២. បទុមវគ្គោ

[២៦១] ១. បទុមជាតកវណ្ណនា

យថា កេសា ច មស្សូ ចាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អានន្ទពោធិម្ហិ មាលាបូជការកេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ កាលិង្គពោធិជាតកេ អាវិភវិស្សតិ. សោ បន អានន្ទត្ថេរេន រោបិតត្តា ‘‘អានន្ទពោធី’’តិ ជាតោ. ថេរេន ហិ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ ពោធិស្ស រោបិតភាវោ សកលជម្ពុទីបេ បត្ថរិ. អថេកច្ចេ ជនបទវាសិនោ ភិក្ខូ ‘‘អានន្ទពោធិម្ហិ មាលាបូជំ ករិស្សាមា’’តិ ជេតវនំ អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បុនទិវសេ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា ឧប្បលវីថិំ គន្ត្វា មាលំ អលភិត្វា អាគន្ត្វា អានន្ទត្ថេរស្ស អារោចេសុំ – ‘‘អាវុសោ, មយំ ‘ពោធិម្ហិ មាលាបូជំ ករិស្សាមា’តិ ឧប្បលវីថិំ គន្ត្វា ឯកមាលម្បិ ន លភិម្ហា’’តិ. ថេរោ ‘‘អហំ វោ, អាវុសោ, អាហរិស្សាមី’’តិ ឧប្បលវីថិំ គន្ត្វា ពហូ នីលុប្បលកលាបេ ឧក្ខិបាបេត្វា អាគម្ម តេសំ ទាបេសិ, តេ តានិ គហេត្វា ពោធិស្ស បូជំ ករិំសុ. តំ បវត្តិំ សុត្វា ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ ថេរស្ស គុណកថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ជានបទា ភិក្ខូ អប្បបុញ្ញា ឧប្បលវីថិំ គន្ត្វា មាលំ ន លភិំសុ, ថេរោ បន គន្ត្វាវ អាហរាបេសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ វត្តុឆេកា កថាកុសលា មាលំ លភន្តិ, បុព្ពេបិ លភិំសុយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សេដ្ឋិបុត្តោ អហោសិ. អន្តោនគរេ ច ឯកស្មិំ សរេ បទុមានិ បុប្ផន្តិ. ឯកោ ឆិន្ននាសោ បុរិសោ តំ សរំ រក្ខតិ. អថេកទិវសំ ពារាណសិយំ ឧស្សវេ ឃុដ្ឋេ មាលំ បិឡន្ធិត្វា ឧស្សវំ កីឡិតុកាមា តយោ សេដ្ឋិបុត្តា ‘‘នាសច្ឆិន្នស្ស អភូតេន វណ្ណំ វត្វា មាលំ យាចិស្សាមា’’តិ តស្ស បទុមានិ ភញ្ជនកាលេ សរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ.

តេសុ ឯកោ តំ អាមន្តេត្វា បឋមំ គាថមាហ –

៣១. ‘‘យថា កេសា ច មស្សូ ច, ឆិន្នំ ឆិន្នំ វិរូហតិ;

ឯវំ រុហតុ តេ នាសា, បទុមំ ទេហិ យាចិតោ’’តិ.

សោ តស្ស កុជ្ឈិត្វា បទុមំ ន អទាសិ.

អថស្ស ទុតិយោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៣២. ‘‘យថា សារទិកំ ពីជំ, ខេត្តេ វុត្តំ វិរូហតិ;

ឯវំ រុហតុ តេ នាសា, បទុមំ ទេហិ យាចិតោ’’តិ.

តត្ថ សារទិកន្តិ សរទសមយេ គហេត្វា និក្ខិត្តំ សារសម្បន្នំ ពីជំ. សោ តស្សបិ កុជ្ឈិត្វា បទុមំ ន អទាសិ.

អថស្ស តតិយោ តតិយំ គាថមាហ –

៣៣. ‘‘ឧភោបិ បលបន្តេតេ, អបិ បទ្មានិ ទស្សតិ;

វជ្ជុំ វា តេ ន វា វជ្ជុំ, នត្ថិ នាសាយ រូហនា;

ទេហិ សម្ម បទុមានិ, អហំ យាចាមិ យាចិតោ’’តិ.

តត្ថ ឧភោបិ បលបន្តេតេតិ ឯតេ ទ្វេបិ មុសា វទន្តិ. អបិ បទ្មានីតិ ‘‘អបិ នាម នោ បទុមានិ ទស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវំ វទន្តិ. វជ្ជុំ វា តេ ន វា វជ្ជុន្តិ ‘‘តវ នាសា រុហតូ’’តិ ឯវំ វទេយ្យុំ វា ន វា វទេយ្យុំ, ឯតេសំ វចនំ អប្បមាណំ, សព្ពត្ថាបិ នត្ថិ នាសាយ រុហនា, អហំ បន តេ នាសំ បដិច្ច ន កិញ្ចិ វទាមិ, កេវលំ យាចាមិ, តស្ស មេ ទេហិ, សម្ម, បទុមានិ យាចិតោតិ.

តំ សុត្វា បទុមសរគោបកោ ‘‘ឥមេហិ ទ្វីហិ មុសាវាទោ កថិតោ, តុម្ហេហិ សភាវោ កថិតោ, តុម្ហាកំ អនុច្ឆវិកានិ បទុមានី’’តិ មហន្តំ បទុមកលាបំ អាទាយ តស្ស ទត្វា អត្តនោ បទុមសរមេវ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បទុមលាភី សេដ្ឋិបុត្តោ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

បទុមជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[២៦២] ២. មុទុបាណិជាតកវណ្ណនា

បាណិ ចេ មុទុកោ ចស្សាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ សត្ថា ធម្មសភំ អានីតំ ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ, ឥត្ថិយោ នាមេតា កិលេសវសេន គមនតោ អរក្ខិយា, បោរាណកបណ្ឌិតាបិ អត្តនោ ធីតរំ រក្ខិតុំ នាសក្ខិំសុ, បិតរា ហត្ថេ គហេត្វា ឋិតាវ បិតរំ អជានាបេត្វា កិលេសវសេន បុរិសេន សទ្ធិំ បលាយី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. សោ ធីតរញ្ច ភាគិនេយ្យញ្ច ទ្វេបិ អន្តោនិវេសនេ បោសេន្តោ ឯកទិវសំ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ និសិន្នោ ‘‘មមច្ចយេន មយ្ហំ ភាគិនេយ្យោ រាជា ភវិស្សតិ, ធីតាបិ មេ តស្ស អគ្គមហេសី ភវិស្សតី’’តិ វត្វា អបរភាគេ ភាគិនេយ្យស្ស វយប្បត្តកាលេ បុន អមច្ចេហិ សទ្ធិំ និសិន្នោ ‘‘មយ្ហំ ភាគិនេយ្យស្ស អញ្ញស្ស រញ្ញោ ធីតរំ អានេស្សាម, មយ្ហំ ធីតរម្បិ អញ្ញស្មិំ រាជកុលេ ទស្សាម, ឯវំ នោ ញាតកា ពហុតរា ភវិស្សន្តី’’តិ អាហ. អមច្ចា សម្បដិច្ឆិំសុ.

អថ រាជា ភាគិនេយ្យស្ស ពហិគេហំ ទាបេសិ, អន្តោ បវេសនំ និវារេសិ. តេ បន អញ្ញមញ្ញំ បដិពទ្ធចិត្តា អហេសុំ. កុមារោ ‘‘កេន នុ ខោ ឧបាយេន រាជធីតរំ ពហិ នីហរាបេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘អត្ថិ ឧបាយោ’’តិ ធាតិយា លញ្ជំ ទត្វា ‘‘កិំ, អយ្យបុត្ត, កិច្ច’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អម្ម, កថំ នុ ខោ រាជធីតរំ ពហិ កាតុំ ឱកាសំ លភេយ្យាមា’’តិ អាហ. ‘‘រាជធីតាយ សទ្ធិំ កថេត្វា ជានិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, អម្មា’’តិ. សា គន្ត្វា ‘‘ឯហិ, អម្ម, សីសេ តេ ឩកា គណ្ហិស្សាមី’’តិ តំ នីចបីឋកេ និសីទាបេត្វា សយំ ឧច្ចេ និសីទិត្វា តស្សា សីសំ អត្តនោ ឩរូសុ ឋបេត្វា ឩកា គណ្ហយមានា រាជធីតាយ សីសំ នខេហិ វិជ្ឈិ. រាជធីតា ‘‘នាយំ អត្តនោ នខេហិ វិជ្ឈតិ, បិតុច្ឆាបុត្តស្ស មេ កុមារស្ស នខេហិ វិជ្ឈតី’’តិ ញត្វា ‘‘អម្ម, ត្វំ កុមារស្ស សន្តិកំ អគមាសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, អម្មា’’តិ. ‘‘កិំ តេន សាសនំ កថិត’’ន្តិ? ‘‘តវ ពហិករណូបាយំ បុច្ឆតិ, អម្មា’’តិ. រាជធីតា ‘‘បណ្ឌិតោ ហោន្តោ ជានិស្សតី’’តិ បឋមំ គាថំ ពន្ធិត្វា ‘‘អម្ម, ឥមំ ឧគ្គហេត្វា កុមារស្ស កថេហី’’តិ អាហ.

៣៤. ‘‘បាណិ ចេ មុទុកោ ចស្ស, នាគោ ចស្ស សុការិតោ;

អន្ធការោ ច វស្សេយ្យ, អថ នូន តទា សិយា’’តិ.

សា តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា កុមារស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អម្ម, រាជធីតា កិមាហា’’តិ វុត្តេ ‘‘អយ្យបុត្ត, អញ្ញំ កិញ្ចិ អវត្វា ឥមំ គាថំ បហិណី’’តិ តំ គាថំ ឧទាហាសិ. កុមារោ ច តស្សត្ថំ ញត្វា ‘‘គច្ឆ, អម្មា’’តិ តំ ឧយ្យោជេសិ.

គាថាយត្ថោ – សចេ តេ ឯកិស្សា ចូឡុបដ្ឋាកាយ មម ហត្ថោ វិយ ហត្ថោ មុទុ អស្ស, យទិ ច តេ អានេញ្ជការណំ សុការិតោ ឯកោ ហត្ថី អស្ស, យទិ ច តំ ទិវសំ ចតុរង្គសមន្នាគតោ អតិវិយ ពហលោ អន្ធការោ អស្ស, ទេវោ ច វស្សេយ្យ. អថ នូន តទា សិយាតិ តាទិសេ កាលេ ឥមេ ចត្តារោ បច្ចយេ អាគម្ម ឯកំសេន តេ មនោរថស្ស មត្ថកគមនំ សិយាតិ.

កុមារោ ឯតមត្ថំ តថតោ ញត្វា ឯកំ អភិរូបំ មុទុហត្ថំ ចូឡុបដ្ឋាកំ សជ្ជំ កត្វា មង្គលហត្ថិគោបកស្ស លញ្ជំ ទត្វា ហត្ថិំ អានេញ្ជការណំ ការេត្វា កាលំ អាគមេន្តោ អច្ឆិ.

អថេកស្មិំ កាឡបក្ខុបោសថទិវសេ មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ ឃនកាឡមេឃោ វស្សិ. សោ ‘‘អយំ ទានិ រាជធីតាយ វុត្តទិវសោ’’តិ វារណំ អភិរុហិត្វា មុទុហត្ថកំ ចូឡុបដ្ឋាកំ ហត្ថិបិដ្ឋេ និសីទាបេត្វា គន្ត្វា រាជនិវេសនស្ស អាកាសង្គណាភិមុខេ ឋានេ ហត្ថិំ មហាភិត្តិយំ អល្លីយាបេត្វា វាតបានសមីបេ តេមេន្តោ អដ្ឋាសិ. រាជាបិ ធីតរំ រក្ខន្តោ អញ្ញត្ថ សយិតុំ ន ទេតិ, អត្តនោ សន្តិកេ ចូឡសយនេ សយាបេតិ. សាបិ ‘‘អជ្ជ កុមារោ អាគមិស្សតី’’តិ ញត្វា និទ្ទំ អនោក្កមិត្វាវ និបន្នា ‘‘តាត ន្ហាយិតុកាមាម្ហី’’តិ អាហ. រាជា ‘‘ឯហិ, អម្មា’’តិ តំ ហត្ថេ គហេត្វា វាតបានសមីបំ នេត្វា ‘‘ន្ហាយាហិ, អម្មា’’តិ ឧក្ខិបិត្វា វាតបានស្ស ពហិបស្សេ បមុខេ ឋបេត្វា ឯកស្មិំ ហត្ថេ គហេត្វា អដ្ឋាសិ. សា ន្ហាយមានាវ កុមារស្ស ហត្ថំ បសារេសិ, សោ តស្សា ហត្ថតោ អាភរណានិ ឱមុញ្ចិត្វា ឧបដ្ឋាកាយ ហត្ថេ បិឡន្ធិត្វា តំ ឧក្ខិបិត្វា រាជធីតរំ និស្សាយ បមុខេ ឋបេសិ. សា តស្សា ហត្ថំ គហេត្វា បិតុ ហត្ថេ ឋបេសិ, សោ តស្សា ហត្ថំ គហេត្វា ធីតុ ហត្ថំ មុញ្ចិ, សា ឥតរស្មាបិ ហត្ថា អាភរណានិ ឱមុញ្ចិត្វា តស្សា ទុតិយហត្ថេ បិឡន្ធិត្វា បិតុ ហត្ថេ ឋបេត្វា កុមារេន សទ្ធិំ អគមាសិ. រាជា ‘‘ធីតាយេវ មេ’’តិ សញ្ញាយ តំ ទារិកំ ន្ហានបរិយោសានេ សិរិគព្ភេ សយាបេត្វា ទ្វារំ បិធាយ លញ្ឆេត្វា អារក្ខំ ទត្វា អត្តនោ សយនំ គន្ត្វា និបជ្ជិ.

សោ បភាតាយ រត្តិយា ទ្វារំ វិវរិត្វា តំ ទារិកំ ទិស្វា ‘‘កិមេត’’ន្តិ បុច្ឆិ. សា តស្សា កុមារេន សទ្ធិំ គតភាវំ កថេសិ. រាជា វិប្បដិសារី ហុត្វា ‘‘ហត្ថេ គហេត្វា ចរន្តេនបិ មាតុគាមំ រក្ខិតុំ ន សក្កា, ឯវំ អរក្ខិយា នាមិត្ថិយោ’’តិ ចិន្តេត្វា ឥតរា ទ្វេ គាថា អវោច –

៣៥. ‘‘អនលា មុទុសម្ភាសា, ទុប្បូរា តា នទីសមា;

សីទន្តិ នំ វិទិត្វាន, អារកា បរិវជ្ជយេ.

៣៦. ‘‘យំ ឯតា ឧបសេវន្តិ, ឆន្ទសា វា ធនេន វា;

ជាតវេទោវ សំ ឋានំ, ខិប្បំ អនុទហន្តិ ន’’ន្តិ.

តត្ថ អនលា មុទុសម្ភាសាតិ មុទុវចនេនបិ អសក្កុណេយ្យា, នេវ សក្កា សណ្ហវាចាយ សង្គណ្ហិតុន្តិ អត្ថោ. បុរិសេហិ វា ឯតាសំ ន អលន្តិ អនលា. មុទុសម្ភាសាតិ ហទយេ ថទ្ធេបិ សម្ភាសាវ មុទុ ឯតាសន្តិ មុទុសម្ភាសា. ទុប្បូរា តា នទីសមាតិ យថា នទី អាគតាគតស្ស ឧទកស្ស សន្ទនតោ ឧទកេន ទុប្បូរា, ឯវំ អនុភូតានុភូតេហិ មេថុនាទីហិ អបរិតុស្សនតោ ទុប្បូរា. តេន វុត្តំ –

‘‘តិណ្ណំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ អតិត្តោ អប្បដិវានោ មាតុគាមោ កាលំ ករោតិ. កតមេសំ តិណ្ណំ? មេថុនសមាបត្តិយា ច វិជាយនស្ស ច អលង្ការស្ស ច. ឥមេសំ ខោ, ភិក្ខវេ, តិណ្ណំ ធម្មានំ អតិត្តោ អប្បដិវានោ មាតុគាមោ កាលំ ករោតី’’តិ.

សីទន្តីតិ អដ្ឋសុ មហានិរយេសុ សោឡសសុ ឧស្សទនិរយេសុ និមុជ្ជន្តិ. នន្តិ និបាតមត្តំ. វិទិត្វានាតិ ឯវំ ជានិត្វា. អារកា បរិវជ្ជយេតិ ‘‘ឯតា ឥត្ថិយោ នាម មេថុនធម្មាទីហិ អតិត្តា កាលំ កត្វា ឯតេសុ និរយេសុ សីទន្តិ, ឯតា ឯវំ អត្តនា សីទមានា កស្សញ្ញស្ស សុខាយ ភវិស្សន្តី’’តិ ឯវំ ញត្វា បណ្ឌិតោ បុរិសោ ទូរតោវ តា បរិវជ្ជយេតិ ទីបេតិ. ឆន្ទសា វា ធនេន វាតិ អត្តនោ វា ឆន្ទេន រុចិយា បេមេន, ភតិវសេន លទ្ធធនេន វា យំ បុរិសំ ឯតា ឥត្ថិយោ ឧបសេវន្តិ ភជន្តិ. ជាតវេទោតិ អគ្គិ. សោ ហិ ជាតមត្តោវ វេទិយតិ, វិទិតោ បាកដោ ហោតីតិ ជាតវេទោ. សោ យថា អត្តនោ ឋានំ ការណំ ឱកាសំ អនុទហតិ, ឯវមេតាបិ យំ ឧបសេវន្តិ, តំ បុរិសំ ធនយសសីលបញ្ញាសមន្នាគតម្បិ តេសំ សព្ពេសំ ធនាទីនំ វិនាសនតោ បុន តាយ សម្បត្តិយា អភព្ពុប្បត្តិកំ កុរុមានា ខិប្បំ អនុទហន្តិ ឈាបេន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ពលវន្តោ ទុព្ពលា ហោន្តិ, ថាមវន្តោបិ ហាយរេ;

ចក្ខុមា អន្ធកា ហោន្តិ, មាតុគាមវសំ គតា.

‘‘គុណវន្តោ និគ្គុណា ហោន្តិ, បញ្ញវន្តោបិ ហាយរេ;

បមត្តា ពន្ធនេ សេន្តិ, មាតុគាមវសំ គតា.

‘‘អជ្ឈេនញ្ច តបំ សីលំ, សច្ចំ ចាគំ សតិំ មតិំ;

អច្ឆិន្ទន្តិ បមត្តស្ស, បន្ថទូភីវ តក្ករា.

‘‘យសំ កិត្តិំ ធិតិំ សូរំ, ពាហុសច្ចំ បជាននំ;

ខេបយន្តិ បមត្តស្ស, កដ្ឋបុញ្ជំវ បាវកោ’’តិ.

ឯវំ វត្វា មហាសត្តោ ‘‘ភាគិនេយ្យោបិ មយាវ បោសេតព្ពោ’’តិ មហន្តេន សក្ការេន ធីតរំ តស្សេវ ទត្វា តំ ឱបរជ្ជេ បតិដ្ឋបេសិ. សោបិ មាតុលស្ស អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋហិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសេនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា រាជា អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មុទុបាណិជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[២៦៣] ៣. ចូឡបលោភនជាតកវណ្ណនា

អភិជ្ជមានេ វារិស្មិន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុមេវ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ សត្ថា ធម្មសភំ អានីតំ ‘‘សច្ចំ កិរ, ត្វំ ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ, ឥត្ថិយោ នាមេតា បោរាណកេ សុទ្ធសត្តេបិ សំកិលេសេសុ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តោ រាជា អបុត្តកោ ហុត្វា អត្តនោ ឥត្ថិយោ ‘‘បុត្តបត្ថនំ ករោថា’’តិ អាហ. តា បុត្តេ បត្ថេន្តិ. ឯវំ អទ្ធានេ គតេ ពោធិសត្តោ ព្រហ្មលោកា ចវិត្វា អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិ. តំ ជាតមត្តំ ន្ហាបេត្វា ថញ្ញបាយនត្ថាយ ធាតិយា អទំសុ. សោ បាយមានោ រោទតិ, អថ នំ អញ្ញិស្សា អទំសុ. មាតុគាមហត្ថគតោ នេវ តុណ្ហី ហោតិ. អថ នំ ឯកស្ស បាទមូលិកស្ស អទំសុ, តេន គហិតមត្តោយេវ តុណ្ហី អហោសិ. តតោ បដ្ឋាយ បុរិសាវ តំ គហេត្វា ចរន្តិ. ថញ្ញំ បាយេន្តា ទុហិត្វា វា បាយេន្តិ, សាណិអន្តរេន វា ថនំ មុខេ ឋបេន្តិ. តេនស្ស អនិត្ថិគន្ធកុមារោតិ នាមំ ករិំសុ. តស្ស អបរាបរំ វទ្ធមានស្សបិ មាតុគាមំ នាម ទស្សេតុំ ន សក្កា. តេនស្ស រាជា វិសុំយេវ និសជ្ជាទិដ្ឋានានិ ឈានាគារញ្ច ការេសិ.

សោ តស្ស សោឡសវស្សិកកាលេ ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ អញ្ញោ បុត្តោ នត្ថិ, អយំ បន កុមារោ កាមេ ន បរិភុញ្ជតិ, រជ្ជម្បិ ន ឥច្ឆិស្សតិ, ទុល្លទ្ធោ វត មេ បុត្តោ’’តិ. អថ នំ ឯកា នច្ចគីតវាទិតកុសលា បុរិសេ បរិចរិត្វា អត្តនោ វសេ កាតុំ បដិពលា តរុណនាដកិត្ថី ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទេវ, កិំ នុ ចិន្តេសី’’តិ អាហ, រាជា តំ ការណំ អាចិក្ខិ. ‘‘ហោតុ, ទេវ, អហំ តំ បលោភេត្វា កាមរសំ ជានាបេស្សាមី’’តិ. ‘‘សចេ មេ បុត្តំ អនិត្ថិគន្ធកុមារំ បលោភេតុំ សក្កិស្សសិ, សោ រាជា ភវិស្សតិ, ត្វំ អគ្គមហេសី’’តិ. សា ‘‘មមេសោ ភារោ, តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ វត្វា អារក្ខមនុស្សេ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘អហំ បច្ចូសសមយេ អាគន្ត្វា អយ្យបុត្តស្ស សយនដ្ឋានេ ពហិឈានាគារេ ឋត្វា គាយិស្សាមិ. សចេ សោ កុជ្ឈតិ, មយ្ហំ កថេយ្យាថ, អហំ អបគច្ឆិស្សាមិ. សចេ សុណាតិ, វណ្ណំ មេ កថេយ្យាថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិំសុ.

សាបិ បច្ចូសកាលេ តស្មិំ បទេសេ ឋត្វា តន្តិស្សរេន គីតស្សរំ, គីតស្សរេន តន្តិស្សរំ អនតិក្កមិត្វា មធុរេន សទ្ទេន គាយិ, កុមារោ សុណន្តោវ និបជ្ជិ, បុនទិវសេ ច អាសន្នដ្ឋានេ ឋត្វា គាយិតុំ អាណាបេសិ, បុនទិវសេ ឈានាគារេ ឋត្វា គាយិតុំ អាណាបេសិ, បុនទិវសេ អត្តនោ សមីបេ ឋត្វាតិ ឯវំ អនុក្កមេនេវ តណ្ហំ ឧប្បាទេត្វា លោកធម្មំ សេវិត្វា កាមរសំ ញត្វា ‘‘មាតុគាមំ នាម អញ្ញេសំ ន ទស្សាមី’’តិ អសិំ គហេត្វា អន្តរវីថិំ ឱតរិត្វា បុរិសេ អនុពន្ធន្តោ វិចរិ. អថ នំ រាជា គាហាបេត្វា តាយ កុមារិកាយ សទ្ធិំ នគរា នីហរាបេសិ. ឧភោបិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា អធោគង្គំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ បស្សេ គង្គំ, ឯកស្មិំ សមុទ្ទំ កត្វា ឧភិន្នមន្តរេ អស្សមបទំ មាបេត្វា វាសំ កប្បយិំសុ. កុមារិកា បណ្ណសាលាយំ និសីទិត្វា កន្ទមូលាទីនិ បចតិ, ពោធិសត្តោ អរញ្ញតោ ផលាផលំ អាហរតិ.

អថេកទិវសំ តស្មិំ ផលាផលត្ថាយ គតេ សមុទ្ទទីបកា ឯកោ តាបសោ ភិក្ខាចារត្ថាយ អាកាសេន គច្ឆន្តោ ធូមំ ទិស្វា អស្សមបទេ ឱតរិ. អថ នំ សា ‘‘និសីទ, យាវ បច្ចតី’’តិ និសីទាបេត្វា ឥត្ថិកុត្តេន បលោភេត្វា ឈានា ចាវេត្វា ព្រហ្មចរិយមស្ស អន្តរធាបេសិ. សោ បក្ខច្ឆិន្នកាកោ វិយ ហុត្វា តំ ជហិតុំ អសក្កោន្តោ សព្ពទិវសំ តត្ថេវ ឋត្វា ពោធិសត្តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា វេគេន សមុទ្ទាភិមុខោ បលាយិ. អថ នំ សោ ‘‘បច្ចាមិត្តោ មេ អយំ ភវិស្សតី’’តិ អសិំ គហេត្វា អនុពន្ធិ. តាបសោ អាកាសេ ឧប្បតនាការំ ទស្សេត្វា សមុទ្ទេ បតិ. ពោធិសត្តោ ‘‘ឯស តាបសោ អាកាសេនាគតោ ភវិស្សតិ, ឈានស្ស បរិហីនត្តា សមុទ្ទេ បតិតោ, មយា ទានិស្ស អវស្សយេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា វេលន្តេ ឋត្វា ឥមា គាថា អវោច –

៣៧. ‘‘អភិជ្ជមានេ វារិស្មិំ, សយំ អាគម្ម ឥទ្ធិយា;

មិស្សីភាវិត្ថិយា គន្ត្វា, សំសីទសិ មហណ្ណវេ.

៣៨. ‘‘អាវដ្ដនី មហាមាយា, ព្រហ្មចរិយវិកោបនា;

សីទន្តិ នំ វិទិត្វាន, អារកា បរិវជ្ជយេ.

៣៩. ‘‘យំ ឯតា ឧបសេវន្តិ, ឆន្ទសា វា ធនេន វា;

ជាតវេទោវ សំ ឋានំ, ខិប្បំ អនុទហន្តិ ន’’ន្តិ.

តត្ថ អភិជ្ជមានេ វារិស្មិន្តិ ឥមស្មិំ ឧទកេ អចលមានេ អកម្បមានេ ឧទកំ អនាមសិត្វា សយំ អាកាសេនេវ ឥទ្ធិយា អាគន្ត្វា. មិស្សីភាវិត្ថិយាតិ លោកធម្មវសេន ឥត្ថិយា សទ្ធិំ មិស្សីភាវំ. អាវដ្ដនី មហាមាយាតិ ឥត្ថិយោ នាមេតា កាមាវដ្ដេន អាវដ្ដនតោ អាវដ្ដនី, អនន្តាហិ ឥត្ថិមាយាហិ សមន្នាគតត្តា មហាមាយា នាម. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘មាយា ចេតា មរីចី ច, សោកោ រោគោ ចុបទ្ទវោ;

ខរា ច ពន្ធនា ចេតា, មច្ចុបាសោ គុហាសយោ;

តាសុ យោ វិស្សសេ បោសោ, សោ នរេសុ នរាធមោ’’តិ. (ជា. ២.២១.១១៨);

ព្រហ្មចរិយវិកោបនាតិ សេដ្ឋចរិយស្ស មេថុនវិរតិព្រហ្មចរិយស្ស វិកោបនា. សីទន្តីតិ ឥត្ថិយោ នាមេតា ឥសីនំ ព្រហ្មចរិយវិកោបនេន អបាយេសុ សីទន្តិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

ឯតំ បន ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា តាបសោ សមុទ្ទមជ្ឈេ ឋិតោយេវ នដ្ឋជ្ឈានំ បុន ឧប្បាទេត្វា អាកាសេន អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គតោ. ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ តាបសោ ឯវំ ភារិកោ សមានោ សិម្ពលិតូលំ វិយ អាកាសេន គតោ, មយាបិ ឥមិនា វិយ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា អាកាសេន ចរិតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ អស្សមំ គន្ត្វា តំ ឥត្ថិំ មនុស្សបថំ នេត្វា ‘‘គច្ឆ, ត្វ’’ន្តិ ឧយ្យោជេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា មនុញ្ញេ ភូមិភាគេ អស្សមំ មាបេត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា អនិត្ថិគន្ធកុមារោ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ចូឡបលោភនជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[២៦៤] ៤. មហាបនាទជាតកវណ្ណនា

បនាទោ នាម សោ រាជាតិ ឥទំ សត្ថា គង្គាតីរេ និសិន្នោ ភទ្ទជិត្ថេរស្សានុភាវំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ សត្ថា សាវត្ថិយំ វស្សំ វសិត្វា ‘‘ភទ្ទជិកុមារស្ស សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ចារិកំ ចរមានោ ភទ្ទិយនគរំ បត្វា ជាតិយាវនេ តយោ មាសេ វសិ កុមារស្ស ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ. ភទ្ទជិកុមារោ មហាយសោ អសីតិកោដិវិភវស្ស ភទ្ទិយសេដ្ឋិនោ ឯកបុត្តកោ. តស្ស តិណ្ណំ ឧតូនំ អនុច្ឆវិកា តយោ បាសាទា អហេសុំ. ឯកេកស្មិំ ចត្តារោ ចត្តារោ មាសេ វសតិ. ឯកស្មិំ វសិត្វា នាដកបរិវុតោ មហន្តេន យសេន អញ្ញំ បាសាទំ គច្ឆតិ. តស្មិំ ខណេ ‘‘កុមារស្ស យសំ បស្សិស្សាមា’’តិ សកលនគរំ សង្ខុភិ, បាសាទន្តរេ ចក្កាតិចក្កានិ មញ្ចាតិមញ្ចានិ ពន្ធន្តិ.

សត្ថា តយោ មាសេ វសិត្វា ‘‘មយំ គច្ឆាមា’’តិ នគរវាសីនំ អារោចេសិ. នាគរា ‘‘ភន្តេ, ស្វេ គមិស្សថា’’តិ សត្ថារំ និមន្តេត្វា ទុតិយទិវសេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ សជ្ជេត្វា នគរមជ្ឈេ មណ្ឌបំ កត្វា អលង្ករិត្វា អាសនានិ បញ្ញបេត្វា កាលំ អារោចេសុំ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ តត្ថ គន្ត្វា និសីទិ, មនុស្សា មហាទានំ អទំសុ. សត្ថា និដ្ឋិតភត្តកិច្ចោ មធុរស្សរេន អនុមោទនំ អារភិ. តស្មិំ ខណេ ភទ្ទជិកុមារោបិ បាសាទតោ បាសាទំ គច្ឆតិ, តស្ស សម្បត្តិទស្សនត្ថាយ តំ ទិវសំ ន កោចិ អគមាសិ, អត្តនោ មនុស្សាវ បរិវារេសុំ. សោ មនុស្សេ បុច្ឆិ – ‘‘អញ្ញស្មិំ កាលេ មយិ បាសាទតោ បាសាទំ គច្ឆន្តេ សកលនគរំ សង្ខុភតិ, ចក្កាតិចក្កានិ មញ្ចាតិមញ្ចានិ ពន្ធន្តិ, អជ្ជ បន ឋបេត្វា មយ្ហំ មនុស្សេ អញ្ញោ កោចិ នត្ថិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ. ‘‘សាមិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឥមំ ភទ្ទិយនគរំ ឧបនិស្សាយ តយោ មាសេ វសិត្វា អជ្ជេវ គមិស្សតិ, សោ ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា មហាជនស្ស ធម្មំ ទេសេតិ, សកលនគរវាសិនោបិ តស្ស ធម្មកថំ សុណន្តី’’តិ. សោ ‘‘តេន ហិ ឯថ, មយម្បិ សុណិស្សាមា’’តិ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោវ មហន្តេន បរិវារេន ឧបសង្កមិត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុណន្តោ ឋិតោវ សព្ពកិលេសេ ខេបេត្វា អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបុណិ.

សត្ថា ភទ្ទិយសេដ្ឋិំ អាមន្តេត្វា ‘‘មហាសេដ្ឋិ, បុត្តោ តេ អលង្កតបដិយត្តោវ ធម្មកថំ សុណន្តោ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោ, តេនស្ស អជ្ជេវ បព្ពជិតុំ វា វដ្ដតិ បរិនិព្ពាយិតុំ វា’’តិ អាហ. ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ បុត្តស្ស បរិនិព្ពានេន កិច្ចំ នត្ថិ, បព្ពាជេថ នំ, បព្ពាជេត្វា ច បន នំ គហេត្វា ស្វេ អម្ហាកំ គេហំ ឧបសង្កមថា’’តិ. ភគវា និមន្តនំ អធិវាសេត្វា កុលបុត្តំ អាទាយ វិហារំ គន្ត្វា បព្ពាជេត្វា ឧបសម្បទំ ទាបេសិ. តស្ស មាតាបិតរោ សត្តាហំ មហាសក្ការំ ករិំសុ. សត្ថា សត្តាហំ វសិត្វា កុលបុត្តមាទាយ ចារិកំ ចរន្តោ កោដិគាមំ បាបុណិ. កោដិគាមវាសិនោ មនុស្សា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ អទំសុ. សត្ថា ភត្តកិច្ចាវសានេ អនុមោទនំ អារភិ. កុលបុត្តោ អនុមោទនករណកាលេ ពហិគាមំ គន្ត្វា ‘‘សត្ថុ អាគតកាលេយេវ ឧដ្ឋហិស្សាមី’’តិ គង្គាតិត្ថសមីបេ ឯកស្មិំ រុក្ខមូលេ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិ. មហល្លកត្ថេរេសុ អាគច្ឆន្តេសុបិ អនុដ្ឋហិត្វា សត្ថុ អាគតកាលេយេវ ឧដ្ឋហិ. បុថុជ្ជនា ភិក្ខូ ‘‘អយំ បុរេ វិយ បព្ពជិត្វា មហាថេរេ អាគច្ឆន្តេបិ ទិស្វា ន ឧដ្ឋហតី’’តិ កុជ្ឈិំសុ.

កោដិគាមវាសិនោ មនុស្សា នាវាសង្ឃាតេ ពន្ធិំសុ. សត្ថា នាវាសង្ឃាតេ ឋត្វា ‘‘កហំ, ភទ្ទជី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឯស, ភន្តេ, ឥធេវា’’តិ. ‘‘ឯហិ, ភទ្ទជិ, អម្ហេហិ សទ្ធិំ ឯកនាវំ អភិរុហា’’តិ. ថេរោបិ ឧប្បតិត្វា ឯកនាវាយ អដ្ឋាសិ. អថ នំ គង្គាយ មជ្ឈំ គតកាលេ សត្ថា អាហ – ‘‘ភទ្ទជិ, តយា មហាបនាទរាជកាលេ អជ្ឈាវុត្ថបាសាទោ កហ’’ន្តិ. ឥមស្មិំ ឋានេ និមុគ្គោ, ភន្តេតិ. បុថុជ្ជនា ភិក្ខូ ‘‘ភទ្ទជិត្ថេរោ អញ្ញំ ព្យាករោតី’’តិ អាហំសុ. សត្ថា ‘‘តេន ហិ, ភទ្ទជិ, សព្រហ្មចារីនំ កង្ខំ ឆិន្ទា’’តិ អាហ. តស្មិំ ខណេ ថេរោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឥទ្ធិពលេន គន្ត្វា បាសាទថូបិកំ បាទង្គុលិយា គហេត្វា បញ្ចវីសតិយោជនំ បាសាទំ គហេត្វា អាកាសេ ឧប្បតិ. ឧប្បតិតោ ច បន ហេដ្ឋាបាសាទេ ឋិតានំ បាសាទំ ភិន្ទិត្វា បញ្ញាយិ. សោ ឯកយោជនំ ទ្វិយោជនំ តិយោជនន្តិ យាវ វីសតិយោជនា ឧទកតោ បាសាទំ ឧក្ខិបិ. អថស្ស បុរិមភវេ ញាតកា បាសាទលោភេន មច្ឆកច្ឆបនាគមណ្ឌូកា ហុត្វា តស្មិំយេវ បាសាទេ និព្ពត្តា បាសាទេ ឧដ្ឋហន្តេ បរិវត្តិត្វា បរិវត្តិត្វា ឧទកេយេវ បតិំសុ. សត្ថា តេ បតន្តេ ទិស្វា ‘‘ញាតកា តេ, ភទ្ទជិ, កិលមន្តី’’តិ អាហ. ថេរោ សត្ថុ វចនំ សុត្វា បាសាទំ វិស្សជ្ជេសិ, បាសាទោ យថាឋានេយេវ បតិដ្ឋហិ, សត្ថា បារគង្គំ គតោ. អថស្ស គង្គាតីរេយេវ អាសនំ បញ្ញាបយិំសុ, សោ បញ្ញត្តេ វរពុទ្ធាសនេ តរុណសូរិយោ វិយ រស្មិយោ មុញ្ចន្តោ និសីទិ. អថ នំ ភិក្ខូ ‘‘កស្មិំ កាលេ, ភន្តេ, អយំ បាសាទោ ភទ្ទជិត្ថេរេន អជ្ឈាវុត្ថោ’’តិ បុច្ឆិំសុ. សត្ថា ‘‘មហាបនាទរាជកាលេ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ វិទេហរដ្ឋេ មិថិលាយំ សុរុចិ នាម រាជា អហោសិ, បុត្តោបិ តស្ស សុរុចិយេវ, តស្ស បន បុត្តោ មហាបនាទោ នាម អហោសិ, តេ ឥមំ បាសាទំ បដិលភិំសុ. បដិលាភត្ថាយ បនស្ស ឥទំ បុព្ពកម្មំ – ទ្វេ បិតាបុត្តា នឡេហិ ច ឧទុម្ពរទារូហិ ច បច្ចេកពុទ្ធស្ស វសនបណ្ណសាលំ ករិំសុ. ឥមស្មិំ ជាតកេ សព្ពំ អតីតវត្ថុ បកិណ្ណកនិបាតេ សុរុចិជាតកេ (ជា. ១.១៤.១០២ អាទយោ) អាវិភវិស្សតិ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមា គាថា អវោច –

៤០. ‘‘បនាទោ នាម សោ រាជា, យស្ស យូបោ សុវណ្ណយោ;

តិរិយំ សោឡសុព្ពេធោ, ឧទ្ធមាហុ សហស្សធា.

៤១. ‘‘សហស្សកណ្ឌោ សតគេណ្ឌុ, ធជាលុ ហរិតាមយោ;

អនច្ចុំ តត្ថ គន្ធព្ពា, ឆ សហស្សានិ សត្តធា.

៤២. ‘‘ឯវមេតំ តទា អាសិ, យថា ភាសសិ ភទ្ទជិ;

សក្កោ អហំ តទា អាសិំ, វេយ្យាវច្ចករោ តវា’’តិ.

តត្ថ យូបោតិ បាសាទោ. តិរិយំ សោឡសុព្ពេធោតិ វិត្ថារតោ សោឡសកណ្ឌបាតវិត្ថារោ អហោសិ. ឧទ្ធមាហុ សហស្សធាតិ ឧព្ពេធេន សហស្សកណ្ឌគមនមត្តំ ឧច្ចោ អហុ, សហស្សកណ្ឌគមនគណនាយ បញ្ចវីសតិយោជនប្បមាណំ ហោតិ. វិត្ថារោ បនស្ស អដ្ឋយោជនមត្តោ.

សហស្សកណ្ឌោ សតគេណ្ឌូតិ សោ បនេស សហស្សកណ្ឌុព្ពេធោ បាសាទោ សតភូមិកោ អហោសិ. ធជាលូតិ ធជសម្បន្នោ. ហរិតាមយោតិ ហរិតមណិបរិក្ខិត្តោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សមាលុហរិតាមយោ’’តិ បាឋោ, ហរិតមណិមយេហិ ទ្វារកវាដវាតបានេហិ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. សមាលូតិ កិរ ទ្វារកវាដវាតបានានំ នាមំ. គន្ធព្ពាតិ នដា, ឆ សហស្សានិ សត្តធាតិ ឆ គន្ធព្ពសហស្សានិ សត្តធា ហុត្វា តស្ស បាសាទស្ស សត្តសុ ឋានេសុ រញ្ញោ រតិជននត្ថាយ នច្ចិំសូតិ អត្ថោ. តេ ឯវំ នច្ចន្តាបិ រាជានំ ហាសេតុំ នាសក្ខិំសុ, អថ សក្កោ ទេវរាជា ទេវនដំ បេសេត្វា សមជ្ជំ ការេសិ, តទា មហាបនាទោ ហសិ.

យថា ភាសសិ, ភទ្ទជីតិ ភទ្ទជិត្ថេរេន ហិ ‘‘ភទ្ទជិ, តយា មហាបនាទរាជកាលេ អជ្ឈាវុត្ថបាសាទោ កហ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ និមុគ្គោ, ភន្តេ’’តិ វទន្តេន តស្មិំ កាលេ អត្តនោ អត្ថាយ តស្ស បាសាទស្ស និព្ពត្តភាវោ ច មហាបនាទរាជភាវោ ច ភាសិតោ ហោតិ. តំ គហេត្វា សត្ថា ‘‘យថា ត្វំ, ភទ្ទជិ, ភាសសិ, តទា ឯតំ តថេវ អហោសិ, អហំ តទា តវ កាយវេយ្យាវច្ចករោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អហោសិ’’ន្តិ អាហ. តស្មិំ ខណេ បុថុជ្ជនភិក្ខូ និក្កង្ខា អហេសុំ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មហាបនាទោ រាជា ភទ្ទជិ អហោសិ, សក្កោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មហាបនាទជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[២៦៥] ៥. ខុរប្បជាតកវណ្ណនា

ទិស្វា ខុរប្បេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឱស្សដ្ឋវីរិយំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឱស្សដ្ឋវីរិយោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ, កស្មា ឯវំ ត្វំ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា វីរិយំ ឱស្សជិ, បោរាណកបណ្ឌិតា អនិយ្យានិកដ្ឋានេបិ វីរិយំ ករិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឯកស្មិំ អដវិអារក្ខកកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ បញ្ចបុរិសសតបរិវារោ អដវិអារក្ខកេសុ សព្ពជេដ្ឋកោ ហុត្វា អដវិមុខេ ឯកស្មិំ គាមេ វាសំ កប្បេសិ. សោ ភតិំ គហេត្វា មនុស្សេ អដវិំ អតិក្កាមេតិ. អថេកស្មិំ ទិវសេ ពារាណសេយ្យកោ សត្ថវាហបុត្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ តំ គាមំ បត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សម្ម, សហស្សំ គហេត្វា មំ អដវិំ អតិក្កាមេហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ តស្ស ហត្ថតោ សហស្សំ គណ្ហិ, ភតិំ គណ្ហន្តោយេវ តស្ស ជីវិតំ បរិច្ចជិ. សោ តំ អាទាយ អដវិំ បាវិសិ, អដវិមជ្ឈេ បញ្ចសតា ចោរា ឧដ្ឋហិំសុ, ចោរេ ទិស្វាវ សេសបុរិសា ឧរេន និបជ្ជិំសុ, អារក្ខកជេដ្ឋកោ ឯកោវ នទន្តោ វគ្គន្តោ បហរិត្វា បញ្ចសតេបិ ចោរេ បលាបេត្វា សត្ថវាហបុត្តំ សោត្ថិនា កន្តារំ តារេសិ.

សត្ថវាហបុត្តោ បរកន្តារេ សត្ថំ និវេសេត្វា អារក្ខកជេដ្ឋកំ នានគ្គរសភោជនំ ភោជេត្វា សយម្បិ ភុត្តបាតរាសោ សុខនិសិន្នោ តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ ‘‘សម្ម, តថាទារុណានំ ចោរានំ អាវុធានិ គហេត្វា អវត្ថរណកាលេ កេន នុ ខោ តេ ការណេន ចិត្តុត្រាសមត្តម្បិ ន ឧប្បន្ន’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៤៣. ‘‘ទិស្វា ខុរប្បេ ធនុវេគនុន្នេ, ខគ្គេ គហីតេ តិខិណេ តេលធោតេ;

តស្មិំ ភយស្មិំ មរណេ វិយូឡ្ហេ, កស្មា នុ តេ នាហុ ឆម្ភិតត្ត’’ន្តិ.

តត្ថ ធនុវេគនុន្នេតិ ធនុវេគេន វិស្សដ្ឋេ. ខគ្គេ គហីតេតិ ថរុទណ្ឌេហិ សុគហិតេ ខគ្គេ. មរណេ វិយូឡ្ហេតិ មរណេ បច្ចុបដ្ឋិតេ. កស្មា នុ តេ នាហូតិ កេន នុ ខោ ការណេន នាហោសិ. ឆម្ភិតត្តន្តិ សរីរចលនំ.

តំ សុត្វា អារក្ខកជេដ្ឋកោ ឥតរា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៤៤. ‘‘ទិស្វា ខុរប្បេ ធនុវេគនុន្នេ, ខគ្គេ គហីតេ តិខិណេ តេលធោតេ;

តស្មិំ ភយស្មិំ មរណេ វិយូឡ្ហេ, វេទំ អលត្ថំ វិបុលំ ឧឡារំ.

៤៥. ‘‘សោ វេទជាតោ អជ្ឈភវិំ អមិត្តេ, បុព្ពេវ មេ ជីវិតមាសិ ចត្តំ;

ន ហិ ជីវិតេ អាលយំ កុព្ពមានោ, សូរោ កយិរា សូរកិច្ចំ កទាចី’’តិ.

តត្ថ វេទំ អលត្ថន្តិ តុដ្ឋិញ្ចេវ សោមនស្សញ្ច បដិលភិំ. វិបុលន្តិ ពហុំ. ឧឡារន្តិ ឧត្តមំ. អជ្ឈភវិន្តិ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា អភិភវិំ. បុព្ពេវ មេ ជីវិតមាសិ ចត្តន្តិ មយា បុព្ពេវ តវ ហត្ថតោ ភតិំ គណ្ហន្តេនេវ ជីវិតំ ចត្តមាសិ. ន ហិ ជីវិតេ អាលយំ កុព្ពមានោតិ ជីវិតស្មិញ្ហិ និកន្តិំ កុរុមានោ បុរិសកិច្ចំ កទាចិបិ ន ករោតិ.

ឯវំ សោ សរវស្សេ វស្សន្តេ ជីវិតនិកន្តិយា វិស្សដ្ឋត្តា អត្តនា សូរកិច្ចស្ស កតភាវំ ញាបេត្វា សត្ថវាហបុត្តំ ឧយ្យោជេត្វា សកគាមមេវ បច្ចាគន្ត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឱស្សដ្ឋវីរិយោ ភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា អារក្ខកជេដ្ឋកោ អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ខុរប្បជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[២៦៦] ៦. វាតគ្គសិន្ធវជាតកវណ្ណនា

យេនាសិ កិសិយា បណ្ឌូតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរំ កុដុម្ពិកំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរេកា អភិរូបា ឥត្ថី ឯកំ អភិរូបំ កុដុម្ពិកំ ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តា អហោសិ, សកលសរីរំ ឈាយមានោ វិយស្សា អព្ភន្តរេ កិលេសគ្គិ ឧប្បជ្ជិ. សា នេវ កាយស្សាទំ លភិ, ន ចិត្តស្សាទំ, ភត្តម្បិស្សា ន រុច្ចិ, កេវលំ មញ្ចកអដនិំ គហេត្វា និបជ្ជិ. អថ នំ ឧបដ្ឋាយិកា ច សហាយិកា ច បុច្ឆិំសុ – ‘‘កិំ នុ ខោ ត្វំ កម្បមានចិត្តា អដនិំ គហេត្វា និបន្នា, កិំ តេ អផាសុក’’ន្តិ. សា ឯកំ ទ្វេ វារេ អកថេត្វា បុនប្បុនំ វុច្ចមានា តមត្ថំ អារោចេសិ. អថ នំ តា សមស្សាសេត្វា ‘‘ត្វំ មា ចិន្តយិ, មយំ តំ អានេស្សាមា’’តិ វត្វា គន្ត្វា កុដុម្ពិកេន សទ្ធិំ មន្តេសុំ, សោ បដិក្ខិបិត្វា បុនប្បុនំ វុច្ចមានោ អធិវាសេសិ. តា ‘‘អសុកទិវសេ អសុកវេលាយំ អាគច្ឆា’’តិ បដិញ្ញំ គហេត្វា គន្ត្វា តស្សា អារោចេសុំ. សា អត្តនោ សយនគព្ភំ សជ្ជេត្វា អត្តានំ អលង្ករិត្វា សយនបិដ្ឋេ និសិន្នា តស្មិំ អាគន្ត្វា សយនេកទេសេ និសិន្នេ ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ ឥមស្ស គរុកំ អកត្វា ឥទានេវ ឱកាសំ ករិស្សាមិ, ឥស្សរិយំ មេ បរិហាយិស្សតិ, អាគតទិវសេយេវ ឱកាសករណំ នាម អការណំ, អជ្ជ ន មង្កុំ កត្វា អញ្ញស្មិំ ទិវសេ ឱកាសំ ករិស្សាមី’’តិ. អថ នំ ហត្ថគហណាទិវសេន កេឡិំ កាតុំ អារទ្ធំ ហត្ថេ គហេត្វា ‘‘អបេហិ អបេហិ, ន មេ តយា អត្ថោ’’តិ និព្ភច្ឆេសិ. សោ ឱសក្កិត្វា លជ្ជិតោ ឧដ្ឋាយ អត្តនោ គេហមេវ គតោ.

ឥតរា ឥត្ថិយោ តាយ តថា កតភាវំ ញត្វា កុដុម្ពិកេ និក្ខន្តេ តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហំសុ – ‘‘ត្វំ ឯតស្មិំ បដិពទ្ធចិត្តា អាហារំ បដិក្ខិបិត្វា និបជ្ជិ, អថ នំ មយំ បុនប្បុនំ យាចិត្វា អានយិម្ហ, តស្ស កស្មា ឱកាសំ ន អកាសី’’តិ. សា តមត្ថំ អារោចេសិ. ឥតរា ‘‘តេន ហិ បញ្ញាយិស្សសី’’តិ វត្វា បក្កមិំសុ. កុដុម្ពិកោ បុន និវត្តិត្វាបិ ន ឱលោកេសិ. សា តំ អលភមានា និរាហារា តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ. កុដុម្ពិកោ តស្សា មតភាវំ ញត្វា ពហុំ មាលាគន្ធវិលេបនំ អាទាយ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ បូជេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា សត្ថារា ច ‘‘កិំ នុ ខោ, ឧបាសក, ន បញ្ញាយសី’’តិ បុច្ឆិតេ តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘ស្វាហំ, ភន្តេ, ឯត្តកំ កាលំ លជ្ជាយ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ នាគតោ’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ន, ឧបាសក, ឥទានេវេសា កិលេសវសេន តំ បក្កោសាបេត្វា អាគតកាលេ តំ ឱកាសំ អកត្វា លជ្ជាបេសិ, បុព្ពេបិ បន បណ្ឌិតេសុ បដិពទ្ធចិត្តា ហុត្វា បក្កោសាបេត្វា អាគតកាលេ ឱកាសំ អកត្វា កិលមេត្វាវ ឧយ្យោជេសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សិន្ធវកុលេ និព្ពត្តិត្វា វាតគ្គសិន្ធវោ នាម ហុត្វា តស្ស មង្គលអស្សោ អហោសិ. អស្សគោបកា តំ នេត្វា គង្គាយំ ន្ហាបេន្តិ. អថ នំ ភទ្ទលី នាម គទ្រភី ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តា ហុត្វា កិលេសវសេន កម្បមានា នេវ តិណំ ខាទិ, ន ឧទកំ បិវិ, បរិសុស្សិត្វា កិសា អដ្ឋិចម្មមត្តា អហោសិ. អថ នំ បុត្តោ គទ្រភបោតកោ មាតរំ បរិសុស្សមានំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ត្វំ, អម្ម, នេវ តិណំ ខាទសិ, ន ឧទកំ បិវសិ, បរិសុស្សិត្វា តត្ថ តត្ថ កម្បមានា និបជ្ជសិ, កិំ តេ អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ. សា អកថេត្វា បុនប្បុនំ វុច្ចមានា តមត្ថំ កថេសិ. អថ នំ បុត្តោ សមស្សាសេត្វា ‘‘អម្ម, មា ចិន្តយិ, អហំ តំ អានេស្សាមី’’តិ វត្វា វាតគ្គសិន្ធវស្ស ន្ហាយិតុំ អាគតកាលេ តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តាត, មយ្ហំ មាតា តុម្ហេសុ បដិពទ្ធចិត្តា និរាហារា សុស្សិត្វា មរិស្សតិ, ជីវិតទានមស្សា ទេថា’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ, តាត, ទស្សាមិ, អស្សគោបកា មំ ន្ហាបេត្វា ថោកំ គង្គាតីរេ វិចរណត្ថាយ វិស្សជ្ជេន្តិ, ត្វំ មាតរំ គហេត្វា តំ បទេសំ ឯហី’’តិ. សោ គន្ត្វា មាតរំ អានេត្វា តស្មិំ បទេសេ វិស្សជ្ជេត្វា ឯកមន្តំ បដិច្ឆន្នោ អដ្ឋាសិ.

អស្សគោបកាបិ វាតគ្គសិន្ធវំ តស្មិំ ឋានេ វិស្សជ្ជេសុំ. សោ តំ គទ្រភិំ ឱលោកេត្វា ឧបសង្កមិ. អថ សា គទ្រភី តស្មិំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ សរីរំ ឧបសិង្ឃមានេ ‘‘សចាហំ គរុំ អកត្វា អាគតក្ខណេយេវស្ស ឱកាសំ ករិស្សាមិ, ឯវំ មេ យសោ ច ឥស្សរិយញ្ច បរិហាយិស្សតិ, អនិច្ឆមានា វិយ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា សិន្ធវស្ស ហេដ្ឋាហនុកេ បាទេន បហរិត្វា បលាយិ, ទន្តមូលមស្ស ភិជ្ជិត្វា គតកាលោ វិយ អហោសិ. វាតគ្គសិន្ធវោ ‘‘កោ មេ ឯតាយ អត្ថោ’’តិ លជ្ជិតោ តតោវ បលាយិ. សា វិប្បដិសារិនី ហុត្វា តត្ថេវ បតិត្វា សោចមានា និបជ្ជិ.

អថ នំ បុត្តោ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៤៦. ‘‘យេនាសិ កិសិយា បណ្ឌុ, យេន ភត្តំ ន រុច្ចតិ;

អយំ សោ អាគតោ ភត្តា, កស្មា ទានិ បលាយសី’’តិ.

តត្ថ យេនាតិ តស្មិំ បដិពទ្ធចិត្តតាយ យេន ការណភូតេន.

បុត្តស្ស វចនំ សុត្វា គទ្រភី ទុតិយំ គាថមាហ –

៤៧. ‘‘សចេ បនាទិកេនេវ, សន្ថវោ នាម ជាយតិ;

យសោ ហាយតិ ឥត្ថីនំ, តស្មា តាត បលាយហ’’ន្តិ.

តត្ថ អាទិកេនេវាតិអាទិតោវ បឋមមេវ. សន្ថវោតិ មេថុនធម្មសំយោគវសេន មិត្តសន្ថវោ. យសោ ហាយតិ ឥត្ថីនន្តិ, តាត, ឥត្ថីនញ្ហិ គរុកំ អកត្វា អាទិតោវ សន្ថវំ កុរុមានានំ យសោ ហាយតិ, ឥស្សរិយគព្ពិតភាវោ បរិហាយតីតិ. ឯវំ សា ឥត្ថីនំ សភាវំ បុត្តស្ស កថេសិ.

តតិយគាថំ បន សត្ថា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា អាហ –

៤៨. ‘‘យសស្សិនំ កុលេ ជាតំ, អាគតំ យា ន ឥច្ឆតិ;

សោចតិ ចិររត្តាយ, វាតគ្គមិវ ភទ្ទលី’’តិ.

តត្ថ យសស្សិនន្តិ យសសម្បន្នំ. យា ន ឥច្ឆតីតិ យា ឥត្ថី តថារូបំ បុរិសំ ន ឥច្ឆតិ. ចិររត្តាយាតិ ចិររត្តំ, ទីឃមទ្ធានន្តិ អត្ថោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ កុដុម្ពិកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា គទ្រភី សា ឥត្ថី អហោសិ, វាតគ្គសិន្ធវោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វាតគ្គសិន្ធវជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[២៦៧] ៧. កក្កដកជាតកវណ្ណនា

សិង្គី មិគោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ឥត្ថិំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរេកោ កុដុម្ពិកោ អត្តនោ ភរិយំ គហេត្វា ឧទ្ធារសោធនត្ថាយ ជនបទំ គន្ត្វា ឧទ្ធារំ សោធេត្វា អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ចោរេហិ គហិតោ. ភរិយា បនស្ស អភិរូបា បាសាទិកា ទស្សនីយា, ចោរជេដ្ឋកោ តស្សា សិនេហេន កុដុម្ពិកំ មារេតុំ អារភិ. សា បន ឥត្ថី សីលវតី អាចារសម្បន្នា បតិទេវតា, សា ចោរជេដ្ឋកស្ស បាទេសុ និបតិត្វា ‘‘សាមិ, សចេ មយិ សិនេហោ អត្ថិ, មា មយ្ហំ សាមិកំ មារេហិ. សចេ មារេសិ, អហម្បិ វិសំ វា ខាទិត្វា នាសវាតំ វា សន្និរុម្ភិត្វា មរិស្សាមិ, តយា បន សទ្ធិំ ន គមិស្សាមិ, មា មេ អការណេន សាមិកំ មារេហី’’តិ យាចិត្វា តំ វិស្សជ្ជាបេសិ. តេ ឧភោបិ សោត្ថិនា សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនបិដ្ឋិវិហារេន គច្ឆន្តា ‘‘វិហារំ បវិសិត្វា សត្ថារំ វន្ទិស្សាមា’’តិ គន្ធកុដិបរិវេណំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. តេ សត្ថារា ‘‘កហំ គតត្ថ, ឧបាសកា’’តិ បុដ្ឋា ‘‘ឧទ្ធារសោធនត្ថាយា’’តិ អាហំសុ. ‘‘អន្តរាមគ្គេ បន អារោគ្យេន អាគតត្ថា’’តិ វុត្តេ កុដុម្ពិកោ អាហ – ‘‘អន្តរាមគ្គេ នោ, ភន្តេ, ចោរា គណ្ហិំសុ, តត្រេសា មំ មារិយមានំ ចោរជេដ្ឋកំ យាចិត្វា មោចេសិ, ឥមំ និស្សាយ មយា ជីវិតំ លទ្ធ’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘ន, ឧបាសក, ឥទានេវេតាយ ឯវំ តុយ្ហំ ជីវិតំ ទិន្នំ, បុព្ពេបិ បណ្ឌិតានម្បិ ជីវិតំ អទាសិយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ហិមវន្តេ មហាឧទករហទោ, តត្ថ មហាសុវណ្ណកក្កដកោ អហោសិ. សោ តស្ស និវាសភាវេន ‘‘កុឡីរទហោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. កក្កដកោ មហា អហោសិ ខលមណ្ឌលប្បមាណោ, ហត្ថី គហេត្វា វធិត្វា ខាទតិ. ហត្ថី តស្ស ភយេន តត្ថ ឱតរិត្វា គោចរំ គណ្ហិតុំ ន សក្កោន្តិ. តទា ពោធិសត្តោ កុឡីរទហំ ឧបនិស្សាយ វសមានំ ហត្ថិយូថជេដ្ឋកំ បដិច្ច ករេណុយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. អថស្ស មាតា ‘‘គព្ភំ រក្ខិស្សាមី’’តិ អញ្ញំ បព្ពតប្បទេសំ គន្ត្វា គព្ភំ រក្ខិត្វា បុត្តំ វិជាយិ. សោ អនុក្កមេន វិញ្ញុតំ បត្តោ មហាសរីរោ ថាមសម្បន្នោ សោភគ្គប្បត្តោ អញ្ជនបព្ពតោ វិយ អហោសិ. សោ ឯកាយ ករេណុយា សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេត្វា ‘‘កក្កដកំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ អត្តនោ ភរិយញ្ច មាតរញ្ច អាទាយ តំ ហត្ថិយូថំ ឧបសង្កមិត្វា បិតរំ បស្សិត្វា ‘‘តាត, អហំ កក្កដកំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ អាហ. អថ នំ បិតា ‘‘ន សក្ខិស្សសិ, តាតា’’តិ វារេត្វា បុនប្បុនំ វទន្តំ ‘‘ត្វញ្ញេវ ជានិស្សសី’’តិ អាហ.

សោ កុឡីរទហំ ឧបនិស្សាយ វសន្តេ សព្ពវារណេ សន្និបាតេត្វា សព្ពេហិ សទ្ធិំ ទហសមីបំ គន្ត្វា ‘‘កិំ សោ កក្កដកោ ឱតរណកាលេ គណ្ហាតិ, ឧទាហុ គោចរំ គណ្ហនកាលេ, ឧទាហុ ឧត្តរណកាលេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឧត្តរណកាលេ’’តិ សុត្វា ‘‘តេន ហិ តុម្ហេ កុឡីរទហំ ឱតរិត្វា យាវទត្ថំ គោចរំ គហេត្វា បឋមំ ឧត្តរថ, អហំ បច្ឆតោ ភវិស្សាមី’’តិ អាហ. វារណា តថា ករិំសុ. កុឡីរោ បច្ឆតោ ឧត្តរន្តំ ពោធិសត្តំ មហាសណ្ឌាសេន កម្មារោ លោហសលាកំ វិយ អឡទ្វយេន បាទេ ទឡ្ហំ គណ្ហិ, ករេណុកា ពោធិសត្តំ អវិជហិត្វា សមីបេយេវ អដ្ឋាសិ. ពោធិសត្តោ អាកឌ្ឍន្តោ កុឡីរំ ចាលេតុំ នាសក្ខិ, កុឡីរោ បន តំ អាកឌ្ឍន្តោ អត្តនោ អភិមុខំ ករោតិ. សោ មរណភយតជ្ជិតោ ពទ្ធរវំ រវិ, សព្ពេ វារណា មរណភយតជ្ជិតា កោញ្ចនាទំ កត្វា មុត្តករីសំ ចជមានា បលាយិំសុ, ករេណុកាបិស្ស សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តី បលាយិតុំ អារភិ.

អថ នំ សោ អត្តនោ ពទ្ធភាវំ សញ្ញាបេត្វា តស្សា អបលាយនត្ថំ បឋមំ គាថមាហ –

៤៩. តត្ថ សិង្គី មិគោតិ សិង្គី សុវណ្ណវណ្ណោ មិគោ. ទ្វីហិ អឡេហិ សិង្គកិច្ចំ សាធេន្តេហិ យុត្តតាយ សិង្គីតិ អត្ថោ. មិគោតិ បន សព្ពបាណសង្គាហកវសេន ឥធ កុឡីរោ វុត្តោ. អាយតចក្ខុនេត្តោតិ ឯត្ថ ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុ, នយនដ្ឋេន នេត្តំ, អាយតានិ ចក្ខុសង្ខាតានិ នេត្តានិ អស្សាតិ អាយតចក្ខុនេត្តោ, ទីឃអក្ខីតិ អត្ថោ. អដ្ឋិមេវស្ស តចកិច្ចំ សាធេតីតិ អដ្ឋិត្តចោ. តេនាភិភូតោតិ តេន មិគេន អភិភូតោ អជ្ឈោត្ថតោ និច្ចលំ គហិតោ ហុត្វា. កបណំ រុទាមីតិ ការុញ្ញប្បត្តោ ហុត្វា រុទាមិ វិរវាមិ. មា ហេវ មន្តិ មំ ឯវរូបំ ព្យសនប្បត្តំ អត្តនោ បាណសមំ បិយសាមិកំ ត្វំ មា ហេវ ជហីតិ.

អថ សា ករេណុកា និវត្តិត្វា តំ អស្សាសយមានា ទុតិយំ គាថមាហ –

៥០. ‘‘អយ្យ ន តំ ជហិស្សាមិ, កុញ្ជរំ សដ្ឋិហាយនំ;

បថព្យា ចាតុរន្តាយ, សុប្បិយោ ហោសិ មេ តុវ’’ន្តិ.

តត្ថ សដ្ឋិហាយនន្តិ ជាតិយា សដ្ឋិវស្សកាលស្មិញ្ហិ កុញ្ជរា ថាមេន បរិហាយន្តិ, សា អហំ ឯវំ ថាមហីនំ ឥមំ ព្យសនំ បត្តំ តំ ន ជហិស្សាមិ, មា ភាយិ, ឥមិស្សា ហិ ចតូសុ ទិសាសុ សមុទ្ទំ បត្វា ឋិតាយ ចាតុរន្តាយ បថវិយា ត្វំ មយ្ហំ សុដ្ឋុ បិយោតិ.

អថ នំ សន្ថម្ភេត្វា ‘‘អយ្យ, ឥទានិ តំ កុឡីរេន សទ្ធិំ ថោកំ កថាសល្លាបំ លភមានា វិស្សជ្ជាបេស្សាមី’’តិ វត្វា កុឡីរំ យាចមានា តតិយំ គាថមាហ –

៥១. ‘‘យេ កុឡីរា សមុទ្ទស្មិំ, គង្គាយ យមុនាយ ច;

តេសំ ត្វំ វារិជោ សេដ្ឋោ, មុញ្ច រោទន្តិយា បតិ’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – យេ សមុទ្ទេ វា គង្គាយ វា យមុនាយ វា កុឡីរា, សព្ពេសំ វណ្ណសម្បត្តិយា ច មហន្តត្តេន ច ត្វមេវ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ. តេន តំ យាចាមិ, មយ្ហំ រោទមានាយ សាមិកំ មុញ្ចាតិ.

កុឡីរោ តស្សា កថយមានាយ ឥត្ថិសទ្ទេ និមិត្តំ គហេត្វា អាកឌ្ឍិយមានសោ ហុត្វា វារណស្ស បាទតោ អឡេ វិនិវេឋេន្តោ ‘‘អយំ វិស្សដ្ឋោ ឥទំ នាម ករិស្សតី’’តិ ន កិញ្ចិ អញ្ញាសិ. អថ នំ វារណោ បាទំ ឧក្ខិបិត្វា បិដ្ឋិយំ អក្កមិ, តាវទេវ អដ្ឋីនិ ភិជ្ជិំសុ. វារណោ តុដ្ឋរវំ រវិ, សព្ពេ វារណា សន្និបតិត្វា កុឡីរំ នីហរិត្វា មហីតលេ ឋបេត្វា មទ្ទន្តា ចុណ្ណវិចុណ្ណមកំសុ. តស្ស ទ្វេ អឡា សរីរតោ ភិជ្ជិត្វា ឯកមន្តេ បតិំសុ. សោ ច កុឡីរទហោ គង្គាយ ឯកាពទ្ធោ, គង្គាយ បូរណកាលេ គង្គោទកេន បូរតិ, ឧទកេ មន្ទីភូតេ ទហតោ ឧទកំ គង្គំ ឱតរតិ. អថ ទ្វេបិ តេ អឡា ឧប្លវិត្វា គង្គាយ វុយ្ហិំសុ. តេសុ ឯកោ សមុទ្ទំ បាវិសិ, ឯកំ ទសភាតិករាជានោ ឧទកេ កីឡមានា លភិត្វា អាឡិង្គំ នាម មុទិង្គំ អកំសុ. សមុទ្ទំ បន បវិដ្ឋំ អសុរា គហេត្វា អាលម្ពរំ នាម ភេរិំ ការេសុំ. តេ អបរភាគេ សក្កេន សង្គាមេ បរាជិតា តំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិំសុ, អថ នំ សក្កោ អត្តនោ អត្ថាយ គណ្ហាបេសិ. ‘‘អាលម្ពរមេឃោ វិយ ថនតី’’តិ តំ សន្ធាយ វទន្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧភោ ជយម្បតិកា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. ‘‘តទា ករេណុកា អយំ ឧបាសិកា អហោសិ, វារណោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កក្កដកជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[២៦៨] ៨. អារាមទូសកជាតកវណ្ណនា

យោ វេ សព្ពសមេតានន្តិ ឥទំ សត្ថា ទក្ខិណាគិរិជនបទេ អញ្ញតរំ ឧយ្យានបាលបុត្តំ អារព្ភ កថេសិ. សត្ថា កិរ វុត្ថវស្សោ ជេតវនា និក្ខមិត្វា ទក្ខិណាគិរិជនបទេ ចារិកំ ចរិ. អថេកោ ឧបាសកោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា ឧយ្យានេ និសីទាបេត្វា យាគុខជ្ជកេហិ សន្តប្បេត្វា ‘‘អយ្យា, ឧយ្យានចារិកំ ចរិតុកាមា ឥមិនា ឧយ្យានបាលេន សទ្ធិំ ចរន្តូ’’តិ វត្វា ‘‘អយ្យានំ ផលាផលានិ ទទេយ្យាសី’’តិ ឧយ្យានបាលំ អាណាបេសិ. ភិក្ខូ ចរមានា ឯកំ ឆិទ្ទដ្ឋានំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ ឋានំ ឆិទ្ទំ វិរឡរុក្ខំ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. អថ នេសំ ឧយ្យានបាលោ អាចិក្ខិ – ‘‘ឯកោ កិរ ឧយ្យានបាលបុត្តោ ឧបរោបកេសុ ឧទកំ អាសិញ្ចន្តោ ‘មូលប្បមាណេន អាសិញ្ចិស្សាមី’តិ ឧប្បាដេត្វា មូលប្បមាណេន ឧទកំ អាសិញ្ចិ, តេន តំ ឋានំ ឆិទ្ទំ ជាត’’ន្តិ. ភិក្ខូ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ បុព្ពេបិ សោ កុមារកោ អារាមទូសកោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ វិស្សសេនេ នាម រញ្ញេ រជ្ជំ ការេន្តេ ឧស្សវេ ឃុដ្ឋេ ឧយ្យានបាលោ ‘‘ឧស្សវំ កីឡិស្សាមី’’តិ ឧយ្យានវាសិនោ មក្កដេ អាហ – ‘‘ឥទំ ឧយ្យានំ តុម្ហាកំ ពហូបការំ, អហំ សត្តាហំ ឧស្សវំ កីឡិស្សាមិ, តុម្ហេ សត្ត ទិវសេ ឧបរោបកេសុ ឧទកំ អាសិញ្ចថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិំសុ. សោ តេសំ ចម្មឃដកេ ទត្វា បក្កាមិ. មក្កដា ឧទកំ អាសិញ្ចន្តា ឧបរោបកេសុ អាសិញ្ចិំសុ. អថ នេ មក្កដជេដ្ឋកោ អាហ – ‘‘អាគមេថ តាវ, ឧទកំ នាម សព្ពកាលំ ទុល្លភំ, តំ រក្ខិតព្ពំ, ឧបរោបកេ ឧប្បាដេត្វា មូលប្បមាណំ ញត្វា ទីឃមូលកេសុ ពហុំ, រស្សមូលកេសុ អប្បំ ឧទកំ សិញ្ចិតុំ វដ្ដតី’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា ឯកច្ចេ ឧបរោបកេ ឧប្បាដេត្វា គច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ តេ រោបេត្វា ឧទកំ សិញ្ចន្តិ.

តស្មិំ កាលេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិយំ ឯកស្ស កុលស្ស បុត្តោ អហោសិ, សោ កេនចិទេវ ករណីយេន ឧយ្យានំ គន្ត្វា តេ មក្កដេ តថា ករោន្តេ ទិស្វា ‘‘កោ តុម្ហេ ឯវំ ការេតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘វានរជេដ្ឋកោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ជេដ្ឋកស្ស តាវ វោ អយំ បញ្ញា, តុម្ហាកំ បន កីទិសី ភវិស្សតី’’តិ តមត្ថំ បកាសេន្តោ ឥមំ បឋមំ គាថមាហ –

៥២. ‘‘យោ វេ សព្ពសមេតានំ, អហុវា សេដ្ឋសម្មតោ;

តស្សាយំ ឯទិសី បញ្ញា, កិមេវ ឥតរា បជា’’តិ.

តត្ថ សព្ពសមេតានន្តិ ឥមេសំ សព្ពេសំ សមានជាតីនំ. អហុវាតិ អហោសិ. កិមេវ ឥតរា បជាតិ យា ឥតរា ឯតេសុ លាមិកា បជា, កីទិសា នុ ខោ តស្សា បញ្ញាតិ.

តស្ស កថំ សុត្វា វានរា ទុតិយំ គាថមាហំសុ –

៥៣. ‘‘ឯវមេវ តុវំ ព្រហ្មេ, អនញ្ញាយ វិនិន្ទសិ;

កថំ មូលំ អទិស្វាន, រុក្ខំ ជញ្ញា បតិដ្ឋិត’’ន្តិ.

តត្ថ ព្រហ្មេតិ អាលបនមត្តំ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ត្វំ, ភោ បុរិស, ការណាការណំ អជានិត្វា ឯវមេវ អម្ហេ វិនិន្ទសិ, រុក្ខំ នាម ‘‘គម្ភីរេ បតិដ្ឋិតោ វា ឯស, ន វា’’តិ មូលំ អនុប្បាដេត្វា កថំ ញាតុំ សក្កា, តេន មយំ ឧប្បាដេត្វា មូលប្បមាណេន ឧទកំ អាសិញ្ចាមាតិ.