២២. មហានិបាតោ

[៥៤៣] ៦. ភូរិទត្តជាតកវណ្ណនា

នគរកណ្ឌំ

យំ កិញ្ចិ រតនំ អត្ថីតិ ឥទំ សត្ថា សាវត្ថិំ ឧបនិស្សាយ ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧបោសថិកេ ឧបាសកេ អារព្ភ កថេសិ. តេ កិរ ឧបោសថទិវសេ បាតោវ ឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ ទានំ ទត្វា បច្ឆាភត្តំ គន្ធមាលាទិហត្ថា ជេតវនំ គន្ត្វា ធម្មស្សវនវេលាយ ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. សត្ថា ធម្មសភំ អាគន្ត្វា អលង្កតពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ ឱលោកេត្វា ភិក្ខុអាទីសុ បន យេ អារព្ភ ធម្មកថា សមុដ្ឋាតិ, តេហិ សទ្ធិំ តថាគតា សល្លបន្តិ, តស្មា អជ្ជ ឧបាសកេ អារព្ភ បុព្ពចរិយប្បដិសំយុត្តា ធម្មកថា សមុដ្ឋហិស្សតីតិ ញត្វា ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ សល្លបន្តោ ‘‘ឧបោសថិកត្ថ, ឧបាសកា’’តិ ឧបាសកេ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, ឧបាសកា, កល្យាណំ វោ កតំ, អបិច អនច្ឆរិយំ ខោ បនេតំ, យំ តុម្ហេ មាទិសំ ពុទ្ធំ ឱវាទទាយកំ អាចរិយំ លភន្តា ឧបោសថំ ករេយ្យាថ. បោរាណបណ្ឌិតា បន អនាចរិយកាបិ មហន្តំ យសំ បហាយ ឧបោសថំ ករិំសុយេវា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេន្តោ បុត្តស្ស ឧបរជ្ជំ ទត្វា តស្ស មហន្តំ យសំ ទិស្វា ‘‘រជ្ជម្បិ មេ គណ្ហេយ្យា’’តិ ឧប្បន្នាសង្កោ ‘‘តាត, ត្វំ ឥតោ និក្ខមិត្វា យត្ថ តេ រុច្ចតិ, តត្ថ វសិត្វា មម អច្ចយេន កុលសន្តកំ រជ្ជំ គណ្ហាហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បិតរំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន យមុនំ គន្ត្វា យមុនាយ ច សមុទ្ទស្ស ច បព្ពតស្ស ច អន្តរេ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា វនមូលផលាហារោ បដិវសតិ. តទា សមុទ្ទស្ស ហេដ្ឋិមេ នាគភវនេ ឯកា មតបតិកា នាគមាណវិកា អញ្ញាសំ សបតិកានំ យសំ ឱលោកេត្វា កិលេសំ និស្សាយ នាគភវនា និក្ខមិត្វា សមុទ្ទតីរេ វិចរន្តី រាជបុត្តស្ស បទវលញ្ជំ ទិស្វា បទានុសារេន គន្ត្វា តំ បណ្ណសាលំ អទ្ទស. តទា រាជបុត្តោ ផលាផលត្ថាយ គតោ ហោតិ. សា បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា កដ្ឋត្ថរណញ្ចេវ សេសបរិក្ខារេ ច ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឥទំ ឯកស្ស បព្ពជិតស្ស វសនដ្ឋានំ, វីមំសិស្សាមិ នំ ‘សទ្ធាយ បព្ពជិតោ នុ ខោ នោ’តិ, សចេ ហិ សទ្ធាយ បព្ពជិតោ ភវិស្សតិ នេក្ខម្មាធិមុត្តោ, ន មេ អលង្កតសយនំ សាទិយិស្សតិ. សចេ កាមាភិរតោ ភវិស្សតិ, ន សទ្ធាបព្ពជិតោ, មម សយនស្មិំយេវ និបជ្ជិស្សតិ. អថ នំ គហេត្វា អត្តនោ សាមិកំ កត្វា ឥធេវ វសិស្សាមី’’តិ. សា នាគភវនំ គន្ត្វា ទិព្ពបុប្ផានិ ចេវ ទិព្ពគន្ធេ ច អាហរិត្វា ទិព្ពបុប្ផសយនំ សជ្ជេត្វា បណ្ណសាលាយំ បុប្ផូបហារំ កត្វា គន្ធចុណ្ណំ វិកិរិត្វា បណ្ណសាលំ អលង្ករិត្វា នាគភវនមេវ គតា.

រាជបុត្តោ សាយន្ហសមយំ អាគន្ត្វា បណ្ណសាលំ បវិដ្ឋោ តំ បវត្តិំ ទិស្វា ‘‘កេន នុ ខោ ឥមំ សយនំ សជ្ជិត’’ន្តិ ផលាផលំ បរិភុញ្ជិត្វា ‘‘អហោ សុគន្ធានិ បុប្ផានិ, មនាបំ វត កត្វា សយនំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ ន សទ្ធាបព្ពជិតភាវេន សោមនស្សជាតោ បុប្ផសយនេ បរិវត្តិត្វា និបន្នោ និទ្ទំ ឱក្កមិត្វា បុនទិវសេ សូរិយុគ្គមនេ ឧដ្ឋាយ បណ្ណសាលំ អសម្មជ្ជិត្វា ផលាផលត្ថាយ អគមាសិ. នាគមាណវិកា តស្មិំ ខណេ អាគន្ត្វា មិលាតានិ បុប្ផានិ ទិស្វា ‘‘កាមាធិមុត្តោ ឯស, ន សទ្ធាបព្ពជិតោ, សក្កា នំ គណ្ហិតុ’’ន្តិ ញត្វា បុរាណបុប្ផានិ នីហរិត្វា អញ្ញានិ បុប្ផានិ អាហរិត្វា តថេវ នវបុប្ផសយនំ សជ្ជេត្វា បណ្ណសាលំ អលង្ករិត្វា ចង្កមេ បុប្ផានិ វិកិរិត្វា នាគភវនមេវ គតា. សោ តំ ទិវសម្បិ បុប្ផសយនេ សយិត្វា បុនទិវសេ ចិន្តេសិ ‘‘កោ នុ ខោ ឥមំ បណ្ណសាលំ អលង្ករោតី’’តិ? សោ ផលាផលត្ថាយ អគន្ត្វា បណ្ណសាលតោ អវិទូរេ បដិច្ឆន្នោ អដ្ឋាសិ. ឥតរាបិ ពហូ គន្ធេ ចេវ បុប្ផានិ ច អាទាយ អស្សមបទំ អគមាសិ. រាជបុត្តោ ឧត្តមរូបធរំ នាគមាណវិកំ ទិស្វាវ បដិពទ្ធចិត្តោ អត្តានំ អទស្សេត្វា តស្សា បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា សយនំ សជ្ជនកាលេ បវិសិត្វា ‘‘កាសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ នាគមាណវិកា, សាមី’’តិ. ‘‘សសាមិកា អស្សាមិកាសី’’តិ. ‘‘សាមិ, អហំ បុព្ពេ សសាមិកា, ឥទានិ បន អស្សាមិកា វិធវា’’. ‘‘ត្វំ បន កត្ថ វាសិកោសី’’តិ? ‘‘អហំ ពារាណសិរញ្ញោ បុត្តោ ព្រហ្មទត្តកុមារោ នាម’’. ‘‘ត្វំ នាគភវនំ បហាយ កស្មា ឥធ វិចរសី’’តិ? ‘‘សាមិ, អហំ តត្ថ សសាមិកានំ នាគមាណវិកានំ យសំ ឱលោកេត្វា កិលេសំ និស្សាយ ឧក្កណ្ឋិត្វា តតោ និក្ខមិត្វា សាមិកំ បរិយេសន្តី វិចរាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ភទ្ទេ, សាធុ, អហម្បិ ន សទ្ធាយ បព្ពជិតោ, បិតរា បន មេ នីហរិតត្តា ឥធ វសាមិ, ត្វំ មា ចិន្តយិ, អហំ តេ សាមិកោ ភវិស្សាមិ, ឧភោបិ ឥធ សមគ្គវាសំ វសិស្សាមា’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. តតោ បដ្ឋាយ តេ ឧភោបិ តត្ថេវ សមគ្គវាសំ វសិំសុ. សា អត្តនោ អានុភាវេន មហារហំ គេហំ មាបេត្វា មហារហំ បល្លង្កំ អាហរិត្វា សយនំ បញ្ញបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ មូលផលាផលំ ន ខាទិ, ទិព្ពអន្នបានមេវ ភុញ្ជិត្វា ជីវិកំ កប្បេសិ.

អបរភាគេ នាគមាណវិកា គព្ភំ បដិលភិត្វា បុត្តំ វិជាយិ, សាគរតីរេ ជាតត្តា តស្ស ‘‘សាគរព្រហ្មទត្តោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. តស្ស បទសា គមនកាលេ នាគមាណវិកា ធីតរំ វិជាយិ, តស្សា សមុទ្ទតីរេ ជាតត្តា ‘‘សមុទ្ទជា’’តិ នាមំ ករិំសុ. អថេកោ ពារាណសិវាសិកោ វនចរកោ តំ ឋានំ បត្វា កតបដិសន្ថារោ រាជបុត្តំ សញ្ជានិត្វា កតិបាហំ តត្ថ វសិត្វា ‘‘ទេវ, អហំ តុម្ហាកំ ឥធ វសនភាវំ រាជកុលស្ស អារោចេស្សាមី’’តិ តំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា នគរំ អគមាសិ. តទា រាជា កាលមកាសិ. អមច្ចា តស្ស សរីរកិច្ចំ កត្វា សត្តមេ ទិវសេ សន្និបតិត្វា ‘‘អរាជកំ រជ្ជំ នាម ន សណ្ឋាតិ, រាជបុត្តស្ស វសនដ្ឋានំ វា អត្ថិភាវំ វា ន ជានាម, ផុស្សរថំ វិស្សជ្ជេត្វា រាជានំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ មន្តយិំសុ. តស្មិំ ខណេ វនចរកោ នគរំ បត្វា តំ កថំ សុត្វា អមច្ចានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អហំ រាជបុត្តស្ស សន្តិកេ តយោ ចត្តារោ ទិវសេ វសិត្វា អាគតោម្ហី’’តិ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. អមច្ចា តស្ស សក្ការំ កត្វា តេន មគ្គនាយកេន សទ្ធិំ តត្ថ គន្ត្វា កតបដិសន្ថារា រញ្ញោ កាលកតភាវំ អារោចេត្វា ‘‘ទេវ, រជ្ជំ បដិបជ្ជាហី’’តិ អាហំសុ.

សោ ‘‘នាគមាណវិកាយ ចិត្តំ ជានិស្សាមី’’តិ តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភទ្ទេ, បិតា មេ កាលកតោ, អមច្ចា មយ្ហំ ឆត្តំ ឧស្សាបេតុំ អាគតា, គច្ឆាម, ភទ្ទេ, ឧភោបិ ទ្វាទសយោជនិកាយ ពារាណសិយា រជ្ជំ ការេស្សាម, ត្វំ សោឡសន្នំ ឥត្ថិសហស្សានំ ជេដ្ឋិកា ភវិស្សសី’’តិ អាហ. ‘‘សាមិ, ន សក្កា មយា គន្តុ’’ន្តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ? ‘‘មយំ ឃោរវិសា ខិប្បកោបា អប្បមត្តកេនបិ កុជ្ឈាម, សបត្តិរោសោ ច នាម ភារិយោ. សចាហំ កិញ្ចិ ទិស្វា វា សុត្វា វា កុទ្ធា ឱលោកេស្សាមិ, ភស្មាមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរិស្សតិ. ឥមិនា ការណេន ន សក្កា មយា គន្តុ’’ន្តិ. រាជបុត្តោ បុនទិវសេបិ យាចតេវ. អថ នំ សា ឯវមាហ – ‘‘អហំ តាវ កេនចិ បរិយាយេន ន គមិស្សាមិ, ឥមេ បន មេ បុត្តា នាគកុមារា តវ សម្ភវេន ជាតត្តា មនុស្សជាតិកា. សចេ តេ មយិ សិនេហោ អត្ថិ, ឥមេសុ អប្បមត្តោ ភវ. ឥមេ ខោ បន ឧទកពីជកា សុខុមាលា មគ្គំ គច្ឆន្តា វាតាតបេន កិលមិត្វា មរេយ្យុំ, តស្មា ឯកំ នាវំ ខណាបេត្វា ឧទកស្ស បូរាបេត្វា តាយ ទ្វេ បុត្តកេ ឧទកកីឡំ កីឡាបេត្វា នគរេបិ អន្តោវត្ថុស្មិំយេវ បោក្ខរណិំការេយ្យាសិ, ឯវំ តេ ន កិលមិស្សន្តី’’តិ.

សា ឯវញ្ច បន វត្វា រាជបុត្តំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បុត្តកេ អាលិង្គិត្វា ថនន្តរេ និបជ្ជាបេត្វា សីសេ ចុម្ពិត្វា រាជបុត្តស្ស និយ្យាទេត្វា រោទិត្វា កន្ទិត្វា តត្ថេវ អន្តរធាយិត្វា នាគភវនំ អគមាសិ. រាជបុត្តោបិ ទោមនស្សប្បត្តោ អស្សុបុណ្ណេហិ នេត្តេហិ និវេសនា និក្ខមិត្វា អក្ខីនិ បុញ្ឆិត្វា អមច្ចេ ឧបសង្កមិ. តេ តំ តត្ថេវ អភិសិញ្ចិត្វា ‘‘ទេវ, អម្ហាកំ នគរំ គច្ឆាមា’’តិ វទិំសុ. តេន ហិ សីឃំ នាវំ ខណិត្វា សកដំ អារោបេត្វា ឧទកស្ស បូរេត្វា ឧទកបិដ្ឋេ វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ នានាបុប្ផានិ វិកិរថ, មម បុត្តា ឧទកពីជកា, តេ តត្ថ កីឡន្តា សុខំ គមិស្សន្តី’’តិ. អមច្ចា តថា ករិំសុ. រាជា ពារាណសិំ បត្វា អលង្កតនគរំ បវិសិត្វា សោឡសសហស្សាហិ នាដកិត្ថីហិ អមច្ចាទីហិ ច បរិវុតោ មហាតលេ និសីទិត្វា សត្តាហំ មហាបានំ បិវិត្វា បុត្តានំ អត្ថាយ បោក្ខរណិំ ការេសិ. តេ និពទ្ធំ តត្ថ កីឡិំសុ.

អថេកទិវសំ បោក្ខរណិយំ ឧទកេ បវេសិយមានេ ឯកោ កច្ឆបោ បវិសិត្វា និក្ខមនដ្ឋានំ អបស្សន្តោ បោក្ខរណិតលេ និបជ្ជិត្វា ទារកានំ កីឡនកាលេ ឧទកតោ ឧដ្ឋាយ សីសំ នីហរិត្វា តេ ឱលោកេត្វា បុន ឧទកេ និមុជ្ជិ. តេ តំ ទិស្វា ភីតា បិតុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘តាត, បោក្ខរណិយំ ឯកោ យក្ខោ អម្ហេ តាសេតី’’តិ អាហំសុ. រាជា ‘‘គច្ឆថ នំ គណ្ហថា’’តិ បុរិសេ អាណាបេសិ. តេ ជាលំ ខិបិត្វា កច្ឆបំ អាទាយ រញ្ញោ ទស្សេសុំ. កុមារា តំ ទិស្វា ‘‘ឯស, តាត, បិសាចោ’’តិ វិរវិំសុ. រាជា បុត្តសិនេហេន កច្ឆបស្ស កុជ្ឈិត្វា ‘‘គច្ឆថស្ស កម្មការណំ ករោថា’’តិ អាណាបេសិ. តត្រ ឯកច្ចេ ‘‘អយំ រាជវេរិកោ, ឯតំ ឧទុក្ខលេ មុសលេហិ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហំសុ, ឯកច្ចេ ‘‘តីហិ បាកេហិ បចិត្វា ខាទិតុំ’’, ឯកច្ចេ ‘‘អង្គារេសុ ឧត្តាបេតុំ,’’ ឯកច្ចេ ‘‘អន្តោកដាហេយេវ នំ បចិតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហំសុ. ឯកោ បន ឧទកភីរុកោ អមច្ចោ ‘‘ឥមំ យមុនាយ អាវដ្ដេ ខិបិតុំ វដ្ដតិ, សោ តត្ថ មហាវិនាសំ បាបុណិស្សតិ. ឯវរូបា ហិស្ស កម្មការណា នត្ថី’’តិ អាហ. កច្ឆបោ តស្ស កថំ សុត្វា សីសំ នីហរិត្វា ឯវមាហ – ‘‘អម្ភោ, កិំ តេ មយា អបរាធោ កតោ, កេន មំ ឯវរូបំ កម្មការណំ វិចារេសិ. មយា ហិ សក្កា ឥតរា កម្មការណា សហិតុំ, អយំ បន អតិកក្ខឡោ, មា ឯវំ អវចា’’តិ. តំ សុត្វា រាជា ‘‘ឥមំ ឯតទេវ ការេតុំ វដ្ដតី’’តិ យមុនាយ អាវដ្ដេ ខិបាបេសិ. បុរិសោ តថា អកាសិ. សោ ឯកំ នាគភវនគាមិំ ឧទកវាហំ បត្វា នាគភវនំ អគមាសិ.

អថ នំ តស្មិំ ឧទកវាហេ កីឡន្តា ធតរដ្ឋនាគរញ្ញោ បុត្តា នាគមាណវកា ទិស្វា ‘‘គណ្ហថ នំ ទាស’’ន្តិ អាហំសុ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘អហំ ពារាណសិរញ្ញោ ហត្ថា មុច្ចិត្វា ឯវរូបានំ ផរុសានំ នាគានំ ហត្ថំ បត្តោ, កេន នុ ខោ ឧបាយេន មុច្ចេយ្យ’’ន្តិ. សោ ‘‘អត្ថេសោ ឧបាយោ’’តិ មុសាវាទំ កត្វា ‘‘តុម្ហេ ធតរដ្ឋស្ស នាគរញ្ញោ សន្តកា ហុត្វា កស្មា ឯវំ វទេថ, អហំ ចិត្តចូឡោ នាម កច្ឆបោ ពារាណសិរញ្ញោ ទូតោ, ធតរដ្ឋស្ស សន្តិកំ អាគតោ, អម្ហាកំ រាជា ធតរដ្ឋស្ស ធីតរំ ទាតុកាមោ មំ បហិណិ, តស្ស មំ ទស្សេថា’’តិ អាហ. តេ សោមនស្សជាតា តំ អាទាយ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘អានេថ ន’’ន្តិ តំ បក្កោសាបេត្វា ទិស្វាវ អនត្តមនោ ហុត្វា ‘‘ឯវំ លាមកសរីរោ ទូតកម្មំ កាតុំ ន សក្កោតី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា កច្ឆបោ ‘‘កិំ បន, មហារាជ, ទូតេហិ នាម តាលប្បមាណេហិ ភវិតព្ពំ, សរីរញ្ហិ ខុទ្ទកំ វា មហន្តំ វា អប្បមាណំ, គតគតដ្ឋានេ កម្មនិប្ផាទនមេវ បមាណំ. មហារាជ, អម្ហាកំ រញ្ញោ ពហូ ទូតា. ថលេ កម្មំ មនុស្សា ករោន្តិ, អាកាសេ បក្ខិនោ, ឧទកេ អហមេវ. អហញ្ហិ ចិត្តចូឡោ នាម កច្ឆបោ ឋានន្តរប្បត្តោ រាជវល្លភោ, មា មំ បរិភាសថា’’តិ អត្តនោ គុណំ វណ្ណេសិ. អថ នំ ធតរដ្ឋោ បុច្ឆិ ‘‘កេន បនត្ថេន រញ្ញា បេសិតោសី’’តិ. មហារាជ, រាជា មំ ឯវមាហ ‘‘មយា សកលជម្ពុទីបេ រាជូហិ សទ្ធិំ មិត្តធម្មោ កតោ, ឥទានិ ធតរដ្ឋេន នាគរញ្ញា សទ្ធិំ មិត្តធម្មំ កាតុំ មម ធីតរំ សមុទ្ទជំ ទម្មី’’តិ វត្វា មំ បហិណិ. ‘‘តុម្ហេ បបញ្ចំ អកត្វា មយា សទ្ធិំយេវ បុរិសំ បេសេត្វា ទិវសំ វវត្ថបេត្វា ទារិកំ គណ្ហថា’’តិ. សោ តុស្សិត្វា តស្ស សក្ការំ កត្វា តេន សទ្ធិំ ចត្តារោ នាគមាណវកេ បេសេសិ ‘‘គច្ឆថ, រញ្ញោ វចនំ សុត្វា ទិវសំ វវត្ថបេត្វា ឯថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា កច្ឆបំ គហេត្វា នាគភវនា និក្ខមិំសុ.

កច្ឆបោ យមុនាយ ពារាណសិយា ច អន្តរេ ឯកំ បទុមសរំ ទិស្វា ឯកេនុបាយេន បលាយិតុកាមោ ឯវមាហ – ‘‘ភោ នាគមាណវកា, អម្ហាកំ រាជា បុត្តទារា ចស្ស មំ ឧទកេ គោចរត្តា រាជនិវេសនំ អាគតំ ទិស្វាវ បទុមានិ នោ ទេហិ, ភិសមូលានិ ទេហីតិ យាចន្តិ. អហំ តេសំ អត្ថាយ តានិ គណ្ហិស្សាមិ, ឯត្ថ មំ វិស្សជ្ជេត្វា មំ អបស្សន្តាបិ បុរេតរំ រញ្ញោ សន្តិកំ គច្ឆថ, អហំ វោ តត្ថេវ បស្សិស្សាមី’’តិ. តេ តស្ស សទ្ទហិត្វា តំ វិស្សជ្ជេសុំ. សោ តត្ថ ឯកមន្តេ និលីយិ. ឥតរេបិ នំ អទិស្វា ‘‘រញ្ញោ សន្តិកំ គតោ ភវិស្សតី’’តិ មាណវកវណ្ណេន រាជានំ ឧបសង្កមិំសុ. រាជា បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ធតរដ្ឋស្ស សន្តិកា, មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំការណា ឥធាគតា’’តិ? ‘‘មហារាជ, មយំ តស្ស ទូតា, ធតរដ្ឋោ វោ អារោគ្យំ បុច្ឆតិ. សចេ យំ វោ ឥច្ឆថ, តំ នោ វទេថ. តុម្ហាកំ កិរ ធីតរំ សមុទ្ទជំ អម្ហាកំ រញ្ញោ បាទបរិចារិកំ កត្វា ទេថា’’តិ ឥមមត្ថំ បកាសេន្តា បឋមំ គាថមាហំសុ –

៧៨៤. ‘‘យំ កិញ្ចិ រតនំ អត្ថិ, ធតរដ្ឋនិវេសនេ;

សព្ពានិ តេ ឧបយន្តុ, ធីតរំ ទេហិ រាជិនោ’’តិ.

តត្ថ សព្ពានិ តេ ឧបយន្តូតិ តស្ស និវេសនេ សព្ពានិ រតនានិ តវ និវេសនំ ឧបគច្ឆន្តុ.

តំ សុត្វា រាជា ទុតិយំ គាថមាហ –

៧៨៥. ‘‘ន នោ វិវាហោ នាគេហិ, កតបុព្ពោ កុទាចនំ;

តំ វិវាហំ អសំយុត្តំ, កថំ អម្ហេ ករោមសេ’’តិ.

តត្ថ អសំយុត្តន្តិ អយុត្តំ តិរច្ឆានេហិ សទ្ធិំ សំសគ្គំ អននុច្ឆវិកំ. អម្ហេតិ អម្ហេ មនុស្សជាតិកា សមានា កថំ តិរច្ឆានគតសម្ពន្ធំ ករោមាតិ.

តំ សុត្វា នាគមាណវកា ‘‘សចេ តេ ធតរដ្ឋេន សទ្ធិំ សម្ពន្ធោ អននុច្ឆវិកោ, អថ កស្មា អត្តនោ ឧបដ្ឋាកំ ចិត្តចូឡំ នាម កច្ឆបំ ‘សមុទ្ទជំ នាម តេ ធីតរំ ទម្មី’តិ អម្ហាកំ រញ្ញោ បេសេសិ? ឯវំ បេសេត្វា ឥទានិ តេ អម្ហាកំ រាជានំ បរិភវំ ករោន្តស្ស កត្តព្ពយុត្តកំ មយំ ជានិស្សាម. មយញ្ហិ នាគមាណវកា’’តិ វត្វា រាជានំ តជ្ជេន្តា ទ្វេ គាថា អភាសិំសុ –

៧៨៦. ‘‘ជីវិតំ នូន តេ ចត្តំ, រដ្ឋំ វា មនុជាធិប;

ន ហិ នាគេ កុបិតម្ហិ, ចិរំ ជីវន្តិ តាទិសា.

៧៨៧. ‘‘យោ ត្វំ ទេវ មនុស្សោសិ, ឥទ្ធិមន្តំ អនិទ្ធិមា;

វរុណស្ស និយំ បុត្តំ, យាមុនំ អតិមញ្ញសី’’តិ.

តត្ថ រដ្ឋំ វាតិ ឯកំសេន តយា ជីវិតំ វា រដ្ឋំ វា ចត្តំ. តាទិសាតិ តុម្ហាទិសា ឯវំ មហានុភាវេ នាគេ កុបិតេ ចិរំ ជីវិតុំ ន សក្កោន្តិ, អន្តរាវ អន្តរធាយន្តិ. យោ ត្វំ, ទេវ, មនុស្សោសីតិ ទេវ, យោ ត្វំ មនុស្សោ សមានោ. វរុណស្សាតិ វរុណនាគរាជស្ស. និយំ បុត្តន្តិ អជ្ឈត្តិកបុត្តំ. យាមុនន្តិ យមុនាយ ហេដ្ឋា ជាតំ.

តតោ រាជា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៧៨៨. ‘‘នាតិមញ្ញាមិ រាជានំ, ធតរដ្ឋំ យសស្សិនំ;

ធតរដ្ឋោ ហិ នាគានំ, ពហូនមបិ ឥស្សរោ.

៧៨៩. ‘‘អហិ មហានុភាវោបិ, ន មេ ធីតរមារហោ;

ខត្តិយោ ច វិទេហានំ, អភិជាតា សមុទ្ទជា’’តិ.

តត្ថ ពហូនមបីតិ បញ្ចយោជនសតិកស្ស នាគភវនស្ស ឥស្សរភាវំ សន្ធាយេវមាហ. ន មេ ធីតរមារហោតិ ឯវំ មហានុភាវោបិ បន សោ អហិជាតិកត្តា មម ធីតរំ អរហោ ន ហោតិ. ‘‘ខត្តិយោ ច វិទេហាន’’ន្តិ ឥទំ មាតិបក្ខេ ញាតកេ ទស្សេន្តោ អាហ. សមុទ្ទជាតិ សោ ច វិទេហរាជបុត្តោ មម ធីតា សមុទ្ទជា ចាតិ ឧភោបិ អភិជាតា. តេ អញ្ញមញ្ញំ សំវាសំ អរហន្តិ. ន ហេសា មណ្ឌូកភក្ខស្ស សប្បស្ស អនុច្ឆវិកាតិ អាហ.

នាគមាណវកា តំ តត្ថេវ នាសាវាតេន មារេតុកាមា ហុត្វាបិ ‘‘អម្ហាកំ ទិវសំ វវត្ថាបនត្ថាយ បេសិតា, ឥមំ មារេត្វា គន្តុំ ន យុត្តំ, គន្ត្វា រញ្ញោ អាចិក្ខិត្វា ជានិស្សាមា’’តិ តត្ថេវ អន្តរហិតា ‘‘កិំ, តាតា, លទ្ធា វោ រាជធីតា’’តិ រញ្ញា បុច្ឆិតា កុជ្ឈិត្វា ‘‘កិំ, ទេវ, អម្ហេ អការណា យត្ថ វា តត្ថ វា បេសេសិ. សចេបិ មារេតុកាមោ, ឥធេវ នោ មារេហិ. សោ តុម្ហេ អក្កោសតិ បរិភាសតិ, អត្តនោ ធីតរំ ជាតិមានេន ឧក្ខិបតី’’តិ តេន វុត្តញ្ច អវុត្តញ្ច វត្វា រញ្ញោ កោធំ ឧប្បាទយិំសុ. សោ អត្តនោ បរិសំ សន្និបាតេតុំ អាណាបេន្តោ អាហ –

៧៩០. ‘‘កម្ពលស្សតរា ឧដ្ឋេន្តុ, សព្ពេ នាគេ និវេទយ;

ពារាណសិំ បវជ្ជន្តុ, មា ច កញ្ចិ វិហេឋយុ’’ន្តិ.

តត្ថ កម្ពលស្សតរា ឧដ្ឋេន្តូតិ កម្ពលស្សតរា នាម តស្ស មាតុបក្ខិកា សិនេរុបាទេ វសននាគា, តេ ច ឧដ្ឋហន្តុ. អញ្ញេ ច ចតូសុ ទិសាសុ អនុទិសាសុ យត្តកា វា មយ្ហំ វចនករា, តេ សព្ពេ នាគេ និវេទយ, គន្ត្វា ជានាបេថ, ខិប្បំ កិរ សន្និបាតេថាតិ អាណាបេន្តោ ឯវមាហ. តតោ សព្ពេហេវ សីឃំ សន្និបតិតេហិ ‘‘កិំ ករោម, ទេវា’’តិ វុត្តេ ‘‘សព្ពេបិ តេ នាគា ពារាណសិំ បវជ្ជន្តូ’’តិ អាហ. ‘‘តត្ថ គន្ត្វា កិំ កាតព្ពំ, ទេវ, តំ នាសាវាតប្បហារេន ភស្មំ ករោមា’’តិ ច វុត្តេ រាជធីតរិ បដិពទ្ធចិត្តតាយ តស្សា វិនាសំ អនិច្ឆន្តោ ‘‘មា ច កញ្ចិ វិហេឋយុ’’ន្តិ អាហ, តុម្ហេសុ កោចិ កញ្ចិ មា វិហេឋយាតិ អត្ថោ. អយមេវ វា បាឋោ.

អថ នំ នាគា ‘‘សចេ កោចិ មនុស្សោ ន វិហេឋេតព្ពោ, តត្ថ គន្ត្វា កិំ ករិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. អថ នេ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ករោថ, អហម្បិ ឥទំ នាម ករិស្សាមី’’តិ អាចិក្ខន្តោ គាថាទ្វយមាហ –

៧៩១. ‘‘និវេសនេសុ សោព្ភេសុ, រថិយា ចច្ចរេសុ ច;

រុក្ខគ្គេសុ ច លម្ពន្តុ, វិតតា តោរណេសុ ច.

៧៩២. ‘‘អហម្បិ សព្ពសេតេន, មហតា សុមហំ បុរំ;

បរិក្ខិបិស្សំ ភោគេហិ, កាសីនំ ជនយំ ភយ’’ន្តិ.

តត្ថ សោព្ភេសូតិ បោក្ខរណីសុ. រថិយាតិ រថិកាយ. វិតតាតិ វិតតសរីរា មហាសរីរា ហុត្វា ឯតេសុ ចេវ និវេសនាទីសុ ទ្វារតោរណេសុ ច ឱលម្ពន្តុ, ឯត្តកំ នាគា ករោន្តុ, ករោន្តា ច និវេសនេ តាវ មញ្ចបីឋានំ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច អន្តោគព្ភពហិគព្ភាទីសុ ច បោក្ខរណិយំ ឧទកបិដ្ឋេ រថិកាទីនំ បស្សេសុ ចេវ ថលេសុ ច មហន្តានិ សរីរានិ មាបេត្វា មហន្តេ ផណេ កត្វា កម្មារគគ្គរី វិយ ធមមានា ‘‘សុសូ’’តិ សទ្ទំ ករោន្តា ឱលម្ពថ ច និបជ្ជថ ច. អត្តានំ បន តរុណទារកានំ ជរាជិណ្ណានំ គព្ភិនិត្ថីនំ សមុទ្ទជាយ ចាតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ មា ទស្សយិត្ថ. អហម្បិ សព្ពសេតេន មហន្តេន សរីរេន គន្ត្វា សុមហន្តំ កាសិបុរំ សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិស្សំ, មហន្តេន ផណេន នំ ឆាទេត្វា ឯកន្ធការំ កត្វា កាសីនំ ភយំ ជនយន្តោ ‘‘សុសូ’’តិ សទ្ទំ មុញ្ចិស្សាមីតិ.

អថ សព្ពេ នាគា តថា អកំសុ. តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៧៩៣. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, ឧរគានេកវណ្ណិនោ;

ពារាណសិំ បវជ្ជិំសុ, ន ច កញ្ចិ វិហេឋយុំ.

៧៩៤. ‘‘និវេសនេសុ សោព្ភេសុ, រថិយា ចច្ចរេសុ ច;

រុក្ខគ្គេសុ ច លម្ពិំសុ, វិតតា តោរណេសុ ច.

៧៩៥. ‘‘តេសុ ទិស្វាន លម្ពន្តេ, បុថូ កន្ទិំសុ នារិយោ;

នាគេ សោណ្ឌិកតេ ទិស្វា, បស្សសន្តេ មុហុំ មុហុំ.

៧៩៦. ‘‘ពារាណសី បព្យថិតា, អាតុរា សមបជ្ជថ;

ពាហា បគ្គយ្ហ បក្កន្ទុំ, ធីតរំ ទេហិ រាជិនោ’’តិ.

តត្ថ អនេកវណ្ណិនោតិ នីលាទិវសេន អនេកវណ្ណា. ឯវរូបានិ ហិ តេ រូបានិ មាបយិំសុ. បវជ្ជិំសូតិ អឌ្ឍរត្តសមយេ បវិសិំសុ. លម្ពិំសូតិ ធតរដ្ឋេន វុត្តនិយាមេនេវ តេ សព្ពេសុ ឋានេសុ មនុស្សានំ សញ្ចារំ បច្ឆិន្ទិត្វា ឱលម្ពិំសុ. ទូតា ហុត្វា អាគតា បន ចត្តារោ នាគមាណវកា រញោ សយនស្ស ចត្តារោ បាទេ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិសីសេ មហន្តេ ផណេ កត្វា តុណ្ឌេហិ សីសំ បហរន្តា វិយ ទាឋា វិវរិត្វា បស្សសន្តា អដ្ឋំសុ. ធតរដ្ឋោបិ អត្តនា វុត្តនិយាមេន នគរំ បដិច្ឆាទេសិ. បពុជ្ឈមានា បុរិសា យតោ យតោ ហត្ថំ វា បាទំ វា បសារេន្តិ, តត្ថ តត្ថ សប្បេ ឆុបិត្វា ‘‘សប្បោ, សប្បោ’’តិ វិរវន្តិ. បុថូ កន្ទិំសូតិ យេសុ គេហេសុ ទីបា ជលន្តិ, តេសុ ឥត្ថិយោ បពុទ្ធា ទ្វារតោរណគោបានសិយោ ឱលោកេត្វា ឱលម្ពន្តេ នាគេ ទិស្វា ពហូ ឯកប្បហារេនេវ កន្ទិំសុ. ឯវំ សកលនគរំ ឯកកោលាហលំ អហោសិ. សោណ្ឌិកតេតិ កតផណេ.

បក្កន្ទុន្តិ វិភាតាយ រត្តិយា នាគានំ អស្សាសវាតេន សកលនគរេ រាជនិវេសនេ ច ឧប្បាតិយមានេ វិយ ភីតា មនុស្សា ‘‘នាគរាជានោ កិស្ស នោ វិហេឋថា’’តិ វត្វា តុម្ហាកំ រាជា ‘‘ធីតរំ ទស្សាមី’’តិ ធតរដ្ឋស្ស ទូតំ បេសេត្វា បុន តស្ស ទូតេហិ អាគន្ត្វា ‘‘ទេហី’’តិ វុត្តោ អម្ហាកំ រាជានំ អក្កោសតិ បរិភាសតិ. ‘‘សចេ អម្ហាកំ រញ្ញោ ធីតរំ ន ទស្សតិ, សកលនគរស្ស ជីវិតំ នត្ថី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ នោ, សាមិ, ឱកាសំ ទេថ, មយំ គន្ត្វា រាជានំ យាចិស្សាមា’’តិ យាចន្តា ឱកាសំ លភិត្វា រាជទ្វារំ គន្ត្វា មហន្តេន រវេន បក្កន្តិំសុ. ភរិយាយោបិស្ស អត្តនោ អត្តនោ គព្ភេសុ និបន្នកាវ ‘‘ទេវ, ធីតរំ ធតរដ្ឋរញ្ញោ ទេហី’’តិ ឯកប្បហារេន កន្ទិំសុ. តេបិ ចត្តារោ នាគមាណវកា ‘‘ទេហី’’តិ តុណ្ហេហិ សីសំ បហរន្តា វិយ ទាឋា វិវរិត្វា បស្សសន្តា អដ្ឋំសុ.

សោ និបន្នកោវ នគរវាសីនញ្ច អត្តនោ ច ភរិយានំ បរិទេវិតសទ្ទំ សុត្វា ចតូហិ ច នាគមាណវកេហិ តជ្ជិតត្តា មរណភយភីតោ ‘‘មម ធីតរំ សមុទ្ទជំ ធតរដ្ឋស្ស ទម្មី’’តិ តិក្ខត្តុំ អវច. តំ សុត្វា សព្ពេបិ នាគរាជានោ តិគាវុតមត្តំ បដិក្កមិត្វា ទេវនគរំ វិយ ឯកំ នគរំ មាបេត្វា តត្ថ ឋិតា ‘‘ធីតរំ កិរ នោ បេសេតូ’’តិ បណ្ណាការំ បហិណិំសុ. រាជា តេហិ អាភតំ បណ្ណាការំ គហេត្វា ‘‘តុម្ហេ គច្ឆថ, អហំ ធីតរំ អមច្ចានំ ហត្ថេ បហិណិស្សាមី’’តិ តេ ឧយ្យោជេត្វា ធីតរំ បក្កោសាបេត្វា ឧបរិបាសាទំ អារោបេត្វា សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា ‘‘អម្ម, បស្សេតំ អលង្កតនគរំ, ត្វំ ឯត្ថ ឯតស្ស រញ្ញោ អគ្គមហេសី ភវិស្សសិ, ន ទូរេ ឥតោ តំ នគរំ, ឧក្កណ្ឋិតកាលេយេវ ឥធ អាគន្តុំ សក្កា, ឯត្ថ គន្តព្ព’’ន្តិ សញ្ញាបេត្វា សីសំ ន្ហាបេត្វា សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា បដិច្ឆន្នយោគ្គេ និសីទាបេត្វា អមច្ចានំ ហត្ថេ ទត្វា បាហេសិ. នាគរាជានោ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា មហាសក្ការំ ករិំសុ. អមច្ចា នគរំ បវិសិត្វា តំ តស្ស ទត្វា ពហុំ ធនំ អាទាយ និវត្តិំសុ. តេ រាជធីតរំ បាសាទំ អារោបេត្វា អលង្កតទិព្ពសយនេ និបជ្ជាបេសុំ. តង្ខណញ្ញេវ នំ នាគមាណវិកា ខុជ្ជាទិវេសំ គហេត្វា មនុស្សបរិចារិកា វិយ បរិវារយិំសុ. សា ទិព្ពសយនេ និបន្នមត្តាវ ទិព្ពផស្សំ ផុសិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ.

ធតរដ្ឋោ តំ គហេត្វា សទ្ធិំ នាគបរិសាយ តត្ថ អន្តរហិតោ នាគភវនេយេវ បាតុរហោសិ. រាជធីតា បពុជ្ឈិត្វា អលង្កតទិព្ពសយនំ អញ្ញេ ច សុវណ្ណបាសាទមណិបាសាទាទយោ ឧយ្យានបោក្ខរណិយោ អលង្កតទេវនគរំ វិយ នាគភវនំ ទិស្វា ខុជ្ជាទិបរិចារិកាយោ បុច្ឆិ ‘‘ឥទំ នគរំ អតិវិយ អលង្កតំ, ន អម្ហាកំ នគរំ វិយ, កស្សេត’’ន្តិ. ‘‘សាមិកស្ស តេ សន្តកំ, ទេវិ, ន អប្បបុញ្ញា ឯវរូបំ សម្បត្តិំ លភន្តិ, មហាបុញ្ញតាយ តេ អយំ លទ្ធា’’តិ. ធតរដ្ឋោបិ បញ្ចយោជនសតិកេ នាគភវនេ ភេរិំ ចរាបេសិ ‘‘យោ សមុទ្ទជាយ សប្បវណ្ណំ ទស្សេតិ, តស្ស រាជទណ្ឌោ ភវិស្សតី’’តិ. តស្មា ឯកោបិ តស្សា សប្បវណ្ណំ ទស្សេតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសិ. សា មនុស្សលោកសញ្ញាយ ឯវ តត្ថ តេន សទ្ធិំ សម្មោទមានា បិយសំវាសំ វសិ.

នគរកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.

ឧបោសថកណ្ឌំ

សា អបរភាគេ ធតរដ្ឋំ បដិច្ច គព្ភំ បដិលភិត្វា បុត្តំ វិជាយិ, តស្ស បិយទស្សនត្តា ‘‘សុទស្សនោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. បុនាបរំ បុត្តំ វិជាយិ, តស្ស ‘‘ទត្តោ’’តិ នាមំ អកំសុ. សោ បន ពោធិសត្តោ. បុនេកំ បុត្តំ វិជាយិ, តស្ស ‘‘សុភោគោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. អបរម្បិ បុត្តំ វិជាយិ, តស្ស ‘‘អរិដ្ឋោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. ឥតិ សា ចត្តារោ បុត្តេ វិជាយិត្វាបិ នាគភវនភាវំ ន ជានាតិ. អថេកទិវសំ តរុណនាគា អរិដ្ឋស្ស អាចិក្ខិំសុ ‘‘តវ មាតា មនុស្សិត្ថី, ន នាគិនី’’តិ. អរិដ្ឋោ ‘‘វីមំសិស្សាមិ ន’’ន្តិ ឯកទិវសំ ថនំ បិវន្តោវ សប្បសរីរំ មាបេត្វា នង្គុដ្ឋខណ្ឌេន មាតុ បិដ្ឋិបាទេ ឃដ្ដេសិ. សា តស្ស សប្បសរីរំ ទិស្វា ភីតតសិតា មហារវំ រវិត្វា តំ ភូមិយំ ខិបន្តី នខេន តស្ស អក្ខិំ ភិន្ទិ. តតោ លោហិតំ បគ្ឃរិ. រាជា តស្សា សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិស្សេសា វិរវតី’’តិ បុច្ឆិត្វា អរិដ្ឋេន កតកិរិយំ សុត្វា ‘‘គណ្ហថ, នំ ទាសំ គហេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេថា’’តិ តជ្ជេន្តោ អាគច្ឆិ. រាជធីតា តស្ស កុទ្ធភាវំ ញត្វា បុត្តសិនេហេន ‘‘ទេវ, បុត្តស្ស មេ អក្ខិ ភិន្នំ, ខមថេតស្សាបរាធ’’ន្តិ អាហ. រាជា ឯតាយ ឯវំ វទន្តិយា ‘‘កិំ សក្កា កាតុ’’ន្តិ ខមិ. តំ ទិវសំ សា ‘‘ឥទំ នាគភវន’’ន្តិ អញ្ញាសិ. តតោ ច បដ្ឋាយ អរិដ្ឋោ កាណារិដ្ឋោ នាម ជាតោ. ចត្តារោបិ បុត្តា វិញ្ញុតំ បាបុណិំសុ.

អថ នេសំ បិតា យោជនសតិកំ យោជនសតិកំ កត្វា រជ្ជមទាសិ, មហន្តោ យសោ អហោសិ. សោឡស សោឡស នាគកញ្ញាសហស្សានិ បរិវារយិំសុ. បិតុ ឯកយោជនសតិកមេវ រជ្ជំ អហោសិ. តយោ បុត្តា មាសេ មាសេ មាតាបិតរោ បស្សិតុំ អាគច្ឆន្តិ, ពោធិសត្តោ បន អន្វទ្ធមាសំ អាគច្ឆតិ. នាគភវនេ សមុដ្ឋិតំ បញ្ហំ ពោធិសត្តោវ កថេតិ. បិតរា សទ្ធិំ វិរូបក្ខមហារាជស្សបិ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, តស្ស សន្តិកេ សមុដ្ឋិតំ បញ្ហម្បិ សោវ កថេតិ. អថេកទិវសំ វិរូបក្ខេ នាគបរិសាយ សទ្ធិំ តិទសបុរំ គន្ត្វា សក្កំ បរិវារេត្វា និសិន្នេ ទេវានំ អន្តរេ បញ្ហោ សមុដ្ឋាសិ. តំ កោចិ កថេតុំ នាសក្ខិ, បល្លង្កវរគតោ បន ហុត្វា មហាសត្តោវ កថេសិ. អថ នំ ទេវរាជា ទិព្ពគន្ធបុប្ផេហិ បូជេត្វា ‘‘ទត្ត, ត្វំ បថវិសមាយ វិបុលាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោ, ឥតោ បដ្ឋាយ ភូរិទត្តោ នាម ហោហី’’តិ ‘‘ភូរិទត្តោ’’ តិស្ស នាមំ អកាសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ សក្កស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ អលង្កតវេជយន្តបាសាទំ ទេវច្ឆរាហិ អាកិណ្ណំ អតិមនោហរំ សក្កស្ស សម្បត្តិំ ទិស្វា ទេវលោកេ បិយំ កត្វា ‘‘កិំ មេ ឥមិនា មណ្ឌូកភក្ខេន អត្តភាវេន, នាគភវនំ គន្ត្វា ឧបោសថវាសំ វសិត្វា ឥមស្មិំ ទេវលោកេ ឧប្បត្តិការណំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា នាគភវនំ គន្ត្វា មាតាបិតរោ អាបុច្ឆិ ‘‘អម្មតាតា, អហំ ឧបោសថកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, តាត, ករោហិ, ករោន្តោ បន ពហិ អគន្ត្វា ឥមស្មិញ្ញេវ នាគភវនេ ឯកស្មិំ សុញ្ញវិមានេ ករោហិ, ពហិគតានំ បន នាគានំ មហន្តំ ភយ’’ន្តិ.

សោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តត្ថេវ សុញ្ញវិមានេ រាជុយ្យានេ ឧបោសថវាសំ វសតិ. អថ នំ នានាតូរិយហត្ថា នាគកញ្ញា បរិវារេន្តិ. សោ ‘‘ន មយ្ហំ ឥធ វសន្តស្ស ឧបោសថកម្មំ មត្ថកំ បាបុណិស្សតិ, មនុស្សបថំ គន្ត្វា ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា និវារណភយេន មាតាបិតូនំ អនារោចេត្វា អត្តនោ ភរិយាយោ អាមន្តេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, អហំ មនុស្សលោកំ គន្ត្វា យមុនាតីរេ និគ្រោធរុក្ខោ អត្ថិ, តស្សាវិទូរេ វម្មិកមត្ថកេ ភោគេ អាភុជិត្វា ចតុរង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ និបជ្ជិត្វា ឧបោសថកម្មំ ករិស្សាមិ. មយា សព្ពរត្តិំ និបជ្ជិត្វា ឧបោសថកម្មេ កតេ អរុណុគ្គមនវេលាយមេវ តុម្ហេ ទស ទស ឥត្ថិយោ អាទាយ វារេន វារេន តូរិយហត្ថា មម សន្តិកំ អាគន្ត្វា មំ គន្ធេហិ ច បុប្ផេហិ ច បូជេត្វា គាយិត្វា នច្ចិត្វា មំ អាទាយ នាគភវនមេវ អាគច្ឆថា’’តិ វត្វា តត្ថ គន្ត្វា វម្មិកមត្ថកេ ភោគេ អាភុជិត្វា ‘‘យោ មម ចម្មំ វា ន្ហារុំ វា អដ្ឋិំ វា រុហិរំ វា ឥច្ឆតិ, សោ អាហរតូ’’តិ ចតុរង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ នង្គលសីសប្បមាណំ សរីរំ មាបេត្វា និបន្នោ ឧបោសថកម្មមកាសិ. អរុណេ ឧដ្ឋហន្តេយេវ តំ នាគមាណវិកា អាគន្ត្វា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិត្វា នាគភវនំ អានេន្តិ. តស្ស ឥមិនា និយាមេន ឧបោសថំ ករោន្តស្ស ទីឃោ អទ្ធា វីតិវត្តោ.

ឧបោសថខណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.

គរុឡខណ្ឌំ

តទា ឯកោ ពារាណសិទ្វារគាមវាសី ព្រាហ្មណោ សោមទត្តេន នាម បុត្តេន សទ្ធិំ អរញ្ញំ គន្ត្វា សូលយន្តបាសវាគុរាទីហិ ឱឌ្ឌេត្វា មិគេ វធិត្វា មំសំ កាជេនាហរិត្វា វិក្កិណន្តោ ជីវិកំ កប្បេសិ. សោ ឯកទិវសំ អន្តមសោ គោធាមត្តម្បិ អលភិត្វា ‘‘តាត សោមទត្ត, សចេ តុច្ឆហត្ថា គមិស្សាម, មាតា តេ កុជ្ឈិស្សតិ, យំ កិញ្ចិ គហេត្វា គមិស្សាមា’’តិ វត្វា ពោធិសត្តស្ស និបន្នវម្មិកដ្ឋានាភិមុខោ គន្ត្វា បានីយំ បាតុំ យមុនំ ឱតរន្តានំ មិគានំ បទវលញ្ជំ ទិស្វា ‘‘តាត, មិគមគ្គោ បញ្ញាយតិ, ត្វំ បដិក្កមិត្វា តិដ្ឋាហិ, អហំ បានីយត្ថាយ អាគតំ មិគំ វិជ្ឈិស្សាមី’’តិ ធនុំ អាទាយ មិគំ ឱលោកេន្តោ ឯកស្មិំ រុក្ខមូលេ អដ្ឋាសិ. អថេកោ មិគោ សាយន្ហសមយេ បានីយំ បាតុំ អាគតោ. សោ តំ វិជ្ឈិ. មិគោ តត្ថ អបតិត្វា សរវេគេន តជ្ជិតោ លោហិតេន បគ្ឃរន្តេន បលាយិ. បិតាបុត្តា នំ អនុពន្ធិត្វា បតិតដ្ឋានេ មំសំ គហេត្វា អរញ្ញា និក្ខមិត្វា សូរិយត្ថង្គមនវេលាយ តំ និគ្រោធំ បត្វា ‘‘ឥទានិ អកាលោ, ន សក្កា គន្តុំ, ឥធេវ វសិស្សាមា’’តិ មំសំ ឯកមន្តេ ឋបេត្វា រុក្ខំ អារុយ្ហ វិដបន្តរេ និបជ្ជិំសុ. ព្រាហ្មណោ បច្ចូសសមយេ បពុជ្ឈិត្វា មិគសទ្ទសវនាយ សោតំ ឱទហិ.

តស្មិំ ខណេ នាគមាណវិកាយោ អាគន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេសុំ. សោ អហិសរីរំ អន្តរធាបេត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ ទិព្ពសរីរំ មាបេត្វា សក្កលីលាយ បុប្ផាសនេ និសីទិ. នាគមាណវិកាបិ នំ គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា ទិព្ពតូរិយានិ វាទេត្វា នច្ចគីតំ បដ្ឋបេសុំ. ព្រាហ្មណោ តំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘កោ នុ ខោ ឯស, ជានិស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘បុត្ត, បុត្តា’’តិ វត្វាបិ បុត្តំ បពោធេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘សយតុ ឯស, កិលន្តោ ភវិស្សតិ, អហមេវ គមិស្សាមី’’តិ រុក្ខា ឱរុយ្ហ តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. នាគមាណវិកា តំ ទិស្វា សទ្ធិំ តូរិយេហិ ភូមិយំ និមុជ្ជិត្វា អត្តនោ នាគភវនមេវ គតា. ពោធិសត្តោ ឯកកោវ អហោសិ. ព្រាហ្មណោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បុច្ឆន្តោ គាថាទ្វយមាហ –

៧៩៧. ‘‘បុប្ផាភិហារស្ស វនស្ស មជ្ឈេ, កោ លោហិតក្ខោ វិតតន្តរំសោ;

កា កម្ពុកាយូរធរា សុវត្ថា, តិដ្ឋន្តិ នារិយោ ទស វន្ទមានា.

៧៩៨. ‘‘កោ ត្វំ ព្រហាពាហុ វនស្ស មជ្ឈេ, វិរោចសិ ឃតសិត្តោវ អគ្គិ;

មហេសក្ខោ អញ្ញតរោសិ យក្ខោ, ឧទាហុ នាគោសិ មហានុភាវោ’’តិ.

តត្ថ បុប្ផាភិហារស្សាតិ ពោធិសត្តស្ស បូជនត្ថាយ អាភតេន ទិព្ពបុប្ផាភិហារេន សមន្នាគតស្ស. កោតិ កោ នាម ត្វំ. លោហិតក្ខោតិ រត្តក្ខោ. វិតតន្តរំសោតិ បុថុលអន្តរំសោ. កម្ពុកាយូរធរាតិ សុវណ្ណាលង្ការធរា. ព្រហាពាហូតិ មហាពាហុ.

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ‘‘សចេបិ ‘សក្កាទីសុ អញ្ញតរោហមស្មី’តិ វក្ខាមិ, សទ្ទហិស្សតេវាយំ ព្រាហ្មណោ, អជ្ជ បន មយា សច្ចមេវ កថេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ នាគរាជភាវំ កថេន្តោ អាហ –

៧៩៩. ‘‘នាគោហមស្មិ ឥទ្ធិមា, តេជស្សី ទុរតិក្កមោ;

ឌំសេយ្យំ តេជសា កុទ្ធោ, ផីតំ ជនបទំ អបិ.

៨០០. ‘‘សមុទ្ទជា ហិ មេ មាតា, ធតរដ្ឋោ ច មេ បិតា;

សុទស្សនកនិដ្ឋោស្មិ, ភូរិទត្តោតិ មំ វិទូ’’តិ.

តត្ថ តេជស្សីតិ វិសតេជេន តេជវា. ទុរតិក្កមោតិ អញ្ញេន អតិក្កមិតុំ អសក្កុណេយ្យោ. ឌំសេយ្យន្តិ សចាហំ កុទ្ធោ ផីតំ ជនបទំ អបិ ឌំសេយ្យំ, បថវិយំ មម ទាឋាយ បតិតមត្តាយ សទ្ធិំ បថវិយា មម តេជេន សោ សព្ពោ ជនបទោ ភស្មា ភវេយ្យាតិ វទតិ. សុទស្សនកនិដ្ឋោស្មីតិ អហំ មម ភាតុ សុទស្សនស្ស កនិដ្ឋោ អស្មិ. វិទូតិ ឯវំ មមំ បញ្ចយោជនសតិកេ នាគភវនេ ជានន្តីតិ.

ឥទញ្ច បន វត្វា មហាសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ ចណ្ឌោ ផរុសោ, អហិតុណ្ឌិកស្ស អារោចេត្វា ឧបោសថកម្មស្ស មេ អន្តរាយម្បិ ករេយ្យ, យំ នូនាហំ ឥមំ នាគភវនំ នេត្វា មហន្តំ យសំ ទត្វា ឧបោសថកម្មំ អទ្ធនិយំ ករេយ្យ’’ន្តិ. អថ នំ អាហ ‘‘ព្រាហ្មណ, មហន្តំ តេ យសំ ទស្សាមិ, រមណីយំ នាគភវនំ, ឯហិ តត្ថ គច្ឆាមា’’តិ. ‘‘សាមិ, បុត្តោ មេ អត្ថិ, តស្មិំ គច្ឆន្តេ អាគមិស្សាមី’’តិ. អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘គច្ឆ, ព្រាហ្មណ, អានេហិ ន’’ន្តិ វត្វា អត្តនោ អាវាសំ អាចិក្ខន្តោ អាហ –

៨០១. ‘‘យំ គម្ភីរំ សទាវដ្ដំ, រហទំ ភេស្មំ បេក្ខសិ;

ឯស ទិព្យោ មមាវាសោ, អនេកសតបោរិសោ.

៨០២. ‘‘មយូរកោញ្ចាភិរុទំ, នីលោទំ វនមជ្ឈតោ;

យមុនំ បវិស មា ភីតោ, ខេមំ វត្តវតំ សិវ’’ន្តិ.

តត្ថ សទាវដ្ដន្តិ សទា បវត្តំ អាវដ្ដំ. ភេស្មន្តិ ភយានកំ. បេក្ខសីតិ យំ ឯវរូបំ រហទំ បស្សសិ. មយូរកោញ្ចាភិរុទន្តិ ឧភោសុ តីរេសុ វនឃដាយំ វសន្តេហិ មយូរេហិ ច កោញ្ចេហិ ច អភិរុទំ ឧបកូជិតំ. នីលោទន្តិ នីលសលិលំ. វនមជ្ឈតោតិ វនមជ្ឈេន សន្ទមានំ. បវិស មា ភីតោតិ ឯវរូបំ យមុនំ អភីតោ ហុត្វា បវិស. វត្តវតន្តិ វត្តសម្បន្នានំ អាចារវន្តានំ វសនភូមិំ បវិស, គច្ឆ, ព្រាហ្មណ, បុត្តំ អានេហីតិ.

ព្រាហ្មណោ គន្ត្វា បុត្តស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា បុត្តំ អានេសិ. មហាសត្តោ តេ ឧភោបិ អាទាយ យមុនាតីរំ គន្ត្វា តីរេ ឋិតោ អាហ –

៨០៣. ‘‘តត្ថ បត្តោ សានុចរោ, សហ បុត្តេន ព្រាហ្មណ;

បូជិតោ មយ្ហំ កាមេហិ, សុខំ ព្រាហ្មណ វច្ឆសី’’តិ.

តត្ថ តត្ថ បត្តោតិ ត្វំ អម្ហាកំ នាគភវនំ បត្តោ ហុត្វា. មយ្ហន្តិ មម សន្តកេហិ កាមេហិ បូជិតោ. វច្ឆសីតិ តត្ថ នាគភវនេ សុខំ វសិស្សតិ.

ឯវំ វត្វា មហាសត្តោ ឧភោបិ តេ បិតាបុត្តេ អត្តនោ អានុភាវេន នាគភវនំ អានេសិ. តេសំ តត្ថ ទិព្ពោ អត្តភាវោ បាតុភវិ. អថ នេសំ មហាសត្តោ ទិព្ពសម្បត្តិំ ទត្វា ចត្តារិ ចត្តារិ នាគកញ្ញាសតានិ អទាសិ. តេ មហាសម្បត្តិំ អនុភវិំសុ. ពោធិសត្តោបិ អប្បមត្តោ ឧបោសថកម្មំ អកាសិ. អន្វឌ្ឍមាសំ មាតាបិតូនំ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា ធម្មកថំ កថេត្វា តតោ ច ព្រាហ្មណស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អារោគ្យំ បុច្ឆិត្វា ‘‘យេន តេ អត្ថោ, តំ វទេយ្យាសិ, អនុក្កណ្ឋមានោ អភិរមា’’តិ វត្វា សោមទត្តេនបិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា អត្តនោ និវេសនំ អគច្ឆិ. ព្រាហ្មណោ ឯកសំវច្ឆរំ នាគភវនេ វសិត្វា មន្ទបុញ្ញតាយ ឧក្កណ្ឋិតោ មនុស្សលោកំ គន្តុកាមោ អហោសិ. នាគភវនមស្ស លោកន្តរនិរយោ វិយ អលង្កតបាសាទោ ពន្ធនាគារំ វិយ អលង្កតនាគកញ្ញា យក្ខិនិយោ វិយ ឧបដ្ឋហិំសុ. សោ ‘‘អហំ តាវ ឧក្កណ្ឋិតោ, សោមទត្តស្សបិ ចិត្តំ ជានិស្សាមី’’តិ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អាហ ‘‘កិំ, តាត, ឧក្កណ្ឋសី’’តិ? ‘‘កស្មា ឧក្កណ្ឋិស្សាមិ ន ឧក្កណ្ឋាមិ, ត្វំ បន ឧក្កណ្ឋសិ, តាតា’’តិ? ‘‘អាម តាតា’’តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ. ‘‘តវ មាតុ ចេវ ភាតុភគិនីនញ្ច អទស្សនេន ឧក្កណ្ឋាមិ, ឯហិ, តាត សោមទត្ត, គច្ឆាមា’’តិ. សោ ‘‘ន គច្ឆាមី’’តិ វត្វាបិ បុនប្បុនំ បិតរា យាចិយមានោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

ព្រាហ្មណោ ‘‘បុត្តស្ស តាវ មេ មនោ លទ្ធោ, សចេ បនាហំ ភូរិទត្តស្ស ‘ឧក្កណ្ឋិតោម្ហី’តិ វក្ខាមិ, អតិរេកតរំ មេ យសំ ទស្សតិ, ឯវំ មេ គមនំ ន ភវិស្សតិ. ឯកេន បន ឧបាយេន តស្ស សម្បត្តិំ វណ្ណេត្វា ‘ត្វំ ឯវរូបំ សម្បត្តិំ បហាយ កិំការណា មនុស្សលោកំ គន្ត្វា ឧបោសថកម្មំ ករោសី’តិ បុច្ឆិត្វា ‘សគ្គត្ថាយា’តិ វុត្តេ ‘ត្វំ តាវ ឯវរូបំ សម្បត្តិំ បហាយ សគ្គត្ថាយ ឧបោសថកម្មំ ករោសិ, កិមង្គំ បន មយំយេវ បរធនេន ជីវិកំ កប្បេម, អហម្បិ មនុស្សលោកំ គន្ត្វា ញាតកេ ទិស្វា បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ ករិស្សាមី’តិ នំ សញ្ញាបេស្សាមិ. អថ មេ សោ គមនំ អនុជានិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកទិវសំ តេនាគន្ត្វា ‘‘កិំ, ព្រាហ្មណ, ឧក្កណ្ឋសី’’តិ បុច្ឆិតោ ‘‘តុម្ហាកំ សន្តិកា អម្ហាកំ ន កិញ្ចិ បរិហាយតី’’តិ កិញ្ចិ គមនបដិពទ្ធំ អវត្វាវ អាទិតោ តាវ តស្ស សម្បត្តិំ វណ្ណេន្តោ អាហ –

៨០៤. ‘‘សមា សមន្តបរិតោ, បហូតតគរា មហី;

ឥន្ទគោបកសញ្ឆន្នា, សោភតិ ហរិតុត្តមា.

៨០៥. ‘‘រម្មានិ វនចេត្យានិ, រម្មា ហំសូបកូជិតា;

ឱបុប្ផបទ្ធា តិដ្ឋន្តិ, បោក្ខរញ្ញោ សុនិម្មិតា.

៨០៦. ‘‘អដ្ឋំសា សុកតា ថម្ភា, សព្ពេ វេឡុរិយាមយា;

សហស្សថម្ភា បាសាទា, បូរា កញ្ញាហិ ជោតរេ.

៨០៧. ‘‘វិមានំ ឧបបន្នោសិ, ទិព្យំ បុញ្ញេហិ អត្តនោ;

អសម្ពាធំ សិវំ រម្មំ, អច្ចន្តសុខសំហិតំ.

៨០៨. ‘‘មញ្ញេ សហស្សនេត្តស្ស, វិមានំ នាភិកង្ខសិ;

ឥទ្ធី ហិ ត្យាយំ វិបុលា, សក្កស្សេវ ជុតីមតោ’’តិ.

តត្ថ សមា សមន្តបរិតោតិ បរិសមន្តតោ សព្ពទិសាភាគេសុ អយំ តវ នាគភវនេ មហី សុវណ្ណរជតមណិ មុត្តាវាលុកាបរិកិណ្ណា សមតលា. បហូតតគរា មហីតិ ពហុកេហិ តគរគច្ឆេហិ សមន្នាគតា. ឥន្ទគោបកសញ្ឆន្នាតិ សុវណ្ណឥន្ទគោបកេហិ សញ្ឆន្នា. សោភតិ ហរិតុត្តមាតិ ហរិតវណ្ណទព្ពតិណសញ្ឆន្នា សោភតីតិ អត្ថោ. វនចេត្យានីតិ វនឃដា. ឱបុប្ផបទ្ធាតិ បុប្ផិត្វា បតិតេហិ បទុមបត្តេហិ សញ្ឆន្នា ឧទកបិដ្ឋា. សុនិម្មិតាតិ តវ បុញ្ញសម្បត្តិយា សុដ្ឋុ និម្មិតា. អដ្ឋំសាតិ តវ វសនបាសាទេសុ អដ្ឋំសា សុកតា វេឡុរិយមយា ថម្ភា. តេហិ ថម្ភេហិ សហស្សថម្ភា តវ បាសាទា នាគកញ្ញាហិ បូរា វិជ្ជោតន្តិ. ឧបបន្នោសីតិ ឯវរូបេ វិមានេ និព្ពត្តោសីតិ អត្ថោ. សហស្សនេត្តស្ស វិមានន្តិ សក្កស្ស វេជយន្តបាសាទំ. ឥទ្ធី ហិ ត្យាយំ វិបុលាតិ យស្មា តវាយំ វិបុលា ឥទ្ធិ, តស្មា ត្វំ តេន ឧបោសថកម្មេន សក្កស្ស វិមានម្បិ ន បត្ថេសិ, អញ្ញំ តតោ ឧត្តរិ មហន្តំ ឋានំ បត្ថេសីតិ មញ្ញាមិ.

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ‘‘មា ហេវំ, ព្រាហ្មណ, អវច, សក្កស្ស យសំ បដិច្ច អម្ហាកំ យសោ សិនេរុសន្តិកេ សាសបោ វិយ, មយំ តស្ស បរិចារកេបិ ន អគ្ឃាមា’’តិ វត្វា គាថមាហ –

៨០៩. ‘‘មនសាបិ ន បត្តព្ពោ, អានុភាវោ ជុតីមតោ;

បរិចារយមានានំ, សឥន្ទានំ វសវត្តិន’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – ព្រាហ្មណ, សក្កស្ស យសោ នាម ឯកំ ទ្វេ តយោ ចត្តារោ វា ទិវសេ ‘‘ឯត្តកោ សិយា’’តិ មនសា ចិន្តេន្តេនបិ ន អភិបត្តព្ពោ. យេបិ នំ ចត្តារោ មហារាជានោ បរិចារេន្តិ, តេសំ ទេវរាជានំ បរិចារយមានានំ ឥន្ទំ នាយកំ កត្វា ចរន្តានំ សឥន្ទានំ វសវត្តីនំ ចតុន្នំ លោកបាលានំ យសស្សបិ អម្ហាកំ តិរច្ឆានគតានំ យសោ សោឡសិំ កលំ នគ្ឃតីតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា ‘‘ឥទំ តេ មញ្ញេ សហស្សនេត្តស្ស វិមាន’’ន្តិ វចនំ សុត្វា អហំ តំ អនុស្សរិំ. ‘‘អហញ្ហិ វេជយន្តំ បត្ថេន្តោ ឧបោសថកម្មំ ករោមី’’តិ តស្ស អត្តនោ បត្ថនំ អាចិក្ខន្តោ អាហ –

៨១០. ‘‘តំ វិមានំ អភិជ្ឈាយ, អមរានំ សុខេសិនំ;

ឧបោសថំ ឧបវសន្តោ, សេមិ វម្មិកមុទ្ធនី’’តិ.

តត្ថ អភិជ្ឈាយាតិ បត្ថេត្វា. អមរានន្តិ ទីឃាយុកានំ ទេវានំ. សុខេសិនន្តិ ឯសិតសុខានំ សុខេ បតិដ្ឋិតានំ.

កំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ‘‘ឥទានិ មេ ឱកាសោ លទ្ធោ’’តិ សោមនស្សប្បត្តោ គន្តុំ អាបុច្ឆន្តោ គាថាទ្វយមាហ –

៨១១. ‘‘អហញ្ច មិគមេសានោ, សបុត្តោ បាវិសិំ វនំ;

តំ មំ មតំ វា ជីវំ វា, នាភិវេទេន្តិ ញាតកា.

៨១២. ‘‘អាមន្តយេ ភូរិទត្តំ, កាសិបុត្តំ យសស្សិនំ;

តយា នោ សមនុញ្ញាតា, អបិ បស្សេមុ ញាតកេ’’តិ.

តត្ថ នាភិវេទេន្តីតិ ន ជានន្តិ, កថេន្តោបិ នេសំ នត្ថិ. អាមន្តយេតិ អាមន្តយាមិ. កាសិបុត្តន្តិ កាសិរាជធីតាយ បុត្តំ.

តតោ ពោធិសត្តោ អាហ –

៨១៣. ‘‘ឯសោ ហិ វត មេ ឆន្ទោ, យំ វសេសិ មមន្តិកេ;

ន ហិ ឯតាទិសា កាមា, សុលភា ហោន្តិ មានុសេ.

៨១៤. ‘‘សចេ ត្វំ និច្ឆសេ វត្ថុំ, មម កាមេហិ បូជិតោ;

មយា ត្វំ សមនុញ្ញាតោ, សោត្ថិំ បស្សាហិ ញាតកេ’’តិ.

មហាសត្តោ គាថាទ្វយំ វត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ មណិំ និស្សាយ សុខំ ជីវន្តោ កស្សចិ នាចិក្ខិស្សតិ, ឯតស្ស សព្ពកាមទទំ មណិំ ទស្សាមី’’តិ. អថស្ស តំ ទទន្តោ អាហ –

៨១៥. ‘‘ធារយិមំ មណិំ ទិព្យំ, បសុំ បុត្តេ ច វិន្ទតិ;

អរោគោ សុខិតោ ហោតិ, គច្ឆេវាទាយ ព្រាហ្មណា’’តិ.

តត្ថ បសុំ បុត្តេ ច វិន្ទតីតិ ឥមំ មណិំ ធារយមានោ ឥមស្សានុភាវេន បសុញ្ច បុត្តេ ច អញ្ញញ្ច យំ ឥច្ឆតិ, តំ សព្ពំ លភតិ.

តតោ ព្រាហ្មណោ គាថមាហ –

៨១៦. ‘‘កុសលំ បដិនន្ទាមិ, ភូរិទត្ត វចោ តវ;

បព្ពជិស្សាមិ ជិណ្ណោស្មិ, ន កាមេ អភិបត្ថយេ’’តិ.

តស្សត្ថោ – ភូរិទត្ត, តវ វចនំ កុសលំ អនវជ្ជំ, តំ បដិនន្ទាមិ ន បដិក្ខិបាមិ. អហំ បន ជិណ្ណោ អស្មិ, តស្មា បព្ពជិស្សាមិ, ន កាមេ អភិបត្ថយាមិ, កិំ មេ មណិនាតិ.

ពោធិសត្តោ អាហ –

៨១៧. ‘‘ព្រហ្មចរិយស្ស ចេ ភង្គោ, ហោតិ ភោគេហិ ការិយំ;

អវិកម្បមានោ ឯយ្យាសិ, ពហុំ ទស្សាមិ តេ ធន’’ន្តិ.

តត្ថ ចេ ភង្គោតិ ព្រហ្មចរិយវាសោ នាម ទុក្ករោ, អនភិរតស្ស ព្រហ្មចរិយស្ស ចេ ភង្គោ ហោតិ, តទា គិហិភូតស្ស ភោគេហិ ការិយំ ហោតិ, ឯវរូបេ កាលេ ត្វំ និរាសង្កោ ហុត្វា មម សន្តិកំ អាគច្ឆេយ្យាសិ, ពហុំ តេ ធនំ ទស្សាមីតិ.

ព្រាហ្មណោ អាហ –

៨១៨. ‘‘កុសលំ បដិនន្ទាមិ, ភូរិទត្ត វចោ តវ;

បុនបិ អាគមិស្សាមិ, សចេ អត្ថោ ភវិស្សតី’’តិ.

តត្ថ បុនបីតិ បុន អបិ, អយមេវ វា បាឋោ.

អថស្ស តត្ថ អវសិតុកាមតំ ញត្វា មហាសត្តោ នាគមាណវកេ អាណាបេត្វា ព្រាហ្មណំ មនុស្សលោកំ បាបេសិ. តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៨១៩. ‘‘ឥទំ វត្វា ភូរិទត្តោ, បេសេសិ ចតុរោ ជនេ;

ឯថ គច្ឆថ ឧដ្ឋេថ, ខិប្បំ បាបេថ ព្រាហ្មណំ.

៨២០. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, ឧដ្ឋាយ ចតុរោ ជនា;

បេសិតា ភូរិទត្តេន, ខិប្បំ បាបេសុ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ.

តត្ថ បាបេសូតិ យមុនាតោ ឧត្តារេត្វា ពារាណសិមគ្គំ បាបយិំសុ, បាបយិត្វា ច បន ‘‘តុម្ហេ គច្ឆថា’’តិ វត្វា នាគភវនមេវ បច្ចាគមិំសុ.

ព្រាហ្មណោបិ ‘‘តាត សោមទត្ត, ឥមស្មិំ ឋានេ មិគំ វិជ្ឈិម្ហា, ឥមស្មិំ សូករ’’ន្តិ បុត្តស្ស អាចិក្ខន្តោ អន្តរាមគ្គេ បោក្ខរណិំ ទិស្វា ‘‘តាត សោមទត្ត, ន្ហាយាមា’’តិ វត្វា ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ វុត្តេ ឧភោបិ ទិព្ពាភរណានិ ចេវ ទិព្ពវត្ថានិ ច ឱមុញ្ចិត្វា ភណ្ឌិកំ កត្វា បោក្ខរណីតីរេ ឋបេត្វា ឱតរិត្វា ន្ហាយិំសុ. តស្មិំ ខណេ តានិ អន្តរធាយិត្វា នាគភវនមេវ អគមំសុ. បឋមំ និវត្ថកាសាវបិលោតិកាវ នេសំ សរីរេ បដិមុញ្ចិំសុ, ធនុសរសត្តិយោបិ បាកតិកាវ អហេសុំ. សោមទត្តោ ‘‘នាសិតាម្ហា តយា, តាតា’’តិ បរិទេវិ. អថ នំ បិតា ‘‘មា ចិន្តយិ, មិគេសុ សន្តេសុ អរញ្ញេ មិគេ វធិត្វា ជីវិកំ កប្បេស្សាមា’’តិ អស្សាសេសិ. សោមទត្តស្ស មាតា តេសំ អាគមនំ សុត្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា ឃរំ នេត្វា អន្នបានេន សន្តប្បេសិ. ព្រាហ្មណោ ភុញ្ជិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ. ឥតរា បុត្តំ បុច្ឆិ ‘‘តាត, ឯត្តកំ កាលំ កុហិំ គតត្ថា’’តិ? ‘‘អម្ម, ភូរិទត្តនាគរាជេន អម្ហេ នាគភវនំ នីតា, តតោ ឧក្កណ្ឋិត្វា ឥទានិ អាគតា’’តិ. ‘‘កិញ្ចិ បន វោ រតនំ អាភត’’ន្តិ. ‘‘នាភតំ អម្មា’’តិ. ‘‘កិំ តុម្ហាកំ តេន កិញ្ចិ ន ទិន្ន’’ន្តិ. ‘‘អម្ម, ភូរិទត្តេន មេ បិតុ សព្ពកាមទទោ មណិ ទិន្នោ អហោសិ, ឥមិនា បន ន គហិតោ’’តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ. ‘‘បព្ពជិស្សតិ កិរា’’តិ. សា ‘‘ឯត្តកំ កាលំ ទារកេ មម ភារំ ករោន្តោ នាគភវនេ វសិត្វា ឥទានិ កិរ បព្ពជិស្សតី’’តិ កុជ្ឈិត្វា វីហិភញ្ជនទព្ពិយា បិដ្ឋិំ បោថេន្តី ‘‘អរេ, ទុដ្ឋព្រាហ្មណ, បព្ពជិស្សាមីតិ កិរ មណិរតនំ ន គណ្ហសិ, អថ កស្មា អបព្ពជិត្វា ឥធាគតោសិ, និក្ខម មម ឃរា សីឃ’’ន្តិ សន្តជ្ជេសិ. អថ នំ ‘‘ភទ្ទេ, មា កុជ្ឈិ, អរញ្ញេ មិគេសុ សន្តេសុ អហំ តំ បោសេស្សាមី’’តិ វត្វា បុត្តេន សទ្ធិំ អរញ្ញំ គន្ត្វា បុរិមនិយាមេនេវ ជីវិកំ កប្បេសិ.

តទា ទក្ខិណមហាសមុទ្ទស្ស ទិសាភាគេ សិម្ពលិវាសី ឯកោ គរុឡោ បក្ខវាតេហិ សមុទ្ទេ ឧទកំ វិយូហិត្វា ឯកំ នាគរាជានំ សីសេ គណ្ហិ. តទាហិ សុបណ្ណា នាគំ គហេតុំ អជាននកាយេវ, បច្ឆា បណ្ឌរជាតកេ ជានិំសុ. សោ បន តំ សីសេ គហេត្វាបិ ឧទកេ អនោត្ថរន្តេយេវ ឧក្ខិបិត្វា ឱលម្ពន្តំ អាទាយ ហិមវន្តមត្ថកេន បាយាសិ. តទា ចេកោ កាសិរដ្ឋវាសី ព្រាហ្មណោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តប្បទេសេ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា បដិវសតិ. តស្ស ចង្កមនកោដិយំ មហានិគ្រោធរុក្ខោ អត្ថិ. សោ តស្ស មូលេ ទិវាវិហារំ ករោតិ. សុបណ្ណោ និគ្រោធមត្ថកេន នាគំ ហរតិ. នាគោ ឱលម្ពន្តោ មោក្ខត្ថាយ នង្គុដ្ឋេន និគ្រោធវិដបំ វេឋេសិ. សុបណ្ណោ តំ អជានន្តោវ មហព្ពលតាយ អាកាសេ បក្ខន្ទិយេវ. និគ្រោធរុក្ខោ សមូលោ ឧប្បាដិតោ. សុបណ្ណោ នាគំ សិម្ពលិវនំ នេត្វា តុណ្ឌេន បហរិត្វា កុច្ឆិំ ផាលេត្វា នាគមេទំ ខាទិត្វា សរីរំ សមុទ្ទកុច្ឆិម្ហិ ឆឌ្ឌេសិ. និគ្រោធរុក្ខោ បតន្តោ មហាសទ្ទមកាសិ. សុបណ្ណោ ‘‘កិស្ស ឯសោ សទ្ទោ’’តិ អធោ ឱលោកេន្តោ និគ្រោធរុក្ខំ ទិស្វា ‘‘កុតោ ឯស មយា ឧប្បាដិតោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘តាបសស្ស ចង្កមនកោដិយា និគ្រោធោ ឯសោ’’តិ តថតោ ញត្វា ‘‘អយំ តស្ស ពហូបការោ, ‘អកុសលំ នុ ខោ មេ បសុតំ, ឧទាហុ នោ’តិ តមេវ បុច្ឆិត្វា ជានិស្សាមី’’តិ មាណវកវេសេន តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ.

តស្មិំ ខណេ តាបសោ តំ ឋានំ សមំ ករោតិ. សុបណ្ណរាជា តាបសំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ អជានន្តោ វិយ ‘‘កិស្ស ឋានំ, ភន្តេ, ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឧបាសក, ឯកោ សុបណ្ណោ ភោជនត្ថាយ នាគំ ហរន្តោ នាគេន មោក្ខត្ថាយ និគ្រោធវិដបំ នង្គុដ្ឋេន វេឋិតាយបិ អត្តនោ មហព្ពលតាយ បក្ខន្តិត្វា គតោ, អថ និគ្រោធរុក្ខោ ឧប្បាដិតោ, ឥទំ តស្ស ឧប្បាដិតដ្ឋាន’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, តស្ស សុបណ្ណស្ស អកុសលំ ហោតិ, ឧទាហុ នោ’’តិ? ‘‘សចេ ន ជានាតិ, អចេតនកម្មំ នាម អកុសលំ ន ហោតី’’តិ. ‘‘កិំ នាគស្ស បន, ភន្តេ’’តិ? ‘‘សោ ឥមំ នាសេតុំ ន គណ្ហិ, មោក្ខត្ថាយ គណ្ហិ, តស្មា តស្សបិ ន ហោតិយេវា’’តិ. សុបណ្ណោ តាបសស្ស តុស្សិត្វា ‘‘ភន្តេ, អហំ សោ សុបណ្ណរាជា, តុម្ហាកញ្ហិ បញ្ហវេយ្យាករណេន តុដ្ឋោ. តុម្ហេ អរញ្ញេ វសថ, អហញ្ចេកំ អលម្បាយនមន្តំ ជានាមិ, អនគ្ឃោ មន្តោ. តមហំ តុម្ហាកំ អាចរិយភាគំ កត្វា ទម្មិ, បដិគ្គណ្ហថ ន’’ន្តិ អាហ. ‘‘អលំ មយ្ហំ មន្តេន, គច្ឆថ តុម្ហេ’’តិ. សោ តំ បុនប្បុនំ យាចិត្វា សម្បដិច្ឆាបេត្វា មន្តំ ទត្វា ឱសធានិ អាចិក្ខិត្វា បក្កាមិ.

គរុឡកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.

កីឡនកណ្ឌំ

តស្មិំ កាលេ ពារាណសិយំ ឯកោ ទលិទ្ទព្រាហ្មណោ ពហុំ ឥណំ គហេត្វា ឥណសាមិកេហិ ចោទិយមានោ ‘‘កិំ មេ ឥធ វាសេន, អរញ្ញំ បវិសិត្វា មតំ សេយ្យោ’’តិ និក្ខមិត្វា វនំ បវិសិត្វា អនុបុព្ពេន តំ អស្សមបទំ បត្វា តាបសំ វត្តសម្បទាយ អារាធេសិ. តាបសោ ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ មយ្ហំ អតិវិយ ឧបការកោ, សុបណ្ណរាជេន ទិន្នំ ទិព្ពមន្តមស្ស ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ព្រាហ្មណ, អហំ អលម្បាយនមន្តំ ជានាមិ, តំ តេ ទម្មិ, គណ្ហាហិ ន’’ន្តិ វត្វា ‘‘អលំ, ភន្តេ, ន មយ្ហំ មន្តេនត្ថោ’’តិ វុត្តេបិ បុនប្បុនំ វត្វា និប្បីឡេត្វា សម្បដិច្ឆាបេត្វា អទាសិយេវ. តស្ស ច មន្តស្ស អនុច្ឆវិកានិ ឱសធានិ ចេវ មន្តុបចារញ្ច សព្ពំ កថេសិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘លទ្ធោ មេ ជីវិតុបាយោ’’តិ កតិបាហំ វសិត្វា ‘‘វាតាពាធោ មេ, ភន្តេ, ពាធតី’’តិ អបទេសំ កត្វា តាបសេន វិស្សជ្ជិតោ តំ វន្ទិត្វា ខមាបេត្វា អរញ្ញា និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន យមុនាយ តីរំ បត្វា តំ មន្តំ សជ្ឈាយន្តោ មហាមគ្គំ គច្ឆតិ.

តស្មិំ កាលេ សហស្សមត្តា ភូរិទត្តស្ស បរិចារិកា នាគមាណវិកា តំ សព្ពកាមទទំ មណិរតនំ អាទាយ នាគភវនា និក្ខមិត្វា យមុនាតីរេ វាលុករាសិម្ហិ ឋបេត្វា តស្ស ឱភាសេន សព្ពរត្តិំ ឧទកកីឡំ កីឡិត្វា អរុណុគ្គមនេ សព្ពាលង្ការេន អលង្ករិត្វា មណិរតនំ បរិវារេត្វា សិរិំ បវេសយមានា និសីទិំសុ. ព្រាហ្មណោបិ មន្តំ សជ្ឈាយន្តោ តំ ឋានំ បាបុណិ. តា មន្តសទ្ទំ សុត្វាវ ‘‘ឥមិនា សុបណ្ណេន ភវិតព្ព’’ន្តិ មរណភយតជ្ជិតា មណិរតនំ អគ្គហេត្វា បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា នាគភវនំ អគមិំសុ. ព្រាហ្មណោបិ មណិរតនំ ទិស្វា ‘‘ឥទានេវ មេ មន្តោ សមិទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋមានសោ មណិរតនំ អាទាយ បាយាសិ. តស្មិំ ខណេ នេសាទព្រាហ្មណោ សោមទត្តេន សទ្ធិំ មិគវធាយ អរញ្ញំ បវិសន្តោ តស្ស ហត្ថេ តំ មណិរតនំ ទិស្វា បុត្តំ អាហ ‘‘តាត, ននុ ឯសោ អម្ហាកំ ភូរិទត្តេន ទិន្នោ មណី’’តិ? ‘‘អាម, តាត, ឯសោ មណី’’តិ. ‘‘តេន ហិស្ស អគុណំ កថេត្វា ឥមំ ព្រាហ្មណំ វញ្ចេត្វា គណ្ហាមេតំ មណិរតន’’ន្តិ. ‘‘តាត, បុព្ពេ ភូរិទត្តេន ទីយមានំ ន គណ្ហិ, ឥទានិ បនេស ព្រាហ្មណោ តញ្ញេវ វញ្ចេស្សតិ, តុណ្ហី ហោហី’’តិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘ហោតុ, តាត, បស្សសិ ឯតស្ស វា មម វា វញ្ចនភាវ’’ន្តិ អលម្បាយនេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ អាហ –

៨២១. ‘‘មណិំ បគ្គយ្ហ មង្គល្យំ, សាធុវិត្តំ មនោរមំ;

សេលំ ព្យញ្ជនសម្បន្នំ, កោ ឥមំ មណិមជ្ឈគា’’តិ.

តត្ថ មង្គល្យន្តិ មង្គលសម្មតំ សព្ពកាមទទំ. កោ ឥមន្តិ កុហិំ ឥមំ មណិំ អធិគតោសិ.

តតោ អលម្បាយនោ គាថមាហ –

៨២២. ‘‘លោហិតក្ខសហស្សាហិ, សមន្តា បរិវារិតំ;