១៥. វីសតិនិបាតោ

[៤៩៧] ១. មាតង្គជាតកវណ្ណនា

កុតោ នុ អាគច្ឆសិ ទុម្មវាសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧទេនំ នាម វំសរាជានំ អារព្ភ កថេសិ. តស្មិញ្ហិ កាលេ អាយស្មា បិណ្ឌោលភារទ្វាជោ ជេតវនតោ អាកាសេន គន្ត្វា យេភុយ្យេន កោសម្ពិយំ ឧទេនស្ស រញ្ញោ ឧយ្យានំ ទិវាវិហារាយ គច្ឆតិ. ថេរោ កិរ បុរិមភវេ រជ្ជំ ការេន្តោ ទីឃមទ្ធានំ តស្មិំ ឧយ្យានេ មហាបរិវារោ សម្បត្តិំ អនុភវិ. សោ តេន បុព្ពាចិណ្ណេន យេភុយ្យេន តត្ថេវ ទិវាវិហារំ និសីទិត្វា ផលសមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេតិ. តស្មិំ ឯកទិវសំ តត្ថ គន្ត្វា សុបុប្ផិតសាលមូលេ និសិន្នេ ឧទេនោ សត្តាហំ មហាបានំ បិវិត្វា ‘‘ឧយ្យានកីឡំ កីឡិស្សាមី’’តិ មហន្តេន បរិវារេន ឧយ្យានំ គន្ត្វា មង្គលសិលាបដ្ដេ អញ្ញតរាយ ឥត្ថិយា អង្កេ និបន្នោ សុរាមទមត្តតាយ និទ្ទំ ឱក្កមិ. គាយន្តា និសិន្និត្ថិយោ តូរិយានិ ឆឌ្ឌេត្វា ឧយ្យានំ បវិសិត្វា បុប្ផផលាទីនិ វិចិនន្តិយោ ថេរំ ទិស្វា គន្ត្វា វន្ទិត្វា និសីទិំសុ. ថេរោ តាសំ ធម្មកថំ កថេន្តោ និសីទិ. ឥតរាបិ ឥត្ថី អង្កំ ចាលេត្វា រាជានំ បពោធេត្វា ‘‘កុហិំ តា វសលិយោ គតា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឯកំ សមណំ បរិវារេត្វា និសិន្នា’’តិ អាហ. សោ កុទ្ធោ គន្ត្វា ថេរំ អក្កោសិត្វា បរិភាសិត្វា ‘‘ហន្ទាហំ, តំ សមណំ តម្ពកិបិល្លកេហិ ខាទាបេស្សាមី’’តិ កោធវសេន ថេរស្ស សរីរេ តម្ពកិបិល្លកបុដំ ភិន្ទាបេសិ. ថេរោ អាកាសេ ឋត្វា តស្សោវាទំ ទត្វា ជេតវនេ គន្ធកុដិទ្វារេយេវ ឱតរិត្វា តថាគតេន ‘‘កុតោ អាគតោសី’’តិ បុដ្ឋោ ថេរោ តមត្ថំ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ន ខោ, ភារទ្វាជ, ឧទេនោ ឥទានេវ បព្ពជិតេ វិហេឋេតិ, បុព្ពេបិ វិហេឋេសិយេវា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ តទា មហាសត្តោ ពហិនគរេ ចណ្ឌាលយោនិយំ និព្ពត្តិ, ‘‘មាតង្គោ’’តិស្ស នាមំ ករិំសុ. អបរភាគេ វិញ្ញុតំ បត្តោ ‘‘មាតង្គបណ្ឌិតោ’’តិ បាកដោ អហោសិ. តទា ពារាណសិសេដ្ឋិនោ ធីតា ទិដ្ឋមង្គលិកា នាម ឯកមាសទ្វេមាសវារេន មហាបរិវារា ឧយ្យានំ កីឡិតុំ គច្ឆតិ. អថេកទិវសំ មហាសត្តោ កេនចិ កម្មេន នគរំ បវិសន្តោ អន្តរទ្វារេ ទិដ្ឋមង្គលិកំ ទិស្វា ឯកមន្តំ អបគន្ត្វា អល្លីយិត្វា អដ្ឋាសិ. ទិដ្ឋមង្គលិកា សាណិយា អន្តរេន ឱលោកេន្តី តំ ទិស្វា ‘‘កោ ឯសោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ចណ្ឌាលោ អយ្យេ’’តិ វុត្តេ ‘‘អទិដ្ឋបុព្ពយុត្តកំ វត បស្សាមី’’តិ គន្ធោទកេន អក្ខីនិ ធោវិត្វា តតោ និវត្តិ. តាយ សទ្ធិំ និក្ខន្តជនោ ‘‘អរេ, ទុដ្ឋ ចណ្ឌាល, អជ្ជ តំ និស្សាយ អម្ហាកំ អមូលកំ សុរាភត្តំ នដ្ឋ’’ន្តិ កោធាភិភូតោ មាតង្គបណ្ឌិតំ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច បោថេត្វា វិសញ្ញិំ កត្វា បក្កាមិ. សោ មុហុត្តំ វីតិនាមេត្វា បដិលទ្ធសញ្ញោ ចិន្តេសិ ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកាយ បរិជនោ មំ និទ្ទោសំ អការណេន បោថេសិ, ទិដ្ឋមង្គលិកំ លភិត្វាវ ឧដ្ឋហិស្សាមិ, នោ អលភិត្វា’’តិ អធិដ្ឋាយ គន្ត្វា តស្សា បិតុ និវេសនទ្វារេ និបជ្ជិ. សោ ‘‘កេន ការណេន និបន្នោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘អញ្ញំ ការណំ នត្ថិ, ទិដ្ឋមង្គលិកាយ មេ អត្ថោ’’តិ អាហ. ឯកោ ទិវសោ អតីតោ, តថា ទុតិយោ, តតិយោ, ចតុត្ថោ, បញ្ចមោ, ឆដ្ឋោ ច. ពោធិសត្តានំ អធិដ្ឋានំ នាម សមិជ្ឈតិ, តស្មា សត្តមេ ទិវសេ ទិដ្ឋមង្គលិកំ នីហរិត្វា តស្ស អទំសុ.

អថ នំ សា ‘‘ឧដ្ឋេហិ, សាមិ, តុម្ហាកំ គេហំ គច្ឆាមា’’តិ អាហ. ភទ្ទេ, តវ បរិជនេនម្ហិ សុបោថិតោ ទុព្ពលោ, មំ ឧក្ខិបិត្វា បិដ្ឋិំ អារោបេត្វា អាទាយ គច្ឆាហីតិ. សា តថា កត្វា នគរវាសីនំ បស្សន្តានញ្ញេវ នគរា និក្ខមិត្វា ចណ្ឌាលគាមកំ គតា. អថ នំ មហាសត្តោ ជាតិសម្ភេទវីតិក្កមំ អកត្វាវ កតិបាហំ គេហេ វសាបេត្វា ចិន្តេសិ ‘‘អហមេតំ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តំ ករោន្តោ បព្ពជិត្វាវ កាតុំ សក្ខិស្សាមិ, ន ឥតរថា’’តិ. អថ នំ អាមន្តេត្វា ‘ភទ្ទេ, មយិ អរញ្ញតោ កិញ្ចិ អនាហរន្តេ អម្ហាកំ ជីវិកា នប្បវត្តតិ, យាវ មមាគមនា មា ឧក្កណ្ឋិ, អហំ អរញ្ញំ គមិស្សាមី’’តិ វត្វា គេហវាសិនោបិ ‘‘ឥមំ មា បមជ្ជិត្ថា’’តិ ឱវទិត្វា អរញ្ញំ គន្ត្វា សមណបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អប្បមត្តោ សត្តមេ ទិវសេ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ច បញ្ច អភិញ្ញាយោ ច ឧប្បាទេត្វា ‘‘ឥទានិ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ អវស្សយោ ភវិតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ ឥទ្ធិយា គន្ត្វា ចណ្ឌាលគាមទ្វារេ ឱតរិត្វា ទិដ្ឋមង្គលិកាយ គេហទ្វារំ អគមាសិ. សា តស្សាគមនំ សុត្វា គេហតោ និក្ខមិត្វា ‘‘សាមិ, កស្មា មំ អនាថំ កត្វា បព្ពជិតោសី’’តិ បរិទេវិ. អថ នំ ‘‘ភទ្ទេ, មា ចិន្តយិ, តវ បោរាណកយសតោ ឥទានិ មហន្តតរំ យសំ ករិស្សាមិ, អបិច ខោ បន ‘ន មយ្ហំ មាតង្គបណ្ឌិតោ សាមិកោ, មហាព្រហ្មា មេ សាមិកោ’តិ ឯត្តកំ បរិសមជ្ឈេ វត្តុំ សក្ខិស្សសី’តិ អាហ. ‘‘អាម, សាមិ, សក្ខិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ‘‘ឥទានិ តេ សាមិកោ កុហិន្តិ បុដ្ឋា ‘ព្រហ្មលោកំ គតោ’តិ វត្វា ‘កទា អាគមិស្សតី’តិ វុត្តេ ‘ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ បុណ្ណមាយំ ចន្ទំ ភិន្ទិត្វា អាគមិស្សតី’តិ វទេយ្យាសី’’តិ នំ វត្វា មហាសត្តោ ហិមវន្តមេវ គតោ.

ទិដ្ឋមង្គលិកាបិ ពារាណសិយំ មហាជនស្ស មជ្ឈេ តេសុ តេសុ ឋានេសុ តថា កថេសិ. មហាជនោ ‘‘អហោ មហាព្រហ្មា សមានោ ទិដ្ឋមង្គលិកំ ន គច្ឆតិ, ឯវមេតំ ភវិស្សតី’’តិ សទ្ទហិ. ពោធិសត្តោបិ បុណ្ណមទិវសេ ចន្ទស្ស គគនមជ្ឈេ ឋិតកាលេ ព្រហ្មត្តភាវំ មាបេត្វា សកលំ កាសិរដ្ឋំ ទ្វាទសយោជនិកំ ពារាណសិនគរញ្ច ឯកោភាសំ កត្វា ចន្ទមណ្ឌលំ ភិន្ទិត្វា ឱតរិត្វា ពារាណសិយា ឧបរូបរិ តិក្ខត្តុំ បរិព្ភមិត្វា មហាជនេន គន្ធមាលាទីហិ បូជិយមានោ ចណ្ឌាលគាមកាភិមុខោ អហោសិ. ព្រហ្មភត្តា សន្និបតិត្វា ចណ្ឌាលគាមកំ គន្ត្វា ទិដ្ឋមង្គលិកាយ គេហំ សុទ្ធវត្ថេហិ ឆាទេត្វា ភូមិំ ចតុជ្ជាតិយគន្ធេហិ ឱបុញ្ឆិត្វា បុប្ផានិ វិកិរិត្វា ធូមំ ទត្វា ចេលវិតានំ បសារេត្វា មហាសយនំ បញ្ញបេត្វា គន្ធតេលេហិ ទីបំ ជាលេត្វា ទ្វារេ រជតបដ្ដវណ្ណវាលុកំ ឱកិរិត្វា បុប្ផានិ វិកិរិត្វា ធជេ ពន្ធិំសុ. ឯវំ អលង្កតេ គេហេ មហាសត្តោ ឱតរិត្វា អន្តោ បវិសិត្វា ថោកំ សយនបិដ្ឋេ និសីទិ.

តទា ទិដ្ឋមង្គលិកា ឧតុនី ហោតិ. អថស្សា អង្គុដ្ឋកេន នាភិំ បរាមសិ, កុច្ឆិយំ គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. អថ នំ មហាសត្តោ អាមន្តេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, គព្ភោ តេ បតិដ្ឋិតោ, ត្វំ បុត្តំ វិជាយិស្សសិ, ត្វម្បិ បុត្តោបិ តេ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តា ភវិស្សថ, តវ បាទធោវនឧទកំ សកលជម្ពុទីបេ រាជូនំ អភិសេកោទកំ ភវិស្សតិ, នហានោទកំ បន តេ អមតោសធំ ភវិស្សតិ, យេ តំ សីសេ អាសិញ្ចិស្សន្តិ, តេ សព្ពរោគេហិ មុច្ចិស្សន្តិ, កាឡកណ្ណិំ បរិវជ្ជេស្សន្តិ, តវ បាទបិដ្ឋេ សីសំ ឋបេត្វា វន្ទន្តា សហស្សំ ទស្សន្តិ, សោតបថេ ឋត្វា វន្ទន្តា សតំ ទស្សន្តិ, ចក្ខុបថេ ឋត្វា វន្ទន្តា ឯកំ កហាបណំ ទត្វា វន្ទិស្សន្តិ, អប្បមត្តា ហោហី’’តិ នំ ឱវទិត្វា គេហា និក្ខមិត្វា មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ ឧប្បតិត្វា ចន្ទមណ្ឌលំ បាវិសិ. ព្រហ្មភត្តា សន្និបតិត្វា ឋិតកាវ រត្តិំ វីតិនាមេត្វា បាតោវ ទិដ្ឋមង្គលិកំ សុវណ្ណសិវិកំ អារោបេត្វា សីសេន ឧក្ខិបិត្វា នគរំ បវិសិំសុ. ‘‘មហាព្រហ្មភរិយា’’តិ តំ ឧបសង្កមិត្វា មហាជនោ គន្ធមាលាទីហិ បូជេសិ. បាទបិដ្ឋេ សីសំ ឋបេត្វា វន្ទិតុំ លភន្តា សហស្សត្ថវិកំ ទេន្តិ, សោតបថេ ឋត្វា វន្ទិតុំ លភន្តា សតំ ទេន្តិ, ចក្ខុបថេ ឋត្វា វន្ទិតុំ លភន្តា ឯកំ កហាបណំ ទេន្តិ. ឯវំ ទ្វាទសយោជនិកំ ពារាណសិំ តំ គហេត្វា វិចរន្តា អដ្ឋារសកោដិធនំ លភិំសុ.

អថ នំ នគរំ បរិហរិត្វា អានេត្វា នគរមជ្ឈេ មហាមណ្ឌបំ ការេត្វា សាណិំ បរិក្ខិបិត្វា មហាសយនំ បញ្ញបេត្វា មហន្តេន សិរិសោភគ្គេន តត្ថ វសាបេសុំ. មណ្ឌបសន្តិកេយេវ សត្តទ្វារកោដ្ឋំ សត្តភូមិកំ បាសាទំ កាតុំ អារភិំសុ, មហន្តំ នវកម្មំ អហោសិ. ទិដ្ឋមង្គលិកា មណ្ឌបេយេវ បុត្តំ វិជាយិ. អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ព្រាហ្មណា សន្និបតិត្វា មណ្ឌបេ ជាតត្តា ‘‘មណ្ឌព្យកុមារោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. បាសាទោ បន ទសហិ មាសេហិ និដ្ឋិតោ. តតោ បដ្ឋាយ សា មហន្តេន យសេន តស្មិំ វសតិ, មណ្ឌព្យកុមារោបិ មហន្តេន បរិវារេន វឌ្ឍតិ. តស្ស សត្តដ្ឋវស្សកាលេយេវ ជម្ពុទីបតលេ ឧត្តមាចរិយា សន្និបតិំសុ. តេ តំ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហាបេសុំ. សោ សោឡសវស្សកាលតោ បដ្ឋាយ ព្រាហ្មណានំ ភត្តំ បដ្ឋបេសិ, និពទ្ធំ សោឡស ព្រាហ្មណសហស្សានិ ភុញ្ជន្តិ. ចតុត្ថេ ទ្វារកោដ្ឋកេ ព្រាហ្មណានំ ទានំ ទេតិ.

អថេកស្មិំ មហាមហទិវសេ គេហេ ពហុំ បាយាសំ បដិយាទេសុំ. សោឡស ព្រាហ្មណសហស្សានិ ចតុត្ថេ ទ្វារកោដ្ឋកេ និសីទិត្វា សុវណ្ណរសវណ្ណេន នវសប្បិនា បក្កមធុខណ្ឌសក្ខរាហិ ច អភិសង្ខតំ បាយាសំ បរិភុញ្ជន្តិ. កុមារោបិ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ សុវណ្ណបាទុកា អារុយ្ហ ហត្ថេន កញ្ចនទណ្ឌំ គហេត្វា ‘‘ឥធ សប្បិំ ទេថ, ឥធ មធុ’’ន្តិ វិចារេន្តោ ចរតិ. តស្មិំ ខណេ មាតង្គបណ្ឌិតោ ហិមវន្តេ អស្សមបទេ និសិន្នោ ‘‘កា នុ ខោ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ បុត្តស្ស បវត្តី’’តិ ឱលោកេន្តោ តស្ស អតិត្ថេ បក្ខន្ទភាវំ ទិស្វា ‘‘អជ្ជេវ គន្ត្វា មាណវំ ទមេត្វា យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ, តត្ថ ទានំ ទាបេត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាកាសេន អនោតត្តទហំ គន្ត្វា មុខធោវនាទីនិ កត្វា មនោសិលាតលេ ឋិតោ រត្តទុបដ្ដំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា បំសុកូលសង្ឃាដិំ បារុបិត្វា មត្តិកាបត្តំ អាទាយ អាកាសេនាគន្ត្វា ចតុត្ថេ ទ្វារកោដ្ឋកេ ទានគ្គេយេវ ឱតរិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. មណ្ឌព្យោ កុមារោ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ តំ ទិស្វា ‘‘ឯវំវិរូបោ សង្ការយក្ខសទិសោ អយំ បព្ពជិតោ ឥមំ ឋានំ អាគច្ឆន្តោ កុតោ នុ ខោ អាគច្ឆតី’’តិ តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១. ‘‘កុតោ នុ អាគច្ឆសិ ទុម្មវាសី, ឱតល្លកោ បំសុបិសាចកោវ;

សង្ការចោឡំ បដិមុញ្ច កណ្ឋេ, កោ រេ តុវំ ហោសិ អទក្ខិណេយ្យោ’’តិ.

តត្ថ ទុម្មវាសីតិ អនញ្ជិតអមណ្ឌិតឃដិតសង្ឃាដិកបិលោតិកវសនោ. ឱតល្លកោតិ លាមកោ ឱលម្ពវិលម្ពនន្តកធរោ វា. បំសុបិសាចកោវាតិ សង្ការដ្ឋានេ បិសាចកោ វិយ. សង្ការចោឡន្តិ សង្ការដ្ឋានេ លទ្ធបិលោតិកំ. បដិមុញ្ចាតិ បដិមុញ្ចិត្វា. អទក្ខិណេយ្យោតិ ត្វំ អទក្ខិណេយ្យោ ឥមេសំ បរមទក្ខិណេយ្យានំ និសិន្នដ្ឋានំ ឯកោ ហុត្វា កុតោ អាគតោ.

តំ សុត្វា មហាសត្តោ មុទុចិត្តេនេវ តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

២. ‘‘អន្នំ តវេទំ បកតំ យសស្សិ, តំ ខជ្ជរេ ភុញ្ជរេ បិយ្យរេ ច;

ជានាសិ មំ ត្វំ បរទត្តូបជីវិំ, ឧត្តិដ្ឋបិណ្ឌំ លភតំ សបាកោ’’តិ.

តត្ថ បកតន្តិ បដិយត្តំ. យសស្សីតិ បរិវារសម្បន្ន. តំ ខជ្ជរេតិ តំ ខជ្ជន្តិ ច ភុញ្ជន្តិ ច បិវន្តិ ច. កិំការណា មយ្ហំ កុជ្ឈសិ? ឧត្តិដ្ឋបិណ្ឌន្តិ ឧបតិដ្ឋិត្វា លភិតព្ពបិណ្ឌំ, ឧដ្ឋាយ ឋិតេហិ វា ទីយមានំ ហេដ្ឋា ឋត្វា លភិតព្ពបិណ្ឌំ. លភតំ សបាកោតិ សបាកោ ចណ្ឌាលោបិ លភតុ. ជាតិសម្បន្នា ហិ យត្ថ កត្ថចិ លភន្តិ, សបាកចណ្ឌាលស្ស បន កោ ទេតិ, ទុល្លភបិណ្ឌោ អហំ, តស្មា មេ ជីវិតបវត្តនត្ថំ ភោជនំ ទាបេហិ, កុមារាតិ.

តតោ មណ្ឌព្យោ គាថមាហ –

៣. ‘‘អន្នំ មមេទំ បកតំ ព្រាហ្មណានំ, អត្តត្ថាយ សទ្ទហតោ មមេទំ;

អបេហិ ឯត្តោ កិមិធដ្ឋិតោសិ, ន មាទិសា តុម្ហំ ទទន្តិ ជម្មា’’តិ.

តត្ថ អត្តត្ថាយាតិ អត្តនោ វឌ្ឍិអត្ថាយ. អបេហិ ឯត្តោតិ ឥមម្ហា ឋានា អបគច្ឆ. ន មាទិសាតិ មាទិសា ជាតិសម្បន្នានំ ឧទិច្ចព្រាហ្មណានំ ទានំ ទេន្តិ, ន តុយ្ហំ ចណ្ឌាលស្ស, គច្ឆ, ជម្មាតិ.

តតោ មហាសត្តោ គាថមាហ –

៤. ‘‘ថលេ ច និន្នេ ច វបន្តិ ពីជំ, អនូបខេត្តេ ផលមាសមានា;

ឯតាយ សទ្ធាយ ទទាហិ ទានំ, អប្បេវ អារាធយេ ទក្ខិណេយ្យេ’’តិ.

តស្សត្ថោ – កុមារ, សស្សផលំ អាសីសមានា តីសុបិ ខេត្តេសុ ពីជំ វបន្តិ. តត្ថ អតិវុដ្ឋិកាលេ ថលេ សស្សំ សម្បជ្ជតិ, និន្នេ បូតិកំ ហោតិ, អនូបខេត្តេ នទិញ្ច តឡាកញ្ច និស្សាយ កតំ ឱឃេន វុយ្ហតិ. មន្ទវុដ្ឋិកាលេ ថលេ ខេត្តេ វិបជ្ជតិ, និន្នេ ថោកំ សម្បជ្ជតិ, អនូបខេត្តេ សម្បជ្ជតេវ. សមវុដ្ឋិកាលេ ថលេ ខេត្តេ ថោកំ សម្បជ្ជតិ, ឥតរេសុ សម្បជ្ជតេវ. តស្មា យថា ផលមាសីសមានា តីសុបិ ខេត្តេសុ វបន្តិ, តថា ត្វម្បិ ឯតាយ ផលសទ្ធាយ អាគតាគតានំ សព្ពេសំយេវ ទានំ ទេហិ, អប្បេវ នាម ឯវំ ទទន្តោ ទក្ខិណេយ្យេ អារាធេយ្យាសិ លភេយ្យាសីតិ.

តតោ មណ្ឌព្យោ គាថមាហ –

៥. ‘‘ខេត្តានិ មយ្ហំ វិទិតានិ លោកេ, យេសាហំ ពីជានិ បតិដ្ឋបេមិ;

យេ ព្រាហ្មណា ជាតិមន្តូបបន្នា, តានីធ ខេត្តានិ សុបេសលានី’’តិ.

តត្ថ យេសាហន្តិ យេសុ អហំ. ជាតិមន្តូបបន្នាតិ ជាតិយា ច មន្តេហិ ច ឧបបន្នា.

តតោ មហាសត្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៦. ‘‘ជាតិមទោ ច អតិមានិតា ច, លោភោ ច ទោសោ ច មទោ ច មោហោ;

ឯតេ អគុណា យេសុ ច សន្តិ សព្ពេ, តានីធ ខេត្តានិ អបេសលានិ.

៧. ‘‘ជាតិមទោ ច អតិមានិតា ច, លោភោ ច ទោសោ ច មទោ ច មោហោ;

ឯតេ អគុណា យេសុ ន សន្តិ សព្ពេ, តានីធ ខេត្តានិ សុបេសលានី’’តិ.

តត្ថ ជាតិមទោតិ ‘‘អហមស្មិ ជាតិសម្បន្នោ’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នមានោ. អតិមានិតា ចាតិ ‘‘អញ្ញោ មយា សទ្ធិំ ជាតិអាទីហិ សទិសោ នត្ថី’’តិ អតិក្កម្ម បវត្តមានោ. លោភាទយោ លុព្ភនទុស្សនមជ្ជនមុយ្ហនមត្តាវ. អបេសលានីតិ ឯវរូបា បុគ្គលា អាសីវិសភរិតា វិយ វម្មិកា អប្បិយសីលា ហោន្តិ. ឯវរូបានំ ទិន្នំ ន មហប្ផលំ ហោតិ, តស្មា មា ឯតេសំ សុបេសលខេត្តភាវំ មញ្ញិត្ថ. ន ហិ ជាតិមន្តា សគ្គទាយកា. យេ បន ជាតិមានាទិរហិតា អរិយា, តានិ ខេត្តានិ សុបេសលានិ, តេសុ ទិន្នំ មហប្ផលំ, តេ សគ្គទាយកា ហោន្តីតិ.

ឥតិ សោ មហាសត្តេ បុនប្បុនំ កថេន្តេ កុជ្ឈិត្វា ‘‘អយំ អតិវិយ ពហុំ វិប្បលបតិ, កុហិំ គតា ឥមេ ទោវារិកា, នយិមំ ចណ្ឌាលំ នីហរន្តី’’តិ គាថមាហ –

៨. ‘‘ក្វេត្ថ គតា ឧបជោតិយោ ច, ឧបជ្ឈាយោ អថ វា គណ្ឌកុច្ឆិ;

ឥមស្ស ទណ្ឌញ្ច វធញ្ច ទត្វា, គលេ គហេត្វា ខលយាថ ជម្ម’’ន្តិ.

តត្ថ ក្វេត្ថ គតាតិ ឥមេសុ តីសុ ទ្វារេសុ ឋបិតា ឧបជោតិយោ ច ឧបជ្ឈាយោ ច គណ្ឌកុច្ឆិ ចាតិ តយោ ទោវារិកា កុហិំ គតាតិ អត្ថោ.

តេបិ តស្ស វចនំ សុត្វា វេគេនាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘កិំ ករោម ទេវា’’តិ អាហំសុ. ‘‘អយំ វោ ជម្មោ ចណ្ឌាលោ ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘ន បស្សាម ទេវ, កុតោចិ អាគតភាវំ ន ជានាមា’’តិ. ‘‘កោ ចេស មាយាការោ វា វិជ្ជាធរោ វា ភវិស្សតិ, ឥទានិ កិំ តិដ្ឋថា’’តិ. ‘‘កិំ ករោម ទេវា’’តិ? ‘‘ឥមស្ស មុខមេវ បោថេត្វា ភិន្ទន្តា ទណ្ឌវេឡុបេសិកាហិ បិដ្ឋិចម្មំ ឧប្បាដេន្តា វធញ្ច ទត្វា គលេ គហេត្វា ឯតំ ជម្មំ ខលយាថ, ឥតោ នីហរថា’’តិ.

មហាសត្តោ តេសុ អត្តនោ សន្តិកំ អនាគតេស្វេវ ឧប្បតិត្វា អាកាសេ ឋិតោ គាថមាហ –

៩. ‘‘គិរិំ នខេន ខណសិ, អយោ ទន្តេហិ ខាទសិ;

ជាតវេទំ បទហសិ, យោ ឥសិំ បរិភាសសី’’តិ.

តត្ថ ជាតវេទំ បទហសីតិ អគ្គិំ គិលិតុំ វាយមសិ.

ឥមញ្ច បន គាថំ វត្វា មហាសត្តោ បស្សន្តស្សេវ មាណវស្ស ច ព្រាហ្មណានញ្ច អាកាសេ បក្ខន្ទិ. តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

១០. ‘‘ឥទំ វត្វាន មាតង្គោ, ឥសិ សច្ចបរក្កមោ;

អន្តលិក្ខស្មិំ បក្កាមិ, ព្រាហ្មណានំ ឧទិក្ខត’’ន្តិ.

តត្ថ សច្ចបរក្កមោតិ សភាវបរក្កមោ.

សោ បាចីនទិសាភិមុខោ គន្ត្វា ឯកាយ វីថិយា ឱតរិត្វា ‘‘បទវឡញ្ជំ បញ្ញាយតូ’’តិ អធិដ្ឋាយ បាចីនទ្វារសមីបេ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ មិស្សកភត្តំ សំកឌ្ឍិត្វា ឯកិស្សំ សាលាយំ និសីទិត្វា មិស្សកភត្តំ បរិភុញ្ជិ. នគរទេវតា ‘‘អយំ អម្ហាកំ អយ្យំ វិហេឋេត្វា កថេតី’’តិ អសហមានា អាគមិំសុ. អថស្ស ជេដ្ឋកយក្ខោ មណ្ឌព្យស្ស គីវំ គហេត្វា បរិវត្តេសិ, សេសទេវតា សេសព្រាហ្មណានំ គីវំ គណ្ហិត្វា បរិវត្តេសុំ. ពោធិសត្តេ មុទុចិត្តតាយ បន ‘‘តស្ស បុត្តោ’’តិ នំ ន មារេន្តិ, កេវលំ កិលមេន្តិយេវ. មណ្ឌព្យស្ស សីសំ បរិវត្តិត្វា បិដ្ឋិបស្សាភិមុខំ ជាតំ, ហត្ថបាទា ឧជុកា ថទ្ធាវ អដ្ឋំសុ, អក្ខីនិ កាលកតស្សេវ បរិវត្តិំសុ. សោ ថទ្ធសរីរោវ និបជ្ជិ, សេសព្រាហ្មណា មុខេន ខេឡំ វមន្តា អបរាបរំ បរិវត្តន្តិ. មាណវា ‘‘អយ្យេ, បុត្តស្ស តេ កិំ ជាត’’ន្តិ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ អារោចយិំសុ. សា វេគេន គន្ត្វា បុត្តំ ទិស្វា ‘‘កិមេត’’ន្តិ វត្វា គាថមាហ –

១១. ‘‘អាវេល្លិតំ បិដ្ឋិតោ ឧត្តមង្គំ, ពាហុំ បសារេតិ អកម្មនេយ្យំ;

សេតានិ អក្ខីនិ យថា មតស្ស, កោ មេ ឥមំ បុត្តមកាសិ ឯវ’’ន្តិ.

តត្ថ អាវេល្លិតន្តិ បរិវត្តិតំ.

អថស្សា តស្មិំ ឋានេ ឋិតជនោ អារោចេតុំ គាថមាហ –

១២. ‘‘ឥធាគមា សមណោ ទុម្មវាសី, ឱតល្លកោ បំសុបិសាចកោវ;

សង្ការចោឡំ បដិមុញ្ច កណ្ឋេ, សោ តេ ឥមំ បុត្តមកាសិ ឯវ’’ន្តិ.

សា តំ សុត្វាវ ចិន្តេសិ ‘‘អញ្ញស្សេតំ ពលំ នត្ថិ, និស្សំសយំ មាតង្គបណ្ឌិតោ ភវិស្សតិ, សម្បន្នមេត្តាភាវនោ ខោ បន ធីរោ ន ឯត្តកំ ជនំ កិលមេត្វា គមិស្សតិ, កតរំ នុ ខោ ទិសំ គតោ ភវិស្សតី’’តិ. តតោ បុច្ឆន្តី គាថមាហ –

១៣. ‘‘កតមំ ទិសំ អគមា ភូរិបញ្ញោ, អក្ខាថ មេ មាណវា ឯតមត្ថំ;

គន្ត្វាន តំ បដិករេមុ អច្ចយំ, អប្បេវ នំ បុត្ត លភេមុ ជីវិត’’ន្តិ.

តត្ថ គន្ត្វានាតិ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា. តំ បដិករេមុ អច្ចយន្តិ តំ អច្ចយំ បដិករិស្សាម ទេសេស្សាម, ខមាបេស្សាម នន្តិ. បុត្ត លភេមុ ជីវិតន្តិ អប្បេវ នាម បុត្តស្ស ជីវិតំ លភេយ្យាម.

អថស្សា តត្ថ ឋិតា មាណវា កថេន្តា គាថមាហំសុ –

១៤. ‘‘វេហាយសំ អគមា ភូរិបញ្ញោ, បថទ្ធុនោ បន្នរសេវ ចន្ទោ;

អបិ ចាបិ សោ បុរិមទិសំ អគច្ឆិ, សច្ចប្បដិញ្ញោ ឥសិ សាធុរូបោ’’តិ.

តត្ថ បថទ្ធុនោតិ អាកាសបថសង្ខាតស្ស អទ្ធុនោ មជ្ឈេ ឋិតោ បន្នរសេ ចន្ទោ វិយ. អបិ ចាបិ សោតិ អបិច ខោ បន សោ បុរត្ថិមំ ទិសំ គតោ.

សា តេសំ វចនំ សុត្វា ‘‘មម សាមិកំ ឧបធារេស្សាមី’’តិ សុវណ្ណកលសសុវណ្ណសរកានិ គាហាបេត្វា ទាសិគណបរិវុតា តេន បទវឡញ្ជស្ស អធិដ្ឋិតដ្ឋានំ បត្វា តេនានុសារេន គច្ឆន្តី តស្មិំ បីឋិកាយ និសីទិត្វា ភុញ្ជមានេ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. សោ តំ ទិស្វា ថោកំ ឱទនំ បត្តេ ឋបេសិ. ទិដ្ឋមង្គលិកា សុវណ្ណកលសេន តស្ស ឧទកំ អទាសិ. សោ តត្ថេវ ហត្ថំ ធោវិត្វា មុខំ វិក្ខាលេសិ. អថ នំ សា ‘‘កេន មេ បុត្តស្ស សោ វិប្បការោ កតោ’’តិ បុច្ឆន្តី គាថមាហ –

១៥. ‘‘អាវេល្លិតំ បិដ្ឋិតោ ឧត្តមង្គំ, ពាហុំ បសារេតិ អកម្មនេយ្យំ;

សេតានិ អក្ខីនិ យថា មតស្ស, កោ មេ ឥមំ បុត្តមកាសិ ឯវ’’ន្តិ.

តតោ បរា តេសំ វចនបដិវចនគាថា ហោន្តិ –

១៦. ‘‘យក្ខា ហវេ សន្តិ មហានុភាវា, អន្វាគតា ឥសយោ សាធុរូបា;

តេ ទុដ្ឋចិត្តំ កុបិតំ វិទិត្វា, យក្ខា ហិ តេ បុត្តមកំសុ ឯវំ.

១៧. ‘‘យក្ខា ច មេ បុត្តមកំសុ ឯវំ, ត្វញ្ញេវ មេ មា កុទ្ធោ ព្រហ្មចារិ;

តុម្ហេវ បាទេ សរណំ គតាស្មិ, អន្វាគតា បុត្តសោកេន ភិក្ខុ.

១៨. ‘‘តទេវ ហិ ឯតរហិ ច មយ្ហំ, មនោបទោសោ ន មមត្ថិ កោចិ;

បុត្តោ ច តេ វេទមទេន មត្តោ, អត្ថំ ន ជានាតិ អធិច្ច វេទេ.

១៩. ‘‘អទ្ធា ហវេ ភិក្ខុ មុហុត្តកេន, សម្មុយ្ហតេវ បុរិសស្ស សញ្ញា;

ឯកាបរាធំ ខម ភូរិបញ្ញ, ន បណ្ឌិតា កោធពលា ភវន្តី’’តិ.

តត្ថ យក្ខាតិ នគរបរិគ្គាហកយក្ខា. អន្វាគតាតិ អនុ អាគតា, ឥសយោ សាធុរូបា គុណសម្បន្នាតិ ឯវំ ជានមានាតិ អត្ថោ. តេតិ តេ ឥសីនំ គុណំ ញត្វា តវ បុត្តំ ទុដ្ឋចិត្តំ កុបិតចិត្តំ វិទិត្វា. ត្វញ្ញេវ មេតិ សចេ យក្ខា កុបិតា ឯវមកំសុ, ករោន្តុ, ទេវតា នាម បានីយឧឡុង្កមត្តេន សន្តប្បេតុំ សក្កា, តស្មាហំ តេសំ ន ភាយាមិ, កេវលំ ត្វញ្ញេវ មេ បុត្តស្ស មា កុជ្ឈិ. អន្វាគតាតិ អាគតាស្មិ. ភិក្ខូតិ មហាសត្តំ អាលបន្តី បុត្តស្ស ជីវិតទានំ យាចតិ. តទេវ ហីតិ ទិដ្ឋមង្គលិកេ តទា តវ បុត្តស្ស មំ អក្កោសនកាលេ ច មយ្ហំ មនោបទោសោ នត្ថិ, ឯតរហិ ច តយិ យាចមានាយបិ មម តស្មិំ មនោបទោសោ នត្ថិយេវ. វេទមទេនាតិ ‘‘តយោ វេទា មេ ឧគ្គហិតា’’តិ មទេន. អធិច្ចាតិ វេទេ ឧគ្គហេត្វាបិ អត្ថានត្ថំ ន ជានាតិ. មុហុត្តកេនាតិ យំ កិញ្ចិ ឧគ្គហេត្វា មុហុត្តកេនេវ.

ឯវំ តាយ ខមាបិយមានោ មហាសត្តោ ‘‘តេន ហិ ឯតេសំ យក្ខានំ បលាយនត្ថាយ អមតោសធំ ទស្សាមី’’តិ វត្វា គាថមាហ –

២០. ‘‘ឥទញ្ច មយ្ហំ ឧត្តិដ្ឋបិណ្ឌំ, តវ មណ្ឌព្យោ ភុញ្ជតុ អប្បបញ្ញោ;

យក្ខា ច តេ នំ ន វិហេឋយេយ្យុំ, បុត្តោ ច តេ ហេស្សតិ សោ អរោគោ’’តិ.

តត្ថ ឧត្តិដ្ឋបិណ្ឌន្តិ ឧច្ឆិដ្ឋកបិណ្ឌំ, ‘‘ឧច្ឆិដ្ឋបិណ្ឌ’’ន្តិបិ បាឋោ.

សា មហាសត្តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ទេថ, សាមិ, អមតោសធ’’ន្តិ សុវណ្ណសរកំ ឧបនាមេសិ. មហាសត្តោ ឧច្ឆិដ្ឋកកញ្ជិកំ តត្ថ អាសិញ្ចិត្វា ‘‘បឋមញ្ញេវ ឥតោ ឧបឌ្ឍំ តវ បុត្តស្ស មុខេ ឱសិញ្ចិត្វា សេសំ ចាដិយំ ឧទកេន មិស្សេត្វា សេសព្រាហ្មណានំ មុខេ ឱសិញ្ចេហិ, សព្ពេបិ និរោគា ភវិស្សន្តី’’តិ វត្វា ឧប្បតិត្វា ហិមវន្តមេវ គតោ. សាបិ តំ សរកំ សីសេនាទាយ ‘‘អមតោសធំ មេ លទ្ធ’’ន្តិ វទន្តី និវេសនំ គន្ត្វា បឋមំ បុត្តស្ស មុខេ កញ្ជិកំ ឱសិញ្ចិ, យក្ខោ បលាយិ. ឥតរោ បំសុំ បុញ្ឆន្តោ ឧដ្ឋាយ ‘‘អម្ម កិមេត’’ន្តិ អាហ. តយា កតំ ត្វមេវ ជានិស្សសិ. ឯហិ, តាត, តវ ទក្ខិណេយ្យានំ តេសំ វិប្បការំ បស្សាតិ. សោ តេ ទិស្វា វិប្បដិសារី អហោសិ. អថ នំ មាតា ‘‘តាត មណ្ឌព្យ, ត្វំ ពាលោ ទានស្ស មហប្ផលដ្ឋានំ ន ជានាសិ, ទក្ខិណេយ្យា នាម ឯវរូបា ន ហោន្តិ, មាតង្គបណ្ឌិតសទិសាវ ហោន្តិ, ឥតោ បដ្ឋាយ មា ឯតេសំ ទុស្សីលានំ ទានមទាសិ, សីលវន្តានំ ទេហី’’តិ វត្វា អាហ –

២១. ‘‘មណ្ឌព្យ ពាលោសិ បរិត្តបញ្ញោ, យោ បុញ្ញក្ខេត្តានមកោវិទោសិ;

មហក្កសាវេសុ ទទាសិ ទានំ, កិលិដ្ឋកម្មេសុ អសញ្ញតេសុ.

២២. ‘‘ជដា ច កេសា អជិនា និវត្ថា, ជរូទបានំវ មុខំ បរូឡ្ហំ;

បជំ ឥមំ បស្សថ ទុម្មរូបំ, ន ជដាជិនំ តាយតិ អប្បបញ្ញំ.

២៣. ‘‘យេសំ រាគោ ច ទោសោ ច, អវិជ្ជា ច វិរាជិតា;

ខីណាសវា អរហន្តោ, តេសុ ទិន្នំ មហប្ផល’’ន្តិ.

តត្ថ មហក្កសាវេសូតិ មហាកសាវេសុ មហន្តេហិ រាគកសាវាទីហិ សមន្នាគតេសុ. ជដា ច កេសាតិ តាត មណ្ឌព្យ, តវ ទក្ខិណេយ្យេសុ ឯកច្ចានំ កេសា ជដា កត្វា ពទ្ធា. អជិនា និវត្ថាតិ សខុរានិ អជិនចម្មានិ និវត្ថា. ជរូទបានំ វាតិ តិណគហនេន ជិណ្ណកូបោ វិយ មុខំ ទីឃមស្សុតាយ បរូឡ្ហំ. បជំ ឥមន្តិ ឥមំ ឯវរូបំ អនញ្ជិតាមណ្ឌិតលូខវេសំ បជំ បស្សថ. ន ជដាជិនន្តិ ឯតំ ជដាជិនំ ឥមំ អប្បបញ្ញំ បជំ តាយិតុំ ន សក្កោតិ, សីលបញ្ញាណតបោកម្មានេវ ឥមេសំ សត្តានំ បតិដ្ឋា ហោន្តិ. យេសន្តិ យស្មា យេសំ ឯតេ រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនសភាវា រាគាទយោ អដ្ឋវត្ថុកា ច អវិជ្ជា វិរាជិតា វិគតា, វិគតត្តាយេវ ច ឯតេសំ កិលេសានំ យេ ខីណាសវា អរហន្តោ, តេសុ ទិន្នំ មហប្ផលំ, តស្មា ត្វំ, តាត, ឥតោ បដ្ឋាយ ឯវរូបានំ ទុស្សីលានំ អទត្វា យេ លោកេ អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ បញ្ចាភិញ្ញា ធម្មិកសមណព្រាហ្មណា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច សន្តិ, តេសំ ទានំ ទេហិ. ឯហិ, តាត, តវ កុលូបកេ អមតោសធំ បាយេត្វា អរោគេ ករិស្សាមាតិ វត្វា ឧច្ឆិដ្ឋកញ្ជិកំ គាហាបេត្វា ឧទកចាដិយំ បក្ខិបិត្វា សោឡសន្នំ ព្រាហ្មណសហស្សានំ មុខេសុ អាសិញ្ចាបេសិ.

ឯកេកោ បំសុំ បុញ្ឆន្តោវ ឧដ្ឋហិ. អថ នេ ព្រាហ្មណា ‘‘ឥមេហិ ចណ្ឌាលុច្ឆិដ្ឋកំ បីត’’ន្តិ អព្រាហ្មណេ ករិំសុ. តេ លជ្ជិតា ពារាណសិតោ និក្ខមិត្វា មជ្ឈរដ្ឋំ គន្ត្វា មជ្ឈរញ្ញោ សន្តិកេ វសិំសុ, មណ្ឌព្យោ បន តត្ថេវ វសិ. តទា វេត្តវតីនគរំ ឧបនិស្សាយ វេត្តវតីនទីតីរេ ជាតិមន្តោ នាមេកោ ព្រាហ្មណោ បព្ពជិតោ ជាតិំ និស្សាយ មហន្តំ មានមកាសិ. មហាសត្តោ ‘‘ឯតស្ស មានំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ តំ ឋានំ គន្ត្វា តស្ស សន្តិកេ ឧបរិសោតេ វាសំ កប្បេសិ. សោ ឯកទិវសំ ទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា ‘‘ឥមំ ទន្តកដ្ឋំ ជាតិមន្តស្ស ជដាសុ លគ្គតូ’’តិ អធិដ្ឋាយ នទិយំ បាតេសិ. តំ តស្ស ឧទកំ អាចមន្តស្ស ជដាសុ លគ្គិ. សោ តំ ទិស្វាវ ‘‘នស្ស វសលា’’តិ វត្វា ‘‘កុតោ អយំ កាឡកណ្ណី អាគតោ, ឧបធារេស្សាមិ ន’’ន្តិ ឧទ្ធំសោតំ គច្ឆន្តោ មហាសត្តំ ទិស្វា ‘‘កិំជាតិកោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ចណ្ឌាលោស្មី’’តិ. ‘‘តយា នទិយា ទន្តកដ្ឋំ បាតិត’’ន្តិ? ‘‘អាម, មយា’’តិ. ‘‘នស្ស, វសល, ចណ្ឌាល កាឡកណ្ណិ មា ឥធ វសិ, ហេដ្ឋាសោតេ វសាហី’’តិ វត្វា ហេដ្ឋាសោតេ វសន្តេនបិ តេន បាតិតេ ទន្តកដ្ឋេ បដិសោតំ អាគន្ត្វា ជដាសុ លគ្គន្តេ សោ ‘‘នស្ស វសល, សចេ ឥធ វសិស្សសិ, សត្តមេ ទិវសេ សត្តធា មុទ្ធា ផលិស្សតី’’តិ អាហ.

មហាសត្តោ ‘‘សចាហំ ឯតស្ស កុជ្ឈិស្សាមិ, សីលំ មេ អរក្ខិតំ ភវិស្សតិ, ឧបាយេនេវស្ស មានំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ សត្តមេ ទិវសេ សូរិយុគ្គមនំ និវារេសិ. មនុស្សា ឧព្ពាឡ្ហា ជាតិមន្តំ តាបសំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ សូរិយុគ្គមនំ ន ទេថា’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ អាហ – ‘‘ន មេ តំ កម្មំ, នទីតីរេ បនេកោ ចណ្ឌាលោ វសតិ, តស្សេតំ កម្មំ ភវិស្សតី’’តិ. មនុស្សា មហាសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, សូរិយុគ្គមនំ ន ទេថា’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អាមាវុសោ’’តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ. ‘‘តុម្ហាកំ កុលូបកោ តាបសោ មំ និរបរាធំ អភិសបិ, តស្មិំ អាគន្ត្វា ខមាបនត្ថាយ មម បាទេសុ បតិតេ សូរិយំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ. តេ គន្ត្វា តំ កឌ្ឍន្តា អានេត្វា មហាសត្តស្ស បាទមូលេ និបជ្ជាបេត្វា ខមាបេត្វា អាហំសុ ‘‘សូរិយំ វិស្សជ្ជេថ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ន សក្កា វិស្សជ្ជេតុំ, សចាហំ វិស្សជ្ជេស្សាមិ, ឥមស្ស សត្តធា មុទ្ធា ផលិស្សតី’’តិ. ‘‘អថ, ភន្តេ, កិំ ករោមា’’តិ? សោ ‘‘មត្តិកាបិណ្ឌំ អាហរថា’’តិ អាហរាបេត្វា ‘‘ឥមំ តាបសស្ស សីសេ ឋបេត្វា តាបសំ ឱតារេត្វា ឧទកេ ឋបេថា’’តិ ឋបាបេត្វា សូរិយំ វិស្សជ្ជេសិ. សូរិយរស្មីហិ បហដមត្តេ មត្តិកាបិណ្ឌោ សត្តធា ភិជ្ជិ, តាបសោ ឧទកេ និមុជ្ជិ.

មហាសត្តោ តំ ទមេត្វា ‘‘កហំ នុ ខោ ទានិ សោឡស ព្រាហ្មណសហស្សានិ វសន្តី’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘មជ្ឈរញ្ញោ សន្តិកេ’’តិ ញត្វា ‘‘តេ ទមេស្សាមី’’តិ ឥទ្ធិយា គន្ត្វា នគរសាមន្តេ ឱតរិត្វា បត្តំ អាទាយ នគរេ បិណ្ឌាយ ចរិ. ព្រាហ្មណា តំ ទិស្វា ‘‘អយំ ឥធ ឯកំ ទ្វេ ទិវសេ វសន្តោបិ អម្ហេ អប្បតិដ្ឋេ ករិស្សតី’’តិ វេគេន គន្ត្វា ‘‘មហារាជ, មាយាការោ ឯកោ វិជ្ជាធរោ ចោរោ អាគតោ, គណ្ហាបេថ ន’’ន្តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. មហាសត្តោបិ មិស្សកភត្តំ អាទាយ អញ្ញតរំ កុដ្ដំ និស្សាយ បីឋិកាយ និសិន្នោ ភុញ្ជតិ. អថ នំ អញ្ញវិហិតកំ អាហារំ បរិភុញ្ជមានមេវ រញ្ញា បហិតបុរិសា អសិនា គីវំ បហរិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសុំ. សោ កាលំ កត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ. ឥមស្មិំ កិរ ជាតកេ ពោធិសត្តោ កោណ្ឌទមកោ អហោសិ. សោ តេនេវ បរតន្តិយុត្តភាវេន ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ. ទេវតា កុជ្ឈិត្វា សកលមេវ មជ្ឈរដ្ឋំ ឧណ្ហំ កុក្កុឡវស្សំ វស្សាបេត្វា រដ្ឋំ អរដ្ឋមកំសុ. តេន វុត្តំ –

‘‘ឧបហច្ច មនំ មជ្ឈោ, មាតង្គស្មិំ យសស្សិនេ;

សបារិសជ្ជោ ឧច្ឆិន្នោ, មជ្ឈារញ្ញំ តទា អហូ’’តិ. (ជា. ២.១៩.៩៦);

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ន ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ឧទេនោ បព្ពជិតេ វិហេឋេសិយេវា’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មណ្ឌព្យោ ឧទេនោ អហោសិ, មាតង្គបណ្ឌិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មាតង្គជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៤៩៨] ២. ចិត្តសម្ភូតជាតកវណ្ណនា

សព្ពំ នរានំ សផលំ សុចិណ្ណន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស បិយសំវាសេ ទ្វេ សទ្ធិវិហារិកេ ភិក្ខូ អារព្ភ កថេសិ. តេ កិរ អញ្ញមញ្ញំ អប្បដិវិភត្តភោគា បរមវិស្សាសិកា អហេសុំ, បិណ្ឌាយ ចរន្តាបិ ឯកតោវ គច្ឆន្តិ, ឯកតោវ អាគច្ឆន្តិ, វិនា ភវិតុំ ន សក្កោន្តិ. ធម្មសភាយំ ភិក្ខូ តេសំយេវ វិស្សាសំ វណ្ណយមានា និសីទិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘អនច្ឆរិយំ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ ឯកស្មិំ អត្តភាវេ វិស្សាសិកត្តំ, បោរាណកបណ្ឌិតា តីណិ ចត្តារិ ភវន្តរានិ គច្ឆន្តាបិ មិត្តភាវំ ន វិជហិំសុយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ អវន្តិរដ្ឋេ ឧជ្ជេនិយំ អវន្តិមហារាជា នាម រជ្ជំ ការេសិ. តទា ឧជ្ជេនិយា ពហិ ចណ្ឌាលគាមកោ អហោសិ. មហាសត្តោ តត្ថ និព្ពត្តិ, អបរោបិ សត្តោ តស្សេវ មាតុច្ឆាបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តេសុ ឯកោ ចិត្តោ នាម អហោសិ, ឯកោ សម្ភូតោ នាម. តេ ឧភោបិ វយប្បត្តា ចណ្ឌាលវំសធោវនំ នាម សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ឯកទិវសំ ‘‘ឧជ្ជេនីនគរទ្វារេ សិប្បំ ទស្សេស្សាមា’’តិ ឯកោ ឧត្តរទ្វារេ សិប្បំ ទស្សេសិ, ឯកោ បាចីនទ្វារេ. តស្មិញ្ច នគរេ ទ្វេ ទិដ្ឋមង្គលិកាយោ អហេសុំ, ឯកា សេដ្ឋិធីតា, ឯកា បុរោហិតធីតា. តា ពហុខាទនីយភោជនីយមាលាគន្ធាទីនិ គាហាបេត្វា ‘‘ឧយ្យានកីឡំ កីឡិស្សាមា’’តិ ឯកា ឧត្តរទ្វារេន និក្ខមិ, ឯកា បាចីនទ្វារេន. តា តេ ចណ្ឌាលបុត្តេ សិប្បំ ទស្សេន្តេ ទិស្វា ‘‘កេ ឯតេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ចណ្ឌាលបុត្តា’’តិ សុត្វា ‘‘អបស្សិតព្ពយុត្តកំ វត បស្សិម្ហា’’តិ គន្ធោទកេន អក្ខីនិ ធោវិត្វា និវត្តិំសុ. មហាជនោ ‘‘អរេ ទុដ្ឋចណ្ឌាល, តុម្ហេ និស្សាយ មយំ អមូលកានិ សុរាភត្តាទីនិ ន លភិម្ហា’’តិ តេ ឧភោបិ ភាតិកេ បោថេត្វា អនយព្យសនំ បាបេសិ.

តេ បដិលទ្ធសញ្ញា ឧដ្ឋាយ អញ្ញមញ្ញស្ស សន្តិកំ គច្ឆន្តា ឯកស្មិំ ឋានេ សមាគន្ត្វា អញ្ញមញ្ញស្ស តំ ទុក្ខុប្បត្តិំ អារោចេត្វា រោទិត្វា បរិទេវិត្វា ‘‘កិន្តិ ករិស្សាមា’’តិ មន្តេត្វា ‘‘ឥមំ អម្ហាកំ ជាតិំ និស្សាយ ទុក្ខំ ឧប្បន្នំ, ចណ្ឌាលកម្មំ កាតុំ ន សក្ខិស្សាម, ជាតិំ បដិច្ឆាទេត្វា ព្រាហ្មណមាណវវណ្ណេន តក្កសិលំ គន្ត្វា សិប្បំ ឧគ្គណ្ហិស្សាមា’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា តត្ថ គន្ត្វា ធម្មន្តេវាសិកា ហុត្វា ទិសាបាមោក្ខាចរិយស្ស សន្តិកេ សិប្បំ បដ្ឋបេសុំ. ជម្ពុទីបតលេ ‘‘ទ្វេ កិរ ចណ្ឌាលា ជាតិំ បដិច្ឆាទេត្វា សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តី’’តិ សូយិត្ថ. តេសុ ចិត្តបណ្ឌិតស្ស សិប្បំ និដ្ឋិតំ, សម្ភូតស្ស ន តាវ និដ្ឋាតិ.

អថេកទិវសំ ឯកោ គាមវាសី ‘‘ព្រាហ្មណវាចនកំ ករិស្សាមី’’តិ អាចរិយំ និមន្តេសិ. តមេវ រត្តិំ ទេវោ វស្សិត្វា មគ្គេ កន្ទរាទីនិ បូរេសិ. អាចរិយោ បាតោវ ចិត្តបណ្ឌិតំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាត, អហំ គន្តុំ ន សក្ខិស្សាមិ, ត្វំ មាណវេហិ សទ្ធិំ គន្តា មង្គលំ វត្វា តុម្ហេហិ លទ្ធំ ភុញ្ជិត្វា អម្ហេហិ លទ្ធំ អាហរា’’តិ បេសេសិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ មាណវកេ គហេត្វា គតោ. យាវ មាណវា ន្ហាយន្តិ ចេវ មុខានិ ច ធោវន្តិ, តាវ មនុស្សា បាយាសំ វឌ្ឍេត្វា និព្ពាតូតិ ឋបេសុំ. មាណវា តស្មិំ អនិព្ពុតេយេវ អាគន្ត្វា និសីទិំសុ. មនុស្សា ទក្ខិណោទកំ ទត្វា តេសំ បុរតោ បាតិយោ ឋបេសុំ. សម្ភូតោ លុទ្ធធាតុកោ វិយ ហុត្វា ‘‘សីតលោ’’តិ សញ្ញាយ បាយាសបិណ្ឌំ ឧក្ខិបិត្វា មុខេ ឋបេសិ, សោ តស្ស អាទិត្តអយោគុឡោ វិយ មុខំ ទហិ. សោ កម្បមានោ សតិំ អនុបដ្ឋាបេត្វា ចិត្តបណ្ឌិតំ ឱលោកេត្វា ចណ្ឌាលភាសាយ ឯវ ‘‘ខឡុ ខឡូ’’តិ អាហ. សោបិ តថេវ សតិំ អនុបដ្ឋាបេត្វា ចណ្ឌាលភាសាយ ឯវ ‘‘និគ្គល និគ្គលា’’តិ អាហ. មាណវា អញ្ញមញ្ញំ ឱលោកេត្វា ‘‘កិំ ភាសា នាមេសា’’តិ វទិំសុ. ចិត្តបណ្ឌិតោ មង្គលំ អភាសិ. មាណវា ពហិ និក្ខមិត្វា វគ្គវគ្គា ហុត្វា តត្ថ តត្ថ និសីទិត្វា ភាសំ សោធេន្តា ‘‘ចណ្ឌាលភាសា’’តិ ញត្វា ‘‘អរេ ទុដ្ឋចណ្ឌាលា, ឯត្តកំ កាលំ ‘ព្រាហ្មណាម្ហា’តិ វត្វា វញ្ចយិត្ថា’’តិ ឧភោបិ តេ បោថយិំសុ. អថេកោ សប្បុរិសោ ‘‘អបេថា’’តិ វារេត្វា ‘‘អយំ តុម្ហាកំ ជាតិយា ទោសោ, គច្ឆថ កត្ថចិ ទេសេវ បព្ពជិត្វា ជីវថា’’តិ តេ ឧភោ ឧយ្យោជេសិ. មាណវា តេសំ ចណ្ឌាលភាវំ អាចរិយស្ស អារោចេសុំ.

តេបិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ន ចិរស្សេវ តតោ ចវិត្វា នេរញ្ជរាយ តីរេ មិគិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិំសុ. តេ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តកាលតោ បដ្ឋាយ ឯកតោវ វិចរន្តិ, វិនា ភវិតុំ ន សក្កោន្តិ. តេ ឯកទិវសំ គោចរំ គហេត្វា ឯកស្មិំ រុក្ខមូលេ សីសេន សីសំ, សិង្គេន សិង្គំ, តុណ្ឌេន តុណ្ឌំ អល្លីយាបេត្វា រោមន្ថយមានេ ឋិតេ ទិស្វា ឯកោ លុទ្ទកោ សត្តិំ ខិបិត្វា ឯកប្បហារេនេវ ជីវិតា វោរោបេសិ. តតោ ចវិត្វា នម្មទានទីតីរេ ឧក្កុសយោនិយំ និព្ពត្តិំសុ. តត្រាបិ វុទ្ធិប្បត្តេ គោចរំ គហេត្វា សីសេន សីសំ, តុណ្ឌេន តុណ្ឌំ អល្លីយាបេត្វា ឋិតេ ទិស្វា ឯកោ យដ្ឋិលុទ្ទកោ ឯកប្បហារេនេវ ពន្ធិត្វា វធិ. តតោ បន ចវិត្វា ចិត្តបណ្ឌិតោ កោសម្ពិយំ បុរោហិតស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សម្ភូតបណ្ឌិតោ ឧត្តរបញ្ចាលរញ្ញោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តេ នាមគ្គហណទិវសតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ ជាតិំ អនុស្សរិំសុ. តេសុ សម្ភូតបណ្ឌិតោ និរន្តរំ សរិតុំ អសក្កោន្តោ ចតុត្ថំ ចណ្ឌាលជាតិមេវ អនុស្សរតិ, ចិត្តបណ្ឌិតោ បដិបាដិយា ចតស្សោបិ ជាតិយោ. សោ សោឡសវស្សកាលេ និក្ខមិត្វា ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឈានាភិញ្ញំ និព្ពត្តេត្វា ឈានសុខេន វីតិនាមេន្តោ វសិ. សម្ភូតបណ្ឌិតោបិ បិតុ អច្ចយេន ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា ឆត្តមង្គលទិវសេយេវ មហាជនមជ្ឈេ មង្គលគីតំ កត្វា ឧទានវសេន ទ្វេ គាថា អភាសិ. តំ សុត្វា ‘‘អម្ហាកំ រញ្ញោ មង្គលគីត’’ន្តិ ឱរោធាបិ គន្ធព្ពាបិ តមេវ គីតំ គាយន្តិ. អនុក្កមេនេវ ‘‘រញ្ញោ បិយគីត’’ន្តិ សព្ពេបិ នគរវាសិនោ មនុស្សា តមេវ គាយន្តិ.

ចិត្តបណ្ឌិតោបិ ហិមវន្តបទេសេ វសន្តោយេវ ‘‘កិំ នុ ខោ មម ភាតិកេន សម្ភូតេន ឆត្តំ លទ្ធំ, ឧទាហុ ន វា’’តិ ឧបធារេន្តោ លទ្ធភាវំ ញត្វា ‘‘នវរជ្ជំ តាវ ឥទានិ គន្ត្វាបិ ពោធេតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, មហល្លកកាលេ នំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ កថេត្វា បព្ពាជេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បណ្ណាស វស្សានិ អគន្ត្វា រញ្ញោ បុត្តធីតាហិ វឌ្ឍិតកាលេ ឥទ្ធិយា គន្ត្វា ឧយ្យានេ ឱតរិត្វា មង្គលសិលាបដ្ដេ សុវណ្ណបដិមា វិយ និសីទិ. តស្មិំ ខណេ ឯកោ ទារកោ តំ គីតំ គាយន្តោ ទារូនិ ឧទ្ធរតិ. ចិត្តបណ្ឌិតោ តំ បក្កោសិ. សោ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ អាហ – ‘‘ត្វំ បាតោវ បដ្ឋាយ ឥមមេវ គីតំ គាយសិ, កិំ អញ្ញំ ន ជានាសី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, អញ្ញានិបិ ពហូនិ ជានាមិ, ឥមានិ បន ទ្វេ រញ្ញោ បិយគីតានិ, តស្មា ឥមានេវ គាយាមី’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន រញ្ញោ គីតស្ស បដិគីតំ គាយន្តោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘សក្ខិស្សសិ បន ត្វំ បដិគីតំ គាយិតុ’’ន្តិ? ‘‘ជានន្តោ សក្ខិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ត្វំ រញ្ញា ទ្វីសុ គីតេសុ គាយិតេសុ ឥទំ តតិយំ កត្វា គាយស្សូ’’តិ គីតំទត្វា ‘‘គន្ត្វា រញ្ញោ សន្តិកេ គាយិស្សសិ, រាជា តេ បសីទិត្វា មហន្តំ ឥស្សរិយំ ទស្សតី’’តិ ឧយ្យោជេសិ.

សោ សីឃំ មាតុ សន្តិកំ គន្ត្វា អត្តានំ អលង្ការាបេត្វា រាជទ្វារំ គន្ត្វា ‘‘ឯកោ កិរ ទារកោ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ បដិគីតំ គាយិស្សតី’’តិ រញ្ញោ អារោចាបេត្វា ‘‘អាគច្ឆតូ’’តិ វុត្តេ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ត្វំ កិរ, តាត, បដិគីតំ គាយិស្សសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘អាម, ទេវ, សព្ពំ រាជបរិសំ សន្និបាតេថា’’តិ សន្និបតិតាយ បរិសាយ រាជានំ អាហ ‘‘តុម្ហេ តាវ, ទេវ, តុម្ហាកំ គីតំ គាយថ, អថាហំ បដិគីតំ គាយិស្សាមី’’តិ. រាជា គាថាទ្វយមាហ –

២៤. ‘‘សព្ពំ នរានំ សផលំ សុចិណ្ណំ, ន កម្មុនា កិញ្ចន មោឃមត្ថិ;

បស្សាមិ សម្ភូតំ មហានុភាវំ, សកម្មុនា បុញ្ញផលូបបន្នំ.

២៥. ‘‘សព្ពំ នរានំ សផលំ សុចិណ្ណំ, ន កម្មុនា កិញ្ចន មោឃមត្ថិ;

កច្ចិន្នុ ចិត្តស្សបិ ឯវមេវំ, ឥទ្ធោ មនោ តស្ស យថាបិ មយ្ហ’’ន្តិ.

តត្ថ ន កម្មុនា កិញ្ចន មោឃមត្ថីតិ សុកតទុក្កដេសុ កម្មេសុ កិញ្ចន ឯកកម្មម្បិ មោឃំ នាម នត្ថិ, និប្ផលំ ន ហោតិ, វិបាកំ ទត្វាវ នស្សតីតិ អបរាបរិយវេទនីយកម្មំ សន្ធាយាហ. សម្ភូតន្តិ អត្តានំ វទតិ, បស្សាមហំ អាយស្មន្តំ សម្ភូតំ សកេន កម្មេន បុញ្ញផលូបបន្នំ, សកម្មំ និស្សាយ បុញ្ញផលេន ឧបបន្នំ តំ បស្សាមីតិ អត្ថោ. កច្ចិន្នុ ចិត្តស្សបីតិ មយញ្ហិ ទ្វេបិ ជនា ឯកតោ ហុត្វា ន ចិរំ សីលំ រក្ខិម្ហ, អហំ តាវ តស្ស ផលេន មហន្តំ យសំ បត្តោ, កច្ចិ នុ ខោ មេ ភាតិកស្ស ចិត្តស្សបិ ឯវមេវ មនោ ឥទ្ធោ សមិទ្ធោតិ.

តស្ស គីតាវសានេ ទារកោ គាយន្តោ តតិយំ គាថមាហ –

២៦. ‘‘សព្ពំ នរានំ សផលំ សុចិណ្ណំ, ន កម្មុនា កិញ្ចន មោឃមត្ថិ;

ចិត្តម្បិ ជានាហិ តថេវ ទេវ, ឥទ្ធោ មនោ តស្ស យថាបិ តុយ្ហ’’ន្តិ.

តំ សុត្វា រាជា ចតុត្ថំ គាថមាហ –

២៧. ‘‘ភវំ នុ ចិត្តោ សុតមញ្ញតោ តេ, ឧទាហុ តេ កោចិ នំ ឯតទក្ខា;

គាថា សុគីតា ន មមត្ថិ កង្ខា, ទទាមិ តេ គាមវរំ សតញ្ចា’’តិ.

តត្ថ សុតមញ្ញតោ តេតិ អហំ សម្ភូតស្ស ភាតា ចិត្តោ នាមាតិ វទន្តស្ស ចិត្តស្សេវ នុ តេ សន្តិកា សុតន្តិ អត្ថោ. កោចិ នន្តិ ឧទាហុ មយា សម្ភូតស្ស រញ្ញោ ភាតា ចិត្តោ ទិដ្ឋោតិ កោចិ តេ ឯតមត្ថំ អាចិក្ខិ. សុគីតាតិ សព្ពថាបិ អយំ គាថា សុគីតា, នត្ថេត្ថ មម កង្ខា. គាមវរំ សតញ្ចាតិ គាមវរានំ តេ សតំ ទទាមីតិ វទតិ.

តតោ ទារកោ បញ្ចមំ គាថមាហ –

២៨. ‘‘ន ចាហំ ចិត្តោ សុតមញ្ញតោ មេ, ឥសី ច មេ ឯតមត្ថំ អសំសិ;

គន្ត្វាន រញ្ញោ បដិគាហិ គាថំ, អបិ តេ វរំ អត្តមនោ ទទេយ្យា’’តិ.

តត្ថ ឯតមត្ថន្តិ តុម្ហាកំ ឧយ្យានេ និសិន្នោ ឯកោ ឥសិ មយ្ហំ ឯតមត្ថំ អាចិក្ខិ.

តំ សុត្វា រាជា ‘‘សោ មម ភាតា ចិត្តោ ភវិស្សតិ, ឥទានេវ នំ គន្ត្វា បស្សិស្សាមី’’តិ បុរិសេ អាណាបេន្តោ គាថាទ្វយមាហ –

២៩. ‘‘យោជេន្តុ វេ រាជរថេ, សុកតេ ចិត្តសិព្ពនេ;

កច្ឆំ នាគានំ ពន្ធថ, គីវេយ្យំ បដិមុញ្ចថ.

៣០. ‘‘អាហញ្ញន្តុ ភេរិមុទិង្គសង្ខេ, សីឃានិ យានានិ ច យោជយន្តុ;

អជ្ជេវហំ អស្សមំ តំ គមិស្សំ, យត្ថេវ ទក្ខិស្សមិសិំ និសិន្ន’’ន្តិ.

តត្ថ អាហញ្ញន្តូតិ អាហនន្តុ. អស្សមំ តន្តិ តំ អស្សមំ.

សោ ឯវំ វត្វា រថំ អភិរុយ្ហ សីឃំ គន្ត្វា ឧយ្យានទ្វារេ រថំ ឋបេត្វា ចិត្តបណ្ឌិតំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ តុដ្ឋមានសោ អដ្ឋមំ គាថមាហ –

៣១. ‘‘សុលទ្ធលាភោ វត មេ អហោសិ, គាថា សុគីតា បរិសាយ មជ្ឈេ;

ស្វាហំ ឥសិំ សីលវតូបបន្នំ, ទិស្វា បតីតោ សុមនោហមស្មី’’តិ.

តស្សត្ថោ – សុលទ្ធលាភោ វត មយ្ហំ ឆត្តមង្គលទិវសេ បរិសាយ មជ្ឈេ គីតគាថា សុគីតាវ អហោសិ, ស្វាហំ អជ្ជ សីលវតសម្បន្នំ ឥសិំ ទិស្វា បីតិសោមនស្សប្បត្តោ ជាតោតិ.

សោ ចិត្តបណ្ឌិតស្ស ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ សោមនស្សប្បត្តោ ‘‘ភាតិកស្ស មេ បល្លង្កំ អត្ថរថា’’តិអាទីនិ អាណាបេន្តោ នវមំ គាថមាហ –

៣២. ‘‘អាសនំ ឧទកំ បជ្ជំ, បដិគ្គណ្ហាតុ នោ ភវំ;

អគ្ឃេ ភវន្តំ បុច្ឆាម, អគ្ឃំ កុរុតុ នោ ភវ’’ន្តិ.

តត្ថ អគ្ឃេតិ អតិថិនោ ទាតព្ពយុត្តកស្មិំ អគ្ឃេ ភវន្តំ អាបុច្ឆាម. កុរុតុ នោតិ ឥមំ នោ អគ្ឃំ ភវំ បដិគ្គណ្ហាតុ.

ឯវំ មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា រជ្ជំ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទេន្តោ ឥតរំ គាថមាហ –

៣៣. ‘‘រម្មញ្ច តេ អាវសថំ ករោន្តុ, នារីគណេហិ បរិចារយស្សុ;

ករោហិ ឱកាសមនុគ្គហាយ, ឧភោបិមំ ឥស្សរិយំ ករោមា’’តិ.

តត្ថ ឥមំ ឥស្សរិយន្តិ កបិលរដ្ឋេ ឧត្តរបញ្ចាលនគរេ រជ្ជំ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទ្វេបិ ជនា ករោម អនុភវាម.

តស្ស តំ វចនំ សុត្វា ចិត្តបណ្ឌិតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឆ គាថា អភាសិ –

៣៤. ‘‘ទិស្វា ផលំ ទុច្ចរិតស្ស រាជ, អត្ថោ សុចិណ្ណស្ស មហាវិបាកំ;

អត្តានមេវ បដិសំយមិស្សំ, ន បត្ថយេ បុត្ត បសុំ ធនំ វា.

៣៥. ‘‘ទសេវិមា វស្សទសា, មច្ចានំ ឥធ ជីវិតំ;

អបត្តញ្ញេវ តំ ឱធិំ, នឡោ ឆិន្នោវ សុស្សតិ.

៣៦. ‘‘តត្ថ កា នន្ទិ កា ខិឌ្ឌា, កា រតី កា ធនេសនា;

កិំ មេ បុត្តេហិ ទារេហិ, រាជ មុត្តោស្មិ ពន្ធនា.

៣៧. ‘‘សោហំ ឯវំ បជានាមិ, មច្ចុ មេ នប្បមជ្ជតិ;

អន្តកេនាធិបន្នស្ស, កា រតី កា ធនេសនា.

៣៨. ‘‘ជាតិ នរានំ អធមា ជនិន្ទ, ចណ្ឌាលយោនិ ទ្វិបទាកនិដ្ឋា;

សកេហិ កម្មេហិ សុបាបកេហិ, ចណ្ឌាលគព្ភេ អវសិម្ហ បុព្ពេ.

៣៩. ‘‘ចណ្ឌាលាហុម្ហ អវន្តីសុ, មិគា នេរញ្ជរំ បតិ;

ឧក្កុសា នម្មទាតីរេ, ត្យជ្ជ ព្រាហ្មណខត្តិយា’’តិ.

តត្ថ ទុច្ចរិតស្សាតិ មហារាជ, ត្វំ សុចរិតស្សេវ ផលំ ជានាសិ, អហំ បន ទុច្ចរិតស្សបិ ផលំ បស្សាមិយេវ. មយញ្ហិ ឧភោ ទុច្ចរិតស្ស ផលេន ឥតោ ចតុត្ថេ អត្តភាវេ ចណ្ឌាលយោនិយំ និព្ពត្តា. តត្ថ ន ចិរំ សីលំ រក្ខិត្វា តស្ស ផលេន ត្វំ ខត្តិយកុលេ និព្ពត្តោ, អហំ ព្រាហ្មណកុលេ, ឯវាហំ ទុច្ចរិតស្ស ច ផលំ សុចិណ្ណស្ស ច មហាវិបាកំ ទិស្វា អត្តានមេវ សីលសំយមេន បដិសំយមិស្សំ, បុត្តំ វា បសុំ វា ធនំ វា ន បត្ថេមិ.