ជាតក-អដ្ឋកថា

(បញ្ចមោ ភាគោ)

១៦. តិំសនិបាតោ

[៥១១] ១. កិំឆន្ទជាតកវណ្ណនា

កិំឆន្ទោ កិមធិប្បាយោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧបោសថកម្មំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកទិវសញ្ហិ សត្ថា ពហូ ឧបាសកេ ច ឧបាសិកាយោ ច ឧបោសថិកេ ធម្មស្សវនត្ថាយ អាគន្ត្វា ធម្មសភាយំ និសិន្នេ ‘‘ឧបោសថិកាត្ថ ឧបាសកា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ វោ កតំ ឧបោសថំ ករោន្តេហិ, បោរាណកា ឧបឌ្ឍូបោសថកម្មស្ស និស្សន្ទេន មហន្តំ យសំ បដិលភិំសូ’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តោ សទ្ធោ អហោសិ ទានសីលឧបោសថកម្មេសុ អប្បមត្តោ. សោ សេសេបិ អមច្ចាទយោ ទានាទីសុ សមាទបេសិ. បុរោហិតោ បនស្ស បរបិដ្ឋិមំសិកោ លញ្ជខាទកោ កូដវិនិច្ឆយិកោ អហោសិ. រាជា ឧបោសថទិវសេ អមច្ចាទយោ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឧបោសថិកា ហោថា’’តិ អាហ. បុរោហិតោ ឧបោសថំ ន សមាទិយិ. អថ នំ ទិវា លញ្ជំ គហេត្វា កូដឌ្ឌំ កត្វា ឧបដ្ឋានំ អាគតំ រាជា ‘‘តុម្ហេ ឧបោសថិកា’’តិ អមច្ចេ បុច្ឆន្តោ ‘‘ត្វម្បិ អាចរិយ ឧបោសថិកោ’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘អាមា’’តិ មុសាវាទំ កត្វា បាសាទា ឱតរិ. អថ នំ ឯកោ អមច្ចោ ‘‘ននុ តុម្ហេ ន ឧបោសថិកា’’តិ ចោទេសិ. សោ អាហ – ‘‘អហំ វេលាយមេវ ភុញ្ជិំ, គេហំ បន គន្ត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ សាយំ ន ភុញ្ជិស្សាមិ, រត្តិំ សីលំ រក្ខិស្សាមិ, ឯវំ មេ ឧបឌ្ឍូបោសថកម្មំ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘សាធុ, អាចរិយា’’តិ. សោ គេហំ គន្ត្វា តថា អកាសិ. បុនេកទិវសំ តស្មិំ វិនិច្ឆយេ និសិន្នេ អញ្ញតរា សីលវតី ឥត្ថី អឌ្ឌំ ករោន្តី ឃរំ គន្តុំ អលភមានា ‘‘ឧបោសថកម្មំ នាតិក្កមិស្សាមី’’តិ ឧបកដ្ឋេ កាលេ មុខំ វិក្ខាលេតុំ អារភិ. តស្មិំ ខណេ ព្រាហ្មណស្ស សុបក្កានំ អម្ពផលានំ អម្ពបិណ្ឌិ អាហរិយិត្ថ. សោ តស្សា ឧបោសថិកភាវំ ញត្វា ‘‘ឥមានិ ខាទិត្វា ឧបោសថិកា ហោហី’’តិ អទាសិ. សា តថា អកាសិ. ឯត្តកំ ព្រាហ្មណស្ស កម្មំ.

សោ អបរភាគេ កាលំ កត្វា ហិមវន្តបទេសេ កោសិកិគង្គាយ តីរេ តិយោជនិកេ អម្ពវនេ រមណីយេ ភូមិភាគេ សោភគ្គប្បត្តេ កនកវិមានេ អលង្កតសិរិសយនេ សុត្តប្បពុទ្ធោ វិយ និព្ពត្តិ អលង្កតបដិយត្តោ ឧត្តមរូបធរោ សោឡសសហស្សទេវកញ្ញាបរិវារោ. សោ រត្តិញ្ញេវ តំ សិរិសម្បត្តិំ អនុភោតិ. វេមានិកបេតភាវេន ហិស្ស កម្មសរិក្ខកោ វិបាកោ អហោសិ, តស្មា អរុណេ ឧគ្គច្ឆន្តេ អម្ពវនំ បវិសតិ, បវិដ្ឋក្ខណេយេវស្ស ទិព្ពត្តភាវោ អន្តរធាយតិ, អសីតិហត្ថតាលក្ខន្ធប្បមាណោ អត្តភាវោ និព្ពត្តតិ, សកលសរីរំ ឈាយតិ, សុបុប្ផិតកិំសុកោ វិយ ហោតិ. ទ្វីសុ ហត្ថេសុ ឯកេកាវ អង្គុលិ, តត្ថ មហាកុទ្ទាលប្បមាណា នខា ហោន្តិ. តេហិ នខេហិ អត្តនោ បិដ្ឋិមំសំ ផាលេត្វា ឧប្បាដេត្វា ខាទន្តោ វេទនាប្បត្តោ មហារវំ រវន្តោ ទុក្ខំ អនុភោតិ. សូរិយេ អត្ថង្គតេ តំ សរីរំ អន្តរធាយតិ, ទិព្ពសរីរំ និព្ពត្តតិ, អលង្កតបដិយត្តា ទិព្ពនាដកិត្ថិយោ នានាតូរិយានិ គហេត្វា បរិវារេន្តិ. សោ មហាសម្បត្តិំ អនុភវន្តោ រមណីយេ អម្ពវនេ ទិព្ពបាសាទំ អភិរុហតិ. ឥតិ សោ ឧបោសថិកាយ ឥត្ថិយា អម្ពផលទានស្ស និស្សន្ទេន តិយោជនិកំ អម្ពវនំ បដិលភតិ, លញ្ជំ គហេត្វា កូដឌ្ឌករណនិស្សន្ទេន បន បិដ្ឋិមំសំ ឧប្បាដេត្វា ខាទតិ, ឧបឌ្ឍូបោសថស្ស និស្សន្ទេន រត្តិំ សម្បត្តិំ អនុភោតិ, សោឡសសហស្សនាដកិត្ថីហិ បរិវុតោ បរិចារេសិ.

តស្មិំ កាលេ ពារាណសិរាជា កាមេសុ ទោសំ ទិស្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អធោគង្គាយ រមណីយេ ភូមិបទេសេ បណ្ណសាលំ ការេត្វា ឧញ្ឆាចរិយាយ យាបេន្តោ វិហាសិ. អថេកទិវសំ តម្ហា អម្ពវនា មហាឃដប្បមាណំ អម្ពបក្កំ គង្គាយ បតិត្វា សោតេន វុយ្ហមានំ តស្ស តាបសស្ស បរិភោគតិត្ថាភិមុខំ អគមាសិ. សោ មុខំ ធោវន្តោ តំ មជ្ឈេ នទិយា អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ឧទកំ តរន្តោ គន្ត្វា អាទាយ អស្សមបទំ អាហរិត្វា អគ្យាគារេ ឋបេត្វា សត្ថកេន ផាលេត្វា យាបនមត្តំ ខាទិត្វា សេសំ កទលិបណ្ណេហិ បដិច្ឆាទេត្វា បុនប្បុនំ ទិវសេ ទិវសេ យាវ បរិក្ខយា ខាទិ. តស្មិំ បន ខីណេ អញ្ញំ ផលាផលំ ខាទិតុំ នាសក្ខិ, រសតណ្ហាយ ពជ្ឈិត្វា ‘‘តមេវ អម្ពបក្កំ ខាទិស្សាមី’’តិ នទីតីរំ គន្ត្វា នទិំ ឱលោកេន្តោ ‘‘អម្ពំ អលភិត្វា ន ឧដ្ឋហិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា និសីទិ. សោ តត្ថ និរាហារោ ឯកម្បិ ទិវសំ, ទ្វេបិ, តីណិ, ចតុ, បញ្ច, ឆ ទិវសានិ វាតាតបេន បរិសុស្សន្តោ អម្ពំ ឱលោកេន្តោ និសីទិ. អថ សត្តមេ ទិវសេ នទីទេវតា អាវជ្ជមានា តំ ការណំ ញត្វា ‘‘អយំ តាបសោ តណ្ហាវសិកោ ហុត្វា សត្តាហំ និរាហារោ គង្គំ ឱលោកេន្តោ និសីទិ, ឥមស្ស អម្ពបក្កំ អទាតុំ ន យុត្តំ, អលភន្តោ មរិស្សតិ, ទស្សាមិ តស្សា’’តិ អាគន្ត្វា គង្គាយ ឧបរិ អាកាសេ ឋត្វា តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តី បឋមំ គាថមាហ –

១. ‘‘កិំឆន្ទោ កិមធិប្បាយោ, ឯកោ សម្មសិ ឃម្មនិ;

កិំបត្ថយានោ កិំ ឯសំ, កេន អត្ថេន ព្រាហ្មណា’’តិ.

តត្ថ ឆន្ទោតិ អជ្ឈាសយោ. អធិប្បាយោតិ ចិត្តំ. សម្មសីតិ អច្ឆសិ. ឃម្មនីតិ គិម្ហេ. ឯសន្តិ ឯសន្តោ. ព្រាហ្មណាតិ បព្ពជិតត្តា តាបសំ អាលបតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ព្រាហ្មណ, ត្វំ កិំ អធិប្បាយោ កិំ ចិន្តេន្តោ កិំ បត្ថេន្តោ កិំ គវេសន្តោ កេនត្ថេន ឥមស្មិំ គង្គាតីរេ គង្គំ ឱលោកេន្តោ និសិន្នោតិ.

តំ សុត្វា តាបសោ នវ គាថា អភាសិ –

២. ‘‘យថា មហា វារិធរោ, កុម្ភោ សុបរិណាហវា;

តថូបមំ អម្ពបក្កំ, វណ្ណគន្ធរសុត្តមំ.

៣. ‘‘តំ វុយ្ហមានំ សោតេន, ទិស្វានាមលមជ្ឈិមេ;

បាណីភិ នំ គហេត្វាន, អគ្យាយតនមាហរិំ.

៤. ‘‘តតោ កទលិបត្តេសុ, និក្ខិបិត្វា សយំ អហំ;

សត្ថេន នំ វិកប្បេត្វា, ខុប្បិបាសំ អហាសិ មេ.

៥. ‘‘សោហំ អបេតទរថោ, ព្យន្តីភូតោ ទុខក្ខមោ;

អស្សាទំ នាធិគច្ឆាមិ, ផលេស្វញ្ញេសុ កេសុចិ.

៦. ‘‘សោសេត្វា នូន មរណំ, តំ មមំ អាវហិស្សតិ;

អម្ពំ យស្ស ផលំ សាទុ, មធុរគ្គំ មនោរមំ;

យមុទ្ធរិំ វុយ្ហមានំ, ឧទធិស្មា មហណ្ណវេ.

៧. ‘‘អក្ខាតំ តេ មយា សព្ពំ, យស្មា ឧបវសាមហំ;

រម្មំ បតិ និសិន្នោស្មិ, បុថុលោមាយុតា បុថុ.

៨. ‘‘ត្វញ្ច ខោ មេវ អក្ខាហិ, អត្តានមបលាយិនិ;

កា វា ត្វមសិ កល្យាណិ, កិស្ស វា ត្វំ សុមជ្ឈិមេ.

៩. ‘‘រុប្បបដ្ដបលិមដ្ឋីវ, ព្យគ្ឃីវ គិរិសានុជា;

យា សន្តិ នារិយោ ទេវេសុ, ទេវានំ បរិចារិកា.

១០. ‘‘យា ច មនុស្សលោកស្មិំ, រូបេនាន្វាគតិត្ថិយោ;

រូបេន តេ សទិសី នត្ថិ, ទេវេសុ គន្ធព្ពមនុស្សលោកេ;

បុដ្ឋាសិ មេ ចារុបុព្ពង្គិ, ព្រូហិ នាមញ្ច ពន្ធវេ’’តិ.

តត្ថ វារិធរោ កុម្ភោតិ ឧទកឃដោ. សុបរិណាហវាតិ សុសណ្ឋានោ. វណ្ណគន្ធរសុត្តមន្តិ វណ្ណគន្ធរសេហិ ឧត្តមំ. ទិស្វានាតិ ទិស្វា. អមលមជ្ឈិមេតិ និម្មលមជ្ឈេ. ទេវតំ អាលបន្តោ ឯវមាហ. បាណីភីតិ ហត្ថេហិ. អគ្យាយតនមាហរិន្តិ អត្តនោ អគ្គិហុតសាលំ អាហរិំ. វិកប្បេត្វាតិ វិច្ឆិន្ទិត្វា. ‘‘វិកន្តេត្វា’’តិបិ បាឋោ. ‘‘ខាទិ’’ន្តិ បាឋសេសោ. អហាសិ មេតិ តំ ជិវ្ហគ្គេ ឋបិតមត្តមេវ សត្ត រសហរណិសហស្សានិ ផរិត្វា មម ខុទញ្ច បិបាសញ្ច ហរិ. អបេតទរថោតិ វិគតកាយចិត្តទរថោ. សុធាភោជនំ ភុត្តស្ស វិយ ហិ តស្ស សព្ពទរថំ អបហរិ. ព្យន្តីភូតោតិ តស្ស អម្ពបក្កស្ស វិគតន្តោ ជាតោ, បរិក្ខីណអម្ពបក្កោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ទុខក្ខមោតិ ទុក្ខេន អសាតេន កាយក្ខមេន ចេវ ចិត្តក្ខមេន ច សមន្នាគតោ. អញ្ញេសុ បន កទលិបនសាទីសុ ផលេសុ បរិត្តកម្បិ អស្សាទំ នាធិគច្ឆាមិ, សព្ពានិ មេ ជិវ្ហាយ ឋបិតមត្តានិ តិត្តកានេវ សម្បជ្ជន្តីតិ ទីបេតិ.

សោសេត្វាតិ និរាហារតាយ សោសេត្វា សុក្ខាបេត្វា. តំ មមន្តិ តំ មម. យស្សាតិ យំ អស្ស, អហោសីតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ ផលំ មម សាទុ អហោសិ, យមហំ គម្ភីរេ បុថុលឧទកក្ខន្ធសង្ខាតេ មហណ្ណវេ វុយ្ហមានំ តតោ ឧទធិស្មា ឧទ្ធរិំ, តំ អម្ពំ មម មរណំ អាវហិស្សតីតិ មញ្ញាមិ, មយ្ហំ តំ អលភន្តស្ស ជីវិតំ នប្បវត្តិស្សតីតិ. ឧបវសាមីតិ ខុប្បិបាសាហិ ឧបគតោ វសាមិ. រម្មំ បតិ និសិន្នោស្មីតិ រមណីយំ នទិំ បតិ អហំ និសិន្នោ. បុថុលោមាយុតា បុថូតិ អយំ នទី បុថុលោមេហិ មច្ឆេហិ អាយុតា បុថុ វិបុលា, អបិ នាម មេ ឥតោ សោត្ថិ ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. អបលាយិនីតិ អបលាយិត្វា មម សម្មុខេ ឋិតេតិ តំ ទេវតំ អាលបតិ. ‘‘អបលាសិនី’’តិបិ បាឋោ, បលាសរហិតេ អនវជ្ជសរីរេតិ អត្ថោ. កិស្ស វាតិ កិស្ស វា ការណា ឥធាគតាសីតិ បុច្ឆតិ.

រូបបដ្ដបលិមដ្ឋីវាតិ សុដ្ឋុ បរិមជ្ជិតកញ្ចនបដ្ដសទិសី. ព្យគ្ឃីវាតិ លីលាវិលាសេន តរុណព្យគ្ឃបោតិកា វិយ. ទេវានន្តិ ឆន្នំ កាមាវចរទេវានំ. យា ច មនុស្សលោកស្មិន្តិ យា ច មនុស្សលោកេ. រូបេនាន្វាគតិត្ថិយោតិ រូបេន អន្វាគតា ឥត្ថិយោ នត្ថីតិ អត្តនោ សម្ភាវនាយ ឯវមាហ. តវ រូបសទិសាយ នាម ន ភវិតព្ពន្តិ ហិស្ស អធិប្បាយោ. គន្ធព្ពមនុស្សលោកេតិ មូលគន្ធាទិនិស្សិតេសុ គន្ធព្ពេសុ ច មនុស្សលោកេ ច. ចារុបុព្ពង្គីតិ ចារុនា បុព្ពង្គេន ឩរុលក្ខណេន សមន្នាគតេ. នាមញ្ច ពន្ធវេតិ អត្តនោ នាមគោត្តញ្ច ពន្ធវេ ច មយ្ហំ អក្ខាហីតិ វទតិ.

តតោ ទេវធីតា អដ្ឋ គាថា អភាសិ –

១១. ‘‘យំ ត្វំ បតិ និសិន្នោសិ, រម្មំ ព្រាហ្មណ កោសិកិំ;

សាហំ ភុសាលយាវុត្ថា, វរវារិវហោឃសា.

១២. ‘‘នានាទុមគណាកិណ្ណា, ពហុកា គិរិកន្ទរា;

មមេវ បមុខា ហោន្តិ, អភិសន្ទន្តិ បាវុសេ.

១៣. ‘‘អថោ ពហូ វនតោទា, នីលវារិវហិន្ធរា;

ពហុកា នាគវិត្តោទា, អភិសន្ទន្តិ វារិនា.

១៤. ‘‘តា អម្ពជម្ពុលពុជា, នីបា តាលា ចុទុម្ពរា;

ពហូនិ ផលជាតានិ, អាវហន្តិ អភិណ្ហសោ.

១៥. ‘‘យំ កិញ្ចិ ឧភតោ តីរេ, ផលំ បតតិ អម្ពុនិ;

អសំសយំ តំ សោតស្ស, ផលំ ហោតិ វសានុគំ.

១៦. ‘‘ឯតទញ្ញាយ មេធាវិ, បុថុបញ្ញ សុណោហិ មេ;

មា រោចយ មភិសង្គំ, បដិសេធ ជនាធិប.

១៧. ‘‘ន វាហំ វឌ្ឍវំ មញ្ញេ, យំ ត្វំ រដ្ឋាភិវឌ្ឍន;

អាចេយ្យមានោ រាជិសិ, មរណំ អភិកង្ខសិ.

១៨. ‘‘តស្ស ជានន្តិ បិតរោ, គន្ធព្ពា ច សទេវកា;

យេ ចាបិ ឥសយោ លោកេ, សញ្ញតត្តា តបស្សិនោ;

អសំសយំ តេបិ ជានន្តិ, បដ្ឋភូតា យសស្សិនោ’’តិ.

តត្ថ កោសិកិន្តិ យំ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, រម្មំ កោសិកិំ គង្គំ បតិ និសិន្នោ. ភុសាលយាវុត្ថាតិ ភុសេ ចណ្ឌសោតេ អាលយោ យស្ស វិមានស្ស, តស្មិំ អធិវត្ថា, គង្គដ្ឋកវិមានវាសិនីតិ អត្ថោ. វរវារិវហោឃសាតិ វរវារិវហេន ឱឃេន សមន្នាគតា. បមុខាតិ តា វុត្តប្បការា គិរិកន្ទរា មំ បមុខំ ករោន្តិ, អហំ តាសំ បាមោក្ខា ហោមីតិ ទស្សេតិ. អភិសន្ទន្តីតិ សន្ទន្តិ បវត្តន្តិ, តតោ តតោ អាគន្ត្វា មំ កោសិកិគង្គំ បវិសន្តីតិ អត្ថោ. វនតោទាតិ ន កេវលំ កន្ទរាវ, អថ ខោ ពហូ វនតោទា តម្ហា តម្ហា វនម្ហា ឧទកានិបិ មំ ពហូនិ បវិសន្តិ. នីលវារិវហិន្ធរាតិ មណិវណ្ណេន នីលវារិនា យុត្តេ ឧទកក្ខន្ធសង្ខាតេ វហេ ធារយន្តិយោ. នាគវិត្តោទាតិ នាគានំ វិត្តិការេន ធនសង្ខាតេន វា ឧទកេន សមន្នាគតា. វារិនាតិ ឯវរូបា ហិ ពហូ នទិយោ មំ វារិនាវ អភិសន្ទន្តិ បូរេន្តីតិ ទស្សេតិ.

តាតិ តា នទិយោ. អាវហន្តីតិ ឯតានិ អម្ពាទីនិ អាកឌ្ឍន្តិ. សព្ពានិ ហិ ឯតានិ ឧបយោគត្ថេ បច្ចត្តវចនានិ. អថ វា តាតិ ឧបយោគពហុវចនំ. អាវហន្តីតិ ឥមានិ អម្ពាទីនិ តា នទិយោ អាគច្ឆន្តិ, ឧបគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ, ឯវំ ឧបគតានិ បន មម សោតំ បវិសន្តីតិ អធិប្បាយោ. សោតស្សាតិ យំ ឧភតោ តីរេ ជាតរុក្ខេហិ ផលំ មម អម្ពុនិ បតតិ, សព្ពំ តំ មម សោតស្សេវ វសានុគំ ហោតិ. នត្ថេត្ថ សំសយោតិ ឯវំ អម្ពបក្កស្ស នទីសោតេន អាគមនការណំ កថេសិ.

មេធាវិ បុថុបញ្ញាតិ ឧភយំ អាលបនមេវ. មា រោចយាតិ ឯវំ តណ្ហាភិសង្គំ មា រោចយ. បដិសេធាតិ បដិសេធេហិ នន្តិ រាជានំ ឱវទតិ. វឌ្ឍវន្តិ បញ្ញាវឌ្ឍភាវំ បណ្ឌិតភាវំ. រដ្ឋាភិវឌ្ឍនាតិ រដ្ឋស្ស អភិវឌ្ឍន. អាចេយ្យមានោតិ មំសលោហិតេហិ អាចិយន្តោ វឌ្ឍន្តោ, តរុណោវ ហុត្វាតិ អត្ថោ. រាជិសីតិ តំ អាលបតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ ត្វំ និរាហារតាយ សុស្សមានោ តរុណោវ សមានោ អម្ពលោភេន មរណំ អភិកង្ខសិ, ន វេ អហំ តវ ឥមំ បណ្ឌិតភាវំ មញ្ញាមីតិ.

តស្សាតិ យោ បុគ្គលោ តណ្ហាវសិកោ ហោតិ, តស្ស តណ្ហាវសិកភាវំ ‘‘បិតរោ’’តិ សង្ខំ គតា ព្រហ្មានោ ច សទ្ធិំ កាមាវចរទេវេហិ គន្ធព្ពា ច វុត្តប្បការា ទិព្ពចក្ខុកា ឥសយោ ច អសំសយំ ជានន្តិ. អនច្ឆរិយញ្ចេតំ, យំ តេ ឥទ្ធិមន្តោ ជានេយ្យុំ, ‘‘អសុកោ ហិ នាម តណ្ហាវសិកោ ហោតី’’តិ. បុន តេសំ ភាសមានានំ វចនំ សុត្វា យេបិ តេសំ បដ្ឋភូតា យសស្សិនោ បរិចារកា, តេបិ ជានន្តិ. បាបកម្មំ ករោន្តស្ស ហិ រហោ នាម នត្ថីតិ តាបសស្ស សំវេគំ ឧប្បាទេន្តី ឯវមាហ.

តតោ តាបសោ ចតស្សោ គាថា អភាសិ –

១៩. ‘‘ឯវំ វិទិត្វា វិទូ សព្ពធម្មំ, វិទ្ធំសនំ ចវនំ ជីវិតស្ស;

ន ចីយតី តស្ស នរស្ស បាបំ, សចេ ន ចេតេតិ វធាយ តស្ស.

២០. ‘‘ឥសិបូគសមញ្ញាតេ, ឯវំ លោក្យា វិទិតា សតិ;

អនរិយបរិសម្ភាសេ, បាបកម្មំ ជិគីសសិ.

២១. ‘‘សចេ អហំ មរិស្សាមិ, តីរេ តេ បុថុសុស្សោណិ;

អសំសយំ តំ អសិលោកោ, មយិ បេតេ អាគមិស្សតិ.

២២. ‘‘តស្មា ហិ បាបកំ កម្មំ, រក្ខស្សេវ សុមជ្ឈិមេ;

មា តំ សព្ពោ ជនោ បច្ឆា, បកុដ្ឋាយិ មយិ មតេ’’តិ.

តត្ថ ឯវំ វិទិត្វាតិ យថា អហំ សីលញ្ច អនិច្ចតញ្ច ជានាមិ, ឯវំ ជានិត្វា ឋិតស្ស. វិទូតិ វិទុនោ. សព្ពធម្មន្តិ សព្ពំ សុចរិតធម្មំ. តិវិធញ្ហិ សុចរិតំ ឥធ សព្ពធម្មោតិ អធិប្បេតំ. វិទ្ធំសនន្តិ ភង្គំ. ចវនន្តិ ចុតិំ. ជីវិតស្សាតិ អាយុនោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯវំ វិទិត្វា ឋិតស្ស បណ្ឌិតស្ស សព្ពំ សុចរិតធម្មំ ជីវិតស្ស ច អនិច្ចតំ ជានន្តស្ស ឯវរូបស្ស នរស្ស បាបំ ន ចីយតិ ន វឌ្ឍតិ. សចេ ន ចេតេតិ វធាយ តស្សាតិ តស្ស សង្ខំ គតស្ស បរបុគ្គលស្ស វធាយ ន ចេតេតិ ន បកប្បេតិ, នេវ បរបុគ្គលំ វធាយ ចេតេតិ, នាបិ បរសន្តកំ វិនាសេតិ, អហញ្ច កស្សចិ វធាយ អចេតេត្វា កេវលំ អម្ពបក្កេ អាសង្គំ កត្វា គង្គំ ឱលោកេន្តោ និសិន្នោ, ត្វំ មយ្ហំ កិំ នាម អកុសលំ បស្សសីតិ.

ឥសិបូគសមញ្ញាតេតិ ឥសិគណេន សុដ្ឋុ អញ្ញាតេ ឥសីនំ សម្មតេ. ឯវំ លោក្យាតិ ត្វំ នាម បាបបវាហនេន លោកស្ស ហិតាតិ ឯវំ វិទិតា. សតីតិ សតិ សោភនេ ឧត្តមេតិ អាលបនមេតំ. អនរិយបរិសម្ភាសេតិ ‘‘តស្ស ជានន្តិ បិតរោ’’តិអាទិកាយ អសុន្ទរាយ បរិភាសាយ សមន្នាគតេ. ជិគីសសីតិ មយិ បាបេ អសំវិជ្ជន្តេបិ មំ ឯវំ បរិភាសន្តី ច បរមរណំ អជ្ឈុបេក្ខន្តី ច អត្តនោ បាបកម្មំ គវេសសិ ឧប្បាទេសិ. តីរេ តេតិ តវ គង្គាតីរេ. បុថុសុស្សោណីតិ បុថុលាយ សុន្ទរាយ សោណិយា សមន្នាគតេ. បេតេតិ អម្ពបក្កំ អលភិត្វា បរលោកំ គតេ, មតេតិ អត្ថោ. បកុដ្ឋាយីតិ អក្កោសិ គរហិ និន្ទិ. ‘‘បក្វត្ថាសី’’តិបិ បាឋោ.

តំ សុត្វា ទេវធីតា បញ្ច គាថា អភាសិ –

២៣. ‘‘អញ្ញាតមេតំ អវិសយ្ហសាហិ, អត្តានមម្ពញ្ច ទទាមិ តេ តំ;

យោ ទុព្ពជេ កាមគុណេ បហាយ, សន្តិញ្ច ធម្មញ្ច អធិដ្ឋិតោសិ.

២៤. ‘‘យោ ហិត្វា បុព្ពសញ្ញោគំ, បច្ឆាសំយោជនេ ឋិតោ;

អធម្មញ្ចេវ ចរតិ, បាបញ្ចស្ស បវឌ្ឍតិ.

២៥. ‘‘ឯហិ តំ បាបយិស្សាមិ, កាមំ អប្បោស្សុកោ ភវ;

ឧបនយាមិ សីតស្មិំ, វិហរាហិ អនុស្សុកោ.

២៦. ‘‘តំ បុប្ផរសមត្តេភិ, វក្កង្គេហិ អរិន្ទម;

កោញ្ចា មយូរា ទិវិយា, កោលដ្ឋិមធុសាឡិកា;

កូជិតា ហំសបូគេហិ, កោកិលេត្ថ បពោធរេ.

២៧. ‘‘អម្ពេត្ថ វិប្បសាខគ្គា, បលាលខលសន្និភា;

កោសម្ពសលឡា នីបា, បក្កតាលវិលម្ពិនោ’’តិ.

តត្ថ អញ្ញាតមេតន្តិ ‘‘គរហា តេ ភវិស្សតីតិ វទន្តោ អម្ពបក្កត្ថាយ វទសី’’តិ ឯតំ ការណំ មយា អញ្ញាតំ. អវិសយ្ហសាហីតិ រាជានោ នាម ទុស្សហំ សហន្តិ, តេន នំ អាលបន្តី ឯវមាហ. អត្តានន្តិ តំ អាលិង្គិត្វា អម្ពវនំ នយន្តី អត្តានញ្ច តេ ទទាមិ តញ្ច អម្ពំ. កាមគុណេតិ កញ្ចនមាលាសេតច្ឆត្តបដិមណ្ឌិតេ វត្ថុកាមេ. សន្តិញ្ច ធម្មញ្ចាតិ ទុស្សីល្យវូបសមេន សន្តិសង្ខាតំ សីលញ្ចេវ សុចរិតធម្មញ្ច. អធិដ្ឋិតោសីតិ យោ ត្វំ ឥមេ គុណេ ឧបគតោ, ឯតេសុ វា បតិដ្ឋិតោតិ អត្ថោ.

បុព្ពសញ្ញោគន្តិ បុរិមពន្ធនំ. បច្ឆាសំយោជនេតិ បច្ឆិមពន្ធនេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អម្ភោ តាបស យោ មហន្តំ រជ្ជសិរិវិភវំ បហាយ អម្ពបក្កមត្តេ រសតណ្ហាយ ពជ្ឈិត្វា វាតាតបំ អគណេត្វា នទីតីរេ សុស្សមានោ និសីទតិ, សោ មហាសមុទ្ទំ តរិត្វា វេលន្តេ សំសីទនបុគ្គលសទិសោ. យោ បុគ្គលោ រសតណ្ហាវសិកោ អធម្មញ្ចេវ ចរតិ, រសតណ្ហាវសេន ករិយមានំ បាបញ្ចស្ស បវឌ្ឍតីតិ. ឥតិ សា តាបសំ គរហន្តី ឯវមាហ.

កាមំ អប្បោស្សុកោ ភវាតិ ឯកំសេនេវ អម្ពបក្កេ និរាលយោ ហោហិ. សីតស្មិន្តិ សីតលេ អម្ពវនេ. តន្តិ ឯវំ វទមានាវ ទេវតា តាបសំ អាលិង្គិត្វា ឧរេ និបជ្ជាបេត្វា អាកាសេ បក្ខន្តា តិយោជនិកំ ទិព្ពអម្ពវនំ ទិស្វា សកុណសទ្ទញ្ច សុត្វា តាបសស្ស អាចិក្ខន្តី ‘‘ត’’ន្តិ ឯវមាហ. បុប្ផរសមត្តេភីតិ បុប្ផរសេន មត្តេហិ. វក្កង្គេហីតិ វង្កគីវេហិ សកុណេហិ អភិនាទិតន្តិ អត្ថោ. ឥទានិ តេ សកុណេ អាចិក្ខន្តី ‘‘កោញ្ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ទិវិយាតិ ទិព្យា. កោលដ្ឋិមធុសាឡិកាតិ កោលដ្ឋិសកុណា ច នាម សុវណ្ណសាឡិកា សកុណា ច. ឯតេ ទិព្ពសកុណា ឯត្ថ វសន្តីតិ ទស្សេតិ. កូជិតា ហំសបូគេហីតិ ហំសគណេហិ ឧបកូជិតា វិរវសង្ឃដ្ដិតា. កោកិលេត្ថ បពោធរេតិ ឯត្ថ អម្ពវនេ កោកិលា វស្សន្តិយោ អត្តានំ បពោធេន្តិ ញាបេន្តិ. អម្ពេត្ថាតិ អម្ពា ឯត្ថ. វិប្បសាខគ្គាតិ ផលភារេន ឱនមិតសាខគ្គា. បលាលខលសន្និភាតិ បុប្ផសន្និចយេន សាលិបលាលខលសទិសា. បក្កតាលវិលម្ពិនោតិ បក្កតាលផលវិលម្ពិនោ. ឯវរូបា រុក្ខា ច ឯត្ថ អត្ថីតិ អម្ពវនំ វណ្ណេតិ.

វណ្ណយិត្វា ច បន តាបសំ តត្ថ ឱតារេត្វា ‘‘ឥមស្មិំ អម្ពវនេ អម្ពានិ ខាទន្តោ អត្តនោ តណ្ហំ បូរេហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តាបសោ អម្ពានិ ខាទិត្វា តណ្ហំ បូរេត្វា វិស្សមិត្វា អម្ពវនេ វិចរន្តោ តំ បេតំ ទុក្ខំ អនុភវន្តំ ទិស្វា កិញ្ចិ វត្តុំ នាសក្ខិ. សូរិយេ បន អត្ថង្គតេ តំ នាដកិត្ថិបរិវារិតំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវមានំ ទិស្វា តិស្សោ គាថា អភាសិ –

២៨. ‘‘មាលី កិរិដី កាយូរី, អង្គទី ចន្ទនុស្សទោ;

រត្តិំ ត្វំ បរិចារេសិ, ទិវា វេទេសិ វេទនំ.

២៩. ‘‘សោឡសិត្ថិសហស្សានិ, យា តេមា បរិចារិកា;

ឯវំ មហានុភាវោសិ, អព្ភុតោ លោមហំសនោ.

៣០. ‘‘កិំ កម្មមករី បុព្ពេ, បាបំ អត្តទុខាវហំ;

យំ ករិត្វា មនុស្សេសុ, បិដ្ឋិមំសានិ ខាទសី’’តិ.

តត្ថ មាលីតិ ទិព្ពមាលាធរោ. កិរិដីតិ ទិព្ពវេឋនធរោ. កាយូរីតិ ទិព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោ. អង្គទីតិ ទិព្ពង្គទសមន្នាគតោ. ចន្ទនុស្សទោតិ ទិព្ពចន្ទនវិលិត្តោ. បរិចារេសីតិ ឥន្ទ្រិយានិ ទិព្ពវិសយេសុ ចារេសិ. ទិវាតិ ទិវា បន មហាទុក្ខំ អនុភោសិ. យា តេមាតិ យា តេ ឥមា. អព្ភុតោតិ មនុស្សលោកេ អភូតបុព្ពោ. លោមហំសនោតិ យេ តំ បស្សន្តិ, តេសំ លោមានិ ហំសន្តិ. បុព្ពេតិ បុរិមភវេ. អត្តទុខាវហន្តិ អត្តនោ ទុក្ខាវហំ. មនុស្សេសូតិ យំ មនុស្សលោកេ កត្វា ឥទានិ អត្តនោ បិដ្ឋិមំសានិ ខាទសីតិ បុច្ឆតិ.

បេតោ តំ សញ្ជានិត្វា ‘‘តុម្ហេ មំ ន សញ្ជានាថ, អហំ តុម្ហាកំ បុរោហិតោ អហោសិំ, ឥទំ មេ រត្តិំ សុខានុភវនំ តុម្ហេ និស្សាយ កតស្ស ឧបឌ្ឍូបោសថស្ស និស្សន្ទេន លទ្ធំ, ទិវា ទុក្ខានុភវនំ បន មយា បកតស្ស បាបស្សេវ និស្សន្ទេន. អហញ្ហិ តុម្ហេហិ វិនិច្ឆយេ ឋបិតោ កូដឌ្ឌំ ករិត្វា លញ្ជំ គហេត្វា បរបិដ្ឋិមំសិកោ ហុត្វា តស្ស ទិវា កតស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន ឥទំ ទុក្ខំ អនុភវាមី’’តិ វត្វា គាថាទ្វយមាហ –

៣១. ‘‘អជ្ឈេនានិ បដិគ្គយ្ហ, កាមេសុ គធិតោ អហំ;

អចរិំ ទីឃមទ្ធានំ, បរេសំ អហិតាយហំ.

៣២. ‘‘យោ បិដ្ឋិមំសិកោ ហោតិ, ឯវំ ឧក្កច្ច ខាទតិ;

យថាហំ អជ្ជ ខាទាមិ, បិដ្ឋិមំសានិ អត្តនោ’’តិ.

តត្ថ អជ្ឈេនានីតិ វេទេ. បដិគ្គយ្ហាតិ បដិគ្គហេត្វា អធីយិត្វា. អចរិន្តិ បដិបជ្ជិំ. អហិតាយហន្តិ អហិតាយ អត្ថនាសនាយ អហំ. យោ បិដ្ឋិមំសិកោតិ យោ បុគ្គលោ បរេសំ បិដ្ឋិមំសខាទកោ បិសុណោ ហោតិ. ឧក្កច្ចាតិ ឧក្កន្តិត្វា.

ឥទញ្ច បន វត្វា តាបសំ បុច្ឆិ – ‘‘តុម្ហេ កថំ ឥធាគតា’’តិ. តាបសោ សព្ពំ វិត្ថារេន កថេសិ. ‘‘ឥទានិ បន, ភន្តេ, ឥធេវ វសិស្សថ, គមិស្សថា’’តិ. ‘‘ន វសិស្សាមិ, អស្សមបទំយេវ គមិស្សាមី’’តិ. បេតោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, អហំ វោ និពទ្ធំ អម្ពបក្កេន ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ វត្វា អត្តនោ អានុភាវេន អស្សមបទេយេវ ឱតារេត្វា ‘‘អនុក្កណ្ឋា ឥធេវ វសថា’’តិ បដិញ្ញំ គហេត្វា គតោ. តតោ បដ្ឋាយ និពទ្ធំ អម្ពបក្កេន ឧបដ្ឋហិ. តាបសោ តំ បរិភុញ្ជន្តោ កសិណបរិកម្មំ កត្វា ឈានាភិញ្ញា និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឧបាសកានំ ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ កេចិ សោតាបន្នា អហេសុំ, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ. តទា ទេវធីតា ឧប្បលវណ្ណា អហោសិ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

កិំឆន្ទជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៥១២] ២. កុម្ភជាតកវណ្ណនា

កោ បាតុរាសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ វិសាខាយ សហាយិកា សុរាបីតា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរ សុរាឆណេ សង្ឃុដ្ឋេ តា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ សាមិកានំ ឆណេ កីឡមានានំ តិក្ខសុរំ បដិយាទេត្វា ‘‘ឆណំ កីឡិស្សាមា’’តិ សព្ពាបិ វិសាខាយ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘សហាយិកេ ឆណំ កីឡិស្សាមា’’តិ វត្វា ‘‘អយំ សុរាឆណោ, ន អហំ សុរំ បិវិស្សាមី’’តិ វុត្តេ – ‘‘តុម្ហេ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ទានំ ទេថ, មយំ ឆណំ ករិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. សា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តា ឧយ្យោជេត្វា សត្ថារំ និមន្តាបេត្វា មហាទានំ បវត្តេត្វា ពហុំ គន្ធមាលំ អាទាយ សាយន្ហសមយេ ធម្មកថំ សោតុំ តាហិ បរិវុតា ជេតវនំ អគមាសិ. តា បនិត្ថិយោ សុរំ បិវមានាវ តាយ សទ្ធិំ គន្ត្វា ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋត្វា សុរំ បិវិត្វាវ តាយ សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ អគមំសុ. វិសាខា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឥតរាសុ ឯកច្ចា សត្ថុ សន្តិកេយេវ នច្ចិំសុ, ឯកច្ចា គាយិំសុ, ឯកច្ចា ហត្ថកុក្កុច្ចបាទកុក្កុច្ចានិ, ឯកច្ចា កលហំ អកំសុ.

សត្ថា តាសំ សំវេគជននត្ថាយ ភមុកលោមតោ រំសី វិស្សជ្ជេសិ, អន្ធការតិមិសា អហោសិ. តា ភីតា អហេសុំ មរណភយតជ្ជិតា, តេន តាសំ សុរា ជីរិ. សត្ថា និសិន្នបល្លង្កេ អន្តរហិតោ សិនេរុមុទ្ធនិ ឋត្វា ឧណ្ណលោមតោ រំសី វិស្សជ្ជេសិ, ចន្ទសូរិយសហស្សុគ្គមនំ វិយ អហោសិ. សត្ថា តត្ថ ឋិតោវ តាសំ សំវេគជននត្ថាយ –

‘‘កោ នុ ហាសោ កិមានន្ទោ, និច្ចំ បជ្ជលិតេ សតិ;

អន្ធការេន ឱនទ្ធា, បទីបំ ន គវេសថា’’តិ. (ធ. ប. ១៤៦) –

ឥមំ គាថមាហ. គាថាបរិយោសានេ តា បញ្ចសតាបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា គន្ធកុដិឆាយាយ ពុទ្ធាសនេ និសីទិ. អថ នំ វិសាខា វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥទំ ហិរោត្តប្បភេទកំ សុរាបានំ នាម កទា ឧប្បន្ន’’ន្តិ បុច្ឆិ. សោ តស្សា អាចិក្ខន្តោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ឯកោ កាសិរដ្ឋវាសី សុរោ នាម វនចរកោ ភណ្ឌបរិយេសនត្ថាយ ហិមវន្តំ អគមាសិ. តត្ថេកោ រុក្ខោ ឧគ្គន្ត្វា បោរិសមត្តេ ឋានេ តិធាកប្បោ អហោសិ. តស្ស តិណ្ណំ កប្បានំ អន្តរេ ចាដិប្បមាណោ អាវាដោ អហោសិ. សោ ទេវេ វស្សន្តេ ឧទកេន បូរិតោ, តំ បរិវារេត្វា ហរីតកី អាមលកី មរិចគច្ឆោ ច អហោសិ, តេសំ បក្កានិ ផលានិ ឆិជ្ជិត្វា តត្ថ បតន្តិ. តស្សាវិទូរេ សយំជាតសាលិ ជាតោ, តតោ សុវកា សាលិសីសានិ អាហរិត្វា តស្មិំ រុក្ខេ និសីទិត្វា ខាទន្តិ. តេសំ ខាទមានានំ សាលីបិ តណ្ឌុលាបិ តត្ថ បតន្តិ. ឥតិ តំ ឧទកំ សូរិយសន្តាបេន បច្ចមានំ រសំ លោហិតវណ្ណំ អហោសិ. និទាឃសមយេ បិបាសិតា សកុណគណា អាគន្ត្វា តំ បិវិត្វា មត្តា បរិវត្តិត្វា រុក្ខមូលេ បតិំសុ, តស្មិំ ថោកំ និទ្ទាយិត្វា វិកូជមានា បក្កមន្តិ. រុក្ខសុនខមក្កដាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វនចរកោ តំ ទិស្វា ‘‘សចេ ឥទំ វិសំ ភវេយ្យ, ឥមេ មរេយ្យុំ, ឥមេ បន ថោកំ និទ្ទាយិត្វា យថាសុខំ គច្ឆន្តិ, នយិទំ វិស’’ន្តិ សយំ បិវិត្វា មត្តោ ហុត្វា មំសំ ខាទិតុកាមោ អហោសិ. តតោ អគ្គិំ កត្វា រុក្ខមូលេ បតិតេ តិត្តិរកុក្កុដាទយោ មារេត្វា មំសំ អង្គារេ បចិត្វា ឯកេន ហត្ថេន នច្ចន្តោ ឯកេន មំសំ ខាទន្តោ ឯកាហទ្វីហំ តត្ថេវ អហោសិ.

តតោ បន អវិទូរេ ឯកោ វរុណោ នាម តាបសោ វសតិ. វនចរកោ អញ្ញទាបិ តស្ស សន្តិកំ គច្ឆតិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥទំ បានំ តាបសេន សទ្ធិំ បិវិស្សាមី’’តិ. សោ ឯកំ វេឡុនាឡិកំ បូរេត្វា បក្កមំសេន សទ្ធិំ អាហរិត្វា បណ្ណសាលំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ បិវថា’’តិ វត្វា ឧភោបិ មំសំ ខាទន្តា បិវិំសុ. ឥតិ សុរេន ច វរុណេន ច ទិដ្ឋត្តា តស្ស បានស្ស ‘‘សុរា’’តិ ច ‘‘វរុណា’’តិ ច នាមំ ជាតំ. តេ ឧភោបិ ‘‘អត្ថេសោ ឧបាយោ’’តិ វេឡុនាឡិយោ បូរេត្វា កាជេនាទាយ បច្ចន្តនគរំ គន្ត្វា ‘‘បានការកា នាម អាគតា’’តិ រញ្ញោ អារោចាបេសុំ. រាជា នេ បក្កោសាបេសិ, តេ តស្ស បានំ ឧបនេសុំ. រាជា ទ្វេ តយោ វារេ បិវិត្វា មជ្ជិ, តស្ស តំ ឯកាហទ្វីហមត្តមេវ អហោសិ. អថ នេ ‘‘អញ្ញម្បិ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘កុហិ’’ន្តិ? ‘‘ហិមវន្តេ ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ អានេថា’’តិ. តេ គន្ត្វា ឯកទ្វេ វារេ អានេត្វា ‘‘និពទ្ធំ គន្តុំ ន សក្ខិស្សាមា’’តិ សម្ភារេ សល្លក្ខេត្វា តស្ស រុក្ខស្ស តចំ អាទិំ កត្វា សព្ពសម្ភារេ បក្ខិបិត្វា នគរេ សុរំ ករិំសុ. នាគរា សុរំ បិវិត្វា បមាទំ អាបន្នា ទុគ្គតា អហេសុំ, នគរំ សុញ្ញំ វិយ អហោសិ, តេន បានការកា តតោ បលាយិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា ‘‘បានការកា អាគតា’’តិ រញ្ញោ អារោចាបេសុំ. រាជា នេ បក្កោសាបេត្វា បរិព្ពយំ អទាសិ. តេ តត្ថាបិ សុរំ អកំសុ, តម្បិ នគរំ តថេវ វិនស្សិ, តតោ បលាយិត្វា សាកេតំ, សាកេតតោ សាវត្ថិំ អគមំសុ.

តទា សាវត្ថិយំ សព្ពមិត្តោ នាម រាជា អហោសិ. សោ តេសំ សង្គហំ កត្វា ‘‘កេន វោ អត្ថោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សម្ភារមូលេន ចេវ សាលិបិដ្ឋេន ច បញ្ចហិ ចាដិសតេហិ ចា’’តិ វុត្តេ សព្ពំ ទាបេសិ. តេ បញ្ចសុ ចាដិសតេសុ សុរំ សណ្ឋាបេត្វា មូសិកភយេន ចាដិរក្ខណត្ថាយ ឯកេកាយ ចាដិយា សន្តិកេ ឯកេកំ ពិឡារំ ពន្ធិំសុ. តេ បច្ចិត្វា ឧត្តរណកាលេ ចាដិកុច្ឆីសុ បគ្ឃរន្តំ សុរំ បិវិត្វា មត្តា និទ្ទាយិំសុ. មូសិកា អាគន្ត្វា តេសំ កណ្ណនាសិកទាឋិកនង្គុដ្ឋេ ខាទិត្វា អគមំសុ. ‘‘ពិឡារា សុរំ បិវិត្វា មតា’’តិ អាយុត្តកបុរិសា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘វិសការកា ឯតេ ភវិស្សន្តី’’តិ តេសំ ទ្វិន្នម្បិ ជនានំ សីសានិ ឆិន្ទាបេសិ. តេ ‘‘សុរំ ទេវ, មធុរំ ទេវា’’តិ វិរវន្តាវ មរិំសុ. រាជា តេ មារាបេត្វា ‘‘ចាដិយោ ភិន្ទថា’’តិ អាណាបេសិ. ពិឡារាបិ សុរាយ ជិណ្ណាយ ឧដ្ឋហិត្វា កីឡន្តា វិចរិំសុ, តេ ទិស្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘សចេ វិសំ អស្ស, ឯតេ មរេយ្យុំ, មធុរេនេវ ភវិតព្ពំ, បិវិស្សាមិ ន’’ន្តិ នគរំ អលង្ការាបេត្វា រាជង្គណេ មណ្ឌបំ ការាបេត្វា អលង្កតមណ្ឌបេ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេ រាជបល្លង្កេ និសីទិត្វា អមច្ចគណបរិវុតោ សុរំ បាតុំ អារភិ.

តទា សក្កោ ទេវរាជា ‘‘កេ នុ ខោ មាតុបដ្ឋានាទីសុ អប្បមត្តា តីណិ សុចរិតានិ បូរេន្តី’’តិ លោកំ វោលោកេន្តោ តំ រាជានំ សុរំ បាតុំ និសិន្នំ ទិស្វា ‘‘សចាយំ សុរំ បិវិស្សតិ, សកលជម្ពុទីបោ នស្សិស្សតិ. យថា ន បិវិស្សតិ, តថា នំ ករិស្សាមី’’តិ ឯកំ សុរាបុណ្ណំ កុម្ភំ ហត្ថតលេ ឋបេត្វា ព្រាហ្មណវេសេនាគន្ត្វា រញ្ញោ សម្មុខដ្ឋានេ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘ឥមំ កុម្ភំ កិណាថ, ឥមំ កុម្ភំ កិណាថា’’តិ អាហ. សព្ពមិត្តរាជា តំ តថា វទន្តំ អាកាសេ ឋិតំ ទិស្វា ‘‘កុតោ នុ ខោ ព្រាហ្មណោ អាគច្ឆតី’’តិ តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ តិស្សោ គាថា អភាសិ –

៣៣. ‘‘កោ បាតុរាសី តិទិវា នភម្ហិ, ឱភាសយំ សំវរិំ ចន្ទិមាវ;

គត្តេហិ តេ រស្មិយោ និច្ឆរន្តិ, សតេរតា វិជ្ជុរិវន្តលិក្ខេ.

៣៤. ‘‘សោ ឆិន្នវាតំ កមសី អឃម្ហិ, វេហាយសំ គច្ឆសិ តិដ្ឋសី ច;

ឥទ្ធី នុ តេ វត្ថុកតា សុភាវិតា, អនទ្ធគូនំ អបិ ទេវតានំ.

៣៥. ‘‘វេហាយសំ គម្មមាគម្ម តិដ្ឋសិ, កុម្ភំ កិណាថាតិ យមេតមត្ថំ;

កោ វា តុវំ កិស្ស វា តាយ កុម្ភោ, អក្ខាហិ មេ ព្រាហ្មណ ឯតមត្ថ’’ន្តិ.

តត្ថ កោ បាតុរាសីតិ កុតោ បាតុភូតោសិ, កុតោ អាគតោសីតិ អត្ថោ. តិទិវា នភម្ហីតិ កិំ តាវតិំសភវនា អាគន្ត្វា ឥធ នភម្ហិ អាកាសេ បាកដោ ជាតោសីតិ បុច្ឆតិ. សំវរិន្តិ រត្តិំ. សតេរតាតិ ឯវំនាមិកា. សោតិ សោ ត្វំ. ឆិន្នវាតន្តិ វលាហកោបិ តាវ វាតេន កមតិ, តស្ស បន សោបិ វាតោ នត្ថិ, តេនេវមាហ. កមសីតិ បវត្តេសិ. អឃម្ហីតិ អប្បដិឃេ អាកាសេ. វត្ថុកតាតិ វត្ថុ វិយ បតិដ្ឋា វិយ កតា. អនទ្ធគូនំ អបិ ទេវតានន្តិ យា បទសា អទ្ធានំ អគមនេន អនទ្ធគូនំ ទេវតានំ ឥទ្ធិ, សា អបិ តវ សុភាវិតាតិ បុច្ឆតិ. វេហាយសំ គម្មមាគម្មាតិ អាកាសេ បវត្តំ បទវីតិហារំ បដិច្ច និស្សាយ. ‘‘តិដ្ឋសី’’តិ ឥមស្ស ‘‘កោ វា តុវ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, ឯវំ តិដ្ឋមានោ កោ វា ត្វន្តិ អត្ថោ. យមេតមត្ថន្តិ យំ ឯតំ វទសិ. ឥមស្ស ‘‘កិស្ស វា តាយ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, យំ ឯតំ កុម្ភំ កិណាថាតិ វទសិ, កិស្ស វា តេ អយំ កុម្ភោតិ អត្ថោ.

តតោ សក្កោ ‘‘តេន ហិ សុណាហី’’តិ វត្វា សុរាយ ទោសេ ទស្សេន្តោ អាហ –

៣៦. ‘‘ន សប្បិកុម្ភោ នបិ តេលកុម្ភោ, ន ផាណិតស្ស ន មធុស្ស កុម្ភោ;

កុម្ភស្ស វជ្ជានិ អនប្បកានិ, ទោសេ ពហូ កុម្ភគតេ សុណាថ.

៣៧. ‘‘គឡេយ្យ យំ បិត្វា បតេ បបាតំ, សោព្ភំ គុហំ ចន្ទនិយោឡិគល្លំ;

ពហុម្បិ ភុញ្ជេយ្យ អភោជនេយ្យំ, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៣៨. ‘‘យំ បិត្វា ចិត្តស្មិំ អនេសមានោ, អាហិណ្ឌតី គោរិវ ភក្ខសាទី;

អនាថមានោ ឧបគាយតិ នច្ចតិ ច, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៣៩. ‘‘យំ វេ បិវិត្វា អចេលោវ នគ្គោ, ចរេយ្យ គាមេ វិសិខន្តរានិ;

សម្មូឡ្ហចិត្តោ អតិវេលសាយី, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៤០. ‘‘យំ បិត្វា ឧដ្ឋាយ បវេធមានោ, សីសញ្ច ពាហុញ្ច បចាលយន្តោ;

សោ នច្ចតី ទារុកដល្លកោវ, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៤១. ‘‘យំ វេ បិវិត្វា អគ្គិទឌ្ឍា សយន្តិ, អថោ សិគាលេហិបិ ខាទិតាសេ;

ពន្ធំ វធំ ភោគជានិញ្ចុបេន្តិ, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៤២. ‘‘យំ បិត្វា ភាសេយ្យ អភាសនេយ្យំ, សភាយមាសីនោ អបេតវត្ថោ;

សម្មក្ខិតោ វន្តគតោ ព្យសន្នោ, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៤៣. ‘‘យំ វេ បិវិត្វា ឧក្កដ្ឋោ អាវិលក្ខោ, មមេវ សព្ពបថវីតិ មញ្ញេ;

ន មេ សមោ ចាតុរន្តោបិ រាជា, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៤៤. ‘‘មានាតិមានា កលហានិ បេសុណី, ទុព្ពណ្ណិនី នគ្គយិនី បលាយិនី;

ចោរាន ធុត្តាន គតី និកេតោ, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៤៥. ‘‘ឥទ្ធានិ ផីតានិ កុលានិ អស្សុ, អនេកសាហស្សធនានិ លោកេ;

ឧច្ឆិន្នទាយជ្ជកតានិមាយ, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៤៦. ‘‘ធញ្ញំ ធនំ រជតំ ជាតរូបំ, ខេត្តំ គវំ យត្ថ វិនាសយន្តិ;

ឧច្ឆេទនី វិត្តគតំ កុលានំ, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៤៧. ‘‘យំ វេ បិត្វា ទិត្តរូបោវ បោសោ, អក្កោសតិ មាតរំ បិតរញ្ច;

សស្សុម្បិ គណ្ហេយ្យ អថោបិ សុណ្ហំ, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៤៨. ‘‘យំ វេ បិត្វា ទិត្តរូបាវ នារី, អក្កោសតី សស្សុរំ សាមិកញ្ច;

ទាសម្បិ គណ្ហេ បរិចារិកម្បិ, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៤៩. ‘‘យំ វេ បិវិត្វាន ហនេយ្យ បោសោ, ធម្មេ ឋិតំ សមណំ ព្រាហ្មណំ វា;

គច្ឆេ អបាយម្បិ តតោនិទានំ, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៥០. ‘‘យំ វេ បិវិត្វា ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, កាយេន វាចាយ ច ចេតសា ច;

និរយំ វជន្តិ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.

៥១. ‘‘យំ យាចមានា ន លភន្តិ បុព្ពេ, ពហុំ ហិរញ្ញម្បិ បរិច្ចជន្តា;

សោ តំ បិវិត្វា អលិកំ ភណាតិ, តស្សា បុណ្ណំ កុម្ភមិមំ កិណាថ.