២១. អសីតិនិបាតោ

[៥៣៣] ១. ចូឡហំសជាតកវណ្ណនា

សុមុខាតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ជីវិតបរិច្ចាគំ អារព្ភ កថេសិ. ទេវទត្តេន ហិ តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេតុំ បយោជិតេសុ ធនុគ្គហេសុ សព្ពបឋមំ បេសិតេន អាគន្ត្វា ‘‘នាហំ, ភន្តេ, សក្កោមិ តំ ភគវន្តំ ជីវិតា វោរោបេតុំ, មហិទ្ធិកោ សោ ភគវា មហានុភាវោ’’តិ វុត្តេ ទេវទត្តោ ‘‘អលំ, អាវុសោ, មា ត្វំ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេហិ, អហមេវ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេស្សាមី’’តិ វត្វា តថាគតេ គិជ្ឈកូដបព្ពតស្ស បច្ឆិមឆាយាយ ចង្កមន្តេ សយំ គិជ្ឈកូដំ បព្ពតំ អភិរុហិត្វា យន្តវេគេន មហតិំ សិលំ បវិជ្ឈិ, ‘‘ឥមាយ សិលាយ សមណំ គោតមំ ជីវិតា វោរោបេស្សាមី’’តិ. តទា ទ្វេ បព្ពតកូដា សមាគន្ត្វា តំ សិលំ សម្បដិច្ឆិំសុ. តតោ បបដិកា ឧប្បតិត្វា ភគវតោ បាទំ បហរិត្វា រុហិរំ ឧប្បាទេសិ, ពលវវេទនា បវត្តិំសុ. ជីវកោ តថាគតស្ស បាទំ សត្ថកេន ផាលេត្វា ទុដ្ឋលោហិតំ វមេត្វា បូតិមំសំ អបនេត្វា ធោវិត្វា ភេសជ្ជំ អាលិម្បិត្វា និរោគមកាសិ. សត្ថា បុរិមសទិសមេវ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ មហតិយា ពុទ្ធលីលាយ វិចរិ.

អថ នំ ទិស្វា ទេវទត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស រូបសោភគ្គប្បត្តំ សរីរំ ទិស្វា កោចិ មនុស្សភូតោ ឧបសង្កមិតុំ ន សក្កោតិ, រញ្ញោ ខោ បន នាឡាគិរិ នាម ហត្ថី ចណ្ឌោ ផរុសោ មនុស្សឃាតកោ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណេ ន ជានាតិ, សោ តំ ជីវិតក្ខយំ បាបេស្សតី’’តិ. សោ គន្ត្វា រញ្ញោ តមត្ថំ អារោចេសិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ហត្ថាចរិយំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សម្ម, ស្វេ នាឡាគិរិំ មត្តំ កត្វា បាតោវ សមណេន គោតមេន បដិបន្នវីថិយំ វិស្សជ្ជេហី’’តិ អាហ. ទេវទត្តោបិ នំ ‘‘អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ហត្ថី កិត្តកំ សុរំ បិវតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អដ្ឋ ឃដេ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ ស្វេ ត្វំ តំ សោឡស ឃដេ បាយេត្វា សមណេន គោតមេន បដិបន្នវីថិយំ អភិមុខំ ករេយ្យាសី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. រាជា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘ស្វេ នាឡាគិរិំ មត្តំ កត្វា នគរេ វិស្សជ្ជេស្សតិ, នាគរា បាតោវ សព្ពកិច្ចានិ កត្វា អន្តរវីថិំ មា បដិបជ្ជិំសូ’’តិ. ទេវទត្តោបិ រាជនិវេសនា ឱរុយ្ហ ហត្ថិសាលំ គន្ត្វា ហត្ថិគោបកេ អាមន្តេត្វា ‘‘មយំ ភណេ ឧច្ចដ្ឋានិយំ នីចដ្ឋានេ, នីចដ្ឋានិយំ វា ឧច្ចដ្ឋានេ កាតុំ សមត្ថា, សចេ វោ យសេន អត្ថោ, ស្វេ បាតោវ នាឡាគិរិំ តិខិណសុរាយ សោឡស ឃដេ បាយេត្វា សមណស្ស គោតមស្ស អាគមនវេលាយ តុត្តតោមរេហិ វិជ្ឈិត្វា កុជ្ឈាបេត្វា ហត្ថិសាលំ ភិន្ទាបេត្វា សមណេន គោតមេន បដិបន្នវីថិយំ អភិមុខំ កត្វា សមណំ គោតមំ ជីវិតក្ខយំ បាបេថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិំសុ.

សា បវត្តិ សកលនគរេ វិត្ថារិកា អហោសិ. ពុទ្ធធម្មសង្ឃមាមកា ឧបាសកា តំ សុត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, ទេវទត្តោ រញ្ញា សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា ស្វេ តុម្ហេហិ បដិបន្នវីថិយំ នាឡាគិរិំ វិស្សជ្ជាបេស្សតិ, ស្វេ បិណ្ឌាយ អបវិសិត្វា ឥធេវ ហោថ, មយំ វិហារេយេវ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ភិក្ខំ ទស្សាមា’’តិ វទិំសុ. សត្ថាបិ ‘‘ស្វេ បិណ្ឌាយ ន បវិសិស្សាមី’’តិ អវត្វាវ ‘‘អហំ ស្វេ នាឡាគិរិំ ទមេត្វា បាដិហារិយំ កត្វា តិត្ថិយេ មទ្ទិត្វា រាជគហេ បិណ្ឌាយ អចរិត្វាវ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ នគរា និក្ខមិត្វា វេឡុវនមេវ អាគមិស្សាមិ, រាជគហវាសិនោបិ ពហូនិ ភត្តភាជនានិ គហេត្វា វេឡុវនមេវ អាគមិស្សន្តិ, ស្វេ វិហារេយេវ ភត្តគ្គំ ភវិស្សតី’’តិ ឥមិនា ការណេន តេសំ អធិវាសេសិ. តេ តថាគតស្ស អធិវាសនំ វិទិត្វា ភត្តភាជនានិ អាហរិត្វា ‘‘វិហារេយេវ ទានំ ទស្សាមា’’តិ បក្កមិំសុ.

សត្ថាបិ បឋមយាមេ ធម្មំ ទេសេត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទេវតានំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេត្វា បច្ឆិមយាមស្ស បឋមកោដ្ឋាសេ សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា ទុតិយកោដ្ឋាសេ ផលសមាបត្តិយា វីតិនាមេត្វា តតិយកោដ្ឋាសេ មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ពោធនេយ្យពន្ធវេ ឱលោកេន្តោ នាឡាគិរិទមនេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយំ ទិស្វា វិភាតាយ រត្តិយា កតសរីរបដិជគ្គនោ ហុត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេត្វា, ‘‘អានន្ទ, អជ្ជ រាជគហបរិវត្តកេសុ អដ្ឋារសសុ មហាវិហារេសុ សព្ពេសម្បិ ភិក្ខូនំ មយាសទ្ធិំ រាជគហំ បវិសិតុំ អារោចេហី’’តិ អាហ. ថេរោ តថា អកាសិ. សព្ពេបិ ភិក្ខូ វេឡុវនេ សន្និបតិំសុ. សត្ថា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ រាជគហំ បាវិសិ. អថ ហត្ថិមេណ្ឌា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិំសុ, មហន្តោ សមាគមោ អហោសិ. សទ្ធាសម្បន្នា មនុស្សា ‘‘អជ្ជ កិរ ពុទ្ធនាគស្ស តិរច្ឆាននាគេន សង្គាមោ ភវិស្សតិ, អនូបមាយ ពុទ្ធលីលាយ នាឡាគិរិទមនំ បស្សិស្សាមា’’តិ បាសាទហម្មិយគេហច្ឆទនាទីនិ អភិរុហិត្វា អដ្ឋំសុ. អសទ្ធា បន មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ‘‘អយំ នាឡាគិរិ ចណ្ឌោ ផរុសោ មនុស្សឃាតកោ ពុទ្ធាទីនំ គុណំ ន ជានាតិ, សោ អជ្ជ សមណស្ស គោតមស្ស សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ វិទ្ធំសេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេស្សតិ, អជ្ជ បច្ចាមិត្តស្ស បិដ្ឋិំ បស្សិស្សាមា’’តិ បាសាទាទីសុ អដ្ឋំសុ.

ហត្ថីបិ ភគវន្តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា មនុស្សេ តាសេន្តោ គេហានិ វិទ្ធំសេន្តោ សកដានិ សំចុណ្ណេន្តោ សោណ្ឌំ ឧស្សាបេត្វា បហដ្ឋកណ្ណវាលោ បព្ពតោ វិយ អជ្ឈោត្ថរន្តោ យេន ភគវា តេនាភិធាវិ. តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘អយំ, ភន្តេ, នាឡាគិរិ ចណ្ឌោ ផរុសោ មនុស្សឃាតកោ ឥមំ រច្ឆំ បដិបន្នោ, ន ខោ បនាយំ ពុទ្ធាទិគុណំ ជានាតិ, បដិក្កមតុ, ភន្តេ, ភគវា, បដិក្កមតុ សុគតោ’’តិ. មា, ភិក្ខវេ, ភាយិត្ថ, បដិពលោ អហំ នាឡាគិរិំ ទមេតុន្តិ. អថាយស្មា សារិបុត្តោ សត្ថារំ យាចិ – ‘‘ភន្តេ, បិតុ ឧប្បន្នកិច្ចំ នាម ជេដ្ឋបុត្តស្ស ភារោ, អហមេវ តំ ទមេមី’’តិ. អថ នំ សត្ថា, ‘‘សារិបុត្ត, ពុទ្ធពលំ នាម អញ្ញំ, សាវកពលំ អញ្ញំ, តិដ្ឋ ត្វ’’ន្តិ បដិពាហិ. ឯវំ យេភុយ្យេន អសីតិ មហាថេរា យាចិំសុ. សត្ថា សព្ពេបិ បដិពាហិ. អថ អាយស្មា អានន្ទោ សត្ថរិ ពលវសិនេហេន អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អយំ ហត្ថី បឋមំ មំ មារេតូ’’តិ តថាគតស្សត្ថាយ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា គន្ត្វា សត្ថុ បុរតោ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘អបេហិ, អានន្ទ, មា មេ បុរតោ អដ្ឋាសី’’តិ អាហ. ‘‘ភន្តេ, អយំ ហត្ថី ចណ្ឌោ ផរុសោ មនុស្សឃាតកោ កប្បុដ្ឋានគ្គិសទិសោ បឋមំ មំ មារេត្វា បច្ឆា តុម្ហាកំ សន្តិកំ អាគច្ឆតូ’’តិ ថេរោ អវច. យាវតតិយំ វុច្ចមានោបិ តថេវ អដ្ឋាសិ ន បដិក្កមិ. អថ នំ ភគវា ឥទ្ធិពលេន បដិក្កមាបេត្វា ភិក្ខូនំ អន្តរេ ឋបេសិ.

តស្មិំ ខណេ ឯកា ឥត្ថី នាឡាគិរិំ ទិស្វា មរណភយភីតា បលាយមានា អង្កេន គហិតំ ទារកំ ហត្ថិនោ ច តថាគតស្ស ច អន្តរេ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិ. ហត្ថី តំ អនុពន្ធិត្វា និវត្តិត្វា ទារកស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. តទា ទារកោ មហារវំ រវិ. សត្ថា នាឡាគិរិំ ឱទិស្សកមេត្តាយ ផរិត្វា សុមធុរំ ព្រហ្មស្សរំ និច្ឆារេត្វា ‘‘អម្ភោ នាឡាគិរិ តំ សោឡស សុរាឃដេ បាយេត្វា មត្តំ ករោន្តា ន ‘អញ្ញំ គណ្ហិស្សតី’តិ ករិំសុ, ‘មំ គណ្ហិស្សតី’តិ បន ករិំសុ, មា អការណេន ជង្ឃាយោ កិលមេន្តោ វិចរិ, ឥតោ ឯហី’’តិ បក្កោសិ. សោ សត្ថុ វចនំ សុត្វា អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ភគវតោ រូបសិរិំ ឱលោកេត្វា បដិលទ្ធសំវេគោ ពុទ្ធតេជេន បច្ឆិន្នសុរាមទោ សោណ្ឌំ ឱលម្ពេន្តោ កណ្ណេ ចាលេន្តោ អាគន្ត្វា តថាគតស្ស បាទេសុ បតិ. អថ នំ សត្ថា, ‘‘នាឡាគិរិ, ត្វំ តិរច្ឆានហត្ថី, អហំ ពុទ្ធវារណោ, ឥតោ បដ្ឋាយ មា ចណ្ឌោ ផរុសោ មនុស្សឃាតកោ ភវ, សព្ពសត្តេសុ មេត្តចិត្តំ បដិលភា’’តិ វត្វា ទក្ខិណហត្ថំ បសារេត្វា កុម្ភេ បរាមសិត្វា –

‘‘មា កុញ្ជរ នាគមាសទោ, ទុក្ខោ ហិ កុញ្ជរ នាគមាសទោ;

ន ហិ នាគហតស្ស កុញ្ជរ, សុគតិ ហោតិ ឥតោ បរំ យតោ.

‘‘មា ច មទោ មា ច បមាទោ, ន ហិ បមត្តា សុគតិំ វជន្តិ តេ;

ត្វញ្ញេវ តថា ករិស្សសិ, យេន ត្វំ សុគតិំ គមិស្សសី’’តិ. (ចូឡវ. ៣៤២) –

ធម្មំ ទេសេសិ.

តស្ស សកលសរីរំ បីតិយា និរន្តរំ ផុដំ អហោសិ. សចេ កិរ តិរច្ឆានគតោ នាភវិស្សា, សោតាបត្តិផលំ អធិគមិស្សា. មនុស្សា តំ បាដិហារិយំ ទិស្វា ឧន្នទិំសុ អប្ផោដិំសុ, សញ្ជាតសោមនស្សា នានាភរណានិ ខិបិំសុ, តានិ ហត្ថិស្ស សរីរំ បដិច្ឆាទយិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ នាឡាគិរិ ធនបាលកោ នាម ជាតោ. តស្មិំ ខោ បន ធនបាលកសមាគមេ ចតុរាសីតិ បាណសហស្សានិ អមតំ បិវិំសុ. សត្ថា ធនបាលកំ បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ. សោ សោណ្ឌាយ ភគវតោ បាទេ បំសូនិ គហេត្វា ឧបរិ មុទ្ធនិ អាកិរិត្វា បដិកុដិតោវ បដិក្កមិត្វា ទស្សនូបចារេ ឋិតោ ទសពលំ វន្ទិត្វា និវត្តិត្វា ហត្ថិសាលំ បាវិសិ. តតោ បដ្ឋាយ ទន្តសុទន្តោ ហុត្វា ន កញ្ចិ វិហេឋេតិ. សត្ថា និប្ផន្នមនោរថោ ‘‘យេហិ យំ ធនំ ខិត្តំ, តេសញ្ញេវ តំ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាយ ‘‘អជ្ជ មយា មហន្តំ បាដិហារិយំ កតំ, ឥមស្មិំ នគរេ បិណ្ឌាយ ចរណំ អប្បដិរូប’’ន្តិ តិត្ថិយេ មទ្ទិត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ជយប្បត្តោ វិយ ខត្តិយោ នគរា និក្ខមិត្វា វេឡុវនមេវ គតោ. នគរវាសិនោ ពហុំ អន្នបានខាទនីយំ អាទាយ វិហារំ គន្ត្វា មហាទានំ បវត្តយិំសុ.

តំ ទិវសំ សាយន្ហសមយេ ធម្មសភំ បូរេត្វា សន្និសិន្នា ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘អាវុសោ, អាយស្មតា អានន្ទេន តថាគតស្សត្ថាយ អត្តនោ ជីវិតំ បរិច្ចជន្តេន ទុក្ករំ កតំ, នាឡាគិរិំ ទិស្វា សត្ថារា តិក្ខត្តុំ បដិពាហិយមានោបិ នាបគតោ, អហោ ទុក្ករការកោ, អាវុសោ, អាយស្មា អានន្ទោ’’តិ. សត្ថា ‘‘អានន្ទស្ស គុណកថា បវត្តតិ, គន្តព្ពំ មយា ឯត្ថា’’តិ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ អានន្ទោ តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តោបិ មមត្ថាយ ជីវិតំ បរិច្ចជិយេវា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ មហិំសករដ្ឋេ សាគលនគរេ សាគលោ នាម រាជា ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. តទា នគរតោ អវិទូរេ ឯកស្មិំ នេសាទគាមកេ អញ្ញតរោ នេសាទោ បាសេហិ សកុណេ ពន្ធិត្វា នគរេ វិក្កិណន្តោ ជីវិកំ កប្បេសិ. នគរតោ ច អវិទូរេ អាវដ្ដតោ ទ្វាទសយោជនោ មានុសិយោ នាម បទុមសរោ អហោសិ បញ្ចវណ្ណបទុមសញ្ឆន្នោ. តត្ថ នានប្បការោ សកុណសង្ឃោ ឱតរិ. សោ នេសាទោ តត្ថ អនិយាមេន បាសេ ឱឌ្ឌេសិ. តស្មិំ កាលេ ធតរដ្ឋោ ហំសរាជា ឆន្នវុតិហំសសហស្សបរិវារោ ចិត្តកូដបព្ពតេ សុវណ្ណគុហាយំ វសតិ, សុមុខោ នាមស្ស សេនាបតិ អហោសិ. អថេកទិវសំ តតោ ហំសយូថា កតិបយា សុវណ្ណហំសា មានុសិយំ សរំ គន្ត្វា បហូតគោចរេ តស្មិំ យថាសុខំ វិចរិត្វា សុហិតា ចិត្តកូដំ អាគន្ត្វា ធតរដ្ឋស្ស អារោចេសុំ – ‘‘មហារាជ, មនុស្សបថេ មានុសិយោ នាម បទុមសរោ សម្បន្នគោចរោ, តត្ថ គោចរំ គណ្ហិតុំ គច្ឆាមា’’តិ. សោ ‘‘មនុស្សបថោ នាម សាសង្កោ សប្បដិភយោ, មា វោ រុច្ចិត្ថា’’តិ បដិក្ខិបិត្វាបិ តេហិ បុនប្បុនំ វុច្ចមានោ ‘‘សចេ តុម្ហាកំ រុច្ចតិ, គច្ឆាមា’’តិ សបរិវារោ តំ សរំ អគមាសិ. សោ អាកាសា ឱតរន្តោ បាទំ បាសេ បវេសេន្តោយេវ ឱតរិ. អថស្ស បាសោ បាទំ អយបដ្ដកេន កឌ្ឍន្តោ វិយ អាពន្ធិត្វា គណ្ហិ. អថស្ស ‘‘ឆិន្ទិស្សាមិ ន’’ន្តិ អាកឌ្ឍន្តស្ស បឋមវារេ ចម្មំ ឆិជ្ជិ, ទុតិយវារេ មំសំ ឆិជ្ជិ, តតិយវារេ ន្ហារុ ឆិជ្ជិ, បាសោ អដ្ឋិំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ, លោហិតំ បគ្ឃរិ, ពលវវេទនា បវត្តិំសុ.

សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ ពទ្ធរវំ រវិស្សាមិ, ញាតកា មេ ឧត្រស្តា ហុត្វា គោចរំ អគ្គណ្ហិត្វា ឆាតជ្ឈត្តាវ បលាយន្តា ទុព្ពលតាយ មហាសមុទ្ទេ បតិស្សន្តី’’តិ. សោ វេទនំ អធិវាសេត្វា ញាតីនំ យាវទត្ថំ ចរិត្វា ហំសានំ កីឡនកាលេ មហន្តេន សទ្ទេន ពទ្ធរវំ រវិ. តំ សុត្វា តេ ហំសា មរណភយតជ្ជិតា វគ្គវគ្គា ហុត្វា ចិត្តកូដាភិមុខា បក្កមិំសុ. តេសុ បក្កន្តេសុ សុមុខោ ហំសសេនាបតិ ‘‘កច្ចិ នុ ខោ ឥទំ ភយំ មហារាជស្ស ឧប្បន្នំ, ជានិស្សាមិ ន’’ន្តិ វេគេន បក្ខន្ទិត្វា បុរតោ គច្ឆន្តស្ស ហំសគណស្ស អន្តរេ មហាសត្តំ អទិស្វា មជ្ឈិមហំសគណំ វិចិនិ, តត្ថបិ អទិស្វា បច្ឆិមហំសគណំ វិចិនិ, តត្ថបិ អទិស្វា ‘‘និស្សំសយំ តស្សេវេទំ ភយំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ និវត្តិត្វា អាគច្ឆន្តោ មហាសត្តំ បាសេ ពទ្ធំ លោហិតមក្ខិតំ ទុក្ខាតុរំ បង្កបិដ្ឋេ និបន្នំ ទិស្វា ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, អហំ មម ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា តុម្ហេ បាសតោ មោចេស្សាមី’’តិ វទន្តោ ឱតរិត្វា មហាសត្តំ អស្សាសេន្តោវ បង្កបិដ្ឋេ និសីទិ. អថ នំ វីមំសន្តោ មហាសត្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១. ‘‘សុមុខ អនុបចិនន្តា, បក្កមន្តិ វិហង្គមា;

គច្ឆ តុវម្បិ មា កង្ខិ, នត្ថិ ពទ្ធេ សហាយតា’’តិ.

តត្ថ អនុបចិនន្តាតិ សិនេហេន អាលយវសេន អនោលោកេន្តា. បក្កមន្តីតិ ឯតេ ឆន្នវុតិ ហំសសហស្សា ញាតិវិហង្គមា មំ ឆឌ្ឌេត្វា គច្ឆន្តិ, ត្វម្បិ គច្ឆ, មា ឥធ វាសំ អាកង្ខិ, ឯវញ្ហិ បាសេន ពទ្ធេ មយិ សហាយតា នាម នត្ថិ, ន ហិ តេ អហំ ឥទានិ កិញ្ចិ សហាយកិច្ចំ កាតុំ សក្ខិស្សាមិ, កិំ តេ មយា និរូបការេន, បបញ្ចំ អកត្វា គច្ឆេវាតិ វទតិ.

ឥតោ បរំ –

២. ‘‘គច្ឆេ វាហំ ន វា គច្ឆេ, ន តេន អមរោ សិយំ;

សុខិតំ តំ ឧបាសិត្វា, ទុក្ខិតំ តំ កថំ ជហេ.

៣. ‘‘មរណំ វា តយា សទ្ធិំ, ជីវិតំ វា តយា វិនា;

តទេវ មរណំ សេយ្យោ, យញ្ចេ ជីវេ តយា វិនា.

៤. ‘‘នេស ធម្មោ មហារាជ, យំ តំ ឯវំ គតំ ជហេ;

យា គតិ តុយ្ហំ សា មយ្ហំ, រុច្ចតេ វិហគាធិប.

៥. ‘‘កា នុ បាសេន ពទ្ធស្ស, គតិ អញ្ញា មហានសា;

សា កថំ ចេតយានស្ស, មុត្តស្ស តវ រុច្ចតិ.

៦. ‘‘កំ វា ត្វំ បស្សសេ អត្ថំ, មម តុយ្ហញ្ច បក្ខិម;

ញាតីនំ វាវសិដ្ឋានំ, ឧភិន្នំ ជីវិតក្ខយេ.

៧. ‘‘យំ ន កញ្ចនទេបិញ្ឆ, អន្ធេន តមសា គតំ;

តាទិសេ សញ្ចជំ បាណំ, កមត្ថមភិជោតយេ.

៨. ‘‘កថំ នុ បតតំ សេដ្ឋ, ធម្មេ អត្ថំ ន ពុជ្ឈសិ;

ធម្មោ អបចិតោ សន្តោ, អត្ថំ ទស្សេតិ បាណិនំ.

៩. ‘‘សោហំ ធម្មំ អបេក្ខានោ, ធម្មា ចត្ថំ សមុដ្ឋិតំ;

ភត្តិញ្ច តយិ សម្បស្សំ, នាវកង្ខាមិ ជីវិតំ.

១០. ‘‘អទ្ធា ឯសោ សតំ ធម្មោ, យោ មិត្តោ មិត្តមាបទេ.

ន ចជេ ជីវិតស្សាបិ, ហេតុធម្មមនុស្សរំ.

១១. ‘‘ស្វាយំ ធម្មោ ច តេ ចិណ្ណោ, ភត្តិ ច វិទិតា មយិ;

កាមំ ករស្សុ មយ្ហេតំ, គច្ឆេវានុមតោ មយា.

១២. ‘‘អបិ ត្វេវំ គតេ កាលេ, យំ ខណ្ឌំ ញាតិនំ មយា;

តយា តំ ពុទ្ធិសម្បន្នំ, អស្ស បរមសំវុតំ.

១៣. ‘‘ឥច្ចេវំ មន្តយន្តានំ, អរិយានំ អរិយវុត្តិនំ;

បច្ចទិស្សថ នេសាទោ, អាតុរានមិវន្តកោ.

១៤. ‘‘តេ សត្តុមភិសញ្ចិក្ខ, ទីឃរត្តំ ហិតា ទិជា;

តុណ្ហីមាសិត្ថ ឧភយោ, ន សញ្ចលេសុមាសនា.

១៥. ‘‘ធតរដ្ឋេ ច ទិស្វាន, សមុឌ្ឌេន្តេ តតោ តតោ;

អភិក្ខមថ វេគេន, ទិជសត្តុ ទិជាធិបេ.

១៦. ‘‘សោ ច វេគេនភិក្កម្ម, អាសជ្ជ បរមេ ទិជេ;

បច្ចកមិត្ថ នេសាទោ, ពទ្ធា ឥតិ វិចិន្តយំ.

១៧. ‘‘ឯកំវ ពទ្ធមាសីនំ, អពទ្ធញ្ច បុនាបរំ;

អាសជ្ជ ពទ្ធមាសីនំ, បេក្ខមានមទីនវំ.

១៨. ‘‘តតោ សោ វិមតោយេវ, បណ្ឌរេ អជ្ឈភាសថ;

បវឌ្ឍកាយេ អាសីនេ, ទិជសង្ឃគណាធិបេ.

១៩. ‘‘យំ នុ បាសេន មហតា, ពទ្ធោ ន កុរុតេ ទិសំ;

អថ កស្មា អពទ្ធោ ត្វំ, ពលី បក្ខិ ន គច្ឆសិ.

២០. ‘‘កិំ នុ ត្យាយំ ទិជោ ហោតិ, មុត្តោ ពទ្ធំ ឧបាសសិ;

ឱហាយ សកុណា យន្តិ, កិំ ឯកោ អវហីយសិ.

២១. ‘‘រាជា មេ សោ ទិជាមិត្ត, សខា បាណសមោ ច មេ;

នេវ នំ វិជហិស្សាមិ, យាវ កាលស្ស បរិយាយំ.

២២. ‘‘កថំ បនាយំ វិហង្គោ, នាទ្ទស បាសមោឌ្ឌិតំ;

បទញ្ហេតំ មហន្តានំ, ពោទ្ធុមរហន្តិ អាបទំ.

២៣. ‘‘យទា បរាភវោ ហោតិ, បោសោ ជីវិតសង្ខយេ;

អថ ជាលញ្ច បាសញ្ច, អាសជ្ជាបិ ន ពុជ្ឈតិ.

២៤. ‘‘អបិ ត្វេវ មហាបញ្ញ, បាសា ពហុវិធា តតា;

គុយ្ហមាសជ្ជ ពជ្ឈន្តិ, អថេវំ ជីវិតក្ខយេ’’តិ. –

ឥមាសំ គាថានំ សម្ពន្ធោ បាឡិនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ គច្ឆេ វាតិ, មហារាជ, អហំ ឥតោ គច្ឆេយ្យំ វា ន វា, នាហំ តេន គមនេន វា អគមនេន វា អមរោ សិយំ, អហញ្ហិ ឥតោ គតោបិ អគតោបិ មរណតោ អមុត្តោវ, ឥតោ បុព្ពេ បន សុខិតំ តំ ឧបាសិត្វា ឥទានិ ទុក្ខិតំ តំ កថំ ជហេយ្យន្តិ វទតិ. មរណំ វាតិ មម អគច្ឆន្តស្ស វា តយា សទ្ធិំ មរណំ ភវេយ្យ, គច្ឆន្តស្ស វា តយា វិនា ជីវិតំ. តេសុ ទ្វីសុ យំ តយា សទ្ធិំ មរណំ, តទេវ មេ វរំ, យំ តយា វិនា ជីវេយ្យំ, ន មេ តំ វរន្តិ អត្ថោ. រុច្ចតេតិ យា តវ គតិ និប្ផត្តិ, សាវ មយ្ហំ រុច្ចតិ. សា កថន្តិ សម្ម សុមុខ មម តាវ ទឡ្ហេន វាលបាសេន ពទ្ធស្ស បរហត្ថំ គតស្ស សា គតិ រុច្ចតុ, តវ បន ចេតយានស្ស សចេតនស្ស បញ្ញវតោ មុត្តស្ស កថំ រុច្ចតិ.

បក្ខិមាតិ បក្ខសម្បន្ន. ឧភិន្នន្តិ អម្ហាកំ ទ្វិន្នំ ជីវិតក្ខយេ សតិ ត្វំ មម វា តវ វា អវសិដ្ឋញាតីនំ វា កំ អត្ថំ បស្សសិ. យំ នាតិ ឯត្ថ ន-ការោ ឧបមានេ. កញ្ចនទេបិញ្ឆាតិ កញ្ចនទ្វេបិញ្ឆ, អយមេវ វា បាឋោ, កញ្ចនសទិសឧភយបក្ខាតិ អត្ថោ. តមសាតិ តមសិ. គតន្តិ កតំ, អយមេវ វា បាឋោ. បុរិមស្ស ន-ការស្ស ឥមិនា សម្ពន្ធោ, ‘‘ន កត’’ន្តិ កតំ វិយាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តយិ បាណំ ចជន្តេបិ អចជន្តេបិ មម ជីវិតស្ស អភាវា យំ តវ បាណសញ្ចជនំ, តំ អន្ធេន តមសិ កតំ វិយ កិញ្ចិទេវ រូបកម្មំ អបច្ចក្ខគុណំ, តាទិសេ តវ អបច្ចក្ខគុណេ បាណសញ្ចជនេ ត្វំ បាណំ សញ្ចជន្តោ កមត្ថំ ជោតេយ្យាសីតិ.

ធម្មោ អបចិតោ សន្តោតិ ធម្មោ បូជិតោ មានិតោ សមានោ. អត្ថំ ទស្សេតីតិ វុទ្ធិំ ទស្សេតិ. អបេក្ខានោតិ អបេក្ខន្តោ. ធម្មា ចត្ថន្តិ ធម្មតោ ច អត្ថំ សមុដ្ឋិតំ បស្សន្តោ. ភត្តិន្តិ សិនេហំ. សតំ ធម្មោតិ បណ្ឌិតានំ សភាវោ. យោ មិត្តោតិ យោ មិត្តោ អាបទាសុ មិត្តំ ន ចជេ, តស្ស អចជន្តស្ស មិត្តស្ស ឯស សភាវោ នាម អទ្ធា សតំ ធម្មោ. វិទិតាតិ បាកដា ជាតា. កាមំ ករស្សូតិ ឯតំ មម កាមំ មយា ឥច្ឆិតំ មម វចនំ ករស្សុ. អបិ ត្វេវំ គតេ កាលេតិ អបិ តុ ឯវំ គតេ កាលេ មយិ ឥមស្មិំ ឋានេ បាសេន ពទ្ធេ. បរមសំវុតន្តិ បរមបរិបុណ្ណំ.

ឥច្ចេវំ មន្តយន្តានន្តិ ‘‘គច្ឆ, ន គច្ឆាមី’’តិ ឯវំ កថេន្តានំ អរិយានន្តិ អាចារអរិយានំ. បច្ចទិស្សថាតិ កាសាយានិ និវាសេត្វា រត្តមាលំ បិឡន្ធិត្វា មុគ្គរំ អាទាយ អាគច្ឆន្តោ អទិស្សថ. អាតុរានន្តិ គិលានានំ មច្ចុ វិយ. អភិសញ្ចិក្ខាតិ, ភិក្ខវេ, តេ ឧភោបិ សត្តុំ អាយន្តំ បស្សិត្វា. ហិតាតិ ទីឃរត្តំ អញ្ញមញ្ញស្ស ហិតា មុទុចិត្តា. ន សញ្ចលេសុមាសនាតិ អាសនតោ ន ចលិំសុ, យថានិសិន្នាវ អហេសុំ. សុមុខោ បន ‘‘អយំ នេសាទោ អាគន្ត្វា បហរន្តោ មំ បឋមំ បហរតូ’’តិ ចិន្តេត្វា មហាសត្តំ បច្ឆតោ កត្វា និសីទិ.

ធតរដ្ឋេតិ ហំសេ. សមុឌ្ឌេន្តេតិ មរណភយេន ឥតោ ចិតោ ច ឧប្បតន្តេ ទិស្វា. អាសជ្ជាតិ ឥតរេ ទ្វេ ជនេ ឧបគន្ត្វា. បច្ចកមិត្ថាតិ ‘‘ពទ្ធា, ន ពទ្ធា’’តិ ចិន្តេន្តោ ឧបធារេន្តោ អកមិត្ថ, វេគំ ហាបេត្វា សណិកំ អគមាសិ. អាសជ្ជ ពទ្ធមាសីនន្តិ ពទ្ធំ មហាសត្តំ ឧបគន្ត្វា និសិន្នំ សុមុខំ. អទីនវន្តិអាទីនវមេវ ហុត្វា មហាសត្តំ ឱលោកេន្តំ ទិស្វា. វិមតោតិ កិំ នុ ខោ អពទ្ធោ ពទ្ធស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ, ការណំ បុច្ឆិស្សាមីតិ វិមតិជាតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. បណ្ឌរេតិ ហំសេ, អថ វា បរិសុទ្ធេ និម្មលេ, សម្បហដ្ឋកញ្ចនវណ្ណេតិ អត្ថោ. បវឌ្ឍកាយេតិ វឌ្ឍិតកាយេ មហាសរីរេ. យំ នូតិ យំ តាវ ឯសោ មហាបាសេន ពទ្ធោ. ន កុរុតេ ទិសន្តិ បលាយនត្ថាយ ឯកំ ទិសំ ន ភជតិ, តំ យុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ពលីតិ ពលសម្បន្នោ ហុត្វាបិ. បក្ខីតិ តំ អាលបតិ. ឱហាយាតិ ឆឌ្ឌេត្វា. យន្តីតិ សេសសកុណា គច្ឆន្តិ. អវហីយសីតិ ឱហីយសិ.

ទិជាមិត្តាតិ ទិជានំ អមិត្ត. យាវ កាលស្ស បរិយាយន្តិ យាវ មរណស្ស វារោ អាគច្ឆតិ. កថំ បនាយន្តិ ត្វំ រាជា មេ សោតិ វទសិ, រាជានោ ច នាម បណ្ឌិតា ហោន្តិ, ឥតិបិ បណ្ឌិតោ សមានោ កេន ការណេន ឱឌ្ឌិតំ បាសំ ន អទ្ទស. បទំ ហេតន្តិ យសមហត្តំ វា ញាណមហត្តំ វា បត្តានំ អត្តនោ អាបទពុជ្ឈនំ នាម បទំ ការណំ, តស្មា តេ អាបទំ ពោទ្ធុមរហន្តិ. បរាភវោតិ អវឌ្ឍិ. អាសជ្ជាបីតិ ឧបគន្ត្វាបិ ន ពុជ្ឈតិ. តតាតិ វិតតា ឱឌ្ឌិតា. គុយ្ហមាសជ្ជាតិ តេសុ បាសេសុ យោ គុឡ្ហោ បដិច្ឆន្នោ បាសោ, តំ អាសជ្ជ ពជ្ឈន្តិ. អថេវន្តិ អថ ឯវំ ជីវិតក្ខយេ ពជ្ឈន្តេវាតិ អត្ថោ.

ឥតិ នំ សោ កថាសល្លាបេន មុទុហទយំ កត្វា មហាសត្តស្ស ជីវិតំ យាចន្តោ គាថមាហ –

២៥. ‘‘អបិ នាយំ តយា សទ្ធិំ, សំវាសស្ស សុខុទ្រយោ;

អបិ នោ អនុមញ្ញាសិ, អបិ នោ ជីវិតំ ទទេ’’តិ.

តត្ថ អបិ នាយន្តិ អបិ នុ អយំ. សុខុទ្រយោតិ សុខផលោ. អបិ នោ អនុមញ្ញាសីតិ ចិត្តកូដំ គន្ត្វា ញាតកេ បស្សិតុំ ត្វំ អបិ នោ អនុជានេយ្យាសិ. អបិ នោ ជីវិតំ ទទេតិ អបិ នោ ឥមាយ កថាយ ឧប្បន្នវិស្សាសោ ន មារេយ្យាសីតិ.

សោ តស្ស មធុរកថាយ ពជ្ឈិត្វា គាថមាហ –

២៦. ‘‘ន ចេវ មេ ត្វំ ពទ្ធោសិ, នបិ ឥច្ឆាមិ តេ វធំ;

កាមំ ខិប្បមិតោ គន្ត្វា, ជីវ ត្វំ អនិឃោ ចិរ’’ន្តិ.

តតោ សុមុខោ ចតស្សោ គាថា អភាសិ –

២៧. ‘‘នេវាហមេតមិច្ឆាមិ, អញ្ញត្រេតស្ស ជីវិតា;

សចេ ឯកេន តុដ្ឋោសិ, មុញ្ចេតំ មញ្ច ភក្ខយ.

២៨. ‘‘អារោហបរិណាហេន, តុល្យាស្មា វយសា ឧភោ;

ន តេ លាភេន ជីវត្ថិ, ឯតេន និមិនា តុវំ.

២៩. ‘‘តទិង្ឃ សមបេក្ខស្សុ, ហោតុ គិទ្ធិ តវម្ហសុ;

មំ បុព្ពេ ពន្ធ បាសេន, បច្ឆា មុញ្ច ទិជាធិបំ.

៣០. ‘‘តាវទេវ ច តេ លាភោ, កតាស្ស យាចនាយ ច;

មិត្តិ ច ធតរដ្ឋេហិ, យាវជីវាយ តេ សិយា’’តិ.

តត្ថ ឯតន្តិ យំ អញ្ញត្រ ឯតស្ស ជីវិតា មម ជីវិតំ, ឯតំ អហំ នេវ ឥច្ឆាមិ. តុល្យាស្មាតិ សមានា ហោម. និមិនា តុវន្តិ បរិវត្តេហិ ត្វំ. តវម្ហសូតិ តវ អម្ហេសុ គិទ្ធិ ហោតុ, កិំ តេ ឯតេន, មយិ លោភំ ឧប្បាទេហីតិ វទតិ. តាវទេវាតិ តត្តកោយេវ. យាចនាយ ចាតិ យា មម យាចនា, សាវ កតា អស្សាតិ អត្ថោ.

ឥតិ សោ តាយ ធម្មទេសនាយ តេលេ បក្ខិត្តកប្បាសបិចុ វិយ មុទុគតហទយោ មហាសត្តំ តស្ស ទាយំ កត្វា ទទន្តោ អាហ –

៣១. ‘‘បស្សន្តុ នោ មហាសង្ឃា, តយា មុត្តំ ឥតោ គតំ;

មិត្តាមច្ចា ច ភច្ចា ច, បុត្តទារា ច ពន្ធវា.

៣២. ‘‘ន ច តេ តាទិសា មិត្តា, ពហូនំ ឥធ វិជ្ជតិ;

យថា ត្វំ ធតរដ្ឋស្ស, បាណសាធារណោ សខា.

៣៣. ‘‘សោ តេ សហាយំ មុញ្ចាមិ, ហោតុ រាជា តវានុគោ;

កាមំ ខិប្បមិតោ គន្ត្វា, ញាតិមជ្ឈេ វិរោចថា’’តិ.

តត្ថ នោតិ និបាតមត្តំ. តយា មុត្តន្តិ ឥមញ្ហិ ត្វញ្ញេវ មុញ្ចសិ នាម, តស្មា ឥមំ តយា មុត្តំ ឥតោ ចិត្តកូដបព្ពតំ គតំ មហន្តា ញាតិសង្ឃា ឯតេ ច មិត្តាទយោ បស្សន្តុ. ឯត្ថ ច ពន្ធវាតិ ឯកលោហិតសម្ពន្ធា. វិជ្ជតីតិ វិជ្ជន្តិ. បាណសាធារណោតិ សាធារណបាណោ អវិភត្តជីវិកោ, យថា ត្វំ ឯតស្ស សខា, ឯតាទិសា អញ្ញេសំ ពហូនំ មិត្តា នាម ន វិជ្ជន្តិ. តវានុគោតិ ឯតំ ទុក្ខិតំ អាទាយ បុរតោ គច្ឆន្តស្ស តវ អយំ អនុគោ ហោតូតិ.

ឯវំ វត្វា បន នេសាទបុត្តោ មេត្តចិត្តេន មហាសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ពន្ធនំ ឆិន្ទិត្វា អាលិង្គិត្វា សរតោ និក្ខាមេត្វា សរតីរេ តរុណទព្ពតិណបិដ្ឋេ និសីទាបេត្វា បាទេ ពន្ធនបាសំ មុទុចិត្តេន សណិកំ មោចេត្វា ទូរេ ខិបិត្វា មហាសត្តេ ពលវសិនេហំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា មេត្តចិត្តេន ឧទកំ អាទាយ លោហិតំ ធោវិត្វា បុនប្បុនំ បរិមជ្ជិ. តស្ស មេត្តចិត្តានុភាវេន ពោធិសត្តស្ស បាទេ សិរា សិរាហិ, មំសំ មំសេន, ចម្មំ ចម្មេន ឃដិតំ, តាវទេវ បាទោ សំរុឡ្ហោ សញ្ជាតឆវិសញ្ជាតលោមោ អហោសិ អពទ្ធបាទេន និព្ពិសេសោ. ពោធិសត្តោ សុខិតោ បកតិភាវេនេវ និសីទិ. អថ សុមុខោ អត្តានំ និស្សាយ មហាសត្តស្ស សុខិតភាវំ ទិស្វា សញ្ជាតសោមនស្សោ នេសាទស្ស ថុតិមកាសិ. តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៣៤. ‘‘សោ បតីតោ បមុត្តេន, ភត្តុនា ភត្តុគារវោ;

អជ្ឈភាសថ វក្កង្គោ, វាចំ កណ្ណសុខំ ភណំ.

៣៥. ‘‘ឯវំ លុទ្ទក នន្ទស្សុ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភិ;

យថាហមជ្ជ នន្ទាមិ, មុត្តំ ទិស្វា ទិជាធិប’’ន្តិ.

តត្ថ វក្កង្គោតិ វង្កគីវោ.

ឯវំ លុទ្ទស្ស ថុតិំ កត្វា សុមុខោ ពោធិសត្តំ អាហ – ‘‘មហារាជ, ឥមិនា អម្ហាកំ មហាឧបការោ កតោ, អយញ្ហិ អម្ហាកំ វចនំ អកត្វា កីឡាហំសេ នោ កត្វា ឥស្សរានំ ទេន្តោ ពហុំ ធនំ លភេយ្យ, មារេត្វា មំសំ វិក្កិណន្តោ មូលម្បិ លភេថ, អត្តនោ បន ជីវិតំ អនោលោកេត្វា អម្ហាកំ វចនំ អករិ, ឥមំ រញ្ញោ សន្តិកំ នេត្វា សុខជីវិតំ ករោមា’’តិ. មហាសត្តោ សម្បដិច្ឆិ. សុមុខោ អត្តនោ ភាសាយ មហាសត្តេន សទ្ធិំ កថេត្វា បុន មនុស្សភាសាយ លុទ្ទបុត្តំ អាមន្តេត្វា ‘‘សម្ម, ត្វំ កិមត្ថំ បាសេ ឱឌ្ឌេសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ធនត្ថ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ឯវំ សន្តេ អម្ហេ អាទាយ នគរំ បវិសិត្វា រញ្ញោ ទស្សេហិ, ពហុំ តេ ធនំ ទាបេស្សាមី’’តិ វត្វា អាហ –

៣៦. ‘‘ឯហិ តំ អនុសិក្ខាមិ, យថា ត្វមបិ លច្ឆសេ;

លាភំ តវាយំ ធតរដ្ឋោ, បាបំ កិញ្ចិ ន ទក្ខតិ.

៣៧. ‘‘ខិប្បមន្តេបុរំ នេត្វា, រញ្ញោ ទស្សេហិ នោ ឧភោ;

អពទ្ធេ បកតិភូតេ, កាជេ ឧភយតោ ឋិតេ.

៣៨. ‘‘ធតរដ្ឋា មហារាជ, ហំសាធិបតិនោ ឥមេ;

អយញ្ហិ រាជា ហំសានំ, អយំ សេនាបតីតរោ.

៣៩. ‘‘អសំសយំ ឥមំ ទិស្វា, ហំសរាជំ នរាធិបោ.

បតីតោ សុមនោ វិត្តោ, ពហុំ ទស្សតិ តេ ធន’’ន្តិ.

តត្ថ អនុសិក្ខាមីតិ អនុសាសាមិ. បាបន្តិ លាមកំ. រញ្ញោ ទស្សេហិ នោ ឧភោតិ អម្ហេ ឧភោបិ រញ្ញោ ទស្សេហិ. អយំ ពោធិសត្តស្ស បញ្ញាបភាវទស្សនត្ថំ, អត្តនោ មិត្តធម្មស្ស អាវិភាវនត្ថំ, លុទ្ទស្ស ធនលាភត្ថំ, រញ្ញោ សីលេសុ បតិដ្ឋាបនត្ថញ្ចាតិ ចតូហិ ការណេហិ ឯវមាហ. ធតរដ្ឋាតិ នេត្វា ច បន រញ្ញោ ឯវំ អាចិក្ខេយ្យាសិ, ‘‘មហារាជ, ឥមេ ធតរដ្ឋកុលេ ជាតា ទ្វេ ហំសាធិបតិនោ, ឯតេសុ អយំ រាជា, ឥតរោ សេនាបតី’’តិ. ឥតិ នំ សិក្ខាបេសិ. ‘‘បតីតោ’’តិអាទីនិ តីណិបិ តុដ្ឋាការវេវចនានេវ.

ឯវំ វុត្តេ លុទ្ទោ, ‘‘សាមិ, មា វោ រាជទស្សនំ រុច្ចិ, រាជានោ នាម ចលចិត្តា, កីឡាហំសេ វា វោ ករេយ្យុំ មារាបេយ្យុំ វា’’តិ វត្វា, ‘‘សម្ម, មា ភាយិ, អហំ តាទិសំ កក្ខឡំ លុទ្ទំ លោហិតបាណិំ ធម្មកថាយ មុទុកំ កត្វា មម បាទេសុ បាតេសិំ, រាជានោ នាម បុញ្ញវន្តោ បញ្ញវន្តោ ច សុភាសិតទុព្ភាសិតញ្ញូ ច, ខិប្បំ អម្ហេ រញ្ញោ ទស្សេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ មា មយ្ហំ កុជ្ឈិត្ថ, អហំ អវស្សំ តុម្ហាកំ រុចិយា នេមី’’តិ វត្វា ឧភោបិ កាជំ អារោបេត្វា រាជកុលំ គន្ត្វា រញ្ញោ ទស្សេត្វា រញ្ញា បុដ្ឋោ យថាភូតំ អារោចេសិ. តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៤០. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, កម្មុនា ឧបបាទយិ;

ខិប្បមន្តេបុរំ គន្ត្វា, រញ្ញោ ហំសេ អទស្សយិ;

អពទ្ធេ បកតិភូតេ, កាជេ ឧភយតោ ឋិតេ.

៤១. ‘‘ធតរដ្ឋា មហារាជ, ហំសាធិបតិនោ ឥមេ;

អយញ្ហិ រាជា ហំសានំ, អយំ សេនាបតីតរោ;

៤២. ‘‘កថំ បនិមេ វិហង្គា, តវ ហត្ថត្តមាគតា;

កថំ លុទ្ទោ មហន្តានំ, ឥស្សរេ ឥធ អជ្ឈគា.

៤៣. ‘‘វិហិតា សន្តិមេ បាសា, បល្លលេសុ ជនាធិប;

យំ យទាយតនំ មញ្ញេ, ទិជានំ បាណរោធនំ.

៤៤. ‘‘តាទិសំ បាសមាសជ្ជ, ហំសរាជា អពជ្ឈថ;

តំ អពទ្ធោ ឧបាសិនោ, មមាយំ អជ្ឈភាសថ.

៤៥. ‘‘សុទុក្ករំ អនរិយេភិ, ទហតេ ភាវមុត្តមំ;

ភត្តុរត្ថេ បរក្កន្តោ, ធម្មយុត្តោ វិហង្គមោ.

៤៦. ‘‘អត្តនាយំ ចជិត្វាន, ជីវិតំ ជីវិតារហោ;

អនុត្ថុនន្តោ អាសីនោ, ភត្តុ យាចិត្ថ ជីវិតំ.

៤៧. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, បសាទមហមជ្ឈគា;

តតោ នំ បាមុចិំ បាសា, អនុញ្ញាសិំ សុខេន ច.

៤៨. ‘‘សោ បតីតោ បមុត្តេន, ភត្តុនា ភត្តុគារវោ;

អជ្ឈភាសថ វក្កង្គោ, វាចំ កណ្ណសុខំ ភណំ.

៤៩. ‘‘ឯវំ លុទ្ទក នន្ទស្សុ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភិ;

យថាហមជ្ជ នន្ទាមិ, មុត្តំ ទិស្វា ទិជាធិបំ.

៥០. ‘‘ឯហិ តំ អនុសិក្ខាមិ, យថា ត្វមបិ លច្ឆសេ;

លាភំ តវាយំ ធតរដ្ឋោ, បាបំ កិញ្ចិ ន ទក្ខតិ.

៥១. ‘‘ខិប្បមន្តេបុរំ នេត្វា, រញ្ញោ ទស្សេហិ នោ ឧភោ;

អពទ្ធេ បកតិភូតេ, កាជេ ឧភយតោ ឋិតេ.

៥២. ‘‘ធតរដ្ឋា មហារាជ, ហំសាធិបតិនោ ឥមេ;

អយញ្ហិ រាជា ហំសានំ, អយំ សេនាបតីតរោ.

៥៣. ‘‘អសំសយំ ឥមំ ទិស្វា, ហំសរាជំ នរាធិបោ;

បតីតោ សុមនោ វិត្តោ, ពហុំ ទស្សតិ តេ ធនំ.

៥៤. ‘‘ឯវមេតស្ស វចនា, អានីតាមេ ឧភោ មយា;

ឯត្ថេវ ហិ ឥមេ អាសុំ, ឧភោ អនុមតា មយា.

៥៥. ‘‘សោយំ ឯវំ គតោ បក្ខី, ទិជោ បរមធម្មិកោ;

មាទិសស្ស ហិ លុទ្ទស្ស, ជនយេយ្យាថ មទ្ទវំ.

៥៦. ‘‘ឧបាយនញ្ច តេ ទេវ, នាញ្ញំ បស្សាមិ ឯទិសំ;