១៧. ចត្តាលីសនិបាតោ

[៥២១] ១. តេសកុណជាតកវណ្ណនា

វេស្សន្តរំ តំ បុច្ឆាមីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរញ្ញោ ឱវាទវសេន កថេសិ. តញ្ហិ រាជានំ ធម្មស្សវនត្ថាយ អាគតំ សត្ថា អាមន្តេត្វា ‘‘មហារាជ, រញ្ញា នាម ធម្មេន រជ្ជំ ការេតព្ពំ, យស្មិញ្ហិ សមយេ រាជានោ អធម្មិកា ហោន្តិ, រាជយុត្តាបិ តស្មិំ សមយេ អធម្មិកា ហោន្តី’’តិ ចតុក្កនិបាតេ (អ. និ. ៤.៧០) អាគតសុត្តនយេន ឱវទិត្វា អគតិគមនេ អគតិអគមនេ ច អាទីនវញ្ច អានិសំសញ្ច កថេត្វា ‘‘សុបិនកូបមា កាមា’’តិអាទិនា នយេន កាមេសុ អាទីនវំ វិត្ថារេត្វា, ‘‘មហារាជ, ឥមេសញ្ហិ សត្តានំ –

‘មច្ចុនា សង្គរោ នត្ថិ, លញ្ជគ្គាហោ ន វិជ្ជតិ;

យុទ្ធំ នត្ថិ ជយោ នត្ថិ, សព្ពេ មច្ចុបរាយណា’.

តេសំ បរលោកំ គច្ឆន្តានំ ឋបេត្វា អត្តនា កតំ កល្យាណកម្មំ អញ្ញា បតិដ្ឋា នាម នត្ថិ. ឯវំ ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានំ អវស្សំ បហាតព្ពំ, ន យសំ និស្សាយ បមាទំ កាតុំ វដ្ដតិ, អប្បមត្តេនេវ ហុត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេតុំ វដ្ដតិ. បោរាណករាជានោ អនុប្បន្នេបិ ពុទ្ធេ បណ្ឌិតានំ ឱវាទេ ឋត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា ទេវនគរំ បូរយមានា គមិំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តោ រជ្ជំ ការេន្តោ អបុត្តកោ អហោសិ, បត្ថេន្តោបិ បុត្តំ វា ធីតរំ វា ន លភិ. សោ ឯកទិវសំ មហន្តេន បរិវារេន ឧយ្យានំ គន្ត្វា ទិវសភាគំ ឧយ្យានេ កីឡិត្វា មង្គលសាលរុក្ខមូលេ សយនំ អត្ថរាបេត្វា ថោកំ និទ្ទាយិត្វា បពុទ្ធោ សាលរុក្ខំ ឱលោកេត្វា តត្ថ សកុណកុលាវកំ បស្សិ, សហ ទស្សនេនេវស្ស សិនេហោ ឧប្បជ្ជិ. សោ ឯកំ បុរិសំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥមំ រុក្ខំ អភិរុហិត្វា ឯតស្មិំ កុលាវកេ កស្សចិ អត្ថិតំ វា នត្ថិតំ វា ជានាហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ វត្វា អភិរុហិត្វា តត្ថ តីណិ អណ្ឌកានិ ទិស្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘តេន ហិ ឯតេសំ ឧបរិ នាសវាតំ មា វិស្សជ្ជេសី’’តិ វត្វា ‘‘ចង្កោដកេ កប្បាសបិចុំ អត្ថរិត្វា តត្ថេវ តានិ អណ្ឌកានិ ឋបេត្វា សណិកំ ឱតរាហី’’តិ ឱតារាបេត្វា ចង្កោដកំ ហត្ថេន គហេត្វា ‘‘កតរសកុណណ្ឌកានិ នាមេតានី’’តិ អមច្ចេ បុច្ឆិ. តេ ‘‘មយំ ន ជានាម, នេសាទា ជានិស្សន្តី’’តិ វទិំសុ. រាជា នេសាទេ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ. នេសាទា, ‘‘មហារាជ, តេសុ ឯកំ ឧលូកអណ្ឌំ, ឯកំ សាលិកាអណ្ឌំ, ឯកំ សុវកអណ្ឌ’’ន្តិ កថយិំសុ. កិំ បន ឯកស្មិំ កុលាវកេ តិណ្ណំ សកុណិកានំ អណ្ឌានិ ហោន្តីតិ. អាម, ទេវ, បរិបន្ថេ អសតិ សុនិក្ខិត្តានិ ន នស្សន្តីតិ. រាជា តុស្សិត្វា ‘‘ឥមេ មម បុត្តា ភវិស្សន្តី’’តិ តានិ តីណិ អណ្ឌានិ តយោ អមច្ចេ បដិច្ឆាបេត្វា ‘‘ឥមេ មយ្ហំ បុត្តា ភវិស្សន្តិ, តុម្ហេ សាធុកំ បដិជគ្គិត្វា អណ្ឌកោសតោ និក្ខន្តកាលេ មមារោចេយ្យាថា’’តិ អាហ. តេ តានិ សាធុកំ រក្ខិំសុ.

តេសុ បឋមំ ឧលូកអណ្ឌំ ភិជ្ជិ. អមច្ចោ ឯកំ នេសាទំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ត្វំ ឥត្ថិភាវំ វា បុរិសភាវំ វា ជានាហី’’តិ វត្វា តេន តំ វីមំសិត្វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វុត្តេ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘បុត្តោ តេ, ទេវ, ជាតោ’’តិ អាហ. រាជា តុដ្ឋោ តស្ស ពហុំ ធនំ ទត្វា ‘‘បុត្តកំ មេ សាធុកំ បដិជគ្គ, ‘វេស្សន្តរោ’តិ ចស្ស នាមំ ករោហី’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសិ. សោ តថា អកាសិ. តតោ កតិបាហច្ចយេន សាលិកាអណ្ឌំ ភិជ្ជិ. សោបិ អមច្ចោ តំ នេសាទេន វីមំសាបេត្វា ‘‘ឥត្ថី’’តិ សុត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ធីតា តេ, ទេវ, ជាតា’’តិ អាហ. រាជា តុដ្ឋោ តស្សបិ ពហុំ ធនំ ទត្វា ‘‘ធីតរំ មេ សាធុកំ បដិជគ្គ, ‘កុណ្ឌលិនី’តិ ចស្សា នាមំ ករោហី’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសិ. សោបិ តថា អកាសិ. បុន កតិបាហច្ចយេន សុវកអណ្ឌំ ភិជ្ជិ. សោបិ អមច្ចោ នេសាទេន តំ វីមំសិត្វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វុត្តេ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘បុត្តោ តេ, ទេវ, ជាតោ’’តិ អាហ. រាជា តុដ្ឋោ តស្សបិ ពហុំ ធនំ ទត្វា ‘‘បុត្តស្ស មេ មហន្តេន បរិវារេន មង្គលំ កត្វា ‘ជម្ពុកោ’តិស្ស នាមំ ករោហី’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសិ. សោបិ តថា អកាសិ. តេ តយោបិ សកុណា តិណ្ណំ អមច្ចានំ គេហេសុ រាជកុមារបរិហារេនេវ វឌ្ឍន្តិ. រាជា ‘‘មម បុត្តោ, មម ធីតា’’តិ វោហរតិ. អថស្ស អមច្ចា អញ្ញមញ្ញំ អវហសន្តិ ‘‘បស្សថ, ភោ, រញ្ញោ កិរិយំ, តិរច្ឆានគតេបិ ‘បុត្តោ មេ, ធីតា មេ’តិ វទន្តោ វិចរតី’’តិ.

តំ សុត្វា រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ អមច្ចា ឯតេសំ មម បុត្តានំ បញ្ញាសម្បទំ ន ជានន្តិ, បាកដំ នេសំ ករិស្សាមី’’តិ. អថេកំ អមច្ចំ វេស្សន្តរស្ស សន្តិកំ បេសេសិ – ‘‘តុម្ហាកំ បិតា បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមោ, កទា កិរ អាគន្ត្វា បុច្ឆតូ’’តិ. សោ អមច្ចោ គន្ត្វា វេស្សន្តរំ វន្ទិត្វា តំ សាសនំ អារោចេសិ. តំ សុត្វា វេស្សន្តរោ អត្តនោ បដិជគ្គកំ អមច្ចំ បក្កោសិត្វា ‘‘មយ្ហំ កិរ បិតា មំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមោ, តស្ស ឥធាគតស្ស សក្ការំ កាតុំ វដ្ដតិ, កទា អាគច្ឆតូ’’តិ បុច្ឆិ. អមច្ចោ ‘‘ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ តវ បិតា អាគច្ឆតូ’’តិ អាហ. តំ សុត្វា វេស្សន្តរោ ‘‘បិតា មេ ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ អាគច្ឆតូ’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសិ. សោ អាគន្ត្វា រញ្ញោ អាចិក្ខិ. រាជា សត្តមេ ទិវសេ នគរេ ភេរិំ ចរាបេត្វា បុត្តស្ស និវេសនំ អគមាសិ. វេស្សន្តរោ រញ្ញោ មហន្តំ សក្ការំ ការេសិ, អន្តមសោ ទាសកម្មការានម្បិ សក្ការំ ការេសិ. រាជា វេស្សន្តរសកុណស្ស គេហេ ភុញ្ជិត្វា មហន្តំ យសំ អនុភវិត្វា សកំ និវេសនំ អាគន្ត្វា រាជង្គណេ មហន្តំ មណ្ឌបំ ការាបេត្វា នគរេ ភេរិំ ចរាបេត្វា អលង្កតមណ្ឌបមជ្ឈេ មហាជនបរិវារោ និសីទិត្វា ‘‘វេស្សន្តរំ អានេតូ’’តិ អមច្ចស្ស សន្តិកំ បេសេសិ. អមច្ចោ វេស្សន្តរំ សុវណ្ណបីឋេ និសីទាបេត្វា អានេសិ. វេស្សន្តរសកុណោ បិតុ អង្កេ និសីទិត្វា បិតរា សហ កីឡិត្វា គន្ត្វា តត្ថេវ សុវណ្ណបីឋេ និសីទិ. អថ នំ រាជា មហាជនមជ្ឈេ រាជធម្មំ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១. ‘‘វេស្សន្តរំ តំ បុច្ឆាមិ, សកុណ ភទ្ទមត្ថុ តេ;

រជ្ជំ ការេតុកាមេន, កិំ សុ កិច្ចំ កតំ វរ’’ន្តិ.

តត្ថ សកុណាតិ តំ អាលបតិ. កិំ សូតិ កតរំ កិច្ចំ កតំ វរំ ឧត្តមំ ហោតិ, កថេហិ មេ, តាត, សកលំ រាជធម្មន្តិ ឯវំ កិរ តំ សោ បុច្ឆិ.

តំ សុត្វា វេស្សន្តរោ បញ្ហំ អកថេត្វាវ រាជានំ តាវ បមាទេន ចោទេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

២. ‘‘ចិរស្សំ វត មំ តាតោ, កំសោ ពារាណសិគ្គហោ;

បមត្តោ អប្បមត្តំ មំ, បិតា បុត្តំ អចោទយី’’តិ.

តត្ថ តាតោតិ បិតា. កំសោតិ ឥទំ តស្ស នាមំ. ពារាណសិគ្គហោតិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ ពារាណសិំ សង្គហេត្វា វត្តន្តោ. បមត្តោតិ ឯវរូបានំ បណ្ឌិតានំ សន្តិកេ វសន្តោ បញ្ហស្ស អបុច្ឆនេន បមត្តោ. អប្បមត្តំ មន្តិ សីលាទិគុណយោគេន មំ អប្បមត្តំ. បិតាតិ បោសកបិតា. អចោទយីតិ អមច្ចេហិ ‘‘តិរច្ឆានគតេ បុត្តេ កត្វា វោហរតី’’តិ អវហសិយមានោ បមាទំ អាបជ្ជិត្វា ចិរស្សំ អជ្ជ ចោទេសិ, បញ្ហំ បុច្ឆីតិ វទតិ.

ឯវំ សោ ឥមាយ គាថាយ ចោទេត្វា ‘‘មហារាជ, រញ្ញា នាម តីសុ ធម្មេសុ ឋត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេតព្ព’’ន្តិ វត្វា រាជធម្មំ កថេន្តោ ឥមា គាថាយោ អាហ –

៣. ‘‘បឋមេនេវ វិតថំ, កោធំ ហាសំ និវារយេ;

តតោ កិច្ចានិ ការេយ្យ, តំ វតំ អាហុ ខត្តិយ.

៤. ‘‘យំ ត្វំ តាត តបោកម្មំ, បុព្ពេ កតមសំសយំ;

រត្តោ ទុដ្ឋោ ច យំ កយិរា, ន តំ កយិរា តតោ បុន.

៥. ‘‘ខត្តិយស្ស បមត្តស្ស, រដ្ឋស្មិំ រដ្ឋវឌ្ឍន;

សព្ពេ ភោគា វិនស្សន្តិ, រញ្ញោ តំ វុច្ចតេ អឃំ.

៦. ‘‘សិរី តាត អលក្ខី ច, បុច្ឆិតា ឯតទព្រវុំ;

ឧដ្ឋានវីរិយេ បោសេ, រមាហំ អនុសូយកេ.

៧. ‘‘ឧសូយកេ ទុហទយេ, បុរិសេ កម្មទុស្សកេ;

កាឡកណ្ណី មហារាជ, រមតិ ចក្កភញ្ជនី.

៨. ‘‘សោ ត្វំ សព្ពេ សុហទយោ, សព្ពេសំ រក្ខិតោ ភវ;

អលក្ខិំ នុទ មហារាជ, លក្ខ្យា ភវ និវេសនំ.

៩. ‘‘ស លក្ខីធិតិសម្បន្នោ, បុរិសោ ហិ មហគ្គតោ;

អមិត្តានំ កាសិបតិ, មូលំ អគ្គញ្ច ឆិន្ទតិ.

១០. ‘‘សក្កោបិ ហិ ភូតបតិ, ឧដ្ឋានេ នប្បមជ្ជតិ;

ស កល្យាណេ ធិតិំ កត្វា, ឧដ្ឋានេ កុរុតេ មនោ.

១១. ‘‘គន្ធព្ពា បិតរោ ទេវា, សាជីវា ហោន្តិ តាទិនោ;

ឧដ្ឋាហតោ អប្បមជ្ជតោ, អនុតិដ្ឋន្តិ ទេវតា.

១២. ‘‘សោ អប្បមត្តោ អក្កុទ្ធោ, តាត កិច្ចានិ ការយ;

វាយមស្សុ ច កិច្ចេសុ, នាលសោ វិន្ទតេ សុខំ.

១៣. ‘‘តត្ថេវ តេ វត្តបទា, ឯសាវ អនុសាសនី;

អលំ មិត្តេ សុខាបេតុំ, អមិត្តានំ ទុខាយ ចា’’តិ.

តត្ថ បឋមេនេវ វិតថន្តិ, តាត, រាជា នាម អាទិតោវ មុសាវាទំ និវារយេ. មុសាវាទិនោ ហិ រញ្ញោ រដ្ឋំ និរោជំ ហោតិ, បថវិយា ឱជា កម្មករណដ្ឋានតោ សត្តរតនមត្តំ ហេដ្ឋា ភស្សតិ, តតោ អាហារេ វា តេលមធុផាណិតាទីសុ វា ឱសធេសុ ឱជា ន ហោតិ. និរោជាហារភោជនា មនុស្សា ពហ្វាពាធា ហោន្តិ, រដ្ឋេ ថលជលបថេសុ អាយោ នុប្បជ្ជតិ, តស្មិំ អនុប្បជ្ជន្តេ រាជានោ ទុគ្គតា ហោន្តិ. តេ សេវកេ សង្គណ្ហិតុំ ន សក្កោន្តិ, អសង្គហិតា សេវកា រាជានំ គរុចិត្តេន ន ឱលោកេន្តិ. ឯវំ, តាត, មុសាវាទោ នាមេស និរោជោ, ន សោ ជីវិតហេតុបិ កាតព្ពោ, សច្ចំ បន សាទុតរំ រសានន្តិ តទេវ បដិគ្គហេតព្ពំ. អបិច មុសាវាទោ នាម គុណបរិធំសកោ វិបត្តិបរិយោសានោ, ទុតិយចិត្តវារេ អវីចិបរាយណំ ករោតិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ ‘‘ធម្មោ ហវេ ហតោ ហន្តី’’តិ ចេតិយជាតកំ (ជា. ១.៨.៤៥ អាទយោ) កថេតព្ពំ.

កោធន្តិ, តាត, រាជា នាម បឋមមេវ កុជ្ឈនលក្ខណំ កោធម្បិ និវារេយ្យ. តាត, អញ្ញេសញ្ហិ កោធោ ខិប្បំ មត្ថកំ ន បាបុណាតិ, រាជូនំ បាបុណាតិ. រាជានោ នាម វាចាវុធា កុជ្ឈិត្វា ឱលោកិតមត្តេនាបិ បរំ វិនាសេន្តិ, តស្មា រញ្ញា អញ្ញេហិ មនុស្សេហិ អតិរេកតរំ និក្កោធេន ភវិតព្ពំ, ខន្តិមេត្តានុទ្ទយាសម្បន្នេន អត្តនោ បិយបុត្តំ វិយ លោកំ វោលោកេន្តេន ភវិតព្ពំ. តាត, អតិកោធនោ នាម រាជា ឧប្បន្នំ យសំ រក្ខិតុំ ន សក្កោតិ. ឥមស្ស បនត្ថស្ស ទីបនត្ថំ ខន្តិវាទិជាតក- (ជា. ១.៤.៤៩ អាទយោ) ចូឡធម្មបាលជាតកានិ (ជា. ១.៥.៤៤ អាទយោ) កថេតព្ពានិ. ចូឡធម្មបាលជាតកស្មិញ្ហិ មហាបតាបនោ នាម រាជា បុត្តំ ឃាតេត្វា បុត្តសោកេន ហទយេន ផលិតេន មតាយ ទេវិយា សយម្បិ ទេវិំ អនុសោចន្តោ ហទយេន ផលិតេនេវ មរិ. អថ តេ តយោបិ ឯកអាឡាហនេវ ឈាបេសុំ. តស្មា រញ្ញា បឋមមេវ មុសាវាទំ វជ្ជេត្វា ទុតិយំ កោធោ វជ្ជេតព្ពោ.

ហាសន្តិ ហស្សំ, អយមេវ វា បាឋោ. តេសុ តេសុ កិច្ចេសុ ឧប្បិលាវិតចិត្តតាយ កេឡិសីលតំ បរិហាសំ និវារេយ្យ. តាត, រញ្ញា នាម កេឡិសីលេន ន ភវិតព្ពំ, អបរបត្តិយេន ហុត្វា សព្ពានិ កិច្ចានិ អត្តបច្ចក្ខេនេវ កាតព្ពានិ. ឧប្បិលាវិតចិត្តោ ហិ រាជា អតុលេត្វា កម្មានិ ករោន្តោ លទ្ធំ យសំ វិនាសេតិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ សរភង្គជាតកេ (ជា. ២.១៧.៥០ អាទយោ) បុរោហិតស្ស វចនំ គហេត្វា ទណ្ឌកិរញ្ញោ កិសវច្ឆេ អបរជ្ឈិត្វា សហ រដ្ឋេន ឧច្ឆិជ្ជិត្វា កុក្កុឡនិរយេ និព្ពត្តភាវោ ច មាតង្គជាតកេ (ជា. ១.១៥.១ អាទយោ) មជ្ឈរញ្ញោ ព្រាហ្មណានំ កថំ គហេត្វា មាតង្គតាបសេ អបរជ្ឈិត្វា សហ រដ្ឋេន ឧច្ឆិជ្ជិត្វា និរយេ និព្ពត្តភាវោ ច ឃដបណ្ឌិតជាតកេ (ជា. ១.១០.១៦៥ អាទយោ) ទសភាតិករាជទារកានំ មោហមូឡ្ហានំ វចនំ គហេត្វា កណ្ហទីបាយនេ អបរជ្ឈិត្វា វាសុទេវកុលស្ស នាសិតភាវោ ច កថេតព្ពោ.

តតោ កិច្ចានិ ការេយ្យាតិ ឯវំ, តាត, បឋមំ មុសាវាទំ ទុតិយំ កោធំ តតិយំ អធម្មហាសំ វជ្ជេត្វា តតោ បច្ឆា រាជា រដ្ឋវាសីនំ កត្តព្ពកិច្ចានិ ការេយ្យ. តំ វតំ អាហុ ខត្តិយាតិ, ខត្តិយមហារាជ, យំ មយា វុត្តំ, ឯតំ រញ្ញោ វតសមាទានន្តិ បោរាណកបណ្ឌិតា កថយិំសុ.

ន តំ កយិរាតិ យំ តយា រាគាទិវសេន បច្ឆា តាបករំ កម្មំ កតំ ហោតិ, តតោ បុព្ពេ កតតោ បុន តាទិសំ កម្មំ ន កយិរា, មា ករេយ្យាសិ, តាតាតិ. វុច្ចតេតិ តំ រញ្ញោ អឃន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ បោរាណកបណ្ឌិតា កថយិំសុ. សិរីតិ ឥទំ វេស្សន្តរសកុណោ បុព្ពេ ពារាណសិយំ បវត្តិតការណំ អាហរិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ. តត្ថ អព្រវុន្តិ សុចិបរិវារសេដ្ឋិនា បុច្ឆិតា កថយិំសុ. ឧដ្ឋានវីរិយេតិ យោ បោសោ ឧដ្ឋានេ វីរិយេ ច បតិដ្ឋិតោ, ន ច បរេសំ សម្បត្តិំ ទិស្វា ឧសូយតិ, តស្មិំ អហំ អភិរមាមីតិ អាហ. ឯវំ តាវ តាត សិរី កថេសិ. ឧសូយកេតិ អលក្ខី បន, តាត, បុច្ឆិតា អហំ បរសម្បត្តិឧសូយកេ ទុហទយេ ទុចិត្តេ កល្យាណកម្មទូសកេ យោ កល្យាណកម្មំ ទុស្សន្តោ អប្បិយាយន្តោ អដ្ដីយន្តោ ន ករោតិ, តស្មិំ អភិរមាមីតិ អាហ. ឯវំ សា កាឡកណ្ណី, មហារាជ, រមតិ បតិរូបទេសវាសាទិនោ កុសលចក្កស្ស ភញ្ជនី.

សុហទយោតិ សុន្ទរចិត្តោ ហិតចិត្តកោ. នុទាតិ នីហរ. និវេសនន្តិ លក្ខិយា បន និវេសនំ ភវ បតិដ្ឋា ហោហិ. ស លក្ខីធិតិសម្បន្នោតិ, មហារាជ, កាសិបតិ សោ បុរិសោ បញ្ញាយ ចេវ វីរិយេន ច សម្បន្នោ. មហគ្គតោតិ មហជ្ឈាសយោ ចោរានំ បច្ចយភូតេ គណ្ហន្តោ អមិត្តានំ មូលំ ចោរេ គណ្ហន្តោ អមិត្តានំ អគ្គំ ឆិន្ទតីតិ វទតិ. សក្កោតិ ឥន្ទោ. ភូតបតីតិ រាជានំ អាលបតិ. ឧដ្ឋានេតិ ឧដ្ឋានវីរិយេ. នប្បមជ្ជតីតិ ន បមជ្ជតិ, សព្ពកិច្ចានិ ករោតិ. ស កល្យាណេតិ សោ ទេវរាជា ឧដ្ឋានវីរិយេ មនំ ករោន្តោ បាបកម្មំ អកត្វា កល្យាណេ បុញ្ញកម្មស្មិញ្ញេវ ធិតិំ កត្វា អប្បមត្តោ ឧដ្ឋានេ មនំ ករោតិ, តស្ស បន កល្យាណកម្មេ វីរិយករណភាវទស្សនត្ថំ សរភង្គជាតកេ ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ ទេវតាហិ សទ្ធិំ កបិដ្ឋារាមំ អាគន្ត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា ធម្មស្ស សុតភាវោ, មហាកណ្ហជាតកេ (ជា. ១.១២.៦១ អាទយោ) អត្តនោ អានុភាវេន ជនំ តាសេត្វា ឱសក្កន្តស្ស សាសនស្ស បវត្តិតភាវោ ចាតិ ឯវមាទីនិ វត្ថូនិ កថេតព្ពានិ.

គន្ធព្ពាតិ ចាតុមហារាជិកានំ ហេដ្ឋា ចតុយោនិកា ទេវា, ចតុយោនិកត្តាយេវ កិរ តេ គន្ធព្ពា នាម ជាតា. បិតរោតិ ព្រហ្មានោ. ទេវាតិ ឧបបត្តិទេវវសេន ឆ កាមាវចរទេវា. តាទិនោតិ តថាវិធស្ស កុសលាភិរតស្ស រញ្ញោ. សាជីវា ហោន្តីតិ សមានជីវិកា ឧបជីវិតព្ពា. តាទិសា ហិ រាជានោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តា ទេវតានំ បត្តិំ ទេន្តិ, តា តំ បត្តិំ អនុមោទិត្វា សម្បដិច្ឆិត្វា ទិព្ពយសេន វឌ្ឍន្តិ. អនុតិដ្ឋន្តីតិ តាទិសស្ស រញ្ញោ វីរិយំ ករោន្តស្ស អប្បមាទំ អាបជ្ជន្តស្ស ទេវតា អនុតិដ្ឋន្តិ អនុគច្ឆន្តិ, ធម្មិកំ រក្ខំ សំវិទហន្តីតិ អត្ថោ.

សោតិ សោ ត្វំ. វាយមស្សូតិ តានិ រដ្ឋកិច្ចានិ ករោន្តោ តុលនវសេន តីរណវសេន បច្ចក្ខកម្មវសេន តេសុ តេសុ កិច្ចេសុ វីរិយំ ករស្សុ. តត្ថេវ តេ វត្តបទាតិ, តាត, យំ មំ ត្វំ កិំសុ កិច្ចំ កតំ វរន្តិ បុច្ឆិ, តត្ថ តវ បញ្ហេយេវ ឯតេ មយា ‘‘បឋមេនេវ វិតថ’’ន្តិអាទយោ វុត្តា, ឯតេ វត្តបទា វត្តកោដ្ឋាសា, ឯវំ តត្ថ វត្តស្សុ. ឯសាតិ យា តេ មយា កថិតា, ឯសាវ តវ អនុសាសនី. អលន្តិ ឯវំ វត្តមានោ ហិ រាជា អត្តនោ មិត្តេ សុខាបេតុំ, អមិត្តានញ្ច ទុក្ខាយ អលំ បរិយត្តោ សមត្ថោតិ.

ឯវំ វេស្សន្តរសកុណេន ឯកាយ គាថាយ រញ្ញោ បមាទំ ចោទេត្វា ឯកាទសហិ គាថាហិ ធម្មេ កថិតេ ‘‘ពុទ្ធលីឡាយ បញ្ហោ កថិតោ’’តិ មហាជនោ អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ សាធុការសតានិ បវត្តេសិ. រាជា សោមនស្សប្បត្តោ អមច្ចេ អាមន្តេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ភោន្តោ! អមច្ចា មម បុត្តេន វេស្សន្តរេន ឯវំ កថេន្តេន កេន កត្តព្ពំ កិច្ចំ កត’’ន្តិ. មហាសេនគុត្តេន, ទេវាតិ. ‘‘តេន ហិស្ស មហាសេនគុត្តដ្ឋានំ ទម្មី’’តិ វេស្សន្តរំ ឋានន្តរេ ឋបេសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ មហាសេនគុត្តដ្ឋានេ ឋិតោ បិតុ កម្មំ អកាសីតិ.

វេស្សន្តរបញ្ហោ និដ្ឋិតោ.

បុន រាជា កតិបាហច្ចយេន បុរិមនយេនេវ កុណ្ឌលិនិយា សន្តិកំ ទូតំ បេសេត្វា សត្តមេ ទិវសេ តត្ថ គន្ត្វា បច្ចាគន្ត្វា តត្ថេវ មណ្ឌបមជ្ឈេ និសីទិត្វា កុណ្ឌលិនិំ អាហរាបេត្វា សុវណ្ណបីឋេ និសិន្នំ រាជធម្មំ បុច្ឆន្តោ គាថមាហ –

១៤. ‘‘សក្ខិសិ ត្វំ កុណ្ឌលិនិ, មញ្ញសិ ខត្តពន្ធុនិ;

រជ្ជំ ការេតុកាមេន, កិំ សុ កិច្ចំ កតំ វរ’’ន្តិ.

តត្ថ សក្ខិសីតិ មយា បុដ្ឋបញ្ហំ កថេតុំ សក្ខិស្សសីតិ បុច្ឆតិ. កុណ្ឌលិនីតិ តស្សា សលិង្គតោ អាគតនាមេនាលបតិ. តស្សា កិរ ទ្វីសុ កណ្ណបិដ្ឋេសុ កុណ្ឌលសណ្ឋានា ទ្វេ លេខា អហេសុំ, តេនស្សា ‘‘កុណ្ឌលិនី’’តិ នាមំ ការេសិ. មញ្ញសីតិ ជានិស្សសិ មយា បុដ្ឋបញ្ហស្ស អត្ថន្តិ. ខត្តពន្ធុនីតិ ខត្តស្ស មហាសេនគុត្តស្ស ភគិនិភាវេន នំ ឯវំ អាលបតិ. កស្មា បនេស វេស្សន្តរសកុណំ ឯវំ អបុច្ឆិត្វា ឥមមេវ បុច្ឆតីតិ? ឥត្ថិភាវេន. ឥត្ថិយោ ហិ បរិត្តបញ្ញា, តស្មា ‘‘សចេ សក្កោតិ, បុច្ឆិស្សាមិ, នោ ចេ, ន បុច្ឆិស្សាមី’’តិ វីមំសនវសេន ឯវំ បុច្ឆិត្វា តញ្ញេវ បញ្ហំ បុច្ឆិ.

សា ឯវំ រញ្ញា រាជធម្មេ បុច្ឆិតេ, ‘‘តាត, ត្វំ មំ ‘ឥត្ថិកា នាម កិំ កថេស្សតី’តិ វីមំសសិ មញ្ញេ, សកលំ តេ រាជធម្មំ ទ្វីសុយេវ បទេសុ បក្ខិបិត្វា កថេស្សាមី’’តិ វត្វា អាហ –

១៥. ‘‘ទ្វេវ តាត បទកានិ, យត្ថ សព្ពំ បតិដ្ឋិតំ;

អលទ្ធស្ស ច យោ លាភោ, លទ្ធស្ស ចានុរក្ខណា.

១៦. ‘‘អមច្ចេ តាត ជានាហិ, ធីរេ អត្ថស្ស កោវិទេ;

អនក្ខាកិតវេ តាត, អសោណ្ឌេ អវិនាសកេ.

១៧. ‘‘យោ ច តំ តាត រក្ខេយ្យ, ធនំ យញ្ចេវ តេ សិយា;

សូតោវ រថំ សង្គណ្ហេ, សោ តេ កិច្ចានិ ការយេ.

១៨. ‘‘សុសង្គហិតន្តជនោ, សយំ វិត្តំ អវេក្ខិយ;

និធិញ្ច ឥណទានញ្ច, ន ករេ បរបត្តិយា.

១៩. ‘‘សយំ អាយំ វយំ ជញ្ញា, សយំ ជញ្ញា កតាកតំ;

និគ្គណ្ហេ និគ្គហារហំ, បគ្គណ្ហេ បគ្គហារហំ.

២០. ‘‘សយំ ជានបទំ អត្ថំ, អនុសាស រថេសភ;

មា តេ អធម្មិកា យុត្តា, ធនំ រដ្ឋញ្ច នាសយុំ.

២១. ‘‘មា ច វេគេន កិច្ចានិ, ករោសិ ការយេសិ វា;

វេគសា ហិ កតំ កម្មំ, មន្ទោ បច្ឆានុតប្បតិ.

២២. ‘‘មា តេ អធិសរេ មុញ្ច, សុពាឡ្ហមធិកោបិតំ;

កោធសា ហិ ពហូ ផីតា, កុលា អកុលតំ គតា.

២៣. ‘‘‘មា តាត ឥស្សរោម្ហី’តិ, អនត្ថាយ បតារយិ;

ឥត្ថីនំ បុរិសានញ្ច, មា តេ អាសិ ទុខុទ្រយោ.

២៤. ‘‘អបេតលោមហំសស្ស, រញ្ញោ កាមានុសារិនោ;

សព្ពេ ភោគា វិនស្សន្តិ, រញ្ញោ តំ វុច្ចតេ អឃំ.

២៥. ‘‘តត្ថេវ តេ វត្តបទា, ឯសាវ អនុសាសនី;

ទក្ខស្សុទានិ បុញ្ញករោ, អសោណ្ឌោ អវិនាសកោ;

សីលវាស្សុ មហារាជ, ទុស្សីលោ វិនិបាតិកោ’’តិ.

តត្ថ បទកានីតិ ការណបទានិ. យត្ថាតិ យេសុ ទ្វីសុ បទេសុ សព្ពំ អត្ថជាតំ ហិតសុខំ បតិដ្ឋិតំ. អលទ្ធស្សាតិ យោ ច បុព្ពេ អលទ្ធស្ស លាភស្ស លាភោ, យា ច លទ្ធស្ស អនុរក្ខណា. តាត, អនុប្បន្នស្ស ហិ លាភស្ស ឧប្បាទនំ នាម ន ភារោ, ឧប្បន្នស្ស បន អនុរក្ខណមេវ ភារោ. ឯកច្ចោ ហិ យសំ ឧប្បាទេត្វាបិ យសេ បមត្តោ បមាទំ ឧប្បាទេត្វា បាណាតិបាតាទីនិ ករោតិ, មហាចោរោ ហុត្វា រដ្ឋំ វិលុម្បមានោ ចរតិ. អថ នំ រាជានោ គាហាបេត្វា មហាវិនាសំ បាបេន្តិ. អថ វា ឧប្បន្នរូបាទីសុ កាមគុណេសុ បមត្តោ អយោនិសោ ធនំ នាសេន្តោ សព្ពសាបតេយ្យេ ខីណេ កបណោ ហុត្វា ចីរកវសនោ កបាលមាទាយ ចរតិ. បព្ពជិតោ វា បន គន្ថធុរាទិវសេន លាភសក្ការំ និព្ពត្តេត្វា បមត្តោ ហីនាយាវត្តតិ. អបរោ បឋមឈានាទីនិ និព្ពត្តេត្វាបិ មុដ្ឋស្សតិតាយ តថារូបេ អារម្មណេ ពជ្ឈិត្វា ឈានា បរិហាយតិ. ឯវំ ឧប្បន្នស្ស យសស្ស វា ឈានាទិលាភស្ស វា រក្ខណមេវ ទុក្ករំ. តទត្ថទីបនត្ថំ បន ទេវទត្តស្ស វត្ថុ ច, មុទុលក្ខណ- (ជា. ១.១.៦៦) លោមសកស្សប- (ជា. ១.៩.៦០ អាទយោ) ហរិតចជាតក- (ជា. ១.៩.៤០ អាទយោ) សង្កប្បជាតកាទីនិ (ជា. ១.៣.១ អាទយោ) ច កថេតព្ពានិ. ឯកោ បន លាភសក្ការំ ឧប្បាទេត្វា អប្បមាទេ ឋត្វា កល្យាណកម្មំ ករោតិ, តស្ស សោ យសោ សុក្កបក្ខេ ចន្ទោ វិយ វឌ្ឍតិ, តស្មា ត្វំ, មហារាជ, អប្បមត្តោ បយោគសម្បត្តិយា ឋត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តោ តវ ឧប្បន្នំ យសំ អនុរក្ខាហីតិ.

ជានាហីតិ ភណ្ឌាគារិកកម្មាទីនំ ករណត្ថំ ឧបធារេហិ. អនក្ខាកិតវេតិ អនក្ខេ អកិតវេ អជុតករេ ចេវ អកេរាដិកេ ច. អសោណ្ឌេតិ បូវសុរាគន្ធមាលាសោណ្ឌភាវរហិតេ. អវិនាសកេតិ តវ សន្តកានំ ធនធញ្ញាទីនំ អវិនាសកេ. យោតិ យោ អមច្ចោ. យញ្ចេវាតិ យញ្ច តេ ឃរេ ធនំ សិយា, តំ រក្ខេយ្យ. សូតោវាតិ រថសារថិ វិយ. យថា សារថិ វិសមមគ្គនិវារណត្ថំ អស្សេ សង្គណ្ហន្តោ រថំ សង្គណ្ហេយ្យ, ឯវំ យោ សហ ភោគេហិ តំ រក្ខិតុំ សក្កោតិ, សោ តេ អមច្ចោ នាម តាទិសំ សង្គហេត្វា ភណ្ឌាគារិកាទិកិច្ចានិ ការយេ.

សុសង្គហិតន្តជនោតិ, តាត, យស្ស ហិ រញ្ញោ អត្តនោ អន្តោជនោ អត្តនោ វលញ្ជនកបរិជនោ ច ទានាទីហិ អសង្គហិតោ ហោតិ, តស្ស អន្តោនិវេសនេ សុវណ្ណហិរញ្ញាទីនិ តេសំ អសង្គហិតមនុស្សានំ វសេន នស្សន្តិ, អន្តោជនា ពហិ គច្ឆន្តិ, តស្មា ត្វំ សុដ្ឋុសង្គហិតអន្តោជនោ ហុត្វា ‘‘ឯត្តកំ នាម មេ វិត្ត’’ន្តិ សយំ អត្តនោ ធនំ អវេក្ខិត្វា ‘‘អសុកដ្ឋានេ នាម និធិំ និធេម, អសុកស្ស ឥណំ ទេមា’’តិ ឥទំ ឧភយម្បិ ន ករេ បរបត្តិយា, បរបត្តិយាបិ ត្វំ មា ករិ, សព្ពំ អត្តបច្ចក្ខមេវ ករេយ្យាសីតិ វទតិ.

អាយំ វយន្តិ តតោ ឧប្បជ្ជនកំ អាយញ្ច តេសំ តេសំ ទាតព្ពំ វយញ្ច សយមេវ ជានេយ្យាសីតិ. កតាកតន្តិ សង្គាមេ វា នវកម្មេ វា អញ្ញេសុ វា កិច្ចេសុ ‘‘ឥមិនា ឥទំ នាម មយ្ហំ កតំ, ឥមិនា ន កត’’ន្តិ ឯតម្បិ សយមេវ ជានេយ្យាសិ, មា បរបត្តិយោ ហោហិ. និគ្គណ្ហេតិ, តាត, រាជា នាម សន្ធិច្ឆេទាទិការកំ និគ្គហារហំ អានេត្វា ទស្សិតំ ឧបបរិក្ខិត្វា សោធេត្វា បោរាណករាជូហិ ឋបិតទណ្ឌំ ឱលោកេត្វា ទោសានុរូបំ និគ្គណ្ហេយ្យ. បគ្គណ្ហេតិ យោ បន បគ្គហារហោ ហោតិ, អភិន្នស្ស វា បរពលស្ស ភេទេតា, ភិន្នស្ស វា សកពលស្ស អារាធកោ, អលទ្ធស្ស វា រជ្ជស្ស អាហរកោ, លទ្ធស្ស វា ថាវរការកោ, យេន វា បន ជីវិតំ ទិន្នំ ហោតិ, ឯវរូបំ បគ្គហារហំ បគ្គហេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ ករេយ្យ. ឯវំ ហិស្ស កិច្ចេសុ អញ្ញេបិ ឧរំ ទត្វា កត្តព្ពំ ករិស្សន្តិ.

ជានបទន្តិ ជនបទវាសីនំ អត្ថំ សយំ អត្តបច្ចក្ខេនេវ អនុសាស. អធម្មិកា យុត្តាតិ អធម្មិកា តត្ថ តត្ថ និយុត្តា អាយុត្តកា លញ្ជំ គហេត្វា វិនិច្ឆយំ ភិន្ទន្តា តវ ធនញ្ច រដ្ឋញ្ច មា នាសយុំ. ឥមិនា ការណេន អប្បមត្តោ ហុត្វា សយមេវ អនុសាស. វេគេនាតិ សហសា អតុលេត្វា អតីរេត្វា. វេគសាតិ អតុលេត្វា អតីរេត្វា ឆន្ទាទិវសេន សហសា កតំ កម្មញ្ហិ ន សាធុ ន សុន្ទរំ. កិំការណា? តាទិសញ្ហិ កត្វា មន្ទោ បច្ឆា វិប្បដិសារវសេន ឥធ លោកេ អបាយទុក្ខំ អនុភវន្តោ បរលោកេ ច អនុតប្បតិ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ ‘‘ឥសីនមន្តរំ កត្វា, ភរុរាជាតិ មេ សុត’’ន្តិ ភរុជាតកេន (ជា. ១.២.១២៥-១២៦) ទីបេតព្ពោ.

មា តេ អធិសរេ មុញ្ច, សុពាឡ្ហមធិកោបិតន្តិ, តាត, តវ ហទយំ កុសលំ អធិសរិត្វា អតិក្កមិត្វា បវត្តេ បរេសំ អកុសលកម្មេ សុដ្ឋុ ពាឡ្ហំ អធិកោបិតំ កុជ្ឈាបិតំ ហុត្វា មា មុញ្ច, មា បតិដ្ឋាយតូតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តាត, យទា តេ វិនិច្ឆយេ ឋិតស្ស ឥមិនា បុរិសោ វា ហតោ សន្ធិ វា ឆិន្នោតិ ចោរំ ទស្សេន្តិ, តទា តេ បរេសំ វចនេហិ សុដ្ឋុ កោបិតម្បិ ហទយំ កោធវសេន មា មុញ្ច, អបរិគ្គហេត្វា មា ទណ្ឌំ បណេហិ. កិំការណា? អចោរម្បិ ហិ ‘‘ចោរោ’’តិ គហេត្វា អានេន្តិ, តស្មា អកុជ្ឈិត្វា ឧភិន្នំ អត្តបច្ចត្ថិកានំ កថំ សុត្វា សុដ្ឋុ សោធេត្វា អត្តបច្ចក្ខេន តស្ស ចោរភាវំ ញត្វា បវេណិយា ឋបិតទណ្ឌវសេន កត្តព្ពំ ករោហិ. រញ្ញា ហិ ឧប្បន្នេបិ កោធេ ហទយំ សីតលំ អកត្វា កម្មំ ន កាតព្ពំ. យទា បនស្ស ហទយំ និព្ពុតំ ហោតិ មុទុកំ, តទា វិនិច្ឆយកម្មំ កាតព្ពំ. ផរុសេ ហិ ចិត្តេ បក្កុថិតេ ឧទកេ មុខនិមិត្តំ វិយ ការណំ ន បញ្ញាយតិ. កោធសា ហីតិ, តាត, កោធេន ហិ ពហូនិ ផីតានិ រាជកុលានិ អកុលភាវំ គតានិ មហាវិនាសមេវ បត្តានីតិ. ឥមស្ស បនត្ថស្ស ទីបនត្ថំ ខន្តិវាទិជាតក- (ជា. ១.៤.៤៩ អាទយោ) នាឡិកេររាជវត្ថុសហស្សពាហុអជ្ជុនវត្ថុអាទីនិ កថេតព្ពានិ.

មា, តាត, ឥស្សរោម្ហីតិ, អនត្ថាយ បតារយីតិ, តាត, ‘‘អហំ បថវិស្សរោ’’តិ មា មហាជនំ កាយទុច្ចរិតាទិអនត្ថាយ បតារយិ មា ឱតារយិ, យថា តំ អនត្ថំ សមាទាយ វត្តតិ, មា ឯវមកាសីតិ អត្ថោ. មា តេ អាសីតិ, តាត, តវ វិជិតេ មនុស្សជាតិកានំ វា តិរច្ឆានជាតិកានំ វា ឥត្ថិបុរិសានំ ទុខុទ្រយោ ទុក្ខុប្បត្តិ មា អាសិ. យថា ហិ អធម្មិករាជូនំ វិជិតេ មនុស្សា កាយទុច្ចរិតាទីនិ កត្វា និរយេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តវ រដ្ឋវាសីនំ តំ ទុក្ខំ យថា ន ហោតិ, តថា ករោហីតិ អត្ថោ.

អបេតលោមហំសស្សាតិ អត្តានុវាទាទិភយេហិ និព្ភយស្ស. ឥមិនា ឥមំ ទស្សេតិ – តាត, យោ រាជា កិស្មិញ្ចិ អាសង្កំ អកត្វា អត្តនោ កាមមេវ អនុស្សរតិ, ឆន្ទវសេន យំ យំ ឥច្ឆតិ, តំ តំ ករោតិ, វិស្សដ្ឋយដ្ឋិ វិយ អន្ធោ និរង្កុសោ វិយ ច ចណ្ឌហត្ថី ហោតិ, តស្ស សព្ពេ ភោគា វិនស្សន្តិ, តស្ស តំ ភោគព្យសនំ អឃំ ទុក្ខន្តិ វុច្ចតិ.

តត្ថេវ តេ វត្តបទាតិ បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ. ទក្ខស្សុទានីតិ, តាត, ត្វំ ឥមំ អនុសាសនិំ សុត្វា ឥទានិ ទក្ខោ អនលសោ បុញ្ញានំ ករណេន បុញ្ញករោ សុរាទិបរិហរណេន. អសោណ្ឌោ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកស្ស អត្ថស្ស អវិនាសនេន អវិនាសកោ ភវេយ្យាសីតិ. សីលវាស្សូតិ សីលវា អាចារសម្បន្នោ ភវ, ទសសុ រាជធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ រជ្ជំ ការេហិ. ទុស្សីលោ វិនិបាតិកោតិ ទុស្សីលោ ហិ, មហារាជ, អត្តានំ និរយេ វិនិបាតេន្តោ វិនិបាតិកោ នាម ហោតីតិ.

ឯវំ កុណ្ឌលិនីបិ ឯកាទសហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេសិ. រាជា តុដ្ឋោ អមច្ចេ អាមន្តេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ភោន្តោ! អមច្ចា មម ធីតាយ កុណ្ឌលិនិយា ឯវំ កថយមានាយ កេន កត្តព្ពំ កិច្ចំ កត’’ន្តិ. ភណ្ឌាគារិកេន, ទេវាតិ. ‘‘តេន ហិស្សា ភណ្ឌាគារិកដ្ឋានំ ទម្មី’’តិ កុណ្ឌលិនិំ ឋានន្តរេ ឋបេសិ. សា តតោ បដ្ឋាយ ភណ្ឌាគារិកដ្ឋានេ ឋត្វា បិតុ កម្មំ អកាសីតិ.

កុណ្ឌលិនិបញ្ហោ និដ្ឋិតោ.

បុន រាជា កតិបាហច្ចយេន បុរិមនយេនេវ ជម្ពុកបណ្ឌិតស្ស សន្តិកំ ទូតំ បេសេត្វា សត្តមេ ទិវសេ តត្ថ គន្ត្វា សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា បច្ចាគតោ តត្ថេវ មណ្ឌបមជ្ឈេ និសីទិ. អមច្ចោ ជម្ពុកបណ្ឌិតំ កញ្ចនភទ្ទបីឋេ និសីទាបេត្វា បីឋំ សីសេនាទាយ អាគច្ឆិ. បណ្ឌិតោ បិតុ អង្កេ និសីទិត្វា កីឡិត្វា គន្ត្វា កញ្ចនបីឋេយេវ និសីទិ. អថ នំ រាជា បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ គាថមាហ –

២៦. ‘‘អបុច្ឆិម្ហ កោសិយគោត្តំ, កុណ្ឌលិនិំ តថេវ ច;

ត្វំ ទានិ វទេហិ ជម្ពុក, ពលានំ ពលមុត្តម’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – តាត, ជម្ពុក, អហំ តវ ភាតរំ កោសិយគោត្តំ វេស្សន្តរំ ភគិនិញ្ច តេ កុណ្ឌលិនិំ រាជធម្មំ អបុច្ឆិំ, តេ អត្តនោ ពលេន កថេសុំ, យថា បន តេ បុច្ឆិំ, តថេវ ឥទានិ, បុត្ត ជម្ពុក, តំ បុច្ឆាមិ, ត្វំ មេ រាជធម្មញ្ច ពលានំ ឧត្តមំ ពលញ្ច កថេហីតិ.

ឯវំ រាជា មហាសត្តំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ អញ្ញេសំ បុច្ឆិតនិយាមេន អបុច្ឆិត្វា វិសេសេត្វា បុច្ឆិ. អថស្ស បណ្ឌិតោ ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, ឱហិតសោតោ សុណាហិ, សព្ពំ តេ កថេស្សាមី’’តិ បសារិតហត្ថេ សហស្សត្ថវិកំ ឋបេន្តោ វិយ ធម្មទេសនំ អារភិ –

២៧. ‘‘ពលំ បញ្ចវិធំ លោកេ, បុរិសស្មិំ មហគ្គតេ;

តត្ថ ពាហុពលំ នាម, ចរិមំ វុច្ចតេ ពលំ.

២៨. ‘‘ភោគពលញ្ច ទីឃាវុ, ទុតិយំ វុច្ចតេ ពលំ;

អមច្ចពលញ្ច ទីឃាវុ, តតិយំ វុច្ចតេ ពលំ.

២៩. ‘‘អភិជច្ចពលញ្ចេវ, តំ ចតុត្ថំ អសំសយំ;

យានិ ចេតានិ សព្ពានិ, អធិគណ្ហាតិ បណ្ឌិតោ.

៣០. ‘‘តំ ពលានំ ពលំ សេដ្ឋំ, អគ្គំ បញ្ញាពលំ ពលំ;

បញ្ញាពលេនុបត្ថទ្ធោ, អត្ថំ វិន្ទតិ បណ្ឌិតោ.

៣១. ‘‘អបិ ចេ លភតិ មន្ទោ, ផីតំ ធរណិមុត្តមំ;

អកាមស្ស បសយ្ហំ វា, អញ្ញោ តំ បដិបជ្ជតិ.

៣២. ‘‘អភិជាតោបិ ចេ ហោតិ, រជ្ជំ លទ្ធាន ខត្តិយោ;

ទុប្បញ្ញោ ហិ កាសិបតិ, សព្ពេនបិ ន ជីវតិ.

៣៣. ‘‘បញ្ញាវ សុតំ វិនិច្ឆិនី, បញ្ញា កិត្តិសិលោកវឌ្ឍនី;

បញ្ញាសហិតោ នរោ ឥធ, អបិ ទុក្ខេ សុខានិ វិន្ទតិ.

៣៤. ‘‘បញ្ញញ្ច ខោ អសុស្សូសំ, ន កោចិ អធិគច្ឆតិ;

ពហុស្សុតំ អនាគម្ម, ធម្មដ្ឋំ អវិនិព្ភុជំ.

៣៥. ‘‘យោ ច ធម្មវិភង្គញ្ញូ, កាលុដ្ឋាយី អតន្ទិតោ;

អនុដ្ឋហតិ កាលេន, កម្មផលំ តស្សិជ្ឈតិ.

៣៦. ‘‘អនាយតនសីលស្ស, អនាយតនសេវិនោ;

ន និព្ពិន្ទិយការិស្ស, សម្មទត្ថោ វិបច្ចតិ.

៣៧. ‘‘អជ្ឈត្តញ្ច បយុត្តស្ស, តថាយតនសេវិនោ;

អនិព្ពិន្ទិយការិស្ស, សម្មទត្ថោ វិបច្ចតិ.

៣៨. ‘‘យោគប្បយោគសង្ខាតំ, សម្ភតស្សានុរក្ខណំ;

តានិ ត្វំ តាត សេវស្សុ, មា អកម្មាយ រន្ធយិ;

អកម្មុនា ហិ ទុម្មេធោ, នឡាគារំវ សីទតី’’តិ.

តត្ថ មហគ្គតេតិ, មហារាជ, ឥមស្មិំ សត្តលោកេ មហជ្ឈាសយេ បុរិសេ បញ្ចវិធំ ពលំ ហោតិ. ពាហុពលន្តិ កាយពលំ. ចរិមន្តិ តំ អតិមហន្តម្បិ សមានំ លាមកមេវ. កិំការណា? អន្ធពាលភាវេន. សចេ ហិ កាយពលំ មហន្តំ នាម ភវេយ្យ, វារណពលតោ លដុកិកាយ ពលំ ខុទ្ទកំ ភវេយ្យ, វារណពលំ បន អន្ធពាលភាវេន មរណស្ស បច្ចយំ ជាតំ, លដុកិកា អត្តនោ ញាណកុសលតាយ វារណំ ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ ‘‘ន ហេវ សព្ពត្ថ ពលេន កិច្ចំ, ពលញ្ហិ ពាលស្ស វធាយ ហោតី’’តិ សុត្តំ (ជា. ១.៥.៤២) អាហរិតព្ពំ.

ភោគពលន្តិ ឧបត្ថម្ភនវសេន សព្ពំ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិ ឧបភោគជាតំ ភោគពលំ នាម, តំ កាយពលតោ មហន្តតរំ. អមច្ចពលន្តិ អភេជ្ជមន្តស្ស សូរស្ស សុហទយស្ស អមច្ចមណ្ឌលស្ស អត្ថិតា, តំ ពលំ សង្គាមសូរតាយ បុរិមេហិ ពលេហិ មហន្តតរំ. អភិជច្ចពលន្តិ តីណិ កុលានិ អតិក្កមិត្វា ខត្តិយកុលវសេន ជាតិសម្បត្តិ, តំ ឥតរេហិ ពលេហិ មហន្តតរំ. ជាតិសម្បន្នា ឯវ ហិ សុជ្ឈន្តិ, ន ឥតរេតិ. យានិ ចេតានីតិ យានិ ច ឯតានិ ចត្តារិបិ ពលានិ បណ្ឌិតោ បញ្ញានុភាវេន អធិគណ្ហាតិ អភិភវតិ, តំ សព្ពពលានំ បញ្ញាពលំ សេដ្ឋន្តិ ច អគ្គន្តិ ច វុច្ចតិ. កិំការណា? តេន ហិ ពលេន ឧបត្ថទ្ធោ បណ្ឌិតោ អត្ថំ វិន្ទតិ, វុឌ្ឍិំ បាបុណាតិ. តទត្ថជោតនត្ថំ ‘‘បុណ្ណំ នទិំ យេន ច បេយ្យមាហូ’’តិ បុណ្ណនទីជាតកញ្ច (ជា. ១.២.១២៧ អាទយោ) សិរីកាឡកណ្ណិបញ្ហំ បញ្ចបណ្ឌិតបញ្ហញ្ច សត្តុភស្តជាតក- (ជា. ១.៧.៤៦ អាទយោ) សម្ភវជាតក- (ជា. ១.១៦.១៣៨ អាទយោ) សរភង្គជាតកាទីនិ (ជា. ២.១៧.៥០ អាទយោ) ច កថេតព្ពានិ.

មន្ទោតិ មន្ទបញ្ញោ ពាលោ. ផីតន្តិ, តាត, មន្ទបញ្ញោ បុគ្គលោ សត្តរតនបុណ្ណំ ចេបិ ឧត្តមំ ធរណិំ លភតិ, តស្ស អនិច្ឆមានស្សេវ បសយ្ហការំ វា បន កត្វា អញ្ញោ បញ្ញាសម្បន្នោ តំ បដិបជ្ជតិ. មន្ទោ ហិ លទ្ធំ យសំ រក្ខិតុំ កុលសន្តកំ វា បន បវេណិអាគតម្បិ រជ្ជំ អធិគន្តុំ ន សក្កោតិ. តទត្ថជោតនត្ថំ ‘‘អទ្ធា បាទញ្ជលី សព្ពេ, បញ្ញាយ អតិរោចតី’’តិ បាទញ្ជលីជាតកំ (ជា. ១.២.១៩៤-១៩៥) កថេតព្ពំ. លទ្ធានាតិ ជាតិសម្បត្តិំ និស្សាយ កុលសន្តកំ រជ្ជំ លភិត្វាបិ. សព្ពេនបីតិ តេន សកលេនបិ រជ្ជេន ន ជីវតិ, អនុបាយកុសលតាយ ទុគ្គតោវ ហោតីតិ.

ឯវំ មហាសត្តោ ឯត្តកេន ឋានេន អបណ្ឌិតស្ស អគុណំ កថេត្វា ឥទានិ បញ្ញំ បសំសន្តោ ‘‘បញ្ញា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុតន្តិ សុតបរិយត្តិ. តញ្ហិ បញ្ញាវ វិនិច្ឆិនតិ. កិត្តិសិលោកវឌ្ឍនីតិ កិត្តិឃោសស្ស ច លាភសក្ការស្ស ច វឌ្ឍនី. ទុក្ខេ សុខានិ វិន្ទតីតិ ទុក្ខេ ឧប្បន្នេបិ និព្ភយោ ហុត្វា ឧបាយកុសលតាយ សុខំ បដិលភតិ. តទត្ថទីបនត្ថំ –

‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា, វានរិន្ទ យថា តវ’’. (ជា. ១.១.៥៧);

អលមេតេហិ អម្ពេហិ, ជម្ពូហិ បនសេហិ ចា’’តិ. (ជា. ១.២.១១៥) –

អាទីនិ ជាតកានិ កថេតព្ពានិ.

អសុស្សូសន្តិ បណ្ឌិតបុគ្គលេ អបយិរុបាសន្តោ អស្សុណន្តោ. ធម្មដ្ឋន្តិ សភាវការណេ ឋិតំ ពហុស្សុតំ អនាគម្ម តំ អសទ្ទហន្តោ. អវិនិព្ភុជន្តិ អត្ថានត្ថំ ការណាការណំ អនោគាហន្តោ អតីរេន្តោ ន កោចិ បញ្ញំ អធិគច្ឆតិ, តាតាតិ.

ធម្មវិភង្គញ្ញូតិ ទសកុសលកម្មបថវិភង្គកុសលោ. កាលុដ្ឋាយីតិ វីរិយំ កាតុំ យុត្តកាលេ វីរិយស្ស ការកោ. អនុដ្ឋហតីតិ តស្មិំ តស្មិំ កាលេ តំ តំ កិច្ចំ ករោតិ. តស្សាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស កម្មផលំ សមិជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតិ. អនាយតនសីលស្សាតិ អនាយតនំ វុច្ចតិ លាភយសសុខានំ អនាករោ ទុស្សីល្យកម្មំ, តំសីលស្ស តេន ទុស្សីល្យកម្មេន សមន្នាគតស្ស, អនាយតនភូតមេវ ទុស្សីលបុគ្គលំ សេវន្តស្ស, កុសលស្ស កម្មស្ស ករណកាលេ និព្ពិន្ទិយការិស្ស និព្ពិន្ទិត្វា ឧក្កណ្ឋិត្វា ករោន្តស្ស ឯវរូបស្ស, តាត, បុគ្គលស្ស កម្មានំ អត្ថោ សម្មា ន វិបច្ចតិ ន សម្បជ្ជតិ, តីណិ កុលគ្គានិ ច ឆ កាមសគ្គានិ ច ន ឧបនេតីតិ អត្ថោ. អជ្ឈត្តញ្ចាតិ អត្តនោ និយកជ្ឈត្តំ អនិច្ចភាវនាទិវសេន បយុត្តស្ស. តថាយតនសេវិនោតិ តថេវ សីលវន្តេ បុគ្គលេ សេវមានស្ស. វិបច្ចតីតិ សម្បជ្ជតិ មហន្តំ យសំ ទេតិ.

យោគប្បយោគសង្ខាតន្តិ យោគេ យុញ្ជិតព្ពយុត្តកេ ការណេ បយោគកោដ្ឋាសភូតំ បញ្ញំ. សម្ភតស្សាតិ រាសិកតស្ស ធនស្ស អនុរក្ខណំ. តានិ ត្វន្តិ ឯតានិ ច ទ្វេ បុរិមានិ ច មយា វុត្តការណានិ សព្ពានិ, តាត, ត្វំ សេវស្សុ, មយា វុត្តំ ឱវាទំ ហទយេ កត្វា អត្តនោ ឃរេ ធនំ រក្ខ. មា អកម្មាយ រន្ធយីតិ អយុត្តេន អការណេន មា រន្ធយិ, តំ ធនំ មា ឈាបយិ មា នាសយិ. កិំការណា? អកម្មុនា ហីតិ អយុត្តកម្មករណេន ទុម្មេធោ បុគ្គលោ សកំ ធនំ នាសេត្វា បច្ឆា ទុគ្គតោ. នឡាគារំវ សីទតីតិ យថា នឡាគារំ មូលតោ បដ្ឋាយ ជីរមានំ អប្បតិដ្ឋំ បតតិ, ឯវំ អការណេន ធនំ នាសេត្វា អបាយេសុ និព្ពត្តតីតិ.

ឯវម្បិ ពោធិសត្តោ ឯត្តកេន ឋានេន បញ្ច ពលានិ វណ្ណេត្វា បញ្ញាពលំ ឧក្ខិបិត្វា ចន្ទមណ្ឌលំ នីហរន្តោ វិយ កថេត្វា ឥទានិ ទសហិ គាថាហិ រញ្ញោ ឱវាទំ ទេន្តោ អាហ –

៣៩. ‘‘ធម្មំ ចរ មហារាជ, មាតាបិតូសុ ខត្តិយ;