១. សង្កប្បវគ្គោ

[២៥១] ១. សង្កប្បរាគជាតកវណ្ណនា

សង្កប្បរាគធោតេនាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិនគរវាសី កិរេកោ កុលបុត្តោ សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិត្វា ឯកទិវសំ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ឯកំ អលង្កតបដិយត្តំ ឥត្ថិំ ទិស្វា ឧប្បន្នកាមរាគោ អនភិរតោ វិចរិ. តមេនំ អាចរិយុបជ្ឈាយាទយោ ទិស្វា អនភិរតិការណំ បុច្ឆិត្វា វិព្ភមិតុកាមភាវមស្ស ញត្វា ‘‘អាវុសោ, សត្ថា នាម កាមរាគាទិកិលេសបីឡិតានំ កិលេសេ ហារេត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា សោតាបត្តិផលាទីនិ ទេតិ, ឯហិ តំ សត្ថុ សន្តិកំ នេស្សាមា’’តិ អាទាយ អគមំសុ. សត្ថារា ច ‘‘កិំ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, អនិច្ឆមានកញ្ញេវ ភិក្ខុំ គហេត្វា អាគតត្ថា’’តិ វុត្តេ តមត្ថំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំការណា’’តិ បុច្ឆិ. សោ តមត្ថំ អារោចេសិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ឥត្ថិយោ នាមេតា, ភិក្ខុ, បុព្ពេ ឈានពលេន វិក្ខម្ភិតកិលេសានំ វិសុទ្ធសត្តានម្បិ សំកិលេសំ ឧប្បាទេសុំ, តាទិសំ តុច្ឆបុគ្គលំ កិំការណា ន សំកិលេសិស្សន្តិ, វិសុទ្ធាបិ សត្តា សំកិលិស្សន្តិ, ឧត្តមយសសមង្គិនោបិ អាយសក្យំ បាបុណន្តិ, បគេវ អបរិសុទ្ធា. សិនេរុកម្បនកវាតោ បុរាណបណ្ណកសដំ កិំ ន កម្បេស្សតិ, ពោធិតលេ និសីទិត្វា អភិសម្ពុជ្ឈនកសត្តំ អយំ កិលេសោ អាលោឡេសិ, តាទិសំ កិំ ន អាលោឡេស្សតី’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អសីតិកោដិវិភវេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ពារាណសិំ បច្ចាគន្ត្វា កតទារបរិគ្គហោ មាតាបិតូនំ អច្ចយេន តេសំ មតកិច្ចានិ កត្វា ហិរញ្ញោលោកនកម្មំ ករោន្តោ ‘‘ឥទំ ធនំ បញ្ញាយតិ, យេហិ បនេតំ សម្ភតំ, តេ ន បញ្ញាយន្តី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ សំវេគប្បត្តោ អហោសិ, សរីរា សេទា មុច្ចិំសុ. សោ ឃរាវាសេ ចិរំ វសន្តោ មហាទានំ ទត្វា កាមេ បហាយ អស្សុមុខំ ញាតិសង្ឃំ បរិច្ចជិត្វា ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា រមណីយេ បទេសេ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា ឧញ្ឆាចរិយាយ វនមូលផលាទីហិ យាបេន្តោ នចិរស្សេវ អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច ឧប្បាទេត្វា ឈានកីឡំ កីឡន្តោ ចិរំ វសិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មនុស្សបថំ គន្ត្វា លោណម្ពិលំ ឧបសេវិស្សាមិ, ឯវំ មេ សរីរញ្ចេវ ថិរំ ភវិស្សតិ, ជង្ឃវិហារោ ច កតោ ភវិស្សតិ, យេ ច មាទិសស្ស សីលសម្បន្នស្ស ភិក្ខំ វា ទស្សន្តិ, អភិវាទនាទីនិ វា ករិស្សន្តិ, តេ សគ្គបុរំ បូរេស្សន្តី’’តិ.

សោ ហិមវន្តា ឱតរិត្វា អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ ពារាណសិំ បត្វា សូរិយត្ថង្គមនវេលាយ វសនដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោ រាជុយ្យានំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ បដិសល្លានសារុប្បំ, ឯត្ថ វសិស្សាមេ’’តិ ឧយ្យានំ បវិសិត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នោ ឈានសុខេន រត្តិំ ខេបេត្វា បុនទិវសេ កតសរីរបដិជគ្គនោ បុព្ពណ្ហសមយេ ជដាជិនវក្កលានិ សណ្ឋបេត្វា ភិក្ខាភាជនំ អាទាយ សន្តិន្ទ្រិយោ សន្តមានសោ ឥរិយាបថសម្បន្នោ យុគមត្តទស្សនោ ហុត្វា សព្ពាការសម្បន្នាយ អត្តនោ រូបសិរិយា លោកស្ស លោចនានិ អាកឌ្ឍេន្តោ នគរំ បវិសិត្វា ភិក្ខាយ ចរន្តោ រញ្ញោ និវេសនទ្វារំ បាបុណិ. រាជា មហាតលេ ចង្កមន្តោ វាតបានន្តរេន ពោធិសត្តំ ទិស្វា ឥរិយាបថស្មិញ្ញេវ បសីទិត្វា ‘‘សចេ សន្តធម្មោ នាម អត្ថិ, ឥមស្ស តេន អព្ភន្តរេ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘គច្ឆ, តំ តាបសំ អានេហី’’តិ ឯកំ អមច្ចំ អាណាបេសិ. សោ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ភិក្ខាភាជនំ គហេត្វា ‘‘រាជា, ភន្តេ, តំ បក្កោសតី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘មហាបុញ្ញ, អម្ហេ រាជា ន ជានាតី’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, យាវាហំ អាគច្ឆាមិ, តាវ ឥធេវ ហោថា’’តិ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘អម្ហាកំ កុលូបកតាបសោ នត្ថិ, គច្ឆ, នំ អានេហី’’តិ សយម្បិ វាតបានេន ហត្ថំ បសារេត្វា វន្ទន្តោ ‘‘ឥតោ ឯថ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ អមច្ចស្ស ហត្ថេ ភិក្ខាភាជនំ ទត្វា មហាតលំ អភិរុហិ.

អថ នំ រាជា វន្ទិត្វា រាជបល្លង្កេ និសីទាបេត្វា អត្តនោ សម្បាទិតេហិ យាគុខជ្ជកភត្តេហិ បរិវិសិត្វា កតភត្តកិច្ចំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. បញ្ហព្យាករណេន ភិយ្យោសោមត្តាយ បសីទិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ កត្ថវាសិកា, កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ហិមវន្តវាសិកា មយំ, មហារាជ, ហិមវន្តតោ អាគតា’’តិ វុត្តេ បុន ‘‘កិំការណា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘វស្សារត្តកាលេ, មហារាជ, និពទ្ធវាសោ នាម លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, រាជុយ្យានេ វសថ, តុម្ហេ ច ចតូហិ បច្ចយេហិ ន កិលមិស្សថ, អហញ្ច សគ្គសំវត្តនិកំ បុញ្ញំ បាបុណិស្សាមី’’តិ បដិញ្ញំ គហេត្វា ភុត្តបាតរាសោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ ឧយ្យានំ គន្ត្វា បណ្ណសាលំ ការេត្វា ចង្កមំ មាបេត្វា សេសានិបិ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទីនិ សម្បាទេត្វា បព្ពជិតបរិក្ខារេ បដិយាទេត្វា ‘‘សុខេន វសថ, ភន្តេ’’តិ ឧយ្យានបាលំ សម្បដិច្ឆាបេសិ. ពោធិសត្តោ តតោ បដ្ឋាយ ទ្វាទស សំវច្ឆរានិ តត្ថេវ វសិ.

អថេកទិវសំ រញ្ញោ បច្ចន្តោ កុបិតោ. សោ តស្ស វូបសមនត្ថាយ គន្តុកាមោ ទេវិំ អាមន្តេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, តយា នគរេ ឱហីយិតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. ‘‘កិំ និស្សាយ កថេថ, ទេវា’’តិ. ‘‘សីលវន្តំ តាបសំ, ភទ្ទេ’’តិ. ‘‘ទេវ, នាហំ តស្មិំ បមជ្ជិស្សាមិ, អម្ហាកំ អយ្យស្ស បដិជគ្គនំ មម ភារោ, តុម្ហេ និរាសង្កា គច្ឆថា’’តិ. រាជា និក្ខមិត្វា គតោ, ទេវីបិ ពោធិសត្តំ តថេវ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋាតិ. ពោធិសត្តោ បន រញ្ញោ គតកាលេ និពទ្ធវេលាយំ អាគន្ត្វា អត្តនោ រុចិតាយ វេលាយ រាជនិវេសនំ គន្ត្វា ភត្តកិច្ចំ ករោតិ.

អថេកទិវសំ ពោធិសត្តេ អតិចិរាយន្តេ ទេវី សព្ពំ ខាទនីយភោជនីយំ បដិយាទេត្វា ន្ហត្វា អលង្ករិត្វា នីចមញ្ចកំ បញ្ញាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស អាគមនំ ឱលោកយមានា មដ្ឋសាដកំ សិថិលំ កត្វា និវាសេត្វា និបជ្ជិ. ពោធិសត្តោបិ វេលំ សល្លក្ខេត្វា ភិក្ខាភាជនំ អាទាយ អាកាសេនាគន្ត្វា មហាវាតបានទ្វារំ បាបុណិ. តស្ស វក្កលសទ្ទំ សុត្វា សហសា ឧដ្ឋហមានាយ ទេវិយា សរីរា មដ្ឋសាដកោ ភស្សិត្ថ, ពោធិសត្តោ វិសភាគារម្មណំ ទិស្វា ឥន្ទ្រិយានិ ភិន្ទិត្វា សុភវសេន ឱលោកេសិ. អថស្ស ឈានពលេន សន្និសិន្នោបិ កិលេសោ ករណ្ឌកេ បក្ខិត្តអាសីវិសោ វិយ ផណំ កត្វា ឧដ្ឋហិ, ខីររុក្ខស្ស វាសិយា អាកោដិតកាលោ វិយ អហោសិ. កិលេសុប្បាទនេន សហេវ ឈានង្គានិ បរិហាយិំសុ, ឥន្ទ្រិយានិ អបរិបុណ្ណានិ អហេសុំ, សយំ បក្ខច្ឆិន្នកាកោ វិយ អហោសិ. សោ បុព្ពេ វិយ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចំ កាតុំ នាសក្ខិ, និសីទាបិយមានោបិ ន និសីទិ. អថស្ស ទេវី សព្ពំ ខាទនីយភោជនីយំ ភិក្ខាភាជនេយេវ បក្ខិបិ. យថា ច បុព្ពេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា សីហបញ្ជរេន និក្ខមិត្វា អាកាសេនេវ គច្ឆតិ, ឯវំ តំ ទិវសំ គន្តុំ នាសក្ខិ. ភត្តំ បន គហេត្វា មហានិស្សេណិយា ឱតរិត្វា ឧយ្យានំ អគមាសិ. ទេវីបិ អស្ស អត្តនិ បដិពទ្ធចិត្តតំ អញ្ញាសិ. សោ ឧយ្យានំ គន្ត្វា ភត្តំ អភុញ្ជិត្វាវ ហេដ្ឋាមញ្ចកេ និក្ខិបិត្វា ‘‘ទេវិយា ឯវរូបា ហត្ថសោភា បាទសោភា, ឯវរូបំ កដិបរិយោសានំ, ឯវរូបំ ឩរុលក្ខណ’’ន្តិអាទីនិ វិប្បលបន្តោ សត្តាហំ និបជ្ជិ, ភត្តំ បូតិកំ អហោសិ នីលមក្ខិកាបរិបុណ្ណំ.

អថ រាជា បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា បច្ចាគតោ អលង្កតបដិយត្តំ នគរំ បទក្ខិណំ កត្វា រាជនិវេសនំ អគន្ត្វាវ ‘‘ពោធិសត្តំ បស្សិស្សាមី’’តិ ឧយ្យានំ គន្ត្វា ឧក្លាបំ អស្សមបទំ ទិស្វា ‘‘បក្កន្តោ ភវិស្សតី’’តិ បណ្ណសាលាយ ទ្វារំ វិវរិត្វា អន្តោបវិដ្ឋោ តំ និបន្នកំ ទិស្វា ‘‘កេនចិ អផាសុកេន ភវិតព្ព’’ន្តិ បូតិភត្តំ ឆឌ្ឌាបេត្វា បណ្ណសាលំ បដិជគ្គាបេត្វា ‘‘ភន្តេ, កិំ តេ អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘វិទ្ធោស្មិ, មហារាជា’’តិ. រាជា ‘‘មម បច្ចាមិត្តេហិ មយិ ឱកាសំ អលភន្តេហិ ‘មមាយនដ្ឋានមស្ស ទុព្ពលំ ករិស្សាមា’តិ អាគន្ត្វា ឯស វិទ្ធោ ភវិស្សតិ មញ្ញេ’’តិ សរីរំ បរិវត្តេត្វា វិទ្ធដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោ វិទ្ធដ្ឋានំ អទិស្វា ‘‘កត្ថ វិទ្ធោសិ, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ‘‘នាហំ, មហារាជ, អញ្ញេន វិទ្ធោ, អហំ បន អត្តនាវ អត្តានំ ហទយេ វិជ្ឈិ’’ន្តិ វត្វា ឧដ្ឋាយ និសីទិត្វា ឥមា គាថា អវោច –

១. ‘‘សង្កប្បរាគធោតេន, វិតក្កនិសិតេន ច;

នាលង្កតេន ភទ្រេន, ឧសុការាកតេន ច.

២. ‘‘ន កណ្ណាយតមុត្តេន, នាបិ មោរូបសេវិនា;

តេនម្ហិ ហទយេ វិទ្ធោ, សព្ពង្គបរិទាហិនា.

៣. ‘‘អាវេធញ្ច ន បស្សាមិ, យតោ រុហិរមស្សវេ;

យាវ អយោនិសោ ចិត្តំ, សយំ មេ ទុក្ខមាភត’’ន្តិ.

តត្ថ សង្កប្បរាគធោតេនាតិ កាមវិតក្កសម្បយុត្តរាគធោតេន. វិតក្កនិសិតេន ចាតិ តេនេវ រាគោទកេន វិតក្កបាសាណេ និសិតេន. នាលង្កតេន ភទ្រេនាតិ នេវ អលង្កតេន ភទ្រេន, អនលង្កតេន ពីភច្ឆេនាតិ អត្ថោ. ឧសុការាកតេន ចាតិ ឧសុការេហិបិ អកតេន. ន កណ្ណាយតមុត្តេនាតិ យាវ ទក្ខិណកណ្ណចូឡកំ អាកឌ្ឍិត្វា អមុត្តកេន. នាបិ មោរូបសេវិនាតិ មោរបត្តគិជ្ឈបត្តាទីហិ អកតូបសេវនេន. តេនម្ហិ ហទយេ វិទ្ធោតិ តេន កិលេសកណ្ឌេនាហំ ហទយេ វិទ្ធោ អម្ហិ. សព្ពង្គបរិទាហិនាតិ សព្ពានិ អង្គានិ បរិទហនសមត្ថេន. មហារាជ, តេន ហិ កិលេសកណ្ឌេន ហទយេ វិទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ មម អគ្គិ បទិត្តានិវ សព្ពានិ អង្គានិ ឌយ្ហន្តីតិ ទស្សេតិ.

អាវេធញ្ច ន បស្សាមីតិ វិទ្ធដ្ឋានេ វណញ្ច ន បស្សាមិ. យតោ រុហិរមស្សវេតិ យតោ មេ អាវេធតោ លោហិតំ បគ្ឃរេយ្យ, តំ ន បស្សាមីតិ អត្ថោ. យាវ អយោនិសោ ចិត្តន្តិ ឯត្ថ យាវាតិ ទឡ្ហត្ថេ និបាតោ, អតិវិយ ទឡ្ហំ កត្វា អយោនិសោ ចិត្តំ វឌ្ឍិតន្តិ អត្ថោ. សយំ មេ ទុក្ខមាភតន្តិ អត្តនាវ មយា អត្តនោ ទុក្ខំ អានីតន្តិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ឥមាហិ តីហិ គាថាហិ រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេត្វា រាជានំ បណ្ណសាលតោ ពហិ កត្វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា នដ្ឋំ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា បណ្ណសាលាយ និក្ខមិត្វា អាកាសេ និសិន្នោ រាជានំ ឱវទិត្វា ‘‘មហារាជ, អហំ ហិមវន្តមេវ គមិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘ន សក្កា, ភន្តេ, គន្តុ’’ន្តិ វុច្ចមានោបិ ‘‘មហារាជ, មយា ឥធ វសន្តេន ឯវរូបោ វិប្បការោ បត្តោ, ឥទានិ ន សក្កា ឥធ វសិតុ’’ន្តិ រញ្ញោ យាចន្តស្សេវ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា ហិមវន្តំ គន្ត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិ. កេចិ សោតាបន្នា, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ, កេចិ អរហន្តោ អហេសុំ. ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សង្កប្បរាគជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[២៥២] ២. តិលមុដ្ឋិជាតកវណ្ណនា

អជ្ជាបិ មេ តំ មនសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ កោធនំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. អញ្ញតរោ កិរ, ភិក្ខុ, កោធនោ អហោសិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ កុប្បិ អភិសជ្ជិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាត្វាកាសិ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកោ នាម ភិក្ខុ កោធនោ ឧបាយាសពហុលោ ឧទ្ធនេ បក្ខិត្តលោណំ វិយ តដតដាយន្តោ វិចរតិ, ឯវរូបេ និក្កោធនេ ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិតោ សមានោ កោធមត្តម្បិ និគ្គណ្ហិតុំ ន សក្កោតី’’តិ. សត្ថា តេសំ កថំ សុត្វា ឯកំ ភិក្ខុំ បេសេត្វា តំ ភិក្ខុំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ភិក្ខុ, កោធនោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ អយំ កោធនោ អហោសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ តស្ស បុត្តោ ព្រហ្មទត្តកុមារោ នាម អហោសិ. បោរាណករាជានោ ច អត្តនោ បុត្តេ ‘‘ឯវំ ឯតេ និហតមានទប្បា សីតុណ្ហក្ខមា លោកចារិត្តញ្ញូ ច ភវិស្សន្តី’’តិ អត្តនោ នគរេ ទិសាបាមោក្ខអាចរិយេ វិជ្ជមានេបិ សិប្បុគ្គហណត្ថាយ ទូរេ តិរោរដ្ឋំ បេសេន្តិ, តស្មា សោបិ រាជា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ បុត្តំ បក្កោសាបេត្វា ឯកបដលិកឧបាហនា ច បណ្ណច្ឆត្តញ្ច កហាបណសហស្សញ្ច ទត្វា ‘‘តាត, តក្កសិលំ គន្ត្វា សិប្បំ ឧគ្គណ្ហា’’តិ បេសេសិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន តក្កសិលំ បត្វា អាចរិយស្ស គេហំ បុច្ឆិត្វា អាចរិយេ មាណវកានំ សិប្បំ វាចេត្វា ឧដ្ឋាយ ឃរទ្វារេ ចង្កមន្តេ គេហំ គន្ត្វា យស្មិំ ឋានេ ឋិតោ អាចរិយំ អទ្ទស, តត្ថេវ ឧបាហនា ឱមុញ្ចិត្វា ឆត្តញ្ច អបនេត្វា អាចរិយំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. សោ តស្ស កិលន្តភាវំ ញត្វា អាគន្តុកសង្គហំ ការេសិ. កុមារោ ភុត្តភោជនោ ថោកំ វិស្សមិត្វា អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ, ‘‘កុតោ អាគតោសិ, តាតា’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ពារាណសិតោ’’តិ អាហ. ‘‘កស្ស បុត្តោសី’’តិ? ‘‘ពារាណសិរញ្ញោ’’តិ. ‘‘កេនត្ថេនាគតោសី’’តិ? ‘‘សិប្បំ ឧគ្គណ្ហត្ថាយា’’តិ. ‘‘កិំ តេ អាចរិយភាគោ អាភតោ, ឧទាហុ ធម្មន្តេវាសិកោ ហោតុកាមោសី’’តិ? សោ ‘‘អាចរិយភាគោ មេ អាភតោ’’តិ វត្វា អាចរិយស្ស បាទមូលេ សហស្សត្ថវិកំ ឋបេត្វា វន្ទិ.

ធម្មន្តេវាសិកា ទិវា អាចរិយស្ស កម្មំ កត្វា រត្តិំ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តិ, អាចរិយភាគទាយកា គេហេ ជេដ្ឋបុត្តា វិយ ហុត្វា សិប្បមេវ ឧគ្គណ្ហន្តិ. តស្មា សោបិ អាចរិយោ សល្លហុកេន សុភនក្ខត្តេន កុមារស្ស សិប្បំ បដ្ឋបេសិ. កុមារោបិ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តោ ឯកទិវសំ អាចរិយេន សទ្ធិំ ន្ហាយិតុំ អគមាសិ. អថេកា មហល្លិកា ឥត្ថី តិលានិ សេតេ កត្វា បត្ថរិត្វា រក្ខមានា និសីទិ. កុមារោ សេតតិលេ ទិស្វា ខាទិតុកាមោ ហុត្វា ឯកំ តិលមុដ្ឋិំ គហេត្វា ខាទិ, មហល្លិកា ‘‘តណ្ហាលុកោ ឯសោ’’តិ កិញ្ចិ អវត្វា តុណ្ហី អហោសិ. សោ បុនទិវសេបិ តាយ វេលាយ តថេវ អកាសិ, សាបិ នំ ន កិញ្ចិ អាហ. ឥតរោ តតិយទិវសេបិ តថេវាកាសិ, តទា មហល្លិកា ‘‘ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ អត្តនោ អន្តេវាសិកេហិ មំ វិលុម្បាបេតី’’តិ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទិ. អាចរិយោ និវត្តិត្វា ‘‘កិំ ឯតំ, អម្មា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាមិ, អន្តេវាសិកោ តេ មយា កតានំ សេតតិលានំ អជ្ជេកំ មុដ្ឋិំ ខាទិ, ហិយ្យោ ឯកំ, បរេ ឯកំ, ននុ ឯវំ ខាទន្តោ មម សន្តកំ សព្ពំ នាសេស្សតី’’តិ. ‘‘អម្ម, មា រោទិ, មូលំ តេ ទាបេស្សាមី’’តិ. ‘‘ន មេ, សាមិ, មូលេនត្ថោ, យថា បនេស កុមារោ បុន ឯវំ ន ករោតិ, តថា តំ សិក្ខាបេហី’’តិ. អាចរិយោ ‘‘តេន ហិ បស្ស, អម្មា’’តិ ទ្វីហិ មាណវេហិ តំ កុមារំ ទ្វីសុ ហត្ថេសុ គាហាបេត្វា វេឡុបេសិកំ គហេត្វា ‘‘បុន ឯវរូបំ មា អកាសី’’តិ តិក្ខត្តុំ បិដ្ឋិយំ បហរិ. កុមារោ អាចរិយស្ស កុជ្ឈិត្វា រត្តានិ អក្ខីនិ កត្វា បាទបិដ្ឋិតោ យាវ កេសមត្ថកា ឱលោកេសិ. សោបិស្ស កុជ្ឈិត្វា ឱលោកិតភាវំ អញ្ញាសិ. កុមារោ សិប្បំ និដ្ឋាបេត្វា ‘‘អនុយោគំ ទត្វា មារាបេតព្ពោ ឯស មយា’’តិ តេន កតទោសំ ហទយេ ឋបេត្វា គមនកាលេ អាចរិយំ វន្ទិត្វា ‘‘យទាហំ, អាចរិយ, ពារាណសិរជ្ជំ បត្វា តុម្ហាកំ សន្តិកំ បេសេស្សាមិ, តទា តុម្ហេ អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ សសិនេហោ វិយ បដិញ្ញំ គហេត្វា បក្កាមិ.

សោ ពារាណសិំ បត្វា មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា សិប្បំ ទស្សេសិ. រាជា ‘‘ជីវមានេន មេ បុត្តោ ទិដ្ឋោ, ជីវមានោវស្ស រជ្ជសិរិំ បស្សាមី’’តិ បុត្តំ រជ្ជេ បតិដ្ឋាបេសិ. សោ រជ្ជសិរិំ អនុភវមានោ អាចរិយេន កតទោសំ សរិត្វា ឧប្បន្នកោធោ ‘‘មារាបេស្សាមិ ន’’ន្តិ បក្កោសនត្ថាយ អាចរិយស្ស ទូតំ បាហេសិ. អាចរិយោ ‘‘តរុណកាលេ នំ សញ្ញាបេតុំ ន សក្ខិស្សាមី’’តិ អគន្ត្វា តស្ស រញ្ញោ មជ្ឈិមវយកាលេ ‘‘ឥទានិ នំ សញ្ញាបេតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា រាជទ្វារេ ឋត្វា ‘‘តក្កសិលាចរិយោ អាគតោ’’តិ អារោចាបេសិ. រាជា តុដ្ឋោ ព្រាហ្មណំ បក្កោសាបេត្វា តំ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតំ ទិស្វាវ កោធំ ឧប្បាទេត្វា រត្តានិ អក្ខីនិ កត្វា អមច្ចេ អាមន្តេត្វា ‘‘ភោ, អជ្ជាបិ មេ អាចរិយេន បហដដ្ឋានំ រុជ្ជតិ, អាចរិយោ នលាដេន មច្ចុំ អាទាយ ‘មរិស្សាមី’តិ អាគតោ, អជ្ជស្ស ជីវិតំ នត្ថី’’តិ វត្វា បុរិមា ទ្វេ គាថា អវោច –

៤. ‘‘អជ្ជាបិ មេ តំ មនសិ, យំ មំ ត្វំ តិលមុដ្ឋិយា;

ពាហាយ មំ គហេត្វាន, លដ្ឋិយា អនុតាឡយិ.

៥. ‘‘ននុ ជីវិតេ ន រមសិ, យេនាសិ ព្រាហ្មណាគតោ;

យំ មំ ពាហា គហេត្វាន, តិក្ខត្តុំ អនុតាឡយី’’តិ.

តត្ថ យំ មំ ពាហាយ មន្តិ ទ្វីសុ បទេសុ ឧបយោគវចនំ អនុតាឡនគហណាបេក្ខំ. យំ មំ ត្វំ តិលមុដ្ឋិយា ការណា អនុតាឡយិ, អនុតាឡេន្តោ ច មំ ពាហាយ គហេត្វា អនុតាឡយិ, តំ អនុតាឡនំ អជ្ជាបិ មេ មនសីតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. ននុ ជីវិតេ ន រមសីតិ មញ្ញេ ត្វំ អត្តនោ ជីវិតម្ហិ នាភិរមសិ. យេនាសិ ព្រាហ្មណាគតោតិ យស្មា ព្រាហ្មណ ឥធ មម សន្តិកំ អាគតោសិ. យំ មំ ពាហា គហេត្វានាតិ យំ មម ពាហា គហេត្វា, យំ មំ ពាហាយ គហេត្វាតិបិ អត្ថោ. តិក្ខត្តុំ អនុតាឡយីតិ តយោ វារេ វេឡុលដ្ឋិយា តាឡេសិ, អជ្ជ ទានិ តស្ស ផលំ វិន្ទាហីតិ នំ មរណេន សន្តជ្ជេន្តោ ឯវមាហ.

តំ សុត្វា អាចរិយោ តតិយំ គាថមាហ –

៦. ‘‘អរិយោ អនរិយំ កុព្ពន្តំ, យោ ទណ្ឌេន និសេធតិ;

សាសនំ តំ ន តំ វេរំ, ឥតិ នំ បណ្ឌិតា វិទូ’’តិ.

តត្ថ អរិយោតិ សុន្ទរាធិវចនមេតំ. សោ បន អរិយោ ចតុព្ពិធោ ហោតិ អាចារអរិយោ ទស្សនអរិយោ លិង្គអរិយោ បដិវេធអរិយោតិ. តត្ថ មនុស្សោ វា ហោតុ តិរច្ឆានោ វា, អរិយាចារេ ឋិតោ អាចារអរិយោ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អរិយវត្តសិ វក្កង្គ, យោ បិណ្ឌមបចាយតិ;

ចជាមិ តេ តំ ភត្តារំ, គច្ឆថូភោ យថាសុខ’’ន្តិ. (ជា. ២.២១.១០៦);

រូបេន បន ឥរិយាបថេន ច បាសាទិកេន ទស្សនីយេន សមន្នាគតោ ទស្សនអរិយោ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អរិយាវកាសោសិ បសន្ននេត្តោ, មញ្ញេ ភវំ បព្ពជិតោ កុលម្ហា;

កថំ នុ ចិត្តានិ បហាយ ភោគេ, បព្ពជិ និក្ខម្ម ឃរា សបញ្ញា’’តិ. (ជា. ២.១៧.១៤៣);

និវាសនបារុបនលិង្គគ្គហណេន បន សមណសទិសោ ហុត្វា វិចរន្តោ ទុស្សីលោបិ លិង្គអរិយោ នាម. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘ឆទនំ កត្វាន សុព្ពតានំ, បក្ខន្ទី កុលទូសកោ បគព្ភោ;

មាយាវី អសញ្ញតោ បលាបោ, បតិរូបេន ចរំ ស មគ្គទូសី’’តិ.

ពុទ្ធាទយោ បន បដិវេធអរិយា នាម. តេន វុត្តំ – ‘‘អរិយា វុច្ចន្តិ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ចា’’តិ. តេសុ ឥធ អាចារអរិយោវ អធិប្បេតោ.

អនរិយន្តិ ទុស្សីលំ បាបធម្មំ. កុព្ពន្តន្តិ បាណាតិបាតាទិកំ បញ្ចវិធទុស្សីល្យកម្មំ ករោន្តំ, ឯកមេវ វា ឯតំ អត្ថបទំ, អនរិយំ ហីនំ លាមកំ បញ្ចវេរភយកម្មំ ករោន្តំ បុគ្គលំ. យោតិ ខត្តិយាទីសុ យោ កោចិ. ទណ្ឌេនាតិ យេន កេនចិ បហរណកេន. និសេធតីតិ ‘‘មា បុន ឯវរូបំ ករី’’តិ បហរន្តោ និវារេតិ. សាសនំ តំ ន តំ វេរន្តិ តំ, មហារាជ, អកត្តព្ពំ ករោន្តេ បុត្តធីតរោ វា អន្តេវាសិកេ វា ឯវំ បហរិត្វា និសេធនំ នាម ឥមស្មិំ លោកេ សាសនំ អនុសិដ្ឋិ ឱវាទោ, ន វេរំ. ឥតិ នំ បណ្ឌិតា វិទូតិ ឯវមេតំ បណ្ឌិតា ជានន្តិ. តស្មា, មហារាជ, ត្វម្បិ ឯវំ ជាន, ន ឯវរូបេ ឋានេ វេរំ កាតុំ អរហសិ. សចេ ហិ ត្វំ, មហារាជ, មយា ឯវំ សិក្ខាបិតោ នាភវិស្ស, អថ គច្ឆន្តេ កាលេ បូវសក្ខលិអាទីនិ ចេវ ផលាផលាទីនិ ច ហរន្តោ ចោរកម្មេសុ បលុទ្ធោ អនុបុព្ពេន សន្ធិច្ឆេទនបន្ថទូហនគាមឃាតកាទីនិ កត្វា ‘‘រាជាបរាធិកោ ចោរោ’’តិ សហោឌ្ឍំ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សិតោ ‘‘គច្ឆថស្ស ទោសានុរូបំ ទណ្ឌំ ឧបនេថា’’តិ ទណ្ឌភយំ បាបុណិស្ស, កុតោ តេ ឯវរូបា សម្បត្តិ អភវិស្ស, ននុ មំ និស្សាយ ឥទំ ឥស្សរិយំ តយា លទ្ធន្តិ ឯវំ អាចរិយោ រាជានំ សញ្ញាបេសិ. បរិវារេត្វា ឋិតា អមច្ចាបិស្ស កថំ សុត្វា ‘‘សច្ចំ, ទេវ, ឥទំ ឥស្សរិយំ តុម្ហាកំ អាចរិយស្សេវ សន្តក’’ន្តិ អាហំសុ.

តស្មិំ ខណេ រាជា អាចរិយស្ស គុណំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘សព្ពិស្សរិយំ តេ, អាចរិយ, ទម្មិ, រជ្ជំ បដិច្ឆា’’តិ អាហ. អាចរិយោ ‘‘ន មេ, មហារាជ, រជ្ជេនត្ថោ’’តិ បដិក្ខិបិ. រាជា តក្កសិលំ បេសេត្វា អាចរិយស្ស បុត្តទារំ អាហរាបេត្វា មហន្តំ ឥស្សរិយំ ទត្វា តមេវ បុរោហិតំ កត្វា បិតុដ្ឋានេ ឋបេត្វា តស្សោវាទេ ឋិតោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សគ្គបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ កោធនោ ភិក្ខុ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិ, ពហូ ជនា សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិនោ អហេសុំ. ‘‘តទា រាជា កោធនោ ភិក្ខុ អហោសិ, អាចរិយោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

តិលមុដ្ឋិជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[២៥៣] ៣. មណិកណ្ឋជាតកវណ្ណនា

មមន្នបានន្តិ ឥទំ សត្ថា អាឡវិំ និស្សាយ អគ្គាឡវេ ចេតិយេ វិហរន្តោ កុដិការសិក្ខាបទំ (បារា. ៣៤២) អារព្ភ កថេសិ. អាឡវកា ហិ ភិក្ខូ សញ្ញាចិកាយ កុដិយោ ការយមានា យាចនពហុលា វិញ្ញត្តិពហុលា វិហរិំសុ ‘‘បុរិសំ ទេថ, បុរិសត្ថករំ ទេថា’’តិអាទីនិ វទន្តា. មនុស្សា ឧបទ្ទុតា យាចនាយ ឧបទ្ទុតា វិញ្ញត្តិយា ភិក្ខូ ទិស្វា ឧព្ពិជ្ជិំសុបិ ឧត្តសិំសុបិ បលាយិំសុបិ. អថាយស្មា មហាកស្សបោ អាឡវិំ ឧបសង្កមិត្វា បិណ្ឌាយ បាវិសិ, មនុស្សា ថេរម្បិ ទិស្វា តថេវ បដិបជ្ជិំសុ. សោ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘បុព្ពាយំ, អាវុសោ, អាឡវី សុលភបិណ្ឌា, ឥទានិ កស្មា ទុល្លភបិណ្ឌា ជាតា’’តិ បុច្ឆិត្វា តំ ការណំ សុត្វា ភគវតិ អាឡវិំ អាគន្ត្វា អគ្គាឡវចេតិយេ វិហរន្តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. សត្ថា ឯតស្មិំ ការណេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា អាឡវកេ ភិក្ខូ បដិបុច្ឆិ – ‘‘សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, សញ្ញាចិកាយ កុដិយោ ការេថា’’តិ. ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ តេ ភិក្ខូ គរហិត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, យាចនា នាមេសា សត្តរតនបរិបុណ្ណេ នាគភវនេ វសន្តានំ នាគានម្បិ អមនាបា, បគេវ មនុស្សានំ, យេសំ ឯកំ កហាបណកំ ឧប្បាទេន្តានំ បាសាណតោ មំសំ ឧប្បាដនកាលោ វិយ ហោតី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ មហាវិភវេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស អាធាវិត្វា បរិធាវិត្វា វិចរណកាលេ អញ្ញោបិ បុញ្ញវា សត្តោ តស្ស មាតុ កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិ. តេ ឧភោបិ ភាតរោ វយប្បត្តា មាតាបិតូនំ កាលកិរិយាយ សំវិគ្គហទយា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា គង្គាតីរេ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា វសិំសុ. តេសុ ជេដ្ឋស្ស ឧបរិគង្គាយ បណ្ណសាលា អហោសិ, កនិដ្ឋស្ស អធោគង្គាយ. អថេកទិវសំ មណិកណ្ឋោ នាម នាគរាជា នាគភវនា និក្ខមិត្វា គង្គាតីរេ មាណវកវេសេន វិចរន្តោ កនិដ្ឋស្ស អស្សមំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, តេ អញ្ញមញ្ញំ សម្មោទនីយកថំ កថេត្វា វិស្សាសិកា អហេសុំ, វិនា វត្តិតុំ នាសក្ខិំសុ. មណិកណ្ឋោ អភិណ្ហំ កនិដ្ឋតាបសស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា កថាសល្លាបេន និសីទិត្វា គមនកាលេ តាបសេ សិនេហេន អត្តភាវំ វិជហិត្វា ភោគេហិ តាបសំ បរិក្ខិបន្តោ បរិស្សជិត្វា ឧបរិមុទ្ធនិ មហន្តំ ផណំ ធារេត្វា ថោកំ វសិត្វា តំ សិនេហំ វិនោទេត្វា សរីរំ វិនិវេឋេត្វា តាបសំ វន្ទិត្វា សកដ្ឋានមេវ គច្ឆតិ. តាបសោ តស្ស ភយេន កិសោ អហោសិ លូខោ ទុព្ពណ្ណោ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតោ ធមនិសន្ថតគត្តោ.

សោ ឯកទិវសំ ភាតុ សន្តិកំ អគមាសិ. អថ នំ សោ បុច្ឆិ – ‘‘កិស្ស, ត្វំ ភោ, កិសោ លូខោ ទុព្ពណ្ណោ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតោ ធមនិសន្ថតគត្តោ’’តិ. សោ តស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘កិំ បន, ត្វំ ភោ, តស្ស នាគរាជស្ស អាគមនំ ឥច្ឆសិ, ន ឥច្ឆសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘ន ឥច្ឆាមី’’តិ វត្វា ‘‘សោ បន នាគរាជា តវ សន្តិកំ អាគច្ឆន្តោ កិំ បិឡន្ធនំ បិឡន្ធិត្វា អាគច្ឆតី’’តិ វុត្តេ ‘‘មណិរតន’’ន្តិ អាហ. តេន ហិ ត្វំ តស្មិំ នាគរាជេ តវ សន្តិកំ អាគន្ត្វា អនិសិន្នេយេវ ‘‘មណិំ មេ ទេហី’’តិ យាច, ឯវំ សោ នាគោ តំ ភោគេហិ អបរិក្ខិបិត្វាវ គមិស្សតិ. បុនទិវសេ អស្សមបទទ្វារេ ឋត្វា អាគច្ឆន្តមេវ នំ យាចេយ្យាសិ, តតិយទិវសេ គង្គាតីរេ ឋត្វា ឧទកា ឧម្មុជ្ជន្តមេវ នំ យាចេយ្យាសិ, ឯវំ សោ តវ សន្តិកំ បុន ន អាគមិស្សតីតិ.

តាបសោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា អត្តនោ បណ្ណសាលំ គន្ត្វា បុនទិវសេ នាគរាជានំ អាគន្ត្វា ឋិតមត្តមេវ ‘‘ឯតំ អត្តនោ បិឡន្ធនមណិំ មេ ទេហី’’តិ យាចិ, សោ អនិសីទិត្វាវ បលាយិ. អថ នំ ទុតិយទិវសេ អស្សមបទទ្វារេ ឋត្វា អាគច្ឆន្តមេវ ‘‘ហិយ្យោ មេ មណិរតនំ នាទាសិ, អជ្ជ ទានំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. នាគោ អស្សមបទំ អបវិសិត្វាវ បលាយិ. តតិយទិវសេ ឧទកតោ ឧម្មុជ្ជន្តមេវ នំ ‘‘អជ្ជ មេ តតិយោ ទិវសោ យាចន្តស្ស, ទេហិ ទានិ មេ ឯតំ មណិរតន’’ន្តិ អាហ. នាគរាជា ឧទកេ ឋត្វាវ តាបសំ បដិក្ខិបន្តោ ទ្វេ គាថា អាហ –

៧. ‘‘មមន្នបានំ វិបុលំ ឧឡារំ, ឧប្បជ្ជតីមស្ស មណិស្ស ហេតុ;

តំ តេ ន ទស្សំ អតិយាចកោសិ, ន ចាបិ តេ អស្សមមាគមិស្សំ.

៨. ‘‘សុសូ យថា សក្ខរធោតបាណី, តាសេសិមំ សេលំ យាចមានោ;

តំ តេ ន ទស្សំ អតិយាចកោសិ, ន ចាបិ តេ អស្សមមាគមិស្ស’’ន្តិ.

តត្ថ មមន្នបានន្តិ មម យាគុភត្តាទិទិព្ពភោជនំ អដ្ឋបានកភេទញ្ច ទិព្ពបានំ. វិបុលន្តិ ពហុ. ឧឡារន្តិ សេដ្ឋំ បណីតំ. តំ តេតិ តំ មណិំ តុយ្ហំ. អតិយាចកោសីតិ កាលញ្ច បមាណញ្ច អតិក្កមិត្វា អជ្ជ តីណិ ទិវសានិ មយ្ហំ បិយំ មនាបំ មណិរតនំ យាចមានោ អតិក្កម្ម យាចកោសិ. ន ចាបិ តេតិ ន កេវលំ ន ទស្សំ, អស្សមម្បិ តេ នាគមិស្សំ. សុសូ យថាតិ យថា នាម យុវា តរុណមនុស្សោ. សក្ខរធោតបាណីតិ សក្ខរាយ ធោតបាណិ, តេលេន បាសាណេ ធោតអសិហត្ថោ. តាសេសិមំ សេលំ យាចមានោតិ ឥមំ មណិំ យាចន្តោ ត្វំ កញ្ចនថរុខគ្គំ អព្ពាហិត្វា ‘‘សីសំ តេ ឆិន្ទាមី’’តិ វទន្តោ តរុណបុរិសោ វិយ មំ តាសេសិ.

ឯវំ វត្វា សោ នាគរាជា ឧទកេ និមុជ្ជិត្វា អត្តនោ នាគភវនមេវ គន្ត្វា ន បច្ចាគញ្ឆិ. អថ សោ តាបសោ តស្ស ទស្សនីយស្ស នាគរាជស្ស អទស្សនេន ភិយ្យោសោមត្តាយ កិសោ អហោសិ លូខោ ទុព្ពណ្ណោ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតោ ធមនិសន្ថតគត្តោ. អថ ជេដ្ឋតាបសោ ‘‘កនិដ្ឋស្ស បវត្តិំ ជានិស្សាមី’’តិ តស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា តំ ភិយ្យោសោមត្តាយ បណ្ឌុរោគិនំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ, ត្វំ ភិយ្យោសោមត្តាយ បណ្ឌុរោគី ជាតោ’’តិ វត្វា ‘‘តស្ស ទស្សនីយស្ស នាគរាជស្ស អទស្សនេនា’’តិ សុត្វា ‘‘អយំ តាបសោ នាគរាជានំ វិនា វត្តិតុំ ន សក្កោតី’’តិ សល្លក្ខេត្វា តតិយំ គាថមាហ –

៩. ‘‘ន តំ យាចេ យស្ស បិយំ ជិគីសេ, ទេស្សោ ហោតិ អតិយាចនាយ;

នាគោ មណិំ យាចិតោ ព្រាហ្មណេន, អទស្សនំយេវ តទជ្ឈគមា’’តិ.

តត្ថ ន តំ យាចេតិ តំ ភណ្ឌំ ន យាចេយ្យ. យស្ស បិយំ ជិគីសេតិ យំ ភណ្ឌំ អស្ស បុគ្គលស្ស បិយន្តិ ជានេយ្យ. ទេស្សោ ហោតីតិ អប្បិយោ ហោតិ. អតិយាចនាយាតិ បមាណំ អតិក្កមិត្វា វរភណ្ឌំ យាចន្តោ តាយ អតិយាចនាយ. អទស្សនំយេវ តទជ្ឈគមាតិ តតោ បដ្ឋាយ អទស្សនមេវ គតោតិ.

ឯវំ បន តំ វត្វា ‘‘ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ មា សោចី’’តិ សមស្សាសេត្វា ជេដ្ឋភាតា អត្តនោ អស្សមមេវ គតោ. អថាបរភាគេ តេ ទ្វេបិ ភាតរោ អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណា អហេសុំ.

សត្ថា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, សត្តរតនបរិបុណ្ណេ នាគភវនេ វសន្តានំ នាគានម្បិ យាចនា នាម អមនាបា, កិមង្គំ បន មនុស្សាន’’ន្តិ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កនិដ្ឋោ អានន្ទោ អហោសិ, ជេដ្ឋោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មណិកណ្ឋជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[២៥៤] ៤. កុណ្ឌកកុច្ឆិសិន្ធវជាតកវណ្ណនា

ភុត្វា តិណបរិឃាសន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សារិបុត្តត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិញ្ហិ សមយេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ សាវត្ថិយំ វស្សំ វសិត្វា ចារិកំ ចរិត្វា បុន បច្ចាគតេ មនុស្សា ‘‘អាគន្តុកសក្ការំ ករិស្សាមា’’តិ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទទន្តិ. វិហារេ ឯកំ ធម្មឃោសកភិក្ខុំ ឋបេសុំ, សោ យេ យេ អាគន្ត្វា យត្តកេ ភិក្ខូ ឥច្ឆន្តិ, តេសំ តេសំ ភិក្ខូ វិចារេត្វា ទេតិ.

អថេកា ទុគ្គតមហល្លិកា ឥត្ថី ឯកមេវ បដិវីសំ សជ្ជេត្វា តេសំ តេសំ មនុស្សានំ ភិក្ខូសុ វិចារេត្វា ទិន្នេសុ ឧស្សូរេ ធម្មឃោសកស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា ‘‘មយ្ហំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទេថា’’តិ អាហ. សោ ‘‘មយា សព្ពេ ភិក្ខូ វិចារេត្វា ទិន្នា, សារិបុត្តត្ថេរោ បន វិហារេយេវ, ត្វំ តស្ស ភិក្ខំ ទេហី’’តិ អាហ. សា ‘‘សាធូ’’តិ តុដ្ឋចិត្តា ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ ឋត្វា ថេរស្ស អាគតកាលេ វន្ទិត្វា ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា ឃរំ នេត្វា និសីទាបេសិ. ‘‘ឯកាយ កិរ មហល្លិកាយ ធម្មសេនាបតិ អត្តនោ ឃរេ និសីទាបិតោ’’តិ ពហូនិ សទ្ធានិ កុលានិ អស្សោសុំ. តេសុ រាជា បស្សេនទី កោសលោ តំ បវត្តិំ សុត្វា តស្សា សាដកេន ចេវ សហស្សត្ថវិកាយ ច សទ្ធិំ ភត្តភាជនានិ បហិណិ ‘‘មយ្ហំ អយ្យំ បរិវិសមានា ឥមំ សាដកំ និវាសេត្វា ឥមេ កហាបណេ វឡញ្ជេត្វា ថេរំ បរិវិសតូ’’តិ. យថា ច រាជា, ឯវំ អនាថបិណ្ឌិកោ ចូឡអនាថបិណ្ឌិកោ វិសាខា ច មហាឧបាសិកា បហិណិ. អញ្ញានិបិ បន កុលានិ ឯកសតទ្វិសតាទិវសេន អត្តនោ អត្តនោ ពលានុរូបេន កហាបណេ បហិណិំសុ. ឯវំ ឯកាហេនេវ សា មហល្លិកា សតសហស្សមត្តំ លភិ. ថេរោ បន តាយ ទិន្នយាគុមេវ បិវិត្វា តាយ កតខជ្ជកមេវ បក្កភត្តមេវ ច បរិភុញ្ជិត្វា អនុមោទនំ កត្វា តំ មហល្លិកំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា វិហារមេវ អគមាសិ.

ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ ថេរស្ស គុណកថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, ធម្មសេនាបតិ មហល្លិកគហបតានិំ ទុគ្គតភាវតោ មោចេសិ, បតិដ្ឋា អហោសិ. តាយ ទិន្នមាហារំ អជិគុច្ឆន្តោ បរិភុញ្ជី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ ឥទានេវ ឯតិស្សា មហល្លិកាយ អវស្សយោ ជាតោ, ន ច ឥទានេវ តាយ ទិន្នំ អាហារំ អជិគុច្ឆន្តោ បរិភុញ្ជតិ, បុព្ពេបិ បរិភុញ្ជិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ឧត្តរាបថេ អស្សវាណិជកុលេ និព្ពត្តិ. ឧត្តរាបថជនបទតោ បញ្ចសតា អស្សវាណិជា អស្សេ ពារាណសិំ អានេត្វា វិក្កិណន្តិ. អញ្ញតរោបិ អស្សវាណិជោ បញ្ចអស្សសតានិ អាទាយ ពារាណសិមគ្គំ បដិបជ្ជិ. អន្តរាមគ្គេ ច ពារាណសិតោ អវិទូរេ ឯកោ និគមគាមោ អត្ថិ, តត្ថ បុព្ពេ មហាវិភវោ សេដ្ឋិ អហោសិ. តស្ស មហន្តំ និវេសនំ, តំ បន កុលំ អនុក្កមេន បរិក្ខយំ គតំ, ឯកាវ មហល្លិកា អវសិដ្ឋា, សា តស្មិំ និវេសនេ វសតិ. អថ សោ អស្សវាណិជោ តំ និគមគាមំ បត្វា ‘‘វេតនំ ទស្សាមី’’តិ តស្សា និវេសនេ និវាសំ គណ្ហិត្វា អស្សេ ឯកមន្តេ ឋបេសិ. តំទិវសមេវស្ស ឯកិស្សា អាជានីយាវឡវាយ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. សោ ទ្វេ តយោ ទិវសេ វសិត្វា អស្សេ ពលំ គាហាបេត្វា ‘‘រាជានំ បស្សិស្សាមី’’តិ អស្សេ អាទាយ បាយាសិ. អថ នំ មហល្លិកា ‘‘គេហវេតនំ ទេហី’’តិ វត្វា ‘‘សាធុ, អម្ម, ទេមី’’តិ វុត្តេ ‘‘តាត, វេតនំ មេ ទទមានោ ឥមម្បិ អស្សបោតកំ វេតនតោ ខណ្ឌេត្វា ទេហី’’តិ អាហ. វាណិជោ តថា កត្វា បក្កាមិ. សា តស្មិំ អស្សបោតកេ បុត្តសិនេហំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា អវស្សាវនឈាមកភត្តវិឃាសតិណានិ ទត្វា តំ បដិជគ្គិ.

អថាបរភាគេ ពោធិសត្តោ បញ្ច អស្សសតានិ អាទាយ អាគច្ឆន្តោ តស្មិំ គេហេ និវាសំ គណ្ហិ. កុណ្ឌកខាទកស្ស សិន្ធវបោតកស្ស ឋិតដ្ឋានតោ គន្ធំ ឃាយិត្វា ឯកអស្សោបិ គេហំ បវិសិតុំ នាសក្ខិ. ពោធិសត្តោ មហល្លិកំ បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, កច្ចិ ឥមស្មិំ គេហេ អស្សោ អត្ថី’’តិ. ‘‘តាត, អញ្ញោ អស្សោ នាម នត្ថិ, អហំ បន បុត្តំ កត្វា ឯកំ អស្សបោតកំ បដិជគ្គាមិ, សោ ឯត្ថ អត្ថី’’តិ. ‘‘កហំ សោ, អម្មា’’តិ? ‘‘ចរិតុំ គតោ, តាតា’’តិ. ‘‘កាយ វេលាយ អាគមិស្សតិ, អម្មា’’តិ? ‘‘សាយន្ហេ, តាតា’’តិ. ពោធិសត្តោ តស្ស អាគមនំ បដិមានេន្តោ អស្សេ ពហិ ឋបេត្វាវ និសីទិ. សិន្ធវបោតកោបិ វិចរិត្វា កាលេយេវ អាគមិ. ពោធិសត្តោ កុណ្ឌកកុច្ឆិសិន្ធវបោតកំ ទិស្វា លក្ខណានិ សមានេត្វា ‘‘អយំ សិន្ធវោ អនគ្ឃោ, មហល្លិកាយ មូលំ ទត្វា គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេសិ. សិន្ធវបោតកោបិ គេហំ បវិសិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានេយេវ ឋិតោ. តស្មិំ ខណេ តេ អស្សា គេហំ បវិសិតុំ សក្ខិំសុ.

ពោធិសត្តោ ទ្វីហតីហំ វសិត្វា អស្សេ សន្តប្បេត្វា គច្ឆន្តោ ‘‘អម្ម, ឥមំ អស្សបោតកំ មូលំ គហេត្វា មយ្ហំ ទេហី’’តិ អាហ. ‘‘កិំ វទេសិ, តាត, បុត្តំ វិក្កិណន្តា នាម អត្ថី’’តិ. ‘‘អម្ម, ត្វំ ឯតំ កិំ ខាទាបេត្វា បដិជគ្គសី’’តិ? ‘‘ឱទនកញ្ជិកញ្ច ឈាមកភត្តញ្ច វិឃាសតិណញ្ច ខាទាបេត្វា កុណ្ឌកយាគុញ្ច បាយេត្វា បដិជគ្គាមិ, តាតា’’តិ. ‘‘អម្ម, អហំ ឯតំ លភិត្វា បិណ្ឌរសភោជនំ ភោជេស្សាមិ, ឋិតដ្ឋានេ ចេលវិតានំ បសារេត្វា អត្ថរណបិដ្ឋេ ឋបេស្សាមី’’តិ. ‘‘តាត, ឯវំ សន្តេ មម បុត្តោ ច សុខំ អនុភវតុ, តំ គហេត្វា គច្ឆា’’តិ. អថ ពោធិសត្តោ តស្ស ចតុន្នំ បាទានំ នង្គុដ្ឋស្ស មុខស្ស ច មូលំ ឯកេកំ កត្វា ឆ សហស្សត្ថវិកាយោ ឋបេត្វា មហល្លិកំ នវវត្ថំ និវាសាបេត្វា សិន្ធវបោតកស្ស បុរតោ ឋបេសិ. សោ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា មាតរំ ឱលោកេត្វា អស្សូនិ បវត្តេសិ. សាបិ តស្ស បិដ្ឋិំ បរិមជ្ជិត្វា អាហ – ‘‘មយា បុត្តបោសាវនិកំ លទ្ធំ, ត្វំ, តាត, គច្ឆាហី’’តិ, តទា សោ អគមាសិ.

ពោធិសត្តោ បុនទិវសេ អស្សបោតកស្ស បិណ្ឌរសភោជនំ សជ្ជេត្វា ‘‘វីមំសិស្សាមិ តាវ នំ, ជានាតិ នុ ខោ អត្តនោ ពលំ, ឧទាហុ ន ជានាតី’’តិ ទោណិយំ កុណ្ឌកយាគុំ អាកិរាបេត្វា ទាបេសិ. សោ ‘‘នាហំ ឥមំ ភោជនំ ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ តំ យាគុំ បាយិតុំ ន ឥច្ឆិ. ពោធិសត្តោ តស្ស វីមំសនវសេន បឋមំ គាថមាហ –

១០. ‘‘ភុត្វា តិណបរិឃាសំ, ភុត្វា អាចាមកុណ្ឌកំ;

ឯតំ តេ ភោជនំ អាសិ, កស្មា ទានិ ន ភុញ្ជសី’’តិ.

តត្ថ ភុត្វា តិណបរិឃាសន្តិ ត្វំ បុព្ពេ មហល្លិកាយ ទិន្នំ តេសំ តេសំ ខាទិតាវសេសំ វិឃាសតិណសង្ខាតំ បរិឃាសំ ភុញ្ជិត្វា វឌ្ឍិតោ. ភុត្វា អាចាមកុណ្ឌកន្តិ ឯត្ថ អាចាមោ វុច្ចតិ ឱទនាវសេសំ. កុណ្ឌកន្តិ កុណ្ឌកមេវ. ឯតញ្ច ភុញ្ជិត្វា វឌ្ឍិតោសីតិ ទីបេតិ. ឯតំ តេតិ ឯតំ តវ បុព្ពេ ភោជនំ អាសិ. កស្មា ទានិ ន ភុញ្ជសីតិ មយាបិ តេ តមេវ ទិន្នំ, ត្វំ តំ កស្មា ឥទានិ ន ភុញ្ជសីតិ.

តំ សុត្វា សិន្ធវបោតកោ ឥតរា ទ្វេ គាថា អវោច –

១១. ‘‘យត្ថ បោសំ ន ជានន្តិ, ជាតិយា វិនយេន វា;

ពហុ តត្ថ មហាព្រហ្មេ, អបិ អាចាមកុណ្ឌកំ.

១២. ‘‘ត្វញ្ច ខោមំ បជានាសិ, យាទិសាយំ ហយុត្តមោ;

ជានន្តោ ជានមាគម្ម, ន តេ ភក្ខាមិ កុណ្ឌក’’ន្តិ.

តត្ថ យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ. បោសន្តិ សត្តំ. ជាតិយា វិនយេន វាតិ ‘‘ជាតិសម្បន្នោ វា ឯសោ, ន វា, អាចារយុត្តោ វា, ន វា’’តិ ឯវំ ន ជានន្តិ. មហាព្រហ្មេតិ គរុកាលបនេន អាលបន្តោ អាហ. យាទិសាយន្តិ យាទិសោ អយំ, អត្តានំ សន្ធាយ វទតិ. ជានន្តោ ជានមាគម្មាតិ អហំ អត្តនោ ពលំ ជានន្តោ ជានន្តមេវ តំ អាគម្ម បដិច្ច តវ សន្តិកេ កុណ្ឌកំ កិំ ភុញ្ជិស្សាមិ. ន ហិ ត្វំ កុណ្ឌកំ ភោជាបេតុកាមតាយ ឆ សហស្សានិ ទត្វា មំ គណ្ហីតិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘តំ វីមំសនត្ថាយ តំ មយា កតំ, មា កុជ្ឈី’’តិ តំ សមស្សាសេត្វា សុភោជនំ ភោជេត្វា អាទាយ រាជង្គណំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ បស្សេ បញ្ច អស្សសតានិ ឋបេត្វា ឯកស្មិំ បស្សេ វិចិត្តសាណិំ បរិក្ខិបិត្វា ហេដ្ឋា អត្ថរណំ បត្ថរិត្វា ឧបរិ ចេលវិតានំ ពន្ធិត្វា សិន្ធវបោតកំ ឋបេសិ.

រាជា អាគន្ត្វា អស្សេ ឱលោកេន្តោ ‘‘អយំ អស្សោ កស្មា វិសុំ ឋបិតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘មហារាជ, អយំ សិន្ធវោ ឥមេ អស្សេ វិសុំ អកតោ មោចេស្សតី’’តិ សុត្វា ‘‘សោភនោ, ភោ, សិន្ធវោ’’តិ បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ វត្វា ‘‘តេន ហិស្ស ជវំ បស្សិស្សាមី’’តិ វុត្តេ តំ អស្សំ កប្បេត្វា អភិរុហិត្វា ‘‘បស្ស, មហារាជា’’តិ មនុស្សេ ឧស្សារេត្វា រាជង្គណេ អស្សំ បាហេសិ. សព្ពំ រាជង្គណំ និរន្តរំ អស្សបន្តីហិ បរិក្ខិត្តមិវាហោសិ. បុន ពោធិសត្តោ ‘‘បស្ស, មហារាជ, សិន្ធវបោតកស្ស វេគ’’ន្តិ វិស្សជ្ជេសិ, ឯកបុរិសោបិ នំ ន អទ្ទស. បុន រត្ថបដំ ឧទរេ បរិក្ខិបិត្វា វិស្សជ្ជេសិ, រត្តបដមេវ បស្សិំសុ. អថ នំ អន្តោនគរេ ឯកិស្សា ឧយ្យានបោក្ខរណិយា ឧទកបិដ្ឋេ វិស្សជ្ជេសិ, តត្ថស្ស ឧទកបិដ្ឋេ ធាវតោ ខុរគ្គានិបិ ន តេមិំសុ. បុនវារំ បទុមិនិបត្តានំ ឧបរិ ធាវន្តោ ឯកបណ្ណម្បិ ន ឧទកេ ឱសីទាបេសិ. ឯវមស្ស ជវសម្បន្នំ ទស្សេត្វា ឱរុយ្ហ បាណិំ បហរិត្វា ហត្ថតលំ ឧបនាមេសិ, អស្សោ ឧបគន្ត្វា ចត្តារោ បាទេ ឯកតោ កត្វា ហត្ថតលេ អដ្ឋាសិ. អថ មហាសត្តោ រាជានំ អាហ – ‘‘មហារាជ, ឥមស្ស អស្សបោតកស្ស សព្ពាការេន វេគេ ទស្សិយមានេ សមុទ្ទបរិយន្តោ នប្បហោតី’’តិ. រាជា តុស្សិត្វា មហាសត្តស្ស ឧបឌ្ឍរជ្ជំ អទាសិ. សិន្ធវបោតកម្បិ អភិសិញ្ចិត្វា មង្គលអស្សំ អកាសិ.

សោ រញ្ញោ បិយោ អហោសិ មនាបោ, សក្ការោបិស្ស មហា អហោសិ. តស្ស ហិ វសនដ្ឋានំ រញ្ញោ អលង្កតបដិយត្តោ វាសឃរគព្ភោ វិយ អហោសិ, ចតុជាតិគន្ធេហិ ភូមិលេបនំ អកំសុ, គន្ធទាមមាលាទាមានិ ឱសារយិំសុ, ឧបរិ សុវណ្ណតារកខចិតំ ចេលវិតានំ អហោសិ, សមន្តតោ ចិត្រសាណិ បរិក្ខិត្តា អហោសិ, និច្ចំ គន្ធតេលបទីបា ឈាយិំសុ, ឧច្ចារបស្សាវដ្ឋានេបិស្ស សុវណ្ណកដាហំ ឋបយិំសុ, និច្ចំ រាជារហភោជនមេវ ភុញ្ជិ. តស្ស បន អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ រញ្ញោ សកលជម្ពុទីបេ រជ្ជំ ហត្ថគតមេវ អហោសិ. រាជា ពោធិសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សគ្គបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ពហូ សោតាបន្នា សកទាគាមិនោ អនាគាមិនោ អរហន្តោ ច អហេសុំ. ‘‘តទា មហល្លិកា អយមេវ មហល្លិកា អហោសិ, សិន្ធវោ សារិបុត្តោ, រាជា អានន្ទោ, អស្សវាណិជ្ជោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កុណ្ឌកកុច្ឆិសិន្ធវជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[២៥៥] ៥. សុកជាតកវណ្ណនា

យាវ សោ មត្តមញ្ញាសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ អតិពហុំ ភុញ្ជិត្វា អជីរណេន កាលកតំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិំ កិរ ឯវំ កាលកតេ ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ តស្ស អគុណកថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អសុកោ នាម ភិក្ខុ អត្តនោ កុច្ឆិប្បមាណំ អជានិត្វា អតិពហុំ ភុញ្ជិត្វា ជីរាបេតុំ អសក្កោន្តោ កាលកតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស អតិភោជនបច្ចយេនេវ មតោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ សុកយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា អនេកានំ សុកសហស្សានំ សមុទ្ទានុគតេ ហិមវន្តបទេសេ វសន្តានំ រាជា អហោសិ. តស្សេកោ បុត្តោ អហោសិ, តស្មិំ ពលប្បត្តេ ពោធិសត្តោ ទុព្ពលចក្ខុកោ អហោសិ. សុកានំ កិរ សីឃោ វេគោ ហោតិ, តេន តេសំ មហល្លកកាលេ បឋមំ ចក្ខុមេវ ទុព្ពលំ ហោតិ. ពោធិសត្តស្ស បុត្តោ មាតាបិតរោ កុលាវកេ ឋបេត្វា គោចរំ អាហរិត្វា បោសេសិ. សោ ឯកទិវសំ គោចរភូមិំ គន្ត្វា បព្ពតមត្ថកេ ឋិតោ សមុទ្ទំ ឱលោកេន្តោ ឯកំ ទីបកំ បស្សិ. តស្មិំ បន សុវណ្ណវណ្ណំ មធុរផលំ អម្ពវនំ អត្ថិ. សោ បុនទិវសេ គោចរវេលាយ ឧប្បតិត្វា តស្មិំ អម្ពវនេ ឱតរិត្វា អម្ពរសំ បិវិត្វា អម្ពបក្កំ អាទាយ អាគន្ត្វា មាតាបិតូនំ អទាសិ. ពោធិសត្តោ តំ ខាទន្តោ រសំ សញ្ជានិត្វា ‘‘តាត, ននុ ឥមំ អសុកទីបកេ អម្ពបក្ក’’ន្តិ វត្វា ‘‘អាម, តាតា’’តិ វុត្តេ ‘‘តាត, ឯតំ ទីបកំ គច្ឆន្តា នាម សុកា ទីឃមាយុំ បាលេន្តា នាម នត្ថិ, មា ខោ ត្វំ បុន តំ ទីបកំ អគមាសី’’តិ អាហ. សោ តស្ស វចនំ អគ្គហេត្វា អគមាសិយេវ.

អថេកទិវសំ ពហុំ អម្ពរសំ បិវិត្វា មាតាបិតូនំ អត្ថាយ អម្ពបក្កំ អាទាយ សមុទ្ទមត្ថកេនាគច្ឆន្តោ អតិធាតតាយ កិលន្តកាយោ និទ្ទាយាភិភូតោ, សោ និទ្ទាយន្តោបិ អាគច្ឆតេវ, តុណ្ឌេន បនស្ស គហិតំ អម្ពបក្កំ បតិ. សោ អនុក្កមេន អាគមនវីថិំ ជហិត្វា ឱសីទន្តោ ឧទកបិដ្ឋេនេវ អាគច្ឆន្តោ ឧទកេ បតិ. អថ នំ ឯកោ មច្ឆោ គហេត្វា ខាទិ. ពោធិសត្តោ តស្មិំ អាគមនវេលាយ អនាគច្ឆន្តេយេវ ‘‘សមុទ្ទេ បតិត្វា មតោ ភវិស្សតី’’តិ អញ្ញាសិ. អថស្ស មាតាបិតរោបិ អាហារំ អលភមានា សុស្សិត្វា មរិំសុ.

សត្ថា ឥមំ អតីតំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមា គាថា អវោច –

១៣. ‘‘យាវ សោ មត្តមញ្ញាសិ, ភោជនស្មិំ វិហង្គមោ;

តាវ អទ្ធានមាបាទិ, មាតរញ្ច អបោសយិ.

១៤. ‘‘យតោ ច ខោ ពហុតរំ, ភោជនំ អជ្ឈវាហរិ;

តតោ តត្ថេវ សំសីទិ, អមត្តញ្ញូ ហិ សោ អហុ.

១៥. ‘‘តស្មា មត្តញ្ញុតា សាធុ, ភោជនស្មិំ អគិទ្ធតា;

អមត្តញ្ញូ ហិ សីទន្តិ, មត្តញ្ញូ ច ន សីទរេ’’តិ.

តត្ថ យាវ សោតិ យាវ សោ វិហង្គមោ ភោជនេ មត្តមញ្ញាសិ. តាវ អទ្ធានមាបាទីតិ តត្ថកំ កាលំ ជីវិតអទ្ធានំ អាបាទិ, អាយុំ វិន្ទិ. មាតរញ្ចាតិ ទេសនាសីសមេតំ, មាតាបិតរោ ច អបោសយីតិ អត្ថោ. យតោ ច ខោតិ យស្មិញ្ច ខោ កាលេ. ភោជនំ អជ្ឈវាហរីតិ អម្ពរសំ អជ្ឈោហរិ. តតោតិ តស្មិំ កាលេ. តត្ថេវ សំសីទីតិ តស្មិំ សមុទ្ទេយេវ ឱសីទិ និមុជ្ជិ, មច្ឆភោជនតំ អាបជ្ជិ.

តស្មា មត្តញ្ញុតា សាធូតិ យស្មា ភោជនេ អមត្តញ្ញូ សុកោ សមុទ្ទេ ឱសីទិត្វា មតោ, តស្មា ភោជនស្មិំ អគិទ្ធិតាសង្ខាតោ មត្តញ្ញុភាវោ សាធុ, បមាណជាននំ សុន្ទរន្តិ អត្ថោ. អថ វា ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ, នេវ ទវាយ ន មទាយ…បេ… ផាសុវិហារោ ចា’’តិ.

‘‘អល្លំ សុក្ខញ្ច ភុញ្ជន្តោ, ន ពាឡ្ហំ សុហិតោ សិយា;

ឩនុទរោ មិតាហារោ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ.

‘‘ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ, អភុត្វា ឧទកំ បិវេ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ. (ថេរគា. ៩៨២-៩៨៣);

‘‘មនុជស្ស សទា សតីមតោ, មត្តំ ជានតោ លទ្ធភោជនេ;

តនូ តស្ស ភវន្តិ វេទនា, សណិកំ ជីរតិ អាយុំ បាលយ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.១២៤) –

ឯវំ វណ្ណិតា មត្តញ្ញុតាបិ សាធុ.

‘‘កន្តារេ បុត្តមំសំវ, អក្ខស្សព្ភញ្ជនំ យថា;

ឯវំ អាហរិ អាហរំ, យាបនត្ថមមុច្ឆិតោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១៩) –

ឯវំ វណ្ណិតា អគិទ្ធិតាបិ សាធុ. បាឡិយំ បន ‘‘អគិទ្ធិមា’’តិ លិខិតំ, តតោ អយំ អដ្ឋកថាបាឋោវ សុន្ទរតរោ. អមត្តញ្ញូ ហិ សីទន្តីតិ ភោជនេ បមាណំ អជានន្តា ហិ រសតណ្ហាវសេន បាបកម្មំ កត្វា ចតូសុ អបាយេសុ សីទន្តិ. មត្តញ្ញូ ច ន សីទរេតិ យេ បន ភោជនេ បមាណំ ជានន្តិ, តេ ទិដ្ឋធម្មេបិ សម្បរាយេបិ ន សីទន្តីតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ពហូ សោតាបន្នាបិ សកទាគាមិនោបិ អនាគាមិនោបិ អរហន្តោបិ អហេសុំ. ‘‘តទា សុករាជបុត្តោ ភោជនេ អមត្តញ្ញូ ភិក្ខុ អហោសិ, សុករាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សុកជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[២៥៦] ៦. ជរូទបានជាតកវណ្ណនា

ជរូទបានំ ខណមានាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សាវត្ថិវាសិនោ វាណិជេ អារព្ភ កថេសិ. តេ កិរ សាវត្ថិយំ ភណ្ឌំ គហេត្វា សកដានិ បូរេត្វា វោហារត្ថាយ គមនកាលេ តថាគតំ និមន្តេត្វា សរណានិ គហេត្វា សីលេសុ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘មយំ, ភន្តេ, វោហារត្ថាយ ទីឃមគ្គំ គមិស្សាម, ភណ្ឌំ វិស្សជ្ជេត្វា សិទ្ធិប្បត្តា សោត្ថិនា បច្ចាគន្ត្វា បន តុម្ហេ វន្ទិស្សាមា’’តិ វត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិំសុ. តេ កន្តារមគ្គេ បុរាណឧទបានំ ទិស្វា ‘‘ឥមស្មិំ ឧទបានេ បានីយំ នត្ថិ, មយញ្ច បិបាសិតា, ខណិស្សាម ន’’ន្តិ ខណន្តា បដិបាដិយា ពហុំ អយំ…បេ… វេឡុរិយំ លភិំសុ. តេ តេនេវ សន្តុដ្ឋា ហុត្វា តេសំ រតនានំ សកដានិ បូរេត្វា សោត្ថិនា សាវត្ថិំ បច្ចាគមិំសុ. តេ អាភតំ ធនំ បដិសាមេត្វា មយំ ‘‘សិទ្ធិប្បត្តា ភត្តំ ទស្សាមា’’តិ តថាគតំ និមន្តេត្វា ទានំ ទត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា អត្តនោ ធនស្ស លទ្ធាការំ សត្ថុ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘តុម្ហេ ខោ ឧបាសកា តេន ធនេន សន្តុដ្ឋា ហុត្វា បមាណញ្ញុតាយ ធនញ្ច ជីវិតញ្ច អលភិត្ថ, បោរាណកា បន អសន្តុដ្ឋា អមត្តញ្ញុនោ បណ្ឌិតានំ វចនំ អកត្វា ជីវិក្ខយំ បត្តា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិយំ វាណិជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សត្ថវាហជេដ្ឋកោ អហោសិ. សោ ពារាណសិយំ ភណ្ឌំ គហេត្វា សកដានិ បូរេត្វា ពហូ វាណិជេ អាទាយ តមេវ កន្តារំ បដិបន្នោ តមេវ ឧទបានំ អទ្ទស. តត្ថ តេ វាណិជា ‘‘បានីយំ បិវិស្សាមា’’តិ តំ ឧទបានំ ខណន្តា បដិបាដិយា ពហូនិ អយាទីនិ លភិំសុ. តេ ពហុម្បិ រតនំ លភិត្វា តេន អសន្តុដ្ឋា ‘‘អញ្ញម្បិ ឯត្ថ ឥតោ សុន្ទរតរំ ភវិស្សតី’’តិ ភិយ្យោសោមត្តាយ តំ ខណិំសុយេវ. អថ ពោធិសត្តោ តេ អាហ – ‘‘ភោ វាណិជា, លោភោ នាមេស វិនាសមូលំ, អម្ហេហិ ពហុ ធនំ លទ្ធំ, ឯត្តកេនេវ សន្តុដ្ឋា ហោថ, មា អតិខណថា’’តិ. តេ តេន និវារិយមានាបិ ខណិំសុយេវ. សោ ច ឧទបានោ នាគបរិគ្គហិតោ, អថស្ស ហេដ្ឋា វសនកនាគរាជា អត្តនោ វិមានេ ភិជ្ជន្តេ លេឌ្ឌូសូ ច បំសូសុ ច បតមានេសុ កុទ្ធោ ឋបេត្វា ពោធិសត្តំ អវសេសេ សព្ពេបិ នាសិកវាតេន បហរិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា នាគភវនា និក្ខម្ម សកដានិ យោជេត្វា សព្ពរតនានំ បូរេត្វា ពោធិសត្តំ សុខយានកេ និសីទាបេត្វា នាគមាណវកេហិ សទ្ធិំ សកដានិ យោជាបេន្តោ ពោធិសត្តំ ពារាណសិំ នេត្វា ឃរំ បវេសេត្វា តំ បដិសាមេត្វា អត្តនោ នាគភវនមេវ គតោ. ពោធិសត្តោ តំ ធនំ វិស្សជ្ជេត្វា សកលជម្ពុទីបំ ឧន្នង្គលំ កត្វា ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា ជីវិតបរិយោសានេ សគ្គបុរំ បូរេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥមា គាថា អវោច –

១៦. ‘‘ជរូទបានំ ខណមានា, វាណិជា ឧទកត្ថិកា;

អជ្ឈគមុំ អយសំ លោហំ, តិបុសីសញ្ច វាណិជា;

រជតំ ជាតរូបញ្ច, មុត្តា វេឡុរិយា ពហូ.

១៧. ‘‘តេ ច តេន អសន្តុដ្ឋា, ភិយ្យោ ភិយ្យោ អខាណិសុំ;

តេ តត្ថាសីវិសោ ឃោរោ, តេជស្សី តេជសា ហនិ.

១៨. ‘‘តស្មា ខណេ នាតិខណេ, អតិខាតញ្ហិ បាបកំ;

ខាតេន ច ធនំ លទ្ធំ, អតិខាតេន នាសិត’’ន្តិ.

តត្ថ អយសន្តិ កាឡលោហំ. លោហន្តិ តម្ពលោហំ. មុត្តាតិ មុត្តាយោ. តេ ច តេន អសន្តុដ្ឋាតិ តេ ច វាណិជា តេន ធនេន អសន្តុដ្ឋា. តេ តត្ថាតិ តេ វាណិជា តស្មិំ ឧទបានេ. តេជស្សីតិ វិសតេជេន សមន្នាគតោ. តេជសា ហនីតិ វិសតេជេន ឃាតេសិ. អតិខាតេន នាសិតន្តិ អតិខណេន តញ្ច ធនំ ជីវិតញ្ច នាសិតំ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា នាគរាជា សារិបុត្តោ អហោសិ, សត្ថវាហជេដ្ឋកោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ជរូទបានជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[២៥៧] ៧. គាមណិចន្ទជាតកវណ្ណនា

នាយំ ឃរានំ កុសលោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ញាបសំសនំ អារព្ភ កថេសិ. ធម្មសភាយញ្ហិ ភិក្ខូ ទសពលស្ស បញ្ញំ បសំសន្តា និសីទិំសុ – ‘‘អាវុសោ, តថាគតោ មហាបញ្ញោ បុថុបញ្ញោ ហាសបញ្ញោ ជវនបញ្ញោ តិក្ខបញ្ញោ និព្ពេធិកបញ្ញោ សទេវកំ លោកំ បញ្ញាយ អតិក្កមតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ តថាគតោ បញ្ញវាយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ជនសន្ធោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេសិ. ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ. តស្ស មុខំ សុបរិមជ្ជិតកញ្ចនាទាសតលំ វិយ បរិសុទ្ធំ អហោសិ អតិសោភគ្គប្បត្តំ, តេនស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘អាទាសមុខមារោ’’តិ នាមំ អកំសុ. តំ សត្តវស្សព្ភន្តរេយេវ បន បិតា តយោ វេទេ ច សព្ពញ្ច លោកេ កត្តព្ពាកត្តព្ពំ សិក្ខាបេត្វា តស្ស សត្តវស្សិកកាលេ កាលមកាសិ. អមច្ចា មហន្តេន សក្ការេន រញ្ញោ សរីរកិច្ចំ កត្វា មតកទានំ ទត្វា សត្តមេ ទិវសេ រាជង្គណេ សន្និបតិត្វា ‘‘កុមារោ អតិទហរោ, ន សក្កា រជ្ជេ អភិសិញ្ចិតុំ, វីមំសិត្វា នំ អភិសិញ្ចិស្សាមា’’តិ ឯកទិវសំ នគរំ អលង្ការាបេត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានំ សជ្ជេត្វា បល្លង្កំ បញ្ញបេត្វា កុមារស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘វិនិច្ឆយដ្ឋានំ, ទេវ, គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ អាហំសុ. កុមារោ ‘‘សាធូ’’តិ មហន្តេន បរិវារេន គន្ត្វា បល្លង្កេ និសីទិ.

តស្ស និសិន្នកាលេ អមច្ចា ឯកំ ទ្វីហិ បាទេហិ វិចរណមក្កដំ វត្ថុវិជ្ជាចរិយវេសំ គាហាបេត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានំ នេត្វា ‘‘ទេវ, អយំ បុរិសោ បិតុ មហារាជស្ស កាលេ វត្ថុវិជ្ជាចរិយោ បគុណវិជ្ជោ អន្តោភូមិយំ សត្តរតនដ្ឋានេ គុណទោសំ បស្សតិ, ឯតេនេវ គហិតំ រាជកុលានំ គេហដ្ឋានំ ហោតិ, ឥមំ ទេវោ សង្គណ្ហិត្វា ឋានន្តរេ ឋបេតូ’’តិ អាហំសុ. កុមារោ តំ ហេដ្ឋា ច ឧបរិច ឱលោកេត្វា ‘‘នាយំ មនុស្សោ, មក្កដោ ឯសោ’’តិ ញត្វា ‘‘មក្កដា នាម កតំ កតំ វិទ្ធំសេតុំ ជានន្តិ, អកតំ បន កាតុំ វា វិចារេតុំ វា ន ជានន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា អមច្ចានំ បឋមំ គាថមាហ –

១៩. ‘‘នាយំ ឃរានំ កុសលោ, លោលោ អយំ វលីមុខោ;

កតំ កតំ ខោ ទូសេយ្យ, ឯវំ ធម្មមិទំ កុល’’ន្តិ.

តត្ថ នាយំ ឃរានំ កុសលោតិ អយំ សត្តោ ន ឃរានំ កុសលោ, ឃរានិ វិចារេតុំ វា កាតុំ វា ឆេកោ ន ហោតិ. លោលោតិ លោលជាតិកោ. វលីមុខោតិ វលិយោ មុខេ អស្សាតិ វលីមុខោ. ឯវំ ធម្មមិទំកុលន្តិ ឥទំ មក្កដកុលំ នាម កតំ កតំ ទូសេតព្ពំ វិនាសេតព្ពន្តិ ឯវំ សភាវន្តិ.

អថាមច្ចា ‘‘ឯវំ ភវិស្សតិ, ទេវា’’តិ តំ អបនេត្វា ឯកាហទ្វីហច្ចយេន បុន តមេវ អលង្ករិត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានំ អានេត្វា ‘‘អយំ, ទេវ, បិតុ មហារាជស្ស កាលេ វិនិច្ឆយាមច្ចោ, វិនិច្ឆយសុត្តមស្ស សុបវត្តិតំ, ឥមំ សង្គណ្ហិត្វា វិនិច្ឆយកម្មំ ការេតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហំសុ. កុមារោ តំ ឱលោកេត្វា ‘‘ចិត្តវតោ មនុស្សស្ស លោមំ នាម ឯវរូបំ ន ហោតិ, អយំ និចិត្តកោ វានរោ វិនិច្ឆយកម្មំ កាតុំ ន សក្ខិស្សតី’’តិ ញត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

២០. ‘‘នយិទំ ចិត្តវតោ លោមំ, នាយំ អស្សាសិកោ មិគោ;

សិដ្ឋំ មេ ជនសន្ធេន, នាយំ កិញ្ចិ វិជានតី’’តិ.

តត្ថ នយិទំ ចិត្តវតោ លោមន្តិ យំ ឥទំ ឯតស្ស សរីរេ ផរុសលោមំ, ឥទំ វិចារណបញ្ញាយ សម្បយុត្តចិត្តវតោ ន ហោតិ. បាកតិកចិត្តេន បន អចិត្តកោ នាម តិរច្ឆានគតោ នត្ថិ. នាយំ អស្សាសិកោតិ អយំ អវស្សយោ វា ហុត្វា អនុសាសនិំ វា ទត្វា អញ្ញំ អស្សាសេតុំ អសមត្ថតាយ ន អស្សាសិកោ. មិគោតិ មក្កដំ អាហ. សិដ្ឋំ មេ ជនសន្ធេនាតិ មយ្ហំ បិតរា ជនសន្ធេន ឯតំ សិដ្ឋំ កថិតំ, ‘‘មក្កដោ នាម ការណាការណំ ន ជានាតី’’តិ ឯវំ អនុសាសនី ទិន្នាតិ ទីបេតិ. នាយំ កិញ្ចិ វិជានតីតិ តស្មា អយំ វានរោ ន កិញ្ចិ ជានាតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. បាឡិយំ បន ‘‘នាយំ កិញ្ចិ ន ទូសយេ’’តិ លិខិតំ, តំ អដ្ឋកថាយំ នត្ថិ.

អមច្ចា ឥមម្បិ គាថំ សុត្វា ‘‘ឯវំ ភវិស្សតិ, ទេវា’’តិ តំ អបនេត្វា បុនបិ ឯកទិវសំ តមេវ អលង្ករិត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានំ អានេត្វា ‘‘អយំ, ទេវ, បុរិសោ បិតុ មហារាជស្ស កាលេ មាតាបិតុឧបដ្ឋានការកោ, កុលេជេដ្ឋាបចាយិកកម្មការកោ, ឥមំ សង្គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហំសុ. កុមារោ តំ ឱលោកេត្វា ‘‘មក្កដា នាម ចលចិត្តា, ឯវរូបំ កម្មំ កាតុំ ន សមត្ថា’’តិ ចិន្តេត្វា តតិយំ គាថមាហ –

២១. ‘‘ន មាតរំ បិតរំ វា, ភាតរំ ភគិនិំ សកំ;

ភរេយ្យ តាទិសោ បោសោ, សិដ្ឋំ ទសរថេន មេ’’តិ.

តត្ថ ភាតរំ ភគិនិំ សកន្តិ អត្តនោ ភាតរំ វា ភគិនិំ វា. បាឡិយំ បន ‘‘សខ’’ន្តិ លិខិតំ, តំ បន អដ្ឋកថាយំ ‘‘សកន្តិ វុត្តេ សកភាតិកភគិនិយោ លព្ភន្តិ, សខន្តិ វុត្តេ សហាយកោ លព្ភតី’’តិ វិចារិតមេវ. ភរេយ្យាតិ បោសេយ្យ. តាទិសោ បោសោតិ យាទិសោ ឯស ទិស្សតិ, តាទិសោ មក្កដជាតិកោ សត្តោ ន ភរេយ្យ. សិដ្ឋំ ទសរថេន មេតិ ឯវំ មេ បិតរា អនុសិដ្ឋំ. បិតា ហិស្ស ជនំ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ សន្ទហនតោ ‘‘ជនសន្ធោ’’តិ វុច្ចតិ, ទសហិ រថេហិ កត្តព្ពាកត្តព្ពំ អត្តនោ ឯកេនេវ រថេន ករណតោ ‘‘ទសរថោ’’តិ. តស្ស សន្តិកា ឯវរូបស្ស ឱវាទស្ស សុតត្តា ឯវមាហ.

អមច្ចា ‘‘ឯវំ ភវិស្សតិ, ទេវា’’តិ មក្កដំ អបនេត្វា ‘‘បណ្ឌិតោ កុមារោ, សក្ខិស្សតិ រជ្ជំ ការេតុ’’ន្តិ ពោធិសត្តំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិត្វា ‘‘អាទាសមុខរញ្ញោ អាណា’’តិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេសុំ. តតោ បដ្ឋាយ ពោធិសត្តោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ, បណ្ឌិតភាវោបិស្ស សកលជម្ពុទីបំ បត្ថរិត្វា គតោ.

បណ្ឌិតភាវទីបនត្ថំ បនស្ស ឥមានិ ចុទ្ទស វត្ថូនិ អាភតានិ –

‘‘គោណោ បុត្តោ ហយោ ចេវ, នឡការោ គាមភោជកោ;

គណិកា តរុណី សប្បោ, មិគោ តិត្តិរទេវតា;

នាគោ តបស្សិនោ ចេវ, អថោ ព្រាហ្មណមាណវោ’’តិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពីកថា – ពោធិសត្តស្មិញ្ហិ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិតេ ឯកោ ជនសន្ធរញ្ញោ បាទមូលិកោ នាមេន គាមណិចន្ទោ នាម ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ រជ្ជំ នាម សមានវយេហិ សទ្ធិំ សោភតិ, អហញ្ច មហល្លកោ, ទហរំ កុមារំ ឧបដ្ឋាតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, ជនបទេ កសិកម្មំ កត្វា ជីវិស្សាមី’’តិ, សោ នគរតោ តិយោជនមត្តំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ គាមកេ វាសំ កប្បេសិ. កសិកម្មត្ថាយ បនស្ស គោណាបិ នត្ថិ, សោ ទេវេ វុដ្ឋេ ឯកំ សហាយកំ ទ្វេ គោណេ យាចិត្វា សព្ពទិវសំ កសិត្វា តិណំ ខាទាបេត្វា គោណេ សាមិកស្ស និយ្យាទេតុំ គេហំ អគមាសិ. សោ តស្មិំ ខណេ ភរិយាយ សទ្ធិំ គេហមជ្ឈេ និសីទិត្វា ភត្តំ ភុញ្ជតិ. គោណាបិ បរិចយេន គេហំ បវិសិំសុ, តេសុ បវិសន្តេសុ សាមិកោ ថាលកំ ឧក្ខិបិ, ភរិយា ថាលកំ អបនេសិ. គាមណិចន្ទោ ‘‘ភត្តេន មំ និមន្តេយ្យុ’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ គោណេ អនិយ្យាទេត្វាវ គតោ. ចោរា រត្តិំ វជំ ភិន្ទិត្វា តេយេវ គោណេ ហរិំសុ. គោណសាមិកោ បាតោវ វជំ បវិដ្ឋោ តេ គោណេ អទិស្វា ចោរេហិ ហដភាវំ ជានន្តោបិ ‘‘គាមណិចន្ទស្ស គីវំ ករិស្សាមី’’តិ តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភោ គោណេ, មេ ទេហី’’តិ អាហ. ‘‘ននុ គោណា គេហំ បវិដ្ឋា’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ មយ្ហំ និយ្យាទិតា’’តិ? ‘‘ន និយ្យាទិតា’’តិ. ‘‘តេន ហិ អយំ តេ រាជទូតោ, ឯហី’’តិ អាហ. តេសុ ហិ ជនបទេសុ យំកិញ្ចិ សក្ខរំ វា កបាលខណ្ឌំ វា ឧក្ខិបិត្វា ‘‘អយំ តេ រាជទូតោ, ឯហី’’តិ វុត្តេ យោ ន គច្ឆតិ, តស្ស រាជាណំ ករោតិ, តស្មា សោ ‘‘រាជទូតោ’’តិ សុត្វាវ និក្ខមិ.

សោ តេន សទ្ធិំ រាជកុលំ គច្ឆន្តោ ឯកំ សហាយកស្ស វសនគាមំ បត្វា ‘‘ភោ, អតិឆាតោម្ហិ, យាវ គាមំ បវិសិត្វា អាហារកិច្ចំ កត្វា អាគច្ឆាមិ, តាវ ឥធេវ ហោហី’’តិ វត្វា សហាយគេហំ បាវិសិ. សហាយោ បនស្ស គេហេ នត្ថិ, សហាយិកា ទិស្វា ‘‘សាមិ, បក្កាហារោ នត្ថិ, មុហុត្តំ អធិវាសេហិ, ឥទានេវ បចិត្វា ទស្សាមី’’តិ និស្សេណិយា វេគេន តណ្ឌុលកោដ្ឋកំ អភិរុហន្តី ភូមិយំ បតិ, តង្ខណញ្ញេវ តស្សា សត្តមាសិកោ គព្ភោ បតិតោ. តស្មិំ ខណេ តស្សា សាមិកោ អាគន្ត្វា តំ ទិស្វា ‘‘ត្វំ មេ ភរិយំ បហរិត្វា គព្ភំ បាតេសិ, អយំ តេ រាជទូតោ, ឯហី’’តិ តំ គហេត្វា និក្ខមិ. តតោ បដ្ឋាយ ទ្វេ ជនា គាមណិំ មជ្ឈេ កត្វា គច្ឆន្តិ.

អថេកស្មិំ គាមទ្វារេ ឯកោ អស្សគោបកោ អស្សំ និវត្តេតុំ ន សក្កោតិ, អស្សោបិ តេសំ សន្តិកេន គច្ឆតិ. អស្សគោបកោ គាមណិចន្ទំ ទិស្វា ‘‘មាតុល គាមណិចន្ទ, ឯតំ តាវ អស្សំ កេនចិទេវ បហរិត្វា និវត្តេហី’’តិ អាហ. សោ ឯកំ បាសាណំ គហេត្វា ខិបិ, បាសាណោ អស្សស្ស បាទេ បហរិត្វា ឯរណ្ឌទណ្ឌកំ វិយ ភិន្ទិ. អថ នំ អស្សគោបកោ ‘‘តយា មេ អស្សស្ស បាទោ ភិន្នោ, អយំ តេ រាជទូតោ’’តិ វត្វា គណ្ហិ.

សោ តីហិ ជនេហិ នីយមានោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ មំ រញ្ញោ ទស្សេស្សន្តិ, អហំ គោណមូលម្បិ ទាតុំ ន សក្កោមិ, បគេវ គព្ភបាតនទណ្ឌំ, អស្សមូលំ បន កុតោ លភិស្សាមិ, មតំ មេ សេយ្យោ’’តិ. សោ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អដវិយំ មគ្គសមីបេយេវ ឯកំ ឯកតោ បបាតំ បព្ពតំ អទ្ទស, តស្ស ឆាយាយ ទ្វេ បិតាបុត្តា នឡការា ឯកតោ កិលញ្ជំ ចិនន្តិ. គាមណិចន្ទោ ‘‘ភោ, សរីរកិច្ចំ កាតុកាមោម្ហិ, ថោកំ ឥធេវ ហោថ, យាវ អាគច្ឆាមី’’តិ វត្វា បព្ពតំ អភិរុហិត្វា បបាតបស្សេ បតមានោ បិតុនឡការស្ស បិដ្ឋិយំ បតិ, នឡការោ ឯកប្បហារេនេវ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ. គាមណិ ឧដ្ឋាយ អដ្ឋាសិ. នឡការបុត្តោ ‘‘ត្វំ មេ បិតុឃាតកចោរោ, អយំ តេ រាជទូតោ’’តិ វត្វា តំ ហត្ថេ គហេត្វា គុម្ពតោ និក្ខមិ, ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ ច វុត្តេ ‘‘បិតុឃាតកចោរោ មេ’’តិ អាហ. តតោ បដ្ឋាយ គាមណិំ មជ្ឈេ កត្វា ចត្តារោ ជនា បរិវារេត្វា នយិំសុ.

អថាបរស្មិំ គាមទ្វារេ ឯកោ គាមភោជកោ គាមណិចន្ទំ ទិស្វា ‘‘មាតុល គាមណិចន្ទ, កហំ គច្ឆសី’’តិ វត្វា ‘‘រាជានំ បស្សិតុ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អទ្ធា ត្វំ រាជានំ បស្សិស្សសិ, អហំ រញ្ញោ សាសនំ ទាតុកាមោ, ហរិស្សសី’’តិ អាហ. ‘‘អាម, ហរិស្សាមី’’តិ. ‘‘អហំ បកតិយា អភិរូបោ ធនវា យសសម្បន្នោ អរោគោ, ឥទានិ បនម្ហិ ទុគ្គតោ ចេវ បណ្ឌុរោគី ច, តត្ថ កិំ ការណន្តិ រាជានំ បុច្ឆ, រាជា កិរ បណ្ឌិតោ, សោ តេ កថេស្សតិ, តស្ស សាសនំ បុន មយ្ហំ កថេយ្យាសី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.