប្បាតិ តថា ឧទ្ទិស្ស គច្ឆន្តា សចេបិ ពហូ ហោន្តិ, តថាបិ តេន បុរិសេន សព្ពេ តេ អប្បដិក្ខិប្បា, ‘‘អបេថ, ន វោ ទស្សាមី’’តិ ឯវំ ន បដិក្ខិបិតព្ពាតិ អត្ថោ. បុព្ពាចរិយវចោ ឥទន្តិ បុព្ពាចរិយា វុច្ចន្តិ មាតាបិតរោ, ឥទំ តេសំ វចនំ. ឯវមហំ មាតាបិតូហិ សិក្ខាបិតោតិ ទីបេតិ.

ទទាមិ វោ ព្រាហ្មណា នាគមេតន្តិ យស្មា ឥទំ អម្ហាកំ បុព្ពាចរិយវចោ, តស្មាហំ ព្រាហ្មណា តុម្ហាកំ ឥមំ នាគំ ទទាមិ. រាជារហន្តិ រញ្ញោ អនុច្ឆវិកំ. រាជភោគ្គន្តិ រាជបរិភោគំ. យសស្សិនន្តិ បរិវារសម្បន្នំ, តំ កិរ ហត្ថិំ និស្សាយ ហត្ថិគោបកហត្ថិវេជ្ជាទីនិ បញ្ច កុលសតានិ ជីវន្តិ, តេហិ សទ្ធិញ្ញេវ វោ ទទាមីតិ អត្ថោ. អលង្កតន្តិ នានាវិធេហិ ហត្ថិអលង្ការេហិ អលង្កតំ. ហេមជាលាភិឆន្នន្តិ សុវណ្ណជាលេន អភិច្ឆន្នំ. សសារថិន្តិ យោ បនស្ស សារថិ ហត្ថិគោបកោ អាចរិយោ, តេន សទ្ធិំយេវ ទទាមិ, តស្មា សសារថិ ហុត្វា តុម្ហេ សបរិវារំ ឥមំ នាគំ គហេត្វា យេនកាមំ គច្ឆថាតិ.

ឯវំ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោវ មហាសត្តោ វាចាយ ទត្វា បុន ហត្ថិក្ខន្ធា ឱរុយ្ហ ‘‘សចេ អនលង្កតដ្ឋានំ អត្ថិ, អលង្ករិត្វា ទស្សាមី’’តិ វត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ ករោន្តោ ឧបធារេត្វា អនលង្កតដ្ឋានំ អទិស្វា តស្ស សោណ្ឌំ ព្រាហ្មណានំ ហត្ថេសុ ឋបេត្វា សុវណ្ណភិង្ការេន បុប្ផគន្ធវាសិតំ ឧទកំ បាតេត្វា អទាសិ. ព្រាហ្មណា សបរិវារំ នាគំ សម្បដិច្ឆិត្វា ហត្ថិបិដ្ឋេ និសិន្នា ទន្តបុរំ គន្ត្វា ហត្ថិំ រញ្ញោ អទំសុ, ហត្ថិម្ហិ អាគតេបិ ទេវោ ន វស្សតេវ. រាជា ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ឧត្តរិំ បុច្ឆន្តោ ‘‘ធនញ្ចយកោរព្យរាជា កុរុធម្មំ រក្ខតិ, តេនស្ស រដ្ឋេ អន្វឌ្ឍមាសំ អនុទសាហំ ទេវោ វស្សតិ, រញ្ញោ គុណានុភាវោ ចេស, ឥមស្ស បន តិរច្ឆានគតស្ស គុណា ហោន្តាបិ កិត្តកា ភវេយ្យុ’’ន្តិ សុត្វា ‘‘តេន ហិ យថាលង្កតមេវ សបរិវារំ ហត្ថិំ បតិនេត្វា រញ្ញោ ទត្វា យំ សោ កុរុធម្មំ រក្ខតិ, តំ សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិត្វា អានេថា’’តិ ព្រាហ្មណេ ច អមច្ចេ ច បេសេសិ. តេ គន្ត្វា រញ្ញោ ហត្ថិំ និយ្យាទេត្វា ‘‘ទេវ, ឥមស្មិំ ហត្ថិម្ហិ គតេបិ អម្ហាកំ រដ្ឋេ ទេវោ ន វស្សតិ, តុម្ហេ កិរ កុរុធម្មំ នាម រក្ខថ, អម្ហាកម្បិ រាជា តំ រក្ខិតុកាមោ ឥមស្មិំ សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិត្វា អានេថា’’តិ បេសេសិ. ‘‘ទេថ នោ កុរុធម្ម’’ន្តិ. ‘‘តាតា, សច្ចាហំ ឯតំ កុរុធម្មំ រក្ខាមិ, ឥទានិ បន មេ តត្ថ កុក្កុច្ចំ អត្ថិ, ន មេ សោ កុរុធម្មោ ចិត្តំ អារាធេតិ, តស្មា តុម្ហាកំ ទាតុំ ន សក្កា’’តិ.

កស្មា បន តំ សីលំ រាជានំ ន អារាធេតីតិ? តទា កិរ រាជូនំ តតិយេ តតិយេ សំវច្ឆរេ កត្តិកមាសេ បវត្តោ ឆណោ នាម ហោតិ, តំ ឆណំ កីឡន្តា រាជានោ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា ទេវវេសំ គហេត្វា ចិត្តរាជស្ស នាម យក្ខស្ស សន្តិកេ ឋត្វា ចតុទ្ទិសា បុប្ផបដិមណ្ឌិតេ ចិត្តសរេ ខិបន្តិ. អយម្បិ រាជា តំ ខណំ កីឡន្តោ ឯកិស្សា តឡាកបាឡិយា ចិត្តរាជស្ស យក្ខស្ស សន្តិកេ ឋត្វា ចតុទ្ទិសា ចិត្តសរេ ខិបិត្វា តេសុ សេសទិសាគតេ តយោ សរេ ទិស្វា ឧទកបិដ្ឋេ ខិត្តសរំ ន អទ្ទស. រញ្ញោ ‘‘កច្ចិ នុ ខោ មយា ខិត្តោ សរោ មច្ឆសរីរេ បតិតោ’’តិ កុក្កុច្ចំ អហោសិ បាណាតិបាតកម្មេន សីលភេទំ អារព្ភ, តស្មា សីលំ ន អារាធេតិ. សោ ឯវមាហ – ‘‘តាតា, មយ្ហំ កុរុធម្មេ កុក្កុច្ចំ អត្ថិ, មាតា បន មេ សុរក្ខិតំ រក្ខតិ, តស្សា សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ. ‘‘មហារាជ, តុម្ហាកំ ‘បាណំ វធិស្សាមី’តិ ចេតនា នត្ថិ, តំ វិនា បាណាតិបាតោ នាម ន ហោតិ, ទេថ នោ អត្តនា រក្ខិតំ កុរុធម្ម’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ លិខថា’’តិ សុវណ្ណបដ្ដេ លិខាបេសិ – ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ, អទិន្នំ នាទាតព្ពំ, កាមេសុ មិច្ឆា ន ចរិតព្ពំ, មុសា ន ភណិតព្ពំ, មជ្ជំ ន បាតព្ព’’ន្តិ លិខាបេត្វា ច បន ‘‘ឯវំ សន្តេបិ នេវ មំ អារាធេតិ, មាតុ មេ សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ អាហ.

ទូតា រាជានំ វន្ទិត្វា តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទេវិ, តុម្ហេ កិរ កុរុធម្មំ រក្ខថ, តំ នោ ទេថា’’តិ វទិំសុ. ‘‘តាតា, សច្ចាហំ កុរុធម្មំ រក្ខាមិ, ឥទានិ បន មេ តត្ថ កុក្កុច្ចំ ឧប្បន្នំ, ន មេ សោ កុរុធម្មោ អារាធេតិ តេន វោ ទាតុំ ន សក្កា’’តិ. តស្សា កិរ ទ្វេ បុត្តា ជេដ្ឋោ រាជា, កនិដ្ឋោ ឧបរាជា. អថេកោ រាជា ពោធិសត្តស្ស សតសហស្សគ្ឃនកំ ចន្ទនសារំ សហស្សគ្ឃនកំ កញ្ចនមាលំ បេសេសិ. សោ ‘‘មាតរំ បូជេស្សាមី’’តិ តំ សព្ពំ មាតុ បេសេសិ. សា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ នេវ ចន្ទនំ វិលិម្បាមិ, ន មាលំ ធារេមិ, សុណិសានំ ទស្សាមី’’តិ. អថស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘ជេដ្ឋសុណិសា មេ ឥស្សរា, អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋិតា, តស្សា សុវណ្ណមាលំ ទស្សាមិ. កនិដ្ឋសុណិសា បន ទុគ្គតា, តស្សា ចន្ទនសារំ ទស្សាមី’’តិ. សា រញ្ញោ ទេវិយា សុវណ្ណមាលំ ទត្វា ឧបរាជភរិយាយ ចន្ទនសារំ អទាសិ, ទត្វា ច បនស្សា ‘‘អហំ កុរុធម្មំ រក្ខាមិ, ឯតាសំ ទុគ្គតាទុគ្គតភាវោ មយ្ហំ អប្បមាណំ, ជេដ្ឋាបចាយិកកម្មមេវ បន កាតុំ មយ្ហំ អនុរូបំ, កច្ចិ នុ ខោ មេ តស្ស អកតត្តា សីលំ ភិន្ន’’ន្តិ កុក្កុច្ចំ អហោសិ, តស្មា ឯវមាហ. អថ នំ ទូតា ‘‘អត្តនោ សន្តកំ នាម យថារុចិយា ទីយតិ, តុម្ហេ ឯត្តកេនបិ កុក្កុច្ចំ កុរុមានា កិំ អញ្ញំ បាបំ ករិស្សថ, សីលំ នាម ឯវរូបេន ន ភិជ្ជតិ, ទេថ នោ កុរុធម្ម’’ន្តិ វត្វា តស្សាបិ សន្តិកេ គហេត្វា សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិំសុ.

‘‘តាតា, ឯវំ សន្តេបិ នេវ មំ អារាធេតិ, សុណិសា បន មេ សុដ្ឋុ រក្ខតិ, តស្សា សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ វុត្តា ច បន អគ្គមហេសិំ ឧបសង្កមិត្វា បុរិមនយេនេវ កុរុធម្មំ យាចិំសុ. សាបិ បុរិមនយេនេវ វត្វា ‘‘ឥទានិ មំ សីលំ នារាធេតិ, តេន វោ ទាតុំ ន សក្កា’’តិ អាហ. សា កិរ ឯកទិវសំ សីហបញ្ជរេ ឋិតា រញ្ញោ នគរំ បទក្ខិណំ ករោន្តស្ស បច្ឆតោ ហត្ថិបិដ្ឋេ និសិន្នំ ឧបរាជំ ទិស្វា លោភំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘សចាហំ ឥមិនា សទ្ធិំ សន្ថវំ ករេយ្យំ, ភាតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋិតោ មំ ឯស សង្គណ្ហេយ្យា’’តិ ចិន្តេសិ. អថស្សា ‘‘អហំ កុរុធម្មំ រក្ខមានា សសាមិកា ហុត្វា កិលេសវសេន អញ្ញំ បុរិសំ ឱលោកេសិំ, សីលេន មេ ភិន្នេន ភវិតព្ព’’ន្តិ កុក្កុច្ចំ អហោសិ, តស្មា ឯវមាហ. អថ នំ ទូតា ‘‘អតិចារោ នាម អយ្យេ ចិត្តុប្បាទមត្តេន ន ហោតិ, តុម្ហេ ឯត្តកេនបិ កុក្កុច្ចំ កុរុមានា វីតិក្កមំ កិំករិស្សថ, ន ឯត្តកេន សីលំ ភិជ្ជតិ, ទេថ នោ កុរុធម្ម’’ន្តិ វត្វា តស្សាបិ សន្តិកេ គហេត្វា សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិំសុ.

‘‘តាតា, ឯវំ សន្តេបិ នេវ មំ អារាធេតិ, ឧបរាជា បន សុដ្ឋុ រក្ខតិ, តស្ស សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ វុត្តា ច បន ឧបរាជានំ ឧបសង្កមិត្វា បុរិមនយេនេវ កុរុធម្មំ យាចិំសុ. សោ បន សាយំ រាជុបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ រថេនេវ រាជង្គណំ បត្វា សចេ រញ្ញោ សន្តិកេ ភុញ្ជិត្វា តត្ថេវ សយិតុកាមោ ហោតិ, រស្មិយោ ច បតោទញ្ច អន្តោធុរេ ឆឌ្ឌេតិ. តាយ សញ្ញាយ ជនោ បក្កមិត្វា បុនទិវសេ បាតោវ គន្ត្វា តស្ស និក្ខមនំ ឱលោកេន្តោវ តិដ្ឋតិ. សារថិបិ រថំ គោបយិត្វា បុនទិវសេ បាតោវ តំ អាទាយ រាជទ្វារេ តិដ្ឋតិ. សចេ តង្ខណញ្ញេវ និក្ខន្តុកាមោ ហោតិ, រស្មិយោ ច បតោទញ្ច អន្តោរថេយេវ ឋបេត្វា រាជុបដ្ឋានំ គច្ឆតិ. មហាជនោ តាយ សញ្ញាយ ‘‘ឥទានេវ និក្ខមិស្សតី’’តិ រាជទ្វារេយេវ តិដ្ឋតិ. សោ ឯកទិវសំ ឯវំ កត្វា រាជនិវេសនំ បាវិសិ, បវិដ្ឋមត្តស្សយេវស្ស ទេវោ បាវស្សិ. រាជា ‘‘ទេវោ វស្សតី’’តិ តស្ស និក្ខន្តុំ នាទាសិ, សោ តត្ថេវ ភុញ្ជិត្វា សយិ. មហាជនោ ‘‘ឥទានិ និក្ខមិស្សតី’’តិ សព្ពរត្តិំ តេមេន្តោ អដ្ឋាសិ. ឧបរាជា ទុតិយទិវសេ និក្ខមិត្វា តេមេត្វា ឋិតំ មហាជនំ ទិស្វា ‘‘អហំ កុរុធម្មំ រក្ខន្តោ ឯត្តកំ ជនំ កិលមេសិំ, សីលេន មេ ភិន្នេន ភវិតព្ព’’ន្តិ កុក្កុច្ចំ អហោសិ, តេន តេសំ ទូតានំ ‘‘សច្ចាហំ កុរុធម្មំ រក្ខាមិ, ឥទានិ បន មេ កុក្កុច្ចំ អត្ថិ, តេន វោ ន សក្កា ទាតុ’’ន្តិ វត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. អថ នំ ទូតា ‘‘តុម្ហាកំ, ទេវ, ‘ឯតេ កិលមន្តូ’តិ ចិត្តំ នត្ថិ, អចេតនកំ កម្មំ ន ហោតិ, ឯត្តកេនបិ កុក្កុច្ចំ ករោន្តានំ កថំ តុម្ហាកំ វីតិក្កមោ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា តស្សបិ សន្តិកេ សីលំ គហេត្វា សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិំសុ.

‘‘ឯវំ សន្តេបិ នេវ មំ អារាធេតិ, បុរោហិតោ បន សុដ្ឋុ រក្ខតិ, តស្ស សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ វុត្តា ច បន បុរោហិតំ ឧបសង្កមិត្វា យាចិំសុ. សោបិ ឯកទិវសំ រាជុបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ ឯកេន រញ្ញា តស្ស រញ្ញោ បេសិតំ តរុណរវិវណ្ណំ រថំ អន្តរាមគ្គេ ទិស្វា ‘‘កស្សាយំ រថោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘រញ្ញោ អាភតោ’’តិ សុត្វា ‘‘អហំ មហល្លកោ, សចេ មេ រាជា ឥមំ រថំ ទទេយ្យ, សុខំ ឥមំ អារុយ្ហ វិចរេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា រាជុបដ្ឋានំ គតោ. តស្ស ជយាបេត្វា ឋិតកាលេ រញ្ញោ រថំ ទស្សេសុំ. រាជា ទិស្វា ‘‘អតិ វិយ សុន្ទរោ អយំ រថោ, អាចរិយស្ស នំ ទេថា’’តិ អាហ. បុរោហិតោ ន ឥច្ឆិ, បុនប្បុនំ វុច្ចមានោបិ ន ឥច្ឆិយេវ. កិំការណា? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អហំ កុរុធម្មំ រក្ខន្តោវ បរសន្តកេ លោភំ អកាសិំ, ភិន្នេន មេ សីលេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. សោ ឯតមត្ថំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘តាតា, កុរុធម្មេ មេ កុក្កុច្ចំ អត្ថិ, ន មំ សោ ធម្មោ អារាធេតិ, តស្មា ន សក្កា ទាតុ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ ទូតា ‘‘អយ្យ, លោភុប្បាទមត្តេន ន សីលំ ភិជ្ជតិ, តុម្ហេ ឯត្តកេនបិ កុក្កុច្ចំ ករោន្តា កិំ វីតិក្កមំ ករិស្សថា’’តិ វត្វា តស្សបិ សន្តិកេ សីលំ គហេត្វា សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិំសុ.

‘‘ឯវំ សន្តេបិ នេវ មំ អារាធេតិ, រជ្ជុគាហកោ អមច្ចោ បន សុដ្ឋុ រក្ខតិ, តស្ស សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ វុត្តា ច បន តម្បិ ឧបសង្កមិត្វា យាចិំសុ. សោបិ ឯកទិវសំ ជនបទេ ខេត្តំ មិនន្តោ រជ្ជុំ ទណ្ឌកេ ពន្ធិត្វា ឯកំ កោដិំ ខេត្តសាមិកេន គណ្ហាបេត្វា ឯកំ អត្តនា អគ្គហេសិ, តេន គហិតរជ្ជុកោដិយា ពទ្ធទណ្ឌកោ ឯកស្ស កក្កដកស្ស ពិលមជ្ឈំ បាបុណិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ ទណ្ឌកំ ពិលេ ឱតារេស្សាមិ, អន្តោពិលេ កក្កដកោ នស្សិស្សតិ. សចេ បន បរតោ ករិស្សាមិ, រញ្ញោ សន្តកំ នស្សិស្សតិ. សចេ ឱរតោ ករិស្សាមិ, កុដុម្ពិកស្ស សន្តកំ នស្សិស្សតិ, កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ? អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ពិលេ កក្កដកេន ភវិតព្ពំ, សចេ ភវេយ្យ, បញ្ញាយេយ្យ, ឯត្ថេវ នំ ឱតារេស្សាមី’’តិ ពិលេ ទណ្ឌកំ ឱតារេសិ, កក្កដកោ ‘‘កិរី’’តិ សទ្ទមកាសិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ទណ្ឌកោ កក្កដកបិដ្ឋេ ឱតិណ្ណោ ភវិស្សតិ, កក្កដកោ មតោ ភវិស្សតិ, អហញ្ច កុរុធម្មំ រក្ខាមិ, តេន មេ សីលេន ភិន្នេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. សោ ឯតមត្ថំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឥមិនា មេ ការណេន កុរុធម្មេ កុក្កុច្ចំ អត្ថិ, តេន វោ ន សក្កា ទាតុ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ ទូតា ‘‘តុម្ហាកំ ‘កក្កដកោ មរតូ’តិ ចិត្តំ នត្ថិ, អចេតនកំ កម្មំ នាម ន ហោតិ. តុម្ហេ ឯត្តកេនបិ កុក្កុច្ចំ ករោន្តា កិំ វីតិក្កមំ ករិស្សថា’’តិ វត្វា តស្សបិ សន្តិកេ សីលំ គហេត្វា សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិំសុ.

‘‘ឯវំ សន្តេបិ នេវ មំ អារាធេតិ, សារថិ បន សុដ្ឋុ រក្ខតិ, តស្ស សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ វុត្តា ច បន តម្បិ ឧបសង្កមិត្វា យាចិំសុ. សោ ឯកទិវសំ រាជានំ រថេន ឧយ្យានំ នេសិ. រាជា តត្ថ ទិវា កីឡិត្វា សាយំ និក្ខមិត្វា រថំ អភិរុហិ, តស្ស នគរំ អសម្បត្តស្សេវ សូរិយត្ថង្គមនវេលាយ មេឃោ ឧដ្ឋហិ. សារថិ រញ្ញោ តេមនភយេន សិន្ធវានំ បតោទសញ្ញមទាសិ. សិន្ធវា ជវេន បក្ខន្ទិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ ច បន តេ ឧយ្យានំ គច្ឆន្តាបិ តតោ អាគច្ឆន្តាបិ តំ ឋានំ បត្វា ជវេន គច្ឆន្តិ អាគច្ឆន្តិ. កិំ ការណា? តេសំ កិរ ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ បរិស្សយេន ភវិតព្ពំ, តេន នោ សារថិ តទា បតោទសញ្ញំ អទាសី’’តិ. សារថិស្សបិ ឯតទហោសិ – ‘‘រញ្ញោ តេមនេ វា អតេមនេ វា មយ្ហំ ទោសោ នត្ថិ, អហំ បន អដ្ឋានេ សុសិក្ខិតសិន្ធវានំ បតោទសញ្ញំ អទាសិំ, តេន ឥមេ ឥទានិ អបរាបរំ ជវន្តា កិលមន្តិ, អហញ្ច កុរុធម្មំ រក្ខាមិ, តេន មេ ភិន្នេន សីលេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. សោ ឯតមត្ថំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឥមិនា ការណេន កុរុធម្មេ កុក្កុច្ចំ អត្ថិ, តេន វោ ន សក្កា ទាតុ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ ទូតា ‘‘តុម្ហាកំ ‘សិន្ធវា កិលមន្តូ’តិ ចិត្តំ នត្ថិ, អចេតនកំ កម្មំ នាម ន ហោតិ, ឯត្តកេនបិ ច តុម្ហេ កុក្កុច្ចំ ករោន្តា កិំ វីតិក្កមំ ករិស្សថា’’តិ វត្វា តស្ស សន្តិកេ សីលំ គហេត្វា សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិំសុ.

‘‘ឯវំ សន្តេបិ នេវ មំ អារាធេតិ, សេដ្ឋិ បន សុដ្ឋុ រក្ខតិ, តស្ស សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ វុត្តា ច បន តម្បិ ឧបសង្កមិត្វា យាចិំសុ. សោបិ ឯកទិវសំ គព្ភតោ និក្ខន្តសាលិសីសំ អត្តនោ សាលិខេត្តំ គន្ត្វា បច្ចវេក្ខិត្វា និវត្តមានោ ‘‘វីហិមាលំ ពន្ធាបេស្សាមី’’តិ ឯកំ សាលិសីសមុដ្ឋិំ គាហាបេត្វា ថូណាយ ពន្ធាបេសិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមម្ហា កេទារា មយា រញ្ញោ ភាគោ ទាតព្ពោ, អទិន្នភាគតោយេវ មេ កេទារតោ សាលិសីសមុដ្ឋិ គាហាបិតោ, អហញ្ច កុរុធម្មំ រក្ខាមិ, តេន មេ ភិន្នេន សីលេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. សោ ឯតមត្ថំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឥមិនា មេ ការណេន កុរុធម្មេ កុក្កុច្ចំ អត្ថិ, តេន វោ ន សក្កា ទាតុ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ ទូតា ‘‘តុម្ហាកំ ថេយ្យចិត្តំ នត្ថិ, តេន វិនា អទិន្នាទានំ នាម បញ្ញាបេតុំ ន សក្កា, ឯត្តកេនបិ កុក្កុច្ចំ ករោន្តា តុម្ហេ បរសន្តកំ នាម កិំ គណ្ហិស្សថា’’តិ វត្វា តស្សបិ សន្តិកេ សីលំ គហេត្វា សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិំសុ.

‘‘ឯវំ សន្តេបិ នេវ មំ អារាធេតិ, ទោណមាបកោ បន មហាមត្តោ សុដ្ឋុ រក្ខតិ, តស្ស សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ វុត្តា ច បន តម្បិ ឧបសង្កមិត្វា យាចិំសុ. សោ កិរ ឯកទិវសំ កោដ្ឋាគារទ្វារេ និសីទិត្វា រាជភាគេ វីហិំ មិនាបេន្តោ អមិតវីហិរាសិតោ វីហិំ គហេត្វា លក្ខំ ឋបេសិ, តស្មិំ ខណេ ទេវោ បាវស្សិ. មហាមត្តោ លក្ខានិ គណេត្វា ‘‘មិតវីហី ឯត្តកា នាម ហោន្តី’’តិ វត្វា លក្ខវីហិំ សំកឌ្ឍិត្វា មិតរាសិម្ហិ បក្ខិបិត្វា វេគេន គន្ត្វា ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ មយា លក្ខវីហី មិតវីហិរាសិម្ហិ បក្ខិត្តា, ឧទាហុ អមិតរាសិម្ហី’’តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ មេ មិតវីហិរាសិម្ហិ បក្ខិត្តា អការណេនេវ រញ្ញោ សន្តកំ វឌ្ឍិតំ, គហបតិកានំ សន្តកំ នាសិតំ, អហញ្ច កុរុធម្មំ រក្ខាមិ, តេន មេ ភិន្នេន សីលេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. សោ ឯតមត្ថំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឥមិនា មេ ការណេន កុរុធម្មេ កុក្កុច្ចំ អត្ថិ, តេន វោ ន សក្កា ទាតុ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ ទូតា ‘‘តុម្ហាកំ ថេយ្យចិត្តំ នត្ថិ, តេន វិនា អទិន្នាទានំ នាម បញ្ញាបេតុំ ន សក្កា, ឯត្តកេនបិ កុក្កុច្ចំ ករោន្តា កិំ តុម្ហេ បរស្ស សន្តកំ គណ្ហិស្សថា’’តិ វត្វា តស្សបិ សន្តិកេ សីលំ គហេត្វា សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិំសុ.

‘‘ឯវំ សន្តេបិ នេវ មំ អារាធេតិ, ទោវារិកោ បន សុដ្ឋុ រក្ខតិ, តស្ស សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ វុត្តា ច បន តម្បិ ឧបសង្កមិត្វា យាចិំសុ. សោបិ ឯកទិវសំ នគរទ្វារំ បិធានវេលាយ តិក្ខត្តុំ សទ្ទមនុស្សាវេសិ. អថេកោ ទលិទ្ទមនុស្សោ អត្តនោ កនិដ្ឋភគិនិយា សទ្ធិំ ទារុបណ្ណត្ថាយ អរញ្ញំ គន្ត្វា និវត្តន្តោ តស្ស សទ្ទំ សុត្វា ភគិនិំ អាទាយ វេគេន ទ្វារំ សម្បាបុណិ. អថ នំ ទោវារិកោ ‘‘ត្វំ នគរេ រញ្ញោ អត្ថិភាវំ កិំ ន ជានាសិ, ‘សកលស្សេវ ឥមស្ស នគរស្ស ទ្វារំ បិធីយតី’តិ ន ជានាសិ, អត្តនោ មាតុគាមំ គហេត្វា អរញ្ញេ កាមរតិកីឡំ កីឡន្តោ ទិវសំ វិចរសី’’តិ អាហ. អថស្ស ឥតរេន ‘‘ន មេ, សាមិ, ភរិយា, ភគិនី មេ ឯសា’’តិ វុត្តេ ឯតទហោសិ – ‘‘អការណំ វត មេ កតំ ភគិនិំ ភរិយាតិ កថេន្តេន, អហញ្ច កុរុធម្មំ រក្ខាមិ, តេន មេ ភិន្នេន សីលេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. សោ ឯតមត្ថំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឥមិនា មេ ការណេន កុរុធម្មេ កុក្កុច្ចំ អត្ថិ, តេន វោ ន សក្កា ទាតុ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ ទូតា ‘‘ឯតំ តុម្ហេហិ តថាសញ្ញាយ កថិតំ, ឯត្ថ វោ សីលភេទោ នត្ថិ, ឯត្តកេនបិ ច តុម្ហេ កុក្កុច្ចាយន្តា កុរុធម្មេ សម្បជានមុសាវាទំ នាម កិំ ករិស្សថា’’តិ វត្វា តស្សបិ សន្តិកេ សីលំ គហេត្វា សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិំសុ.

‘‘ឯវំ សន្តេបិ នេវ មំ អារាធេតិ, វណ្ណទាសី បន សុដ្ឋុ រក្ខតិ, តស្ស សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ វុត្តា ច បន តម្បិ ឧបសង្កមិត្វា យាចិំសុ. សា បុរិមនយេនេវ បដិក្ខិបិ. កិំការណា? សក្កោ កិរ ទេវានមិន្ទោ ‘‘តស្សា សីលំ វីមំសិស្សាមី’’តិ មាណវកវណ្ណេន អាគន្ត្វា ‘‘អហំ អាគមិស្សាមី’’តិ វត្វា សហស្សំ ទត្វា ទេវលោកមេវ គន្ត្វា តីណិ សំវច្ឆរានិ នាគច្ឆិ. សា អត្តនោ សីលភេទភយេន តីណិ សំវច្ឆរានិ អញ្ញស្ស បុរិសស្ស ហត្ថតោ តម្ពូលមត្តម្បិ ន គណ្ហិ, សា អនុក្កមេន ទុគ្គតា ហុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ សហស្សំ ទត្វា គតបុរិសស្ស តីណិ សំវច្ឆរានិ អនាគច្ឆន្តស្ស ទុគ្គតា ជាតា, ជីវិតវុត្តិំ ឃដេតុំ ន សក្កោមិ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ មយា វិនិច្ឆយមហាមត្តានំ អារោចេត្វា បរិព្ពយំ គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ. សា វិនិច្ឆយំ គន្ត្វា ‘‘សាមិ, បរិព្ពយំ ទត្វា គតបុរិសស្ស មេ តីណិ សំវច្ឆរានិ, មតភាវម្បិស្ស ន ជានាមិ, ជីវិតំ ឃដេតុំ ន សក្កោមិ, កិំ ករោមិ, សាមី’’តិ អាហ. តីណិ សំវច្ឆរានិ អនាគច្ឆន្តេ កិំ ករិស្សសិ, ឥតោ បដ្ឋាយ បរិព្ពយំ គណ្ហាតិ. តស្សា លទ្ធវិនិច្ឆយាយ វិនិច្ឆយតោ និក្ខមមានាយ ឯវ ឯកោ បុរិសោ សហស្សភណ្ឌិកំ ឧបនាមេសិ.

តស្ស គហណត្ថាយ ហត្ថំ បសារណកាលេ សក្កោ អត្តានំ ទស្សេសិ. សា ទិស្វាវ ‘‘មយ្ហំ សំវច្ឆរត្តយមត្ថកេ សហស្សទាយកោ បុរិសោ អាគតោ, តាត, នត្ថិ មេ តវ កហាបណេហិ អត្ថោ’’តិ ហត្ថំ សមិញ្ជេសិ. សក្កោ អត្តនោ សរីរញ្ញេវ អភិនិម្មិនិត្វា តរុណសូរិយោ វិយ ជលន្តោ អាកាសេ អដ្ឋាសិ, សកលនគរំ សន្និបតិ. សក្កោ មហាជនមជ្ឈេ ‘‘អហំ ឯតិស្សា វីមំសនវសេន សំវច្ឆរត្តយមត្ថកេ សហស្សំ អទាសិំ, សីលំ រក្ខន្តា នាម ឯវរូបា ហុត្វា រក្ខថា’’តិ ឱវាទំ ទត្វា តស្សា និវេសនំ សត្តរតនេហិ បូរេត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ អប្បមត្តា ហោហី’’តិ តំ អនុសាសិត្វា ទេវលោកមេវ អគមាសិ. ឥមិនា ការណេន សា ‘‘អហំ គហិតភតិំ អជីរាបេត្វាវ អញ្ញេន ទីយមានាយ ភតិយា ហត្ថំ បសារេសិំ, ឥមិនា ការណេន មំ សីលំ នារាធេតិ, តេន វោ ទាតុំ ន សក្កា’’តិ បដិក្ខិបិ. អថ នំ ទូតា ‘‘ហត្ថប្បសារណមត្តេន សីលភេទោ នត្ថិ, សីលំ នាម ឯតំ បរមវិសុទ្ធិ ហោតី’’តិ វត្វា តស្សាបិ សន្តិកេ សីលំ គហេត្វា សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិំសុ.

ឥតិ ឥមេសំ ឯកាទសន្នំ ជនានំ រក្ខណសីលំ សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិត្វា ទន្តបុរំ គន្ត្វា កាលិង្គរញ្ញោ សុវណ្ណបដ្ដំ ទត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. រាជា តស្មិំ កុរុធម្មេ វត្តមានោ បញ្ច សីលានិ បូរេសិ. តស្មិំ ខណេ សកលកាលិង្គរដ្ឋេ ទេវោ វស្សិ, តីណិ ភយានិ វូបសន្តានិ, រដ្ឋំ ខេមំ សុភិក្ខំ អហោសិ. ពោធិសត្តោ យាវជីវំ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សបរិវារោ សគ្គបុរំ បូរេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ. ‘‘សច្ចបរិយោសានេ កេចិ សោតាបន្នា អហេសុំ, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ, កេចិ អរហន្តោ’’តិ. ជាតកសមោធានេ បន –

‘‘គណិកា ឧប្បលវណ្ណា, បុណ្ណោ ទោវារិកោ តទា;

រជ្ជុគាហោ កច្ចាយនោ, មោគ្គល្លានោ ទោណមាបកោ.

‘‘សារិបុត្តោ តទា សេដ្ឋិ, អនុរុទ្ធោ ច សារថិ;

ព្រាហ្មណោ កស្សបោ ថេរោ, ឧបរាជា នន្ទបណ្ឌិតោ.

‘‘មហេសី រាហុលមាតា, មាយាទេវី ជនេត្តិយា;

កុរុរាជា ពោធិសត្តោ, ឯវំ ធារេថ ជាតក’’ន្តិ.

កុរុធម្មជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[២៧៧] ៧. រោមកជាតកវណ្ណនា

វស្សានិ បញ្ញាស សមាធិកានីតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ភគវតោ វធាយ បរិសក្កនំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ ឧត្តានមេវ.

អតីតេ បន ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ បារាវតោ ហុត្វា ពហុបារាវតបរិវុតោ អរញ្ញេ បព្ពតគុហាយំ វាសំ កប្បេសិ. អញ្ញតរោបិ ខោ តាបសោ សីលសម្បន្នោ តេសំ បារាវតានំ វសនដ្ឋានតោ អវិទូរេ ឯកំ បច្ចន្តគាមំ ឧបនិស្សាយ អស្សមបទំ មាបេត្វា បព្ពតគុហាយំ វាសំ កប្បេសិ. ពោធិសត្តោ អន្តរន្តរា តស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា សោតព្ពយុត្តកំ សុណាតិ. តាបសោ តត្ថ ចិរំ វសិត្វា បក្កាមិ, អថញ្ញោ កូដជដិលោ អាគន្ត្វា តត្ថ វាសំ កប្បេសិ. ពោធិសត្តោ បារាវតបរិវុតោ តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា អស្សមបទេ វិចរិត្វា គិរិកន្ទរសមីបេ គោចរំ គហេត្វា សាយំ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គច្ឆតិ. កូដតាបសោ តត្ថ អតិរេកបណ្ណាសវស្សានិ វសិ.

អថស្ស ឯកទិវសំ បច្ចន្តគាមវាសិនោ មនុស្សា បារាវតមំសំ អភិសង្ខរិត្វា អទំសុ. សោ តត្ថ រសតណ្ហាយ ពជ្ឈិត្វា ‘‘កិំ មំសំ នាមេត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘បារាវតមំស’’ន្តិ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ អស្សមបទំ ពហូ បារាវតា អាគច្ឆន្តិ, តេ មារេត្វា មំសំ ខាទិតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ តណ្ឌុលសប្បិទធិខីរមរិចាទីនិ អាហរិត្វា ឯកមន្តេ ឋបេត្វា មុគ្គរំ ចីវរកណ្ណេន បដិច្ឆាទេត្វា បារាវតានំ អាគមនំ ឱលោកេន្តោ បណ្ណសាលទ្វារេ និសីទិ. ពោធិសត្តោ បារាវតបរិវុតោ អាគន្ត្វា តស្ស កូដជដិលស្ស ទុដ្ឋកិរិយំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ ទុដ្ឋតាបសោ អញ្ញេនាការេន និសិន្នោ, កច្ចិ នុ ខោ អម្ហាកំ សមានជាតីនំ មំសំ ខាទិ, បរិគណ្ហិស្សាមិ ន’’ន្តិ អនុវាតេ ឋត្វា តស្ស សរីរគន្ធំ ឃាយិត្វា ‘‘អយំ អម្ហេ មារេត្វា មំសំ ខាទិតុកាមោ, ន តស្ស សន្តិកំ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ បារាវតេ អាទាយ បដិក្កមិត្វា ចរិ. តាបសោ តំ អនាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘មធុរកថំ តេហិ សទ្ធិំ កថេត្វា វិស្សាសេន ឧបគតេ មារេត្វា មំសំ ខាទិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា បុរិមា ទ្វេ គាថា អវោច –

៧៩. ‘‘វស្សានិ បញ្ញាស សមាធិកានិ, វសិម្ហ សេលស្ស គុហាយ រោមក;

អសង្កមានា អភិនិព្ពុតត្តា, ហត្ថត្តមាយន្តិ មមណ្ឌជា បុរេ.

៨០. ‘‘តេទានិ វក្កង្គ កិមត្ថមុស្សុកា, ភជន្តិ អញ្ញំ គិរិកន្ទរំ ទិជា;

ន នូន មញ្ញន្តិ មមំ យថា បុរេ, ចិរប្បវុត្ថា អថ វា ន តេ ឥមេ’’តិ.

តត្ថ សមាធិកានីតិ សមអធិកានិ. រោមកាតិ រុមាយ ឧប្បន្ន, សុធោតបវាឡេន សមានវណ្ណនេត្តបាទតាយ ពោធិសត្តំ បារាវតំ អាលបតិ. អសង្កមានាតិ ឯវំ អតិរេកបញ្ញាសវស្សានិ ឥមិស្សា បព្ពតគុហាយ វសន្តេសុ អម្ហេសុ ឯតេ អណ្ឌជា ឯកទិវសម្បិ មយិ អាសង្កំ អកត្វា អភិនិព្ពុតចិត្តាវ ហុត្វា បុព្ពេ មម ហត្ថត្តំ ហត្ថប្បសារណោកាសំ អាគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ.

តេទានីតិ តេ ឥទានិ. វក្កង្គាតិ ពោធិសត្តំ អាលបតិ, សព្ពេបិ បន បក្ខិនោ ឧប្បតនកាលេ គីវំ វក្កំ កត្វា ឧប្បតនតោ ‘‘វក្កង្គា’’តិ វុច្ចន្តិ. កិមត្ថន្តិ កិំការណំ សម្បស្សមានា? ឧស្សុកាតិ ឧក្កណ្ឋិតរូបា ហុត្វា. គិរិកន្ទរន្តិ គិរិតោ អញ្ញំ បព្ពតកន្ទរំ. យថា បុរេតិ យថា បុព្ពេ ឯតេ បក្ខិនោ មំ គរុំ កត្វា បិយំ កត្វា មញ្ញន្តិ, តថា ឥទានិ ន នូន មញ្ញន្តិ, បុព្ពេ ឥធ និវុត្ថតាបសោ អញ្ញោ, អយំ អញ្ញោ, ឯវំ មញ្ញេ ឯតេ មំ មញ្ញន្តីតិ ទីបេតិ. ចិរប្បវុត្ថា អថ វា ន តេ ឥមេតិ កិំ នុ ខោ ឥមេ ចិរំ វិប្បវសិត្វា ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេន អាគតត្តា មំ ‘‘សោយេវ អយ’’ន្តិ ន សញ្ជានន្តិ, ឧទាហុ យេ អម្ហេសុ អភិនិព្ពុតចិត្តា, ន តេ ឥមេ, អញ្ញេវ អាគន្តុកបក្ខិនោ, ឥមេ កេន មំ ន ឧបសង្កមន្តីតិ បុច្ឆតិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ បក្កមិត្វា ឋិតោវ តតិយំ គាថមាហ –

៨១. ‘‘ជានាម តំ ន មយំ សម្បមូឡ្ហា, សោយេវ ត្វំ តេ មយមស្ម នាញ្ញេ;

ចិត្តញ្ច តេ អស្មិំ ជនេ បទុដ្ឋំ, អាជីវិកា តេន តមុត្តសាមា’’តិ.

តត្ថ ន មយំ សម្បមូឡ្ហាតិ មយំ មូឡ្ហា បមត្តា ន ហោម. ចិត្តញ្ច តេ អស្មិំ ជនេ បទុដ្ឋន្តិ ត្វំ, សោយេវ មយម្បិ តេយេវ, ន តំ សញ្ជានាម, អបិច ខោ បន តវ ចិត្តំ អស្មិំ ជនេ បទុដ្ឋំ អម្ហេ មារេតុំ ឧប្បន្នំ. អាជីវិកាតិ អាជីវហេតុ បព្ពជិត បទុដ្ឋតាបស. តេន តមុត្តសាមាតិ តេន ការណេន តំ ឧត្តសាម ភាយាម ន ឧបសង្កមាម.

កូដតាបសោ ‘‘ញាតោ អហំ ឥមេហី’’តិ មុគ្គរំ ខិបិត្វា វិរជ្ឈិត្វា ‘‘គច្ឆ តាវ ត្វំ វិរទ្ធោម្ហី’’តិ អាហ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘មំ តាវ វិរទ្ធោសិ, ចត្តារោ បន អបាយេ ន វិរជ្ឈសិ. សចេ ឥធ វសិស្សសិ, គាមវាសីនំ ‘ចោរោ អយ’ន្តិ អាចិក្ខិត្វា តំ គាហាបេស្សាមិ សីឃំ បលាយស្សូ’’តិ តំ តជ្ជេត្វា បក្កាមិ. កូដជដិលោ តត្ថ វសិតុំ នាសក្ខិ, អញ្ញត្ថ អគមាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កូដតាបសោ ទេវទត្តោ អហោសិ, បុរិមោ សីលវន្តតាបសោ សារិបុត្តោ, បារាវតជេដ្ឋកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

រោមកជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[២៧៨] ៨. មហិំសរាជជាតកវណ្ណនា

កិមត្ថមភិសន្ធាយាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ លោលមក្កដំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរ ឯកស្មិំ កុលេ ឯកោ បោសាវនិយលោលមក្កដោ ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា ឯកស្ស សីលវន្តស្ស ហត្ថិស្ស បិដ្ឋិយំ និសីទិត្វា ឧច្ចារបស្សាវំ ករោតិ, បិដ្ឋិយំ ចង្កមតិ. ហត្ថី អត្តនោ សីលវន្តតាយ ខន្តិសម្បទាយ ន កិញ្ចិ ករោតិ. អថេកទិវសំ តស្ស ហត្ថិស្ស ឋានេ អញ្ញោ ទុដ្ឋហត្ថិបោតោ អដ្ឋាសិ. មក្កដោ ‘‘សោយេវ អយ’’ន្តិ សញ្ញាយ ទុដ្ឋហត្ថិស្ស បិដ្ឋិំ អភិរុហិ. អថ នំ សោ សោណ្ឌាយ គហេត្វា ភូមិយំ ឋបេត្វា បាទេន អក្កមិត្វា សញ្ចុណ្ណេសិ. សា បវត្តិ ភិក្ខុសង្ឃេ បាកដា ជាតា. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, លោលមក្កដោ កិរ សីលវន្តហត្ថិសញ្ញាយ ទុដ្ឋហត្ថិបិដ្ឋិំ អភិរុហិ, អថ នំ សោ ជីវិតក្ខយំ បាបេសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវេស, លោលមក្កដោ ឯវំសីលោ, បោរាណតោ បដ្ឋាយ ឯវំសីលោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ មហិំសយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ថាមសម្បន្នោ មហាសរីរោ បព្ពតបាទបព្ភារគិរិទុគ្គវនឃដេសុ វិចរន្តោ ឯកំ ផាសុកំ រុក្ខមូលំ ទិស្វា គោចរំ គហេត្វា ទិវា តស្មិំ រុក្ខមូលេ អដ្ឋាសិ. អថេកោ លោលមក្កដោ រុក្ខា ឱតរិត្វា តស្ស បិដ្ឋិំ អភិរុហិត្វា ឧច្ចារបស្សាវំ កត្វា សិង្គេ គណ្ហិត្វា ឱលម្ពន្តោ នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា ទោលាយន្តោវ កីឡិ. ពោធិសត្តោ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បទាយ តំ តស្ស អនាចារំ ន មនសាកាសិ, មក្កដោ បុនប្បុនំ តថេវ ករិ. អថេកទិវសំ តស្មិំ រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា រុក្ខក្ខន្ធេ ឋត្វា នំ ‘‘មហិំសរាជ កស្មា ឥមស្ស ទុដ្ឋមក្កដស្ស អវមានំ សហសិ, និសេធេហិ ន’’ន្តិ វត្វា ឯតមត្ថំ បកាសេន្តី បុរិមា ទ្វេ គាថា អវោច –

៨២. ‘‘កិមត្ថមភិសន្ធាយ, លហុចិត្តស្ស ទុព្ភិនោ;

សព្ពកាមទទស្សេវ, ឥមំ ទុក្ខំ តិតិក្ខសិ.

៨៣. ‘‘សិង្គេន និហនាហេតំ, បទសា ច អធិដ្ឋហ;

ភិយ្យោ ពាលា បកុជ្ឈេយ្យុំ, នោ ចស្ស បដិសេធកោ’’តិ.

តត្ថ កិមត្ថមភិសន្ធាយាតិ កិំ នុ ខោ ការណំ បដិច្ច កិំ សម្បស្សមានោ. ទុព្ភិនោតិ មិត្តទុព្ភិស្ស. សព្ពកាមទទស្សេវាតិ សព្ពកាមទទស្ស សាមិកស្ស ឥវ. តិតិក្ខសីតិ អធិវាសេសិ. បទសា ច អធិដ្ឋហាតិ បាទេន ច នំ តិណ្ហខុរគ្គេន យថា ឯត្ថេវ មរតិ, ឯវំ អក្កម. ភិយ្យោ ពាលាតិ សចេ ហិ បដិសេធកោ ន ភវេយ្យ, ពាលា អញ្ញាណសត្តា បុនប្បុនំ កុជ្ឈេយ្យុំ ឃដ្ដេយ្យុំ វិហេឋេយ្យុំ ឯវាតិ ទីបេតិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘រុក្ខទេវតេ, សចាហំ ឥមិនា ជាតិគោត្តពលាទីហិ អធិកោ សមានោ ឥមស្ស ទោសំ ន សហិស្សាមិ, កថំ មេ មនោរថោ និប្ផត្តិំ គមិស្សតិ. អយំ បន មំ វិយ អញ្ញម្បិ មញ្ញមានោ ឯវំ អនាចារំ ករិស្សតិ, តតោ យេសំ ចណ្ឌមហិំសានំ ឯស ឯវំ ករិស្សតិ, ឯតេយេវ ឯតំ វធិស្សន្តិ. សា តស្ស អញ្ញេហិ មារណា មយ្ហំ ទុក្ខតោ ច បាណាតិបាតតោ ច វិមុត្តិ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា តតិយំ គាថមាហ –