២២. មហានិបាតោ

[៥៣៨] ១. មូគបក្ខជាតកវណ្ណនា

មា បណ្ឌិច្ចយំ វិភាវយាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មហាភិនិក្ខមនំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកទិវសញ្ហិ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា ភគវតោ នេក្ខម្មបារមិំ វណ្ណយន្តា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខវេ, ឥទានិ មម បូរិតបារមិស្ស រជ្ជំ ឆឌ្ឌេត្វា មហាភិនិក្ខមនំ នាម អនច្ឆរិយំ. អហញ្ហិ បុព្ពេ អបរិបក្កេ ញាណេ បារមិយោ បូរេន្តោបិ រជ្ជំ ឆឌ្ឌេត្វា និក្ខន្តោយេវា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ កាសិរដ្ឋេ ពារាណសិយំ កាសិរាជា នាម ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. តស្ស សោឡសសហស្សា ឥត្ថិយោ អហេសុំ. តាសុ ឯកាបិ បុត្តំ វា ធីតរំ វា ន លភិ. នាគរា ‘‘អម្ហាកំ រញ្ញោ វំសានុរក្ខកោ ឯកោបិ បុត្តោ នត្ថី’’តិ រាជង្គណេ សន្និបតិត្វា កុសជាតកេ (ជា. ២.២០.១ អាទយោ) អាគតនយេនេវ រាជានំ ឯវមាហំសុ ‘‘ទេវ, បុត្តំ បត្ថេថា’’តិ. រាជា តេសំ វចនំ សុត្វា សោឡសសហស្សា ឥត្ថិយោ ‘‘តុម្ហេ បុត្តំ បត្ថេថា’’តិ អាណាបេសិ. តា ចន្ទាទីនំ ទេវតានំ អាយាចនឧបដ្ឋានាទីនិ កត្វា បត្ថេន្តិយោបិ បុត្តំ វា ធីតរំ វា ន លភិំសុ. អគ្គមហេសី បនស្ស មទ្ទរាជធីតា ចន្ទាទេវី នាម សីលសម្បន្នា អហោសិ. រាជា ‘‘ភទ្ទេ, ត្វម្បិ បុត្តំ បត្ថេហី’’តិ អាហ. សា បុណ្ណមទិវសេ ឧបោសថំ សមាទិយិត្វា ចូឡសយនេ និបន្នាវ អត្តនោ សីលំ អាវជ្ជេត្វា ‘‘សចាហំ អខណ្ឌសីលា ឥមិនា មេ សច្ចេន បុត្តោ ឧប្បជ្ជតូ’’តិ សច្ចកិរិយំ អកាសិ.

តស្សា សីលតេជេន សក្កស្ស ភវនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ អាវជ្ជេន្តោ តំ ការណំ ញត្វា ‘‘ចន្ទាទេវី បុត្តំ បត្ថេតិ, ហន្ទាហំ បុត្តំ ទស្សាមី’’តិ តស្សានុច្ឆវិកំ បុត្តំ ឧបធារេន្តោ ពោធិសត្តំ បស្សិ. ពោធិសត្តោបិ តទាវីសតិវស្សានិ ពារាណសិយំ រជ្ជំ ការេត្វា តតោ ចុតោ ឧស្សទនិរយេ និព្ពត្តិត្វា អសីតិវស្សសហស្សានិ តត្ថ បច្ចិត្វា តតោ ចវិត្វា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិ. តត្ថាបិ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចវិត្វា ឧបរិទេវលោកំ គន្តុកាមោ អហោសិ. សក្កោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មារិស, តយិ មនុស្សលោកេ ឧប្បន្នេ បារមិយោ ច តេ បូរិស្សន្តិ, មហាជនស្ស វុឌ្ឍិ ច ភវិស្សតិ, អយំ កាសិរញ្ញោ ចន្ទាទេវី នាម អគ្គមហេសី បុត្តំ បត្ថេតិ, តស្សា កុច្ឆិយំ ឧប្បជ្ជាហី’’តិ វត្វា អញ្ញេសញ្ច ចវនធម្មានំ បញ្ចសតានំ ទេវបុត្តានំ បដិញ្ញំ គហេត្វា សកដ្ឋានមេវ អគមាសិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បញ្ចហិ ទេវបុត្តសតេហិ សទ្ធិំ ទេវលោកតោ ចវិត្វា សយំ ចន្ទាទេវិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. ឥតរេ បន ទេវបុត្តា អមច្ចភរិយានំ កុច្ឆីសុ បដិសន្ធិំ គណ្ហិំសុ.

តទា ចន្ទាទេវិយា កុច្ឆិ វជិរបុណ្ណា វិយ អហោសិ. សា គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. តំ សុត្វា រាជា គព្ភស្ស បរិហារំ ទាបេសិ. សា បរិបុណ្ណគព្ភា ទសមាសច្ចយេន ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណសម្បន្នំ បុត្តំ វិជាយិ. តំ ទិវសមេវ អមច្ចគេហេសុ បញ្ច កុមារសតានិ ជាយិំសុ. តស្មិំ ខណេ រាជា អមច្ចគណបរិវុតោ មហាតលេ និសិន្នោ អហោសិ. អថស្ស ‘‘បុត្តោ, តេ ទេវ, ជាតោ’’តិ អារោចយិំសុ. តេសំ វចនំ សុត្វា រញ្ញោ បុត្តបេមំ ឧប្បជ្ជិត្វា ឆវិយាទីនិ ឆិន្ទិត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ, អព្ភន្តរេ បីតិ ឧប្បជ្ជិ, ហទយំ សីតលំ ជាតំ. សោ អមច្ចេ បុច្ឆិ ‘‘តុដ្ឋា នុ ខោ តុម្ហេ, មម បុត្តោ ជាតោ’’តិ? ‘‘កិំ កថេថ, ទេវ, មយំ បុព្ពេ អនាថា, ឥទានិ បន សនាថា ជាតា, សាមិកោ នោ លទ្ធោ’’តិ អាហំសុ. រាជា មហាសេនគុត្តំ បក្កោសាបេត្វា អាណាបេសិ ‘‘មម បុត្តស្ស បរិវារោ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, គច្ឆ ត្វំ អមច្ចគេហេសុ អជ្ជ ជាតា ទារកា កិត្តកា នាមាតិ ឱលោកេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា អមច្ចគេហានិ គន្ត្វា ឱលោកេន្តោ បញ្ច កុមារសតានិ ទិស្វា បុនាគន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ.

រាជា បញ្ចន្នំ ទារកសតានំ កុមារបសាធនានិ បេសេត្វា បុន បញ្ច ធាតិសតានិ ច ទាបេសិ. មហាសត្តស្ស បន អតិទីឃាទិទោសវជ្ជិតា អលម្ពត្ថនិយោ មធុរថញ្ញាយោ ចតុសដ្ឋិ ធាតិយោ អទាសិ. អតិទីឃាយ ហិ ឥត្ថិយា បស្សេ និសីទិត្វា ថញ្ញំ បិវតោ ទារកស្ស គីវា ទីឃា ហោតិ, អតិរស្សាយ បស្សេ និសីទិត្វា ថញ្ញំ បិវន្តោ ទារកោ និប្បីឡិតខន្ធដ្ឋិកោ ហោតិ, អតិកិសាយ បស្សេ និសីទិត្វា ថញ្ញំ បិវតោ ទារកស្ស ឩរូ រុជ្ជន្តិ, អតិថូលាយ បស្សេ និសីទិត្វា ថញ្ញំ បិវន្តោ ទារកោ បក្ខបាទោ ហោតិ, អតិកាឡិកាយ ខីរំ អតិសីតលំ ហោតិ, អតិឱទាតាយ ខីរំ អតិឧណ្ហំ ហោតិ, លម្ពត្ថនិយា បស្សេ និសីទិត្វា ថញ្ញំ បិវន្តោ ទារកោ និប្បីឡិតនាសិកោ ហោតិ. កាសានញ្ច បន ឥត្ថីនំ ខីរំ អតិអម្ពិលំ ហោតិ, សាសានញ្ច បន ឥត្ថីនំ ខីរំ អតិកដុកាទិភេទំ ហោតិ, តស្មា តេ សព្ពេបិ ទោសេ វិវជ្ជេត្វា អលម្ពត្ថនិយោ មធុរថញ្ញាយោ ចតុសដ្ឋិ ធាតិយោ ទត្វា មហន្តំ សក្ការំ កត្វា ចន្ទាទេវិយាបិ វរំ អទាសិ. សាបិ គហិតកំ កត្វា ឋបេសិ.

រាជា កុមារស្ស នាមគ្គហណទិវសេ លក្ខណបាឋកេ ព្រាហ្មណេ បក្កោសាបេត្វា តេសំ មហន្តំ សក្ការំ កត្វា កុមារស្ស អន្តរាយាភាវំ បុច្ឆិ. តេ តស្ស លក្ខណសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘មហារាជ, ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណសម្បន្នោ អយំ កុមារោ, តិដ្ឋតុ ឯកទីបោ, ទ្វិសហស្សបរិវារានំ ចតុន្នម្បិ មហាទីបានំ រជ្ជំ ការេតុំ សមត្ថោ ហោតិ, នាស្ស កោចិ អន្តរាយោ បញ្ញាយតី’’តិ វទិំសុ. រាជា តេសំ វចនំ សុត្វា តុស្សិត្វា កុមារស្ស នាមំ ករោន្តោ យស្មា កុមារស្ស ជាតទិវសេ សកលកាសិរដ្ឋេ ទេវោ វស្សិ, យស្មា ច រញ្ញោ ចេវ អមច្ចានញ្ច ហទយំ សីតលំ ជាតំ, យស្មា ច តេមយមានោ ជាតោ, តស្មា ‘‘តេមិយកុមារោ’’តិស្ស នាមំ អកាសិ. អថ នំ ធាតិយោ ឯកមាសិកំ អលង្ករិត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ អានយិំសុ. រាជា បិយបុត្តំ អាលិង្គិត្វា សីសេ ចុម្ពិត្វា អង្កេ និសីទាបេត្វា រមយមានោ និសីទិ.

តស្មិំ ខណេ ចត្តារោ ចោរា អានីតា. រាជា តេ ទិស្វា ‘‘តេសុ ឯកស្ស ចោរស្ស សកណ្ដកាហិ កសាហិ បហារសហស្សំ ករោថ, ឯកស្ស សង្ខលិកាយ ពន្ធិត្វា ពន្ធនាគារបវេសនំ ករោថ, ឯកស្ស សរីរេ សត្តិបហារំ ករោថ, ឯកស្ស សូលារោបនំ ករោថា’’តិ អាណាបេសិ. អថ មហាសត្តោ បិតុ វចនំ សុត្វា ភីតតសិតោ ហុត្វា ‘‘អហោ មម បិតា រជ្ជំ និស្សាយ អតិភារិយំ និរយគាមិកម្មំ អកាសី’’តិ ចិន្តេសិ. បុនទិវសេ បន តំ សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា អលង្កតសិរិសយនេ និបជ្ជាបេសុំ. សោ ថោកំ និទ្ទាយិត្វា បពុទ្ធោ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា សេតច្ឆត្តំ ឱលោកេន្តោ មហន្តំ សិរិវិភវំ បស្សិ. អថស្ស បកតិយាបិ ភីតតសិតស្ស អតិរេកតរំ ភយំ ឧប្បជ្ជិ. សោ ‘‘កុតោ នុ ខោ អហំ ឥមំ ចោរគេហំ អាគតោម្ហី’’តិ ឧបធារេន្តោ ជាតិស្សរញាណេន ទេវលោកតោ អាគតភាវំ ញត្វា តតោ បរំ ឱលោកេន្តោ ឧស្សទនិរយេ បក្កភាវំ បស្សិ, តតោ បរំ ឱលោកេន្តោ តស្មិំយេវ នគរេ រាជភាវំ អញ្ញាសិ.

អថស្ស ‘‘អហំ វីសតិវស្សានិ ពារាណសិយំ រជ្ជំ ការេត្វា អសីតិវស្សសហស្សានិ ឧស្សទនិរយេ បច្ចិំ, ឥទានិ បុនបិ ឥមស្មិំយេវ ចោរគេហេ និព្ពត្តោម្ហិ, បិតា មេ ហិយ្យោ ចតូសុ ចោរេសុ អានីតេសុ តថារូបំ ផរុសំ និរយសំវត្តនិកំ កថំ កថេសិ, សចាហំ រជ្ជំ ការេស្សាមិ, បុនបិ និរយេ និព្ពត្តិត្វា មហាទុក្ខំ អនុភវិស្សាមី’’តិ អាវជ្ជេន្តស្ស មហន្តំ ភយំ ឧប្បជ្ជិ. ពោធិសត្តស្ស កញ្ចនវណ្ណំ សរីរំ ហត្ថេន បរិមទ្ទិតំ បទុមំ វិយ មិលាតំ ទុព្ពណ្ណំ អហោសិ. សោ ‘‘កថំ នុ ខោ ឥមម្ហា ចោរគេហា មុច្ចេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ និបជ្ជិ. អថ នំ ឯកស្មិំ អត្តភាវេ មាតុភូតបុព្ពា ឆត្តេ អធិវត្ថា ទេវធីតា អស្សាសេត្វា ‘‘តាត តេមិយកុមារ, មា ភាយិ, មា សោចិ, មា ចិន្តយិ. សចេ ឥតោ មុច្ចិតុកាមោសិ, ត្វំ អបីឋសប្បីបិ បីឋសប្បី វិយ ហោហិ, អពធិរោបិ ពធិរោ វិយ ហោហិ, អមូគោបិ មូគោ វិយ ហោហិ, ឥមានិ តីណិ អង្គានិ អធិដ្ឋាយ អត្តនោ បណ្ឌិតភាវំ មា បកាសេហី’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១. ‘‘មា បណ្ឌិច្ចយំ វិភាវយ, ពាលមតោ ភវ សព្ពបាណិនំ;

សព្ពោ តំ ជនោ ឱចិនាយតុ, ឯវំ តវ អត្ថោ ភវិស្សតី’’តិ.

តត្ថ បណ្ឌិច្ចយន្តិ បណ្ឌិច្ចំ, អយមេវ វា បាឋោ. ពាលមតោតិ ពាលោ ឥតិ សម្មតោ. សព្ពោ ជនោតិ សកលោ អន្តោជនោ ចេវ ពហិជនោ ច. ឱចិនាយតូតិ ‘‘នីហរថេតំ កាឡកណ្ណិ’’ន្តិ អវមញ្ញតុ, អវជានាតូតិ អត្ថោ.

សោ តស្សា វចនេន អស្សាសំ បដិលភិត្វា –

២. ‘‘ករោមិ តេ តំ វចនំ, យំ មំ ភណសិ ទេវតេ;

អត្ថកាមាសិ មេ អម្ម, ហិតកាមាសិ ទេវតេ’’តិ. –

ឥមំ គាថំ វត្វា តានិ តីណិ អង្គានិ អធិដ្ឋាសិ. សា ច ទេវធីតា អន្តរធាយិ. រាជា បុត្តស្ស អនុក្កណ្ឋនត្ថាយ តានិ បញ្ច កុមារសតានិ តស្ស សន្តិកេយេវ ឋបេសិ. តេ ទារកា ថញ្ញត្ថាយ រោទន្តិ បរិទេវន្តិ. មហាសត្តោ បន និរយភយតជ្ជិតោ ‘‘រជ្ជតោ មេ សុស្សិត្វា មតមេវ សេយ្យោ’’តិ ន រោទតិ ន បរិទេវតិ. អថស្ស ធាតិយោ តំ បវត្តិំ ញត្វា ចន្ទាទេវិយា អារោចយិំសុ. សាបិ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា នេមិត្តកេ ព្រាហ្មណេ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ. អថ ព្រាហ្មណា អាហំសុ ‘‘ទេវ, កុមារស្ស បកតិវេលំ អតិក្កមិត្វា ថញ្ញំ ទាតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ សោ រោទមានោ ថនំ ទឡ្ហំ គហេត្វា សយមេវ បិវិស្សតី’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ ធាតិយោ កុមារស្ស បកតិវេលំ អតិក្កមិត្វា ថញ្ញំ ទេន្តិ. ទទមានា ច កទាចិ ឯកវារំ អតិក្កមិត្វា ទេន្តិ, កទាចិ សកលទិវសំ ខីរំ ន ទេន្តិ.

វីមំសនកណ្ឌំ

សោ និរយភយតជ្ជិតោ សុស្សន្តោបិ ថញ្ញត្ថាយ ន រោទតិ, ន បរិទេវតិ. អថ នំ អរោទន្តម្បិ ទិស្វា ‘‘បុត្តោ មេ ឆាតោ’’តិ មាតា វា ថញ្ញំ បាយេតិ, កទាចិ ធាតិយោ វា បាយេន្តិ. សេសទារកា ថញ្ញំ អលទ្ធវេលាយមេវ រោទន្តិ បរិទេវន្តិ. មហាសត្តោ បន និរយភយតជ្ជិតោ ន រោទតិ, ន បរិទេវតិ, ន និទ្ទាយតិ, ន ហត្ថបាទេ សមិញ្ជតិ, ន សទ្ទំ ករោតិ. អថស្ស ធាតិយោ ‘‘បីឋសប្បីនំ ហត្ថបាទា នាម ន ឯវរូបា ហោន្តិ, មូគានំ ហនុកបរិយោសានំ នាម ន ឯវរូបំ ហោតិ, ពធិរានំ កណ្ណសោតានិ នាម ន ឯវរូបានិ ហោន្តិ, ភវិតព្ពមេត្ថ ការណេន, វីមំសិស្សាម ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ខីរេន តាវ នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ សកលទិវសំ ខីរំ ន ទេន្តិ. សោ សុស្សន្តោបិ ខីរត្ថាយ សទ្ទំ ន ករោតិ. អថស្ស មាតា ‘‘បុត្តោ មេ ឆាតោ’’តិ សយមេវ ថញ្ញំ បាយេតិ. ឯវំ អន្តរន្តរា ខីរំ អទត្វា ឯកសំវច្ឆរំ វីមំសន្តាបិស្ស អន្តរំ ន បស្សិំសុ.

តតោ អមច្ចាទយោ រញ្ញោ អារោចេសុំ ‘‘ឯកវស្សិកទារកា នាម បូវខជ្ជកំ បិយាយន្តិ, តេន នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ បញ្ច កុមារសតានិ តស្ស សន្តិកេយេវ និសីទាបេត្វា នានាបូវខជ្ជកានិ ឧបនាមេត្វា ពោធិសត្តស្ស អវិទូរេ ឋបេត្វា ‘‘យថារុចិ តានិ បូវខជ្ជកានិ គណ្ហថា’’តិ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ តិដ្ឋន្តិ. សេសទារកា កលហំ ករោន្តា អញ្ញមញ្ញំ បហរន្តា តំ តំ គហេត្វា ខាទន្តិ. មហាសត្តោ បន អត្តានំ ឱវទិត្វា ‘‘តាត តេមិយកុមារ, និរយភយំ ឥច្ឆន្តោ បូវខជ្ជកំ ឥច្ឆាហី’’តិ និរយភយតជ្ជិតោ បូវខជ្ជកំ ន ឱលោកេសិ. ឯវំ បូវខជ្ជកេនបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

តតោ ‘‘ទ្វិវស្សិកទារកា នាម ផលាផលំ បិយាយន្តិ, តេន នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ នានាផលានិ ឧបនាមេត្វា ពោធិសត្តស្ស អវិទូរេ ឋបេត្វា វីមំសិំសុ. សេសទារកា កលហំ កត្វា យុជ្ឈន្តា តំ តំ គហេត្វា ខាទន្តិ. សោ និរយភយតជ្ជិតោ តម្បិ ន ឱលោកេសិ. ឯវំ ផលាផលេនបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

តតោ ‘‘តិវស្សិកទារកា នាម កីឡនភណ្ឌកំ បិយាយន្តិ, តេន នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ នានាសុវណ្ណមយានិ ហត្ថិអស្សរូបកាទីនិ ការាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស អវិទូរេ ឋបេសុំ. សេសទារកា អញ្ញមញ្ញំ វិលុម្បន្តា គណ្ហិំសុ. មហាសត្តោ បន ន កិញ្ចិ ឱលោកេសិ. ឯវំ កីឡនភណ្ឌកេនបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

តតោ ‘‘ចតុវស្សិកទារកា នាម ភោជនំ បិយាយន្តិ, តេន នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ នានាភោជនានិ ឧបនាមេសុំ. សេសទារកា តំ បិណ្ឌំ បិណ្ឌំ កត្វា ភុញ្ជន្តិ. មហាសត្តោ បន អត្តានំ ឱវទិត្វា ‘‘តាត តេមិយកុមារ, អលទ្ធភោជនានំ តេ អត្តភាវានំ គណនា នាម នត្ថី’’តិ និរយភយតជ្ជិតោ តម្បិ ន ឱលោកេសិ. អថស្ស មាតា សយមេវ ហទយេន ភិជ្ជមានេន វិយ អសហន្តេន សហត្ថេន ភោជនំ ភោជេសិ. ឯវំ ភោជនេនបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

តតោ ‘‘បញ្ចវស្សិកទារកា នាម អគ្គិនោ ភាយន្តិ, តេន នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ រាជង្គណេ អនេកទ្វារយុត្តំ មហន្តំ គេហំ ការេត្វា តាលបណ្ណេហិ ឆាទេត្វា តំ សេសទារកេហិ បរិវុតំ តស្ស មជ្ឈេ និសីទាបេត្វា អគ្គិំ ទេន្តិ. សេសទារកា អគ្គិំ ទិស្វា វិរវន្តា បលាយិំសុ. មហាសត្តោ បន ចិន្តេសិ ‘‘និរយអគ្គិសន្តាបនតោ ឥទមេវ អគ្គិសន្តាបនំ សតគុណេន សហស្សគុណេន សតសហស្សគុណេន វរតរ’’ន្តិ និរោធសមាបន្នោ មហាថេរោ វិយ និច្ចលោវ អហោសិ. អថ នំ អគ្គិម្ហិ អាគច្ឆន្តេ គហេត្វា អបនេន្តិ. ឯវំ អគ្គិនាបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

តតោ ‘‘ឆវស្សិកទារកា នាម មត្តហត្ថិនោ ភាយន្តិ, តេន នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ ឯកំ ហត្ថិំ សុសិក្ខិតំ សិក្ខាបេត្វា ពោធិសត្តំ សេសទារកេហិ បរិវុតំ រាជង្គណេ និសីទាបេត្វា តំ ហត្ថិំ មុញ្ចន្តិ. សោ កោញ្ចនាទំ នទន្តោ សោណ្ឌាយ ភូមិយំ បោថេន្តោ ភយំ ទស្សេន្តោ អាគច្ឆតិ. សេសទារកា តំ ទិស្វា មរណភយភីតា ទិសាវិទិសាសុ បលាយិំសុ. មហាសត្តោ បន មត្តហត្ថិំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘ចណ្ឌនិរយេ បច្ចនតោ ចណ្ឌហត្ថិនោ ហត្ថេ មរណមេវ សេយ្យោ’’តិ និរយភយតជ្ជិតោ តត្ថេវ និសីទិ. សុសិក្ខិតោ ហត្ថី មហាសត្តំ បុប្ផកលាបំ វិយ ឧក្ខិបិត្វា អបរាបរំ កត្វា អកិលមេត្វាវ គច្ឆតិ. ឯវំ ហត្ថិនាបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

តតោ ‘‘សត្តវស្សិកទារកា នាម សប្បស្ស ភាយន្តិ, តេន នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ ពោធិសត្តំ សេសទារកេហិ សទ្ធិំ រាជង្គណេ និសីទាបេត្វា ឧទ្ធដទាឋេ កតមុខពន្ធេ សប្បេ វិស្សជ្ជេសុំ. សេសទារកា តេ ទិស្វា វិរវន្តា បលាយិំសុ. មហាសត្តោ បន និរយភយំ អាវជ្ជេត្វា ‘‘ចណ្ឌសប្បស្ស មុខេ វិនាសមេវ វរតរ’’ន្តិ និរោធសមាបន្នោ មហាថេរោ វិយ និច្ចលោវ អហោសិ. អថស្ស សប្បោ សកលសរីរំ វេឋេត្វា មត្ថកេ ផណំ កត្វា អច្ឆិ. តទាបិ សោ និច្ចលោវ អហោសិ. ឯវំ សប្បេនបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

តតោ ‘‘អដ្ឋវស្សិកទារកា នាម នដសមជ្ជំ បិយាយន្តិ, តេន នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ តំ បញ្ចទារកសតេហិ សទ្ធិំ រាជង្គណេ និសីទាបេត្វា នដសមជ្ជំ ការាបេសុំ. សេសទារកា តំ នដសមជ្ជំ ទិស្វា ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ វទន្តា មហាហសិតំ ហសន្តិ. មហាសត្តោ បន ‘‘និរយេ និព្ពត្តកាលេ តវ ខណមត្តម្បិ ហាសោ វា សោមនស្សំ វា នត្ថី’’តិ និរយភយំ អាវជ្ជេត្វា និច្ចលោវ អហោសិ, តំ ន ឱលោកេសិ. ឯវំ នដសមជ្ជេនបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

តតោ ‘‘នវវស្សិកទារកា នាម អសិនោ ភាយន្តិ, តេន នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ តំ បញ្ចទារកសតេហិ សទ្ធិំ រាជង្គណេ និសីទាបេត្វា ទារកានំ កីឡនកាលេ ឯកោ បុរិសោ ផលិកវណ្ណំ អសិំ គហេត្វា បរិព្ភមន្តោ នទន្តោ វគ្គន្តោ តាសេន្តោ លង្ឃន្តោ អប្ផោដេន្តោ មហាសទ្ទំ ករោន្តោ ‘‘កាសិរញ្ញោ កិរ កាឡកណ្ណី ឯកោ បុត្តោ អត្ថិ, សោ កុហិំ, សីសមស្ស ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ អភិធាវតិ. តំ បុរិសំ ទិស្វា សេសទារកា ភីតតសិតា ហុត្វា វិរវន្តា ទិសាវិទិសាសុ បលាយិំសុ. មហាសត្តោ បន និរយភយំ អាវជ្ជេត្វា អជានន្តោ វិយ និសីទិ. អថ នំ សោ បុរិសោ អសិនា សីសេ បរាមសិត្វា ‘‘សីសំ តេ ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ តាសេន្តោបិ តាសេតុំ អសក្កោន្តោ អបគមិ. ឯវំ ខគ្គេនបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

តតោ ទសវស្សិកកាលេ បនស្ស ពធិរភាវវីមំសនត្ថំ សិរិសយនេ និសីទាបេត្វា សាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា ចតូសុ បស្សេសុ ឆិទ្ទានិ កត្វា តស្ស អទស្សេត្វា ហេដ្ឋាសយនេ សង្ខធមកេ និសីទាបេត្វា ឯកប្បហារេនេវ សង្ខេ ធមាបេន្តិ, ឯកនិន្នាទំ អហោសិ. អមច្ចា ចតូសុ បស្សេសុ ឋត្វា សាណិយា ឆិទ្ទេហិ ឱលោកេន្តាបិ មហាសត្តស្ស ឯកទិវសម្បិ សតិសម្មោសំ វា ហត្ថបាទវិការំ វា ផន្ទនមត្តំ វា ន បស្សិំសុ. ឯវំ ឯកសំវច្ឆរំ សង្ខសទ្ទេនបិ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

តតោ បរម្បិ ឯកាទសវស្សិកកាលេ ឯកសំវច្ឆរំ តថេវ ភេរិសទ្ទេន វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

តតោ ទ្វាទសវស្សិកកាលេ ‘‘ទីបេន នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ ‘‘រត្តិភាគេ អន្ធការេ ហត្ថំ វា បាទំ វា ផន្ទាបេតិ នុ ខោ, នោ’’តិ ឃដេសុ ទីបេ ជាលេត្វា សេសទីបេ និព្ពាបេត្វា ថោកំ អន្ធការេ សយាបេត្វា ឃដេហិ ទីបេ ឧក្ខិបិត្វា ឯកប្បហារេនេវ អាលោកំ កត្វា ឥរិយាបថំ ឧបធារេន្តិ. ឯវំ ទីបេនបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស កិញ្ចិ ផន្ទនមត្តម្បិ ន បស្សិំសុ.

តតោ តេរសវស្សិកកាលេ ‘‘ផាណិតេន នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ សកលសរីរំ ផាណិតេន មក្ខេត្វា ពហុមក្ខិកេ ឋានេ និបជ្ជាបេសុំ. មក្ខិកា ឧដ្ឋហន្តិ, តា តស្ស សកលសរីរំ បរិវារេត្វា សូចីហិ វិជ្ឈមានា វិយ ខាទន្តិ. សោ និរោធសមាបន្នោ មហាថេរោ វិយ និច្ចលោវ អហោសិ. ឯវំ ផាណិតេនបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស កិញ្ចិ ផន្ទនមត្តម្បិ ន បស្សិំសុ.

អថស្ស ចុទ្ទសវស្សិកកាលេ ‘‘ឥទានិ បនេស មហល្លកោ ជាតោ សុចិកាមោ អសុចិជិគុច្ឆកោ, អសុចិនា នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ តតោ បដ្ឋាយ នំ នេវ ន្ហាបេន្តិ ន ច អាចមាបេន្តិ. សោ ឧច្ចារបស្សាវំ កត្វា តត្ថេវ បលិបន្នោ សយតិ. ទុគ្គន្ធភាវេន បនស្ស អន្តរុធីនំ និក្ខមនកាលោ វិយ អហោសិ, អសុចិគន្ធេន មក្ខិកា ខាទន្តិ. សោ និច្ចលោវ អហោសិ. អថ នំ បរិវារេត្វា ឋិតា ធាតិយោ អាហំសុ ‘‘តាត តេមិយកុមារ, ត្វំ មហល្លកោ ជាតោ, កោ តំ សព្ពទា បដិជគ្គិស្សតិ, កិំ ន លជ្ជសិ, កស្មា និបន្នោសិ, ឧដ្ឋាយ តេ សរីរំ បដិជគ្គាហី’’តិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ. សោ តថារូបេ បដិកូលេ គូថរាសិម្ហិ និមុគ្គោបិ ទុគ្គន្ធភាវេន យោជនសតមត្ថកេ ឋិតានម្បិ ហទយុប្បតនសមត្ថស្ស គូថនិរយស្ស ទុគ្គន្ធភាវំ អាវជ្ជេត្វា និច្ចលោវ អហោសិ. ឯវំ អសុចិនាបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

តតោ បន្នរសវស្សិកកាលេ ‘‘អង្គារេន នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ អថស្ស ហេដ្ឋាមញ្ចកេ អគ្គិកបល្លានិ ឋបយិំសុ ‘‘អប្បេវ នាម ឧណ្ហេន បីឡិតោ ទុក្ខវេទនំ អសហន្តោ វិប្ផន្ទនាការំ ទស្សេយ្យា’’តិ. អថស្ស សរីរេ ផោដានិ ឧដ្ឋហន្តិ. មហាសត្តោ ‘‘អវីចិនិរយសន្តាបោ យោជនសតមត្ថកេ ផរតិ, តម្ហា ទុក្ខតោ ឥទំ ទុក្ខំ សតគុណេន សហស្សគុណេន សតសហស្សគុណេន វរតរ’’ន្តិ អធិវាសេត្វា និច្ចលោវ អហោសិ. អថស្ស មាតាបិតរោ ភិជ្ជមានហទយា វិយ មនុស្សេ បដិក្កមាបេត្វា តំ តតោ អគ្គិសន្តាបនតោ អបនេត្វា ‘‘តាត តេមិយកុមារ, មយំ តវ អបីឋសប្បិអាទិភាវំ ជានាម. ន ហិ ឯតេសំ ឯវរូបានិ ហត្ថបាទកណ្ណសោតានិ ហោន្តិ, ត្វំ អម្ហេហិ បត្ថេត្វា លទ្ធបុត្តកោ, មា នោ នាសេហិ, សកលជម្ពុទីបេ វសន្តានំ រាជូនំ សន្តិកេ គរហតោ នោ មោចេហី’’តិ យាចិំសុ. ឯវំ សោ តេហិ យាចិតោបិ អសុណន្តោ វិយ ហុត្វា និច្ចលោវ និបជ្ជិ. អថស្ស មាតាបិតរោ រោទមានា បរិទេវមានា បដិក្កមន្តិ. ឯកទា មាតា ឯកិកា ឧបសង្កមិត្វា យាចតិ, ឯកទា បិតា ឯកកោវ ឧបសង្កមិត្វា យាចតិ. ឯវំ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

អថស្ស សោឡសវស្សិកកាលេ អមច្ចព្រាហ្មណាទយោ ចិន្តយិំសុ ‘‘បីឋសប្បី វា ហោតុ, មូគោ វា ពធិរោ វា ហោតុ, វយេ បរិណតេ រជនីយេ អរជ្ជន្តា នាម នត្ថិ, ទុស្សនីយេ អទុស្សន្តា នាម នត្ថិ, សមយេ សម្បត្តេ បុប្ផវិកសនំ វិយ ហិ ធម្មតា ឯសា, នាដកានម្បិស្ស បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា តាហិ នំ វីមំសិស្សាមា’’តិ. តតោ ឧត្តមរូបធរា ទេវកញ្ញាយោ វិយ វិលាសសម្បន្នា នាដកិត្ថិយោ បក្កោសាបេត្វា ‘‘យា កុមារំ ហសាបេតុំ វា កិលេសេហិ ពន្ធិតុំ វា សក្កោតិ, សា តស្ស អគ្គមហេសី ភវិស្សតី’’តិ វត្វា កុមារំ គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា ទេវបុត្តំ វិយ អលង្ករិត្វា ទេវវិមានសទិសេ សិរិគព្ភេ សុបញ្ញត្តេ សិរិសយនេ អារោបេត្វា គន្ធទាមបុប្ផទាមធូមវាសចុណ្ណាទីហិ អន្តោគព្ភំ ឯកគន្ធសមោទកំ កត្វា បដិក្កមិំសុ. អថ នំ តា ឥត្ថិយោ បរិវារេត្វា នច្ចគីតេហិ ចេវ មធុរវចនាទីហិ ច នានប្បការេហិ អភិរមាបេតុំ វាយមិំសុ. សោ ពុទ្ធិសម្បន្នតាយ តា ឥត្ថិយោ អនោលោកេត្វា ‘‘ឥមា ឥត្ថិយោ មម សរីរសម្ផស្សំ មា វិន្ទន្តូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា អស្សាសបស្សាសេ សន្និរុម្ភិ, អថស្ស សរីរំ ថទ្ធំ អហោសិ. តា តស្ស សរីរសម្ផស្សំ អវិន្ទន្តិយោ ហុត្វា ‘‘ថទ្ធសរីរោ ឯស, នាយំ មនុស្សោ, យក្ខោ ភវិស្សតី’’តិ ភីតតសិតា ហុត្វា អត្តានំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តិយោ បលាយិំសុ. ឯវំ នាដកេនបិ ឯកសំវច្ឆរំ អន្តរន្តរា វីមំសន្តាបិស្ស នេវ អន្តរំ បស្សិំសុ.

ឯវំ សោឡស សំវច្ឆរានិ សោឡសហិ មហាវីមំសាហិ ចេវ អនេកាហិ ខុទ្ទកវីមំសាហិ ច វីមំសមានាបិ តស្ស ចិត្តំ បរិគ្គណ្ហិតុំ នាសក្ខិំសុ.

វីមំសនកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.

រជ្ជយាចនកណ្ឌំ

តតោ រាជា វិប្បដិសារី ហុត្វា លក្ខណបាឋកេ ព្រាហ្មណេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តុម្ហេ កុមារស្ស ជាតកាលេ ‘ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណសម្បន្នោ អយំ កុមារោ, នាស្ស កោចិ អន្តរាយោ បញ្ញាយតី’តិ មេ កថយិត្ថ, ឥទានិ បន សោ បីឋសប្បី មូគពធិរោ ជាតោ, កថា វោ ន សមេតី’’តិ អាហ. ព្រាហ្មណា វទិំសុ ‘‘មហារាជ, អាចរិយេហិ អទិដ្ឋកំ នាម នត្ថិ, អបិច ខោ បន, ទេវ, ‘រាជកុលេហិ បត្ថេត្វា លទ្ធបុត្តកោ កាឡកណ្ណី’តិ វុត្តេ ‘តុម្ហាកំ ទោមនស្សំ សិយា’តិ ន កថយិម្ហា’’តិ. អថ នេ រាជា ឯវមាហ ‘‘ឥទានិ បន កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘មហារាជ, ឥមស្មិំ កុមារេ ឥមស្មិំ គេហេ វសន្តេ តយោ អន្តរាយា បញ្ញាយិស្សន្តិ – ជីវិតស្ស វា អន្តរាយោ, សេតច្ឆត្តស្ស វា អន្តរាយោ, អគ្គមហេសិយា វា អន្តរាយោ’’តិ. ‘‘តស្មា, ទេវ, បបញ្ចំ អកត្វា អវមង្គលរថេ អវមង្គលអស្សេ យោជេត្វា តត្ថ នំ និបជ្ជាបេត្វា បច្ឆិមទ្វារេន នីហរិត្វា អាមកសុសានេ ចតុព្ភិត្តិកំ អាវាដំ ខណិត្វា និខណិតុំ វដ្ដតី’’តិ. រាជា អន្តរាយភយេន ភីតោ តេសំ វចនំ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

តទា ចន្ទាទេវី តំ បវត្តិំ សុត្វា តុរិតតុរិតាវ ឯកិកា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ទេវ, តុម្ហេហិ មយ្ហំ វរោ ទិន្នោ, មយា ច គហិតកោ កត្វា ឋបិតោ, ឥទានិ តំ មេ ទេថា’’តិ យាចិ. ‘‘គណ្ហាហិ, ទេវី’’តិ. ‘‘ទេវ, បុត្តស្ស មេ រជ្ជំ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘កិំការណា, ទេវា’’តិ. ‘‘បុត្តោ, តេ ទេវិ, កាឡកណ្ណី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, យាវជីវំ អទទន្តាបិ សត្ត វស្សានិ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, ឆ វស្សានិ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, បញ្ច វស្សានិ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, ចត្តារិ វស្សានិ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, តីណិ វស្សានិ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, ទ្វេ វស្សានិ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, ឯកវស្សំ រជ្ជំ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, សត្ត មាសានិ រជ្ជំ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, ឆ មាសានិ រជ្ជំ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, បញ្ច មាសានិ រជ្ជំ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, ចត្តារិ មាសានិ រជ្ជំ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, តីណិ មាសានិ រជ្ជំ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, ទ្វេ មាសានិ រជ្ជំ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, ឯកមាសំ រជ្ជំ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, អឌ្ឍមាសំ រជ្ជំ ទេថា’’តិ. ‘‘ន សក្កា, ទេវី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, សត្ត ទិវសានិ រជ្ជំ ទេថា’’តិ. រាជា ‘‘សាធុ, ទេវិ, គណ្ហាហី’’តិ អាហ. សា តស្មិំ ខណេ បុត្តំ អលង្ការាបេត្វា ‘‘តេមិយកុមារស្ស ឥទំ រជ្ជ’’ន្តិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេត្វា សកលនគរំ អលង្ការាបេត្វា បុត្តំ ហត្ថិក្ខន្ធំ អារោបេត្វា សេតច្ឆត្តំ តស្ស មត្ថកេ ការាបេត្វា នគរំ បទក្ខិណំ កត្វា បុន អាគន្ត្វា អន្តោនគរំ បវេសេត្វា តំ សិរិសយនេ និបជ្ជាបេត្វា បិយបុត្តំ សព្ពរត្តិំ យាចិ ‘‘តាត តេមិយកុមារ, តំ និស្សាយ សោឡស វស្សានិ និទ្ទំ អលភិត្វា រោទមានាយ មេ អក្ខីនិ ឧបក្កានិ, សោកេន មេ ហទយំ ភិជ្ជមានំ វិយ អហោសិ, អហំ តវ អបីឋសប្បិអាទិភាវំ ជានាមិ, មា មំ អនាថំ ករី’’តិ. សា ឥមិនា ឧបាយេនេវ បុនទិវសេបិ បុនទិវសេបីតិ បញ្ច ទិវសានិ យាចិ.

រជ្ជយាចនកណ្ឌំ និដ្ឋិតំ.

អថ ឆដ្ឋេ ទិវសេ រាជា សុនន្ទំ នាម សារថិំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាត, សុនន្ទសារថិ ស្វេ បាតោវ អវមង្គលរថេ អវមង្គលអស្សេ យោជេត្វា កុមារំ តត្ថ និបជ្ជាបេត្វា បច្ឆិមទ្វារេន នីហរិត្វា អាមកសុសានេ ចតុព្ភិត្តិកំ អាវាដំ ខណិត្វា តត្ថ នំ បក្ខិបិត្វា កុទ្ទាលបិដ្ឋេន មត្ថកំ ភិន្ទិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា ឧបរិ បំសុំ ទត្វា បថវិវឌ្ឍនកម្មំ កត្វា ន្ហត្វា ឯហី’’តិ អាណាបេសិ. សោ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ សម្បដិច្ឆិ. អថ ឆដ្ឋម្បិ រត្តិំ ទេវី កុមារំ យាចិត្វា ‘‘តាត តេមិយកុមារ, តវ បិតា កាសិរាជា តំ ស្វេ បាតោវ អាមកសុសានេ និខណិតុំ អាណាបេសិ, ស្វេ បាតោវ មរណំ បាបុណិស្សសិ បុត្តា’’តិ អាហ. តំ សុត្វា មហាសត្តស្ស ‘‘តាត តេមិយកុមារ, សោឡស វស្សានិ តយា កតោ វាយាមោ ឥទានិ មត្ថកំ បក្កោ’’តិ ចិន្តេន្តស្ស អព្ភន្តរេ បីតិ ឧប្បជ្ជិ. មាតុយា បនស្ស ហទយំ ភិជ្ជមានំ វិយ អហោសិ, ឯវំ សន្តេបិ ‘‘មនោរថោ មត្ថកំ បាបុណិស្សតី’’តិ មាតុយា សទ្ធិំ នាលបិ.

អថស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បាតោវ សុនន្ទោ សារថិ រថំ យោជេន្តោ ទេវតានុភាវេន មហាសត្តស្ស បារមិតានុភាវេន ច មង្គលរថេ មង្គលអស្សេ យោជេត្វា រថំ រាជទ្វារេ ឋបេត្វា មហាតលំ អភិរុហិត្វា សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា ទេវិំ វន្ទិត្វា ឯវមាហ – ‘‘ទេវិ, មយ្ហំ មា កុជ្ឈ, រញ្ញោ អាណា’’តិ វត្វា បុត្តំ អាលិង្គិត្វា និបន្នំ ទេវិំ បិដ្ឋិហត្ថេន អបនេត្វា បុប្ផកលាបំ វិយ កុមារំ ឧក្ខិបិត្វា បាសាទា ឱតរិ. តទា ចន្ទាទេវី ឧរំ បហរិត្វា មហន្តេន សទ្ទេន បរិទេវិត្វា មហាតលេ ឱហីយិ. អថ នំ មហាសត្តោ ឱលោកេត្វា ‘‘មយិ អកថេន្តេ មាតា ហទយេន ផលិតេន មរិស្សតី’’តិ កថេតុកាមោ ហុត្វាបិ ‘‘សចេ អហំ កថេស្សាមិ, សោឡស វស្សានិ កតោ វាយាមោ មេ មោឃោ ភវិស្សតិ, អកថេន្តោ បនាហំ អត្តនោ ច មាតាបិតូនញ្ច មហាជនស្ស ច បច្ចយោ ភវិស្សាមី’’តិ អធិវាសេសិ.

អថ នំ សារថិ រថំ អារោបេត្វា ‘‘បច្ឆិមទ្វារាភិមុខំ រថំ បេសេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា រថំ បេសេសិ. តទា មហាសត្តស្ស បារមិតានុភាវេន ទេវតាវិគ្គហិតោ ហុត្វា រថំ និវត្តាបេត្វា បាចីនទ្វារាភិមុខំ រថំ បេសេសិ, អថ រថចក្កំ ឧម្មារេ បតិហញ្ញិ. មហាសត្តោបិ តស្ស សទ្ទំ សុត្វា ‘‘មនោរថោ មេ មត្ថកំ បត្តោ’’តិ សុដ្ឋុតរំ តុដ្ឋចិត្តោ អហោសិ. រថោ នគរា និក្ខមិត្វា ទេវតានុភាវេន តិយោជនិកំ ឋានំ គតោ. តត្ថ វនឃដំ សារថិស្ស អាមកសុសានំ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. សោ ‘‘ឥទំ ឋានំ ផាសុក’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា រថំ មគ្គា ឱក្កមាបេត្វា មគ្គបស្សេ ឋបេត្វា រថា ឱរុយ្ហ មហាសត្តស្ស អាភរណភណ្ឌំ ឱមុញ្ចិត្វា ភណ្ឌិកំ កត្វា ឯកមន្តំ ឋបេត្វា កុទ្ទាលំ អាទាយ រថស្ស អវិទូរេ ឋានេ ចតុព្ភិត្តិកំ អាវាដំ ខណិតុំ អារភិ.

តតោ ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ មេ វាយាមកាលោ, អហញ្ហិ សោឡស វស្សានិ ហត្ថបាទេ ន ចាលេសិំ, កិំ នុ ខោ មេ ពលំ អត្ថិ, ឧទាហុ នោ’’តិ. សោ ឧដ្ឋាយ វាមហត្ថេន ទក្ខិណហត្ថំ, ទក្ខិណហត្ថេន វាមហត្ថំ បរាមសន្តោ ឧភោហិ ហត្ថេហិ បាទេ សម្ពាហិត្វា រថា ឱតរិតុំ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តាវទេវស្ស បាទបតិតដ្ឋានេ វាតបុណ្ណភស្តចម្មំ វិយ មហាបថវី អព្ភុគ្គន្ត្វា រថស្ស បច្ឆិមន្តំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ. មហាសត្តោ រថា ឱតរិត្វា កតិបយេ វារេ អបរាបរំ ចង្កមិត្វា ‘‘ឥមិនាវ និយាមេន ឯកទិវសំ យោជនសតម្បិ មេ គន្តុំ ពលំ អត្ថី’’តិ ញត្វា ‘‘សចេ, សារថិ, មយា សទ្ធិំ វិរុជ្ឈេយ្យ, អត្ថិ នុ ខោ មេ តេន សហ បដិវិរុជ្ឈិតុំ ពល’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ រថស្ស បច្ឆិមន្តំ គហេត្វា កុមារកានំ កីឡនយានកំ វិយ ឧក្ខិបិត្វា រថំ បរិព្ភមេន្តោ អដ្ឋាសិ. អថស្ស ‘‘អត្ថិ មេ តេន សហ បដិវិរុជ្ឈិតុំ ពល’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា បសាធនត្ថាយ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ.

តំខណញ្ញេវ សក្កស្ស ភវនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ អាវជ្ជេន្តោ តំ ការណំ ញត្វា ‘‘តេមិយកុមារស្ស មនោរថោ មត្ថកំ បត្តោ, ឥទានិ បសាធនត្ថាយ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, កិំ ឯតស្ស មានុសកេន បសាធនេនា’’តិ ទិព្ពបសាធនំ គាហាបេត្វា វិស្សកម្មទេវបុត្តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាត វិស្សកម្ម ទេវបុត្ត, ត្វំ គច្ឆ, កាសិរាជស្ស បុត្តំ តេមិយកុមារំ អលង្ករោហី’’តិ អាណាបេសិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តាវតិំសភវនតោ ឱតរិត្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ទសហិ ទុស្សសហស្សេហិ វេឋនំ កត្វា ទិព្ពេហិ ចេវ មានុសកេហិ ច អលង្ការេហិ សក្កំ វិយ តំ អលង្ករិត្វា សកដ្ឋានមេវ គតោ. សោ ទេវរាជលីលាយ សារថិស្ស ខណនោកាសំ គន្ត្វា អាវាដតីរេ ឋត្វា បុច្ឆន្តោ តតិយំ គាថមាហ –

៣. ‘‘កិំ នុ សន្តរមានោវ, កាសុំ ខណសិ សារថិ;

បុដ្ឋោ មេ សម្ម អក្ខាហិ, កិំ កាសុយា ករិស្សសី’’តិ.

តត្ថ កាសុន្តិ អាវាដំ.

តំ សុត្វា សារថិ អាវាដំ ខណន្តោ ឧទ្ធំ អនោលោកេត្វាវ ចតុត្ថំ គាថាមាហ –

៤. ‘‘រញ្ញោ មូគោ ច បក្ខោ ច, បុត្តោ ជាតោ អចេតសោ;

សោម្ហិ រញ្ញា សមជ្ឈិដ្ឋោ, បុត្តំ មេ និខណំ វនេ’’តិ.

តត្ថ បក្ខោតិ បីឋសប្បី. ‘‘មូគោ’’តិ វចនេនេវ បនស្ស ពធិរភាវោបិ សិជ្ឈតិ ពធិរស្ស ហិ បដិវចនំ កថេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. អចេតសោតិ អចិត្តកោ វិយ ជាតោ. សោឡស វស្សានិ អកថិតត្តា ឯវមាហ. សមជ្ឈិដ្ឋោតិ អាណត្តោ, បេសិតោតិ អត្ថោ. និខណំ វនេតិ វនេ និខណេយ្យាសិ.

អថ នំ មហាសត្តោ អាហ –

៥. ‘‘ន ពធិរោ ន មូគោស្មិ, ន បក្ខោ ន ច វីកលោ;

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ.

៦. ‘‘ឩរូ ពាហុញ្ច មេ បស្ស, ភាសិតញ្ច សុណោហិ មេ;

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ’’តិ.

តត្ថ ន ពធិរោតិ សម្ម សារថិ, សចេ តំ រាជា ឯវរូបំ បុត្តំ មារាបេតុំ អាណាបេសិ, អហំ បន ឯវរូបោ ន ភវាមីតិ ទីបេតុំ ឯវមាហ. មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេតិ សចេ ពធិរភាវាទិវិរហិតំ ឯវរូបំ មំ វនេ និខណេយ្យាសិ, អធម្មំ កម្មំ ករេយ្យាសីតិ អត្ថោ. ‘‘ឩរូ’’តិ ឥទំ សោ បុរិមគាថំ សុត្វាបិ នំ អនោលោកេន្តមេវ ទិស្វា ‘‘អលង្កតសរីរមស្ស ទស្សេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ. តស្សត្ថោ – សម្ម សារថិ, ឥមេ កញ្ចនកទលិក្ខន្ធសទិសេ ឩរូ, កនកច្ឆវិំ ពាហុញ្ច មេ បស្ស, មធុរវចនញ្ច មេ សុណាហីតិ.

តតោ សារថិ ឯវំ ចិន្តេសិ ‘‘កោ នុ ខោ ឯស, អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ អត្តានមេវ វណ្ណេតី’’តិ. សោ អាវាដខណនំ បហាយ ឧទ្ធំ ឱលោកេន្តោ តស្ស រូបសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘អយំ បុរិសោ កោ នុ ខោ, មនុស្សោ វា ទេវោ វា’’តិ អជានន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៧. ‘‘ទេវតា នុសិ គន្ធព្ពោ, អទុ សក្កោ បុរិន្ទទោ;

កោ វា ត្វំ កស្ស វា បុត្តោ, កថំ ជានេមុ តំ មយ’’ន្តិ.

អថស្ស មហាសត្តោ អត្តានំ អាចិក្ខិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ អាហ –

៨. ‘‘នម្ហិ ទេវោ ន គន្ធព្ពោ, នម្ហិ សក្កោ បុរិន្ទទោ;

កាសិរញ្ញោ អហំ បុត្តោ, យំ កាសុយា និហញ្ញសិ.

៩. ‘‘តស្ស រញ្ញោ អហំ បុត្តោ, យំ ត្វំ សម្មូបជីវសិ;

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ.

១០. ‘‘យស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាយ, និសីទេយ្យ សយេយ្យ វា;

ន តស្ស សាខំ ភញ្ជេយ្យ, មិត្តទុព្ភោ ហិ បាបកោ.

១១. ‘‘យថា រុក្ខោ តថា រាជា, យថា សាខា តថា អហំ;

យថា ឆាយូបគោ បោសោ, ឯវំ ត្វមសិ សារថិ;

អធម្មំ សារថិ កយិរា, មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ’’តិ.

តត្ថ និហញ្ញសីតិ និហនិស្សសិ. យំ ត្វំ ឯត្ថ និហនិស្សាមីតិ សញ្ញាយ កាសុំ ខណសិ, សោ អហន្តិ ទីបេតិ. សោ ‘‘រាជបុត្តោ អហ’’ន្តិ វុត្តេបិ ន សទ្ទហតិយេវ, មធុរកថាយ បនស្ស ពជ្ឈិត្វា ធម្មំ សុណន្តោ អដ្ឋាសិ. មិត្តទុព្ភោតិ បរិភុត្តឆាយស្ស រុក្ខស្ស បត្តំ វា សាខំ វា អង្កុរំ វា ភញ្ជន្តោ មិត្តឃាតកោ ហោតិ លាមកបុរិសោ, កិមង្គំ បន សាមិបុត្តឃាតកោ. ឆាយូបគោតិ បរិភោគត្ថាយ ឆាយំ ឧបគតោ បុរិសោ វិយ រាជានំ និស្សាយ ជីវមានោ ត្វន្តិ វទតិ.

សោ ឯវំ កថេន្តេបិ ពោធិសត្តេ ន សទ្ទហតិយេវ. អថ មហាសត្តោ ‘‘សទ្ទហាបេស្សាមិ ន’’ន្តិ ទេវតានំ សាធុការេន ចេវ អត្តនោ ឃោសេន ច វនឃដំ ឧន្នាទេន្តោ ទស មិត្តបូជគាថា នាម អារភិ –

១២. ‘‘បហូតភក្ខោ ភវតិ, វិប្បវុដ្ឋោ សកំឃរា;

ពហូ នំ ឧបជីវន្តិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៣. ‘‘យំ យំ ជនបទំ យាតិ, និគមេ រាជធានិយោ;

សព្ពត្ថ បូជិតោ ហោតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៤. ‘‘នាស្ស ចោរា បសាហន្តិ, នាតិមញ្ញន្តិ ខត្តិយា;

សព្ពេ អមិត្តេ តរតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៥. ‘‘អក្កុទ្ធោ សឃរំ ឯតិ, សភាយំ បដិនន្ទិតោ;

ញាតីនំ ឧត្តមោ ហោតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៦. ‘‘សក្កត្វា សក្កតោ ហោតិ, គរុ ហោតិ សគារវោ;

វណ្ណកិត្តិភតោ ហោតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៧. ‘‘បូជកោ លភតេ បូជំ, វន្ទកោ បដិវន្ទនំ;

យសោកិត្តិញ្ច បប្បោតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៨. ‘‘អគ្គិ យថា បជ្ជលតិ, ទេវតាវ វិរោចតិ;

សិរិយា អជហិតោ ហោតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

១៩. ‘‘គាវោ តស្ស បជាយន្តិ, ខេត្តេ វុត្តំ វិរូហតិ;

វុត្តានំ ផលមស្នាតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

២០. ‘‘ទរិតោ បព្ពតាតោ វា, រុក្ខតោ បតិតោ នរោ;

ចុតោ បតិដ្ឋំ លភតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតិ.

២១. ‘‘វិរូឡ្ហមូលសន្តានំ, និគ្រោធមិវ មាលុតោ;

អមិត្តា នប្បសាហន្តិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតី’’តិ.

តត្ថ សកំ ឃរាតិ សកឃរា, អយមេវ វា បាឋោ. ន ទុព្ភតីតិ ន ទុស្សតិ. មិត្តានន្តិ ពុទ្ធាទីនំ កល្យាណមិត្តានំ ន ទុព្ភតិ. ‘‘សព្ពត្ថ បូជិតោ ហោតី’’តិ ឥទំ សីវលិវត្ថុនា វណ្ណេតព្ពំ. ន បសាហន្តីតិ បសយ្ហការំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. ឥទំ សំកិច្ចសាមណេរវត្ថុនា ទីបេតព្ពំ. ‘‘នាតិមញ្ញន្តិ ខត្តិយា’’តិ ឥទំ ជោតិកសេដ្ឋិវត្ថុនា ទីបេតព្ពំ. តរតីតិ អតិក្កមតិ. សឃរន្តិ អត្តឃរំ. មិត្តានំ ទុព្ភន្តោ អត្តនោ ឃរំ អាគច្ឆន្តោបិ ឃដ្ដិតចិត្តោ កុទ្ធោវ អាគច្ឆតិ, អយំ បន អកុទ្ធោវ សកឃរំ ឯតិ. បដិនន្ទិតោតិ ពហូនំ សន្និបាតដ្ឋានេ អមិត្តទុព្ភិនោ គុណកថំ កថេន្តិ, តាយ សោ បដិនន្ទិតោ ហោតិ បមុទិតចិត្តោ.

សក្កត្វា សក្កតោ ហោតីតិ បរំ សក្កត្វា សយម្បិ បរេហិ សក្កតោ ហោតិ. គរុ ហោតិ សគារវោតិ បរេសុ សគារវោ សយម្បិ បរេហិ គរុកោ ហោតិ. វណ្ណកិត្តិភតោតិ ភតវណ្ណកិត្តិ, គុណញ្ចេវ កិត្តិសទ្ទញ្ច ឧក្ខិបិត្វា ចរន្តោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. បូជកោតិ មិត្តានំ បូជកោ ហុត្វា សយម្បិ បូជំ លភតិ. វន្ទកោតិ ពុទ្ធាទីនំ កល្យាណមិត្តានំ វន្ទកោ ហុត្វា បុនព្ភវេ បដិវន្ទនំ លភតិ. យសោកិត្តិញ្ចាតិ ឥស្សរិយបរិវារញ្ចេវ គុណកិត្តិញ្ច បប្បោតិ. ឥមាយ គាថាយ ចិត្តគហបតិនោ វត្ថុ (ធ. ប. ៧៣-៧៤) កថេតព្ពំ.

បជ្ជលតីតិ ឥស្សរិយបរិវារេន បជ្ជលតិ. សិរិយា អជហិតោ ហោតីតិ ឯត្ថ អនាថបិណ្ឌិកស្ស វត្ថុ (ធ. ប. ១១៩-១២០) កថេតព្ពំ. អស្នាតីតិ បរិភុញ្ជតិ. ‘‘បតិដ្ឋំ លភតី’’តិ ឥទំ ចូឡបទុមជាតកេន (ជា. ១.២.៨៥-៨៦) ទីបេតព្ពំ. វិរូឡ្ហមូលសន្តានន្តិ វឌ្ឍិតមូលបារោហំ. អមិត្តា នប្បសាហន្តីតិ ឯត្ថ កុររឃរិយសោណត្ថេរស្ស មាតុ គេហំ បវិដ្ឋចោរវត្ថុ កថេតព្ពំ.

សុនន្ទោ សារថិ ឯត្តកាហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេន្តម្បិ តំ អសញ្ជានិត្វា ‘‘កោ នុ ខោ អយ’’ន្តិ អាវាដខណនំ បហាយ រថសមីបំ គន្ត្វា តត្ថ តញ្ច បសាធនភណ្ឌញ្ច ឧភយំ អទិស្វា បុន អាគន្ត្វា ឱលោកេន្តោ តំ សញ្ជានិត្វា តស្ស បាទេសុ បតិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ យាចន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

២២. ‘‘ឯហិ តំ បដិនេស្សាមិ, រាជបុត្ត សកំ ឃរំ;

រជ្ជំ ការេហិ ភទ្ទន្តេ, កិំ អរញ្ញេ ករិស្សសី’’តិ.

អថ នំ មហាសត្តោ អាហ –

២៣. ‘‘អលំ មេ តេន រជ្ជេន, ញាតកេហិ ធនេន វា;

យំ មេ អធម្មចរិយាយ, រជ្ជំ លព្ភេថ សារថី’’តិ.

តត្ថ អលន្តិ បដិក្ខេបវចនំ.

សារថិ អាហ –

២៤. ‘‘បុណ្ណបត្តំ មំ លាភេហិ, រាជបុត្ត ឥតោ គតោ;

បិតា មាតា ច មេ ទជ្ជុំ, រាជបុត្ត តយី គតេ.

២៥. ‘‘ឱរោធា ច កុមារា ច, វេសិយានា ច ព្រាហ្មណា;

តេបិ អត្តមនា ទជ្ជុំ, រាជបុត្ត តយី គតេ.

២៦. ‘‘ហត្ថារោហា អនីកដ្ឋា, រថិកា បត្តិការកា;

តេបិ អត្តមនា ទជ្ជុំ, រាជបុត្ត តយី គតេ.

២៧. ‘‘ពហុធញ្ញា ជានបទា, នេគមា ច សមាគតា;

ឧបាយនានិ មេ ទជ្ជុំ, រាជបុត្ត តយី គតេ’’តិ.

តត្ថ បុណ្ណបត្តន្តិ តុដ្ឋិទាយំ. ទជ្ជុន្តិ សត្តរតនវស្សំ វស្សន្តា វិយ មម អជ្ឈាសយបូរណំ តុដ្ឋិទាយំ ទទេយ្យុំ. ឥទំ សោ ‘‘អប្បេវ នាម មយិ អនុកម្បាយ គច្ឆេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ. វេសិយានា ចាតិ វេស្សា ច. ឧបាយនានីតិ បណ្ណាការានិ.

អថ នំ មហាសត្តោ អាហ –

២៨. ‘‘បិតុ មាតុ ចហំ ចត្តោ, រដ្ឋស្ស និគមស្ស ច;

អថោ សព្ពកុមារានំ, នត្ថិ មយ្ហំ សកំ ឃរំ.

២៩. ‘‘អនុញ្ញាតោ អហំ មត្យា, សញ្ចត្តោ បិតរា មហំ;

ឯកោរញ្ញេ បព្ពជិតោ, ន កាមេ អភិបត្ថយេ’’តិ.

តត្ថ បិតុ មាតុ ចាតិ បិតរា ច មាតរា ច អហំ ចត្តោ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. មត្យាតិ សម្ម សារថិ, អហំ សត្តាហំ រជ្ជំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វរំ គណ្ហន្តិយា មាតរា អនុញ្ញាតោ នាម. សញ្ឆត្តោតិ សុដ្ឋុ ចត្តោ. បព្ពជិតោតិ បព្ពជិត្វា អរញ្ញេ វសនត្ថាយ និក្ខន្តោតិ អត្ថោ.

ឯវំ មហាសត្តស្ស អត្តនោ គុណេ កថេន្តស្ស បីតិ ឧប្បជ្ជិ, តតោ បីតិវេគេន ឧទានំ ឧទានេន្តោ អាហ –

៣០. ‘‘អបិ អតរមានានំ, ផលាសាវ សមិជ្ឈតិ;

វិបក្កព្រហ្មចរិយោស្មិ, ឯវំ ជានាហិ សារថិ.

៣១. ‘‘អបិ អតរមានានំ, សម្មទត្ថោ វិបច្ចតិ;

វិបក្កព្រហ្មចរិយោស្មិ, និក្ខន្តោ អកុតោភយោ’’តិ.

តត្ថ ផលាសាវាតិ អតរមានស្ស មម សោឡសវស្សេហិ កតវាយាមស្ស សមិទ្ធំ អជ្ឈាសយផលំ ទស្សេតុំ ឯវមាហ. វិបក្កព្រហ្មចរិយោស្មីតិ និដ្ឋប្បត្តមនោរថោ. សម្មទត្ថោ វិបច្ចតីតិ សម្មា ឧបាយេន ការណេន កត្តព្ពកិច្ចំ សម្បជ្ជតិ.

សារថិ អាហ –

៣២. ‘‘ឯវំ វគ្គុកថោ សន្តោ, វិសដ្ឋវចនោ ចសិ;

កស្មា បិតុ ច មាតុច្ច, សន្តិកេ ន ភណី តទា’’តិ.

តត្ថ វគ្គុកថោតិ សខិលកថោ.

តតោ មហាសត្តោ អាហ –

៣៣. ‘‘នាហំ អសន្ធិតា បក្ខោ, ន ពធិរោ អសោតតា;

នាហំ អជិវ្ហតា មូគោ, មា មំ មូគមធារយិ.

៣៤. ‘‘បុរិមំ សរាមហំ ជាតិំ, យត្ថ រជ្ជមការយិំ;

ការយិត្វា តហិំ រជ្ជំ, បាបត្ថំ និរយំ ភុសំ.

៣៥. ‘‘វីសតិញ្ចេវ វស្សានិ, តហិំ រជ្ជមការយិំ;

អសីតិវស្សសហស្សានិ, និរយម្ហិ អបច្ចិសំ.

៣៦. ‘‘តស្ស រជ្ជស្សហំ ភីតោ, មា មំ រជ្ជាភិសេចយុំ;

តស្មា បិតុ ច មាតុច្ច, សន្តិកេ ន ភណិំ តទា.

៣៧. ‘‘ឧច្ឆង្គេ មំ និសាទេត្វា, បិតា អត្ថានុសាសតិ;

ឯកំ ហនថ ពន្ធថ, ឯកំ ខារាបតច្ឆិកំ;

ឯកំ សូលស្មិំ ឧប្បេថ, ឥច្ចស្ស មនុសាសតិ.

៣៨. ‘‘តាយាហំ ផរុសំ សុត្វា, វាចាយោ សមុទីរិតា;

អមូគោ មូគវណ្ណេន, អបក្ខោ បក្ខសម្មតោ;

សកេ មុត្តករីសស្មិំ, អច្ឆាហំ សម្បរិប្លុតោ.

៣៩. ‘‘កសិរញ្ច បរិត្តញ្ច, តញ្ច ទុក្ខេន សំយុតំ;

កោមំ ជីវិតមាគម្ម, វេរំ កយិរាថ កេនចិ.

៤០. ‘‘បញ្ញាយ ច អលាភេន, ធម្មស្ស ច អទស្សនា;

កោមំ ជីវិតមាគម្ម, វេរំ កយិរាថ កេនចិ.

៤១. ‘‘អបិ អតរមានានំ, ផលាសាវ សមិជ្ឈតិ;