១៤. បកិណ្ណកនិបាតោ

[៤៨៤] ១. សាលិកេទារជាតកវណ្ណនា

សម្បន្នំ សាលិកេទារន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មាតុបោសកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ សាមជាតកេ (ជា. ២.២២.២៩៦ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. សត្ថា បន តំ ភិក្ខុំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ គិហី បោសេសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘កិំ តេ ហោន្តី’’តិ វត្វា ‘‘មាតាបិតរោ មេ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ ភិក្ខុ, បោរាណកបណ្ឌិតា តិរច្ឆានា ហុត្វា សុវយោនិយំ និព្ពត្តិត្វាបិ ជិណ្ណេ មាតាបិតរោ កុលាវកេ និបជ្ជាបេត្វា មុខតុណ្ឌកេន គោចរំ អាហរិត្វា បោសេសុ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ រាជគហេ មគធរាជា នាម រជ្ជំ ការេសិ. តទា នគរតោ បុព្ពុត្តរទិសាយ សាលិទ្ទិយោ នាម ព្រាហ្មណគាមោ អហោសិ. តស្ស បុព្ពុត្តរទិសាយ មគធខេត្តំ អត្ថិ, តត្ថ កោសិយគោត្តោ នាម សាលិទ្ទិយវាសី ព្រាហ្មណោ សហស្សករីសមត្តំ ខេត្តំ គហេត្វា សាលិំ វបាបេសិ. ឧដ្ឋិតេ ច បន សស្សេ វតិំ ថិរំ ការេត្វា កស្សចិ បណ្ណាសករីសមត្តំ, កស្សចិ សដ្ឋិករីសមត្តន្តិ ឯវំ បញ្ចសតករីសមត្តំ ខេត្តំ អត្តនោ បុរិសានំយេវ អារក្ខណត្ថាយ ទត្វា សេសំ បញ្ចសតករីសមត្តំ ខេត្តំ ភតិំ កត្វា ឯកស្ស ភតកស្ស អទាសិ. សោ តត្ថ កុដិំ កត្វា រត្តិន្ទិវំ វសតិ. ខេត្តស្ស បន បុព្ពុត្តរទិសាភាគេ ឯកស្មិំ សានុបព្ពតេ មហន្តំ សិម្ពលិវនំ អត្ថិ, តត្ថ អនេកានិ សុវសតានិ វសន្តិ. តទា ពោធិសត្តោ តស្មិំ សុវសង្ឃេ សុវរញ្ញោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ វយប្បត្តោ អភិរូបោ ថាមសម្បន្នោ សកដនាភិបមាណសរីរោ អហោសិ. អថស្ស បិតា មហល្លកកាលេ ‘‘អហំ ឥទានិ ទូរំ គន្តុំ ន សក្កោមិ, ត្វំ ឥមំ គណំ បរិហរា’’តិ គណំ និយ្យាទេសិ. សោ បុនទិវសតោ បដ្ឋាយ មាតាបិតូនំ គោចរត្ថាយ គន្តុំ នាទាសិ, សុវគណំ បរិហរន្តោ ហិមវន្តំ គន្ត្វា សយំជាតសាលិវនេ យាវទត្ថំ សាលិំ ខាទិត្វា អាគមនកាលេ មាតាបិតូនំ បហោនកំ គោចរំ អាហរិត្វា មាតាបិតរោ បោសេសិ.

អថស្ស ឯកទិវសំ សុវា អារោចេសុំ ‘‘បុព្ពេ ឥមស្មិំ កាលេ មគធខេត្តេ សាលិ បច្ចតិ, ឥទានិ កិំ នុ ខោ ជាត’’ន្តិ? ‘‘តេន ហិ ជានាថា’’តិ ទ្វេ សុវេ បហិណិំសុ. តេ គន្ត្វា មគធខេត្តេ ឱតរន្តា តស្ស ភតិយា រក្ខណបុរិសស្ស ខេត្តេ ឱតរិត្វា សាលិំ ខាទិត្វា ឯកំ សាលិសីសំ អាទាយ សិម្ពលិវនំ គន្ត្វា សាលិសីសំ មហាសត្តស្ស បាទមូលេ ឋបេត្វា ‘‘តត្ថ ឯវរូបោ សាលី’’តិ វទិំសុ. សោ បុនទិវសេ សុវគណបរិវុតោ តត្ថ គន្ត្វា តស្មិំ ភតកស្ស ខេត្តេ ឱតរិ. សោ បន បុរិសោ សុវេ សាលិំ ខាទន្តេ ទិស្វា ឥតោ ចិតោ ច ធាវិត្វា វារេន្តោបិ វារេតុំ ន សក្កោតិ. សេសា សុវា យាវទត្ថំ សាលិំ ខាទិត្វា តុច្ឆមុខាវ គច្ឆន្តិ. សុវរាជា បន ពហូនិ សាលិសីសានិ ឯកតោ កត្វា តេហិ បរិវុតោ ហុត្វា អាហរិត្វា មាតាបិតូនំ ទេតិ. សុវា បុនទិវសតោ បដ្ឋាយ តត្ថេវ សាលិំ ខាទិំសុ. អថ សោ បុរិសោ ‘‘សចេ ឥមេ អញ្ញំ កតិបាហំ ឯវំ ខាទិស្សន្តិ, កិញ្ចិ ន ភវិស្សតិ, ព្រាហ្មណោ សាលិំ អគ្ឃាបេត្វា មយ្ហំ ឥណំ ករិស្សតិ, គន្ត្វា តស្ស អារោចេស្សាមី’’តិ សាលិមុដ្ឋិនា សទ្ធិំ តថារូបំ បណ្ណាការំ គហេត្វា សាលិទ្ទិយគាមំ គន្ត្វា ព្រាហ្មណំ បស្សិត្វា វន្ទិត្វា បណ្ណាការំ ទត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ ‘‘កិំ, ភោ បុរិស, សម្បន្នំ សាលិខេត្ត’’ន្តិ បុដ្ឋោ ‘‘អាម, ព្រាហ្មណ, សម្បន្ន’’ន្តិ វត្វា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១. ‘‘សម្បន្នំ សាលិកេទារំ, សុវា ភុញ្ជន្តិ កោសិយ;

បដិវេទេមិ តេ ព្រហ្មេ, ន នេ វារេតុមុស្សហេ.

២. ‘‘ឯកោ ច តត្ថ សកុណោ, យោ នេសំ សព្ពសុន្ទរោ;

ភុត្វា សាលិំ យថាកាមំ, តុណ្ឌេនាទាយ គច្ឆតី’’តិ.

តត្ថ សម្បន្នន្តិ បរិបុណ្ណំ អវេកល្លំ. សាលិកេទារន្តិ សាលិខេត្តំ. សព្ពសុន្ទរោតិ សព្ពេហិ កោដ្ឋាសេហិ សុន្ទរោ រត្តតុណ្ឌោ ជិញ្ជុកសន្និភអក្ខិ រត្តបាទោ តីហិ រត្តរាជីហិ បរិក្ខិត្តគីវោ មហាមយូរបមាណោ សោ យាវទត្ថំ សាលិំ ខាទិត្វា អញ្ញំ តុណ្ឌេន គហេត្វា គច្ឆតីតិ.

ព្រាហ្មណោ តស្ស កថំ សុត្វា សុវរាជេ សិនេហំ ឧប្បាទេត្វា ខេត្តបាលំ បុច្ឆិ ‘‘អម្ភោ បុរិស, បាសំ ឱឌ្ឌេតុំ ជានាសី’’តិ? ‘‘អាម, ជានាមី’’តិ. អថ នំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ –

៣. ‘‘ឱឌ្ឌេន្តុ វាលបាសានិ, យថា ពជ្ឈេថ សោ ទិជោ;

ជីវញ្ច នំ គហេត្វាន, អានយេហិ មមន្តិកេ’’តិ.

តត្ថ ឱឌ្ឌេន្តូតិ ឱឌ្ឌយន្តុ. វាលបាសានីតិ អស្សវាលាទិរជ្ជុមយបាសានិ. ជីវញ្ច នន្តិ ជីវន្តំ ឯវ នំ. អានយេហីតិ អានេហិ.

តំ សុត្វា ខេត្តបាលោ សាលិំ អគ្ឃាបេត្វា ឥណស្ស អកតភាវេន តុដ្ឋោ គន្ត្វា អស្សវាលេ វដ្ដេត្វា ‘‘អជ្ជ ឥមស្មិំ ឋានេ ឱតរិស្សតី’’តិ សុវរញ្ញោ ឱតរណដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា បុនទិវសេ បាតោវ ចាដិបមាណំ បញ្ជរំ កត្វា បាសញ្ច ឱឌ្ឌេត្វា សុវានំ អាគមនំ ឱលោកេន្តោ កុដិយំ និសីទិ. សុវរាជាបិ សុវគណបរិវុតោ អាគន្ត្វា អលោលុប្បចារតាយ ហិយ្យោ ខាទិតដ្ឋានេ ឱឌ្ឌិតបាសេ បាទំ បវេសន្តោវ ឱតរិ. សោ អត្តនោ ពទ្ធភាវំ ញត្វា ចិន្តេសិ ‘‘សចាហំ ឥទានេវ ពទ្ធរវំ រវិស្សាមិ, ញាតកាមេ ភយតជ្ជិតា គោចរំ អគ្គហេត្វាវ បលាយិស្សន្តិ, យាវ ឯតេសំ គោចរគ្គហណំ, តាវ អធិវាសេស្សាមី’’តិ. សោ តេសំ សុហិតភាវំ ញត្វា មរណភយតជ្ជិតោ ហុត្វា តិក្ខត្តុំ ពទ្ធរវំ រវិ. អថ សព្ពេ តេ សុវា បលាយិំសុ. សុវរាជា ‘‘ឯត្តកេសុ មេ ញាតកេសុ និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តោ ឯកោបិ នត្ថិ, កិំ នុ ខោ មយា បាបំ កត’’ន្តិ វិលបន្តោ គាថមាហ –

៤. ‘‘ឯតេ ភុត្វា បិវិត្វា ច, បក្កមន្តិ វិហង្គមា;

ឯកោ ពទ្ធោស្មិ បាសេន, កិំ បាបំ បកតំ មយា’’តិ.

ខេត្តបាលោ សុវរាជស្ស ពទ្ធរវំ សុវានញ្ច អាកាសេ បក្ខន្ទនសទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ’’តិ កុដិយា ឱរុយ្ហ បាសាដ្ឋានំ គន្ត្វា សុវរាជានំ ទិស្វា ‘‘យស្សេវ មេ បាសោ ឱឌ្ឌិតោ, ស្វេវ ពទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋមានសោ សុវរាជានំ បាសតោ មោចេត្វា ទ្វេ បាទេ ឯកតោ ពន្ធិត្វា ទឡ្ហំ អាទាយ សាលិទ្ទិយគាមំ គន្ត្វា សុវរាជំ ព្រាហ្មណស្ស អទាសិ. ព្រាហ្មណោ ពលវសិនេហេន មហាសត្តំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ ទឡ្ហំ គហេត្វា អង្កេ និសីទាបេត្វា តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៥. ‘‘ឧទរំ នូន អញ្ញេសំ, សុវ អច្ចោទរំ តវ;

ភុត្វា សាលិំ យថាកាមំ, តុណ្ឌេនាទាយ គច្ឆសិ.

៦. ‘‘កោដ្ឋំ នុ តត្ថ បូរេសិ, សុវ វេរំ នុ តេ មយា;

បុដ្ឋោ មេ សម្ម អក្ខាហិ, កុហិំ សាលិំ និទាហសី’’តិ.

តត្ថ ឧទរំ នូនាតិ អញ្ញេសំ ឧទរំ ឧទរមេវ មញ្ញេ, តវ ឧទរំ បន អតិឧទរំ. តត្ថាតិ តស្មិំ សិម្ពលិវនេ. បូរេសីតិ វស្សារត្តត្ថាយ បូរេសិ. និទាហសីតិ និធានំ កត្វា ឋបេសិ, ‘‘និធីយសី’’តិបិ បាឋោ.

តំ សុត្វា សុវរាជា មធុរាយ មនុស្សភាសាយ សត្តមំ គាថមាហ –

៧. ‘‘ន មេ វេរំ តយា សទ្ធិំ, កោដ្ឋោ មយ្ហំ ន វិជ្ជតិ;

ឥណំ មុញ្ចាមិណំ ទម្មិ, សម្បត្តោ កោដសិម្ពលិំ;

និធិម្បិ តត្ថ និទហាមិ, ឯវំ ជានាហិ កោសិយា’’តិ.

តត្ថ ឥណំ មុញ្ចាមិណំ ទម្មីតិ តវ សាលិំ ហរិត្វា ឥណំ មុញ្ចាមិ ចេវ ទម្មិ ចាតិ វទតិ. និធិម្បីតិ ឯកំ តត្ថ សិម្ពលិវនេ អនុគាមិកនិធិម្បិ និទហាមិ.

អថ នំ ព្រាហ្មណោ បុច្ឆិ –

៨. ‘‘កីទិសំ តេ ឥណទានំ, ឥណមោក្ខោ ច កីទិសោ;

និធិនិធានមក្ខាហិ, អថ បាសា បមោក្ខសី’’តិ.

តត្ថ ឥណទានន្តិ ឥណស្ស ទានំ. និធិនិធានន្តិ និធិនោ និធានំ.

ឯវំ ព្រាហ្មណេន បុដ្ឋោ សុវរាជា តស្ស ព្យាករោន្តោ ចតស្សោ គាថា អភាសិ –

៩. ‘‘អជាតបក្ខា តរុណា, បុត្តកា មយ្ហ កោសិយ;

តេ មំ ភតា ភរិស្សន្តិ, តស្មា តេសំ ឥណំ ទទេ.

១០. ‘‘មាតា បិតា ច មេ វុទ្ធា, ជិណ្ណកា គតយោព្ពនា;

តេសំ តុណ្ឌេន ហាតូន, មុញ្ចេ បុព្ពកតំ ឥណំ.

១១. ‘‘អញ្ញេបិ តត្ថ សកុណា, ខីណបក្ខា សុទុព្ពលា;

តេសំ បុញ្ញត្ថិកោ ទម្មិ, តំ និធិំ អាហុ បណ្ឌិតា.

១២. ‘‘ឦទិសំ មេ ឥណទានំ, ឥណមោក្ខោ ច ឦទិសោ;

និធិនិធានមក្ខាមិ, ឯវំ ជានាហិ កោសិយា’’តិ.

តត្ថ ហាតូនាតិ ហរិត្វា. តំ និធិន្តិ តំ បុញ្ញកម្មំ បណ្ឌិតា អនុគាមិកនិធិំ នាម កថេន្តិ. និធិនិធានន្តិ និធិនោ និធានំ, ‘‘និធាននិធិ’’ន្តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ.

ព្រាហ្មណោ មហាសត្តស្ស ធម្មកថំ សុត្វា បសន្នចិត្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ.

១៣. ‘‘ភទ្ទកោ វតយំ បក្ខី, ទិជោ បរមធម្មិកោ;

ឯកច្ចេសុ មនុស្សេសុ, អយំ ធម្មោ ន វិជ្ជតិ.

១៤. ‘‘ភុញ្ជ សាលិំ យថាកាមំ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភិ;

បុនាបិ សុវ បស្សេមុ, បិយំ មេ តវ ទស្សន’’ន្តិ.

តត្ថ ភុញ្ជ សាលិន្តិ ឥតោ បដ្ឋាយ និព្ភយោ ហុត្វា ភុញ្ជាតិ ករីសសហស្សម្បិ តស្សេវ និយ្យាទេន្តោ ឯវមាហ. បស្សេមូតិ អត្តនោ រុចិយា អាគតំ អញ្ញេសុបិ ទិវសេសុ តំ បស្សេយ្យាមាតិ.

ឯវំ ព្រាហ្មណោ មហាសត្តំ យាចិត្វា បិយបុត្តំ វិយ មុទុចិត្តេន ឱលោកេន្តោ បាទតោ ពន្ធនំ មោចេត្វា សតបាកតេលេន បាទេ មក្ខេត្វា ភទ្ទបីឋេ និសីទាបេត្វា កញ្ចនតដ្ដកេ មធុលាជេ ខាទាបេត្វា សក្ខរោទកំ បាយេសិ. អថស្ស សុវរាជា ‘‘អប្បមត្តោ ហោហិ, ព្រាហ្មណា’’តិ វត្វា ឱវាទំ ទេន្តោ អាហ –

១៥. ‘‘ភុត្តញ្ច បីតញ្ច តវស្សមម្ហិ, រតី ច នោ កោសិយ តេ សកាសេ;

និក្ខិត្តទណ្ឌេសុ ទទាហិ ទានំ, ជិណ្ណេ ច មាតាបិតរោ ភរស្សូ’’តិ.

តត្ថ តវស្សមម្ហីតិ តវ និវេសនេ. រតីតិ អភិរតិ.

តំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ តុដ្ឋមានសោ ឧទានំ ឧទានេន្តោ គាថមាហ –

១៦. ‘‘លក្ខី វត មេ ឧទបាទិ អជ្ជ, យោ អទ្ទសាសិំ បវរំ ទិជានំ;

សុវស្ស សុត្វាន សុភាសិតានិ, កាហាមិ បុញ្ញានិ អនប្បកានី’’តិ.

តត្ថ លក្ខីតិ សិរីបិ បុញ្ញម្បិ បញ្ញាបិ.

មហាសត្តោ ព្រាហ្មណេន អត្តនោ ទិន្នំ ករីសសហស្សមត្តំ បដិក្ខិបិត្វា អដ្ឋករីសមេវ គណ្ហិ. ព្រាហ្មណោ ថម្ភេ និខនិត្វា តស្ស ខេត្តំ និយ្យាទេត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា ខមាបេត្វា ‘‘គច្ឆ សាមិ, អស្សុមុខេ រោទមានេ មាតាបិតរោ អស្សាសេហី’’តិ វត្វា តំ ឧយ្យោជេសិ. សោ តុដ្ឋមានសោ សាលិសីសំ អាទាយ គន្ត្វា មាតាបិតូនំ បុរតោ និក្ខិបិត្វា ‘‘អម្មតាតា, ឧដ្ឋេថា’’តិ អាហ. តេ អស្សុមុខា រោទមានា ឧដ្ឋហិំសុ, តាវទេវ សុវគណា សន្និបតិត្វា ‘‘កថំ មុត្តោសិ, ទេវា’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ តេសំ សព្ពំ វិត្ថារតោ កថេសិ. កោសិយោបិ សុវរញ្ញោ ឱវាទំ សុត្វា តតោ បដ្ឋាយ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណានំ មហាទានំ បដ្ឋបេសិ. តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា ឱសានគាថមាហ –

១៧. ‘‘សោ កោសិយោ អត្តមនោ ឧទគ្គោ, អន្នញ្ច បានញ្ចភិសង្ខរិត្វា;

អន្នេន បានេន បសន្នចិត្តោ, សន្តប្បយិ សមណព្រាហ្មណេ ចា’’តិ.

តត្ថ សន្តប្បយីតិ គហិតគហិតានិ ភាជនានិ បូរេន្តោ សន្តប្បេសីតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ឯវំ ភិក្ខុ មាតាបិតូនំ បោសនំ នាម បណ្ឌិតានំ វំសោ’’តិ វត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តទា សុវគណា ពុទ្ធបរិសា អហេសុំ, មាតាបិតរោ មហារាជកុលានិ, ខេត្តបាលោ ឆន្នោ, ព្រាហ្មណោ អានន្ទោ, សុវរាជា បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

សាលិកេទារជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៤៨៥] ២. ចន្ទកិន្នរីជាតកវណ្ណនា

ឧបនីយតិទំ មញ្ញេតិ ឥទំ សត្ថា កបិលវត្ថុបុរំ ឧបនិស្សាយ និគ្រោធារាមេ វិហរន្តោ រាជនិវេសនេ រាហុលមាតរំ អារព្ភ កថេសិ. ឥទំ បន ជាតកំ ទូរេនិទានតោ បដ្ឋាយ កថេតព្ពំ. សា បនេសា និទានកថា យាវ លដ្ឋិវនេ ឧរុវេលកស្សបសីហនាទា អបណ្ណកជាតកេ កថិតា, តតោ បរំ យាវ កបិលវត្ថុគមនា វេស្សន្តរជាតកេ អាវិ ភវិស្សតិ. សត្ថា បន បិតុ និវេសនេ និសីទិត្វា អន្តរភត្តសមយេ មហាធម្មបាលជាតកំ (ជា. ១.១០.៩២ អាទយោ) កថេត្វា កតភត្តកិច្ចោ ‘‘រាហុលមាតុ និវេសនេ និសីទិត្វា តស្សា គុណំ វណ្ណេន្តោ ចន្ទកិន្នរីជាតកំ (ជា. ១.១៤.១៨ អាទយោ) កថេស្សាមី’’តិ រាជានំ បត្តំ គាហាបេត្វា ទ្វីហិ អគ្គសាវកេហិ សទ្ធិំ រាហុលមាតុ និវេសនដ្ឋានំ បាយាសិ. តទា តស្សា សម្មុខា ចត្តាលីសសហស្សនាដកិត្ថិយោ វសន្តិ តាសុ ខត្តិយកញ្ញានំយេវ នវុតិអធិកសហស្សំ. សា តថាគតស្ស អាគមនំ ញត្វា ‘‘សព្ពា កាសាវានេវ និវាសេន្តូ’’តិ តាសំ អារោចាបេសិ. តា តថា ករិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. អថ តា សព្ពាបិ ឯកប្បហារេនេវ វិរវិំសុ, មហាបរិទេវសទ្ទោ អហោសិ. រាហុលមាតាបិ បរិទេវិត្វា សោកំ វិនោទេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា រាជគតេន ពហុមានេន សគារវេន និសីទិ. រាជា តស្សា គុណកថំ អារភិ, ‘‘ភន្តេ, មម សុណ្ហា ‘តុម្ហេហិ កាសាវានិ និវត្ថានី’តិ សុត្វា កាសាវានេវ និវាសេសិ, ‘មាលាទីនិ បរិច្ចត្តានី’តិ សុត្វា មាលាទីនិ បរិច្ចជិ, ‘ភូមិយំ សយតី’តិ សុត្វា ភូមិសយនាវ ជាតា, តុម្ហាកំ បព្ពជិតកាលេ វិធវា ហុត្វា អញ្ញេហិ រាជូហិ បេសិតំ បណ្ណាការំ ន គណ្ហិ, ឯវំ តុម្ហេសុ អសំហីរចិត្តា ឯសា’’តិ នានប្បការេហិ តស្សា គុណកថំ កថេសិ. សត្ថា ‘‘អនច្ឆរិយំ, មហារាជ, យំ ឯសា ឥទានិ មម បច្ឆិមេ អត្តភាវេ មយិ សសិនេហា អសំហីរចិត្តា អនញ្ញនេយ្យា ភវេយ្យ. ឯសា តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តាបិ មយិ អសំហីរចិត្តា អនញ្ញនេយ្យា អហោសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ មហាសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ កិន្នរយោនិយំ និព្ពត្តិ, ចន្ទា នាមស្ស ភរិយា. តេ ឧភោបិ ចន្ទនាមកេ រជតបព្ពតេ វសិំសុ. តទា ពារាណសិរាជា អមច្ចានំ រជ្ជំ និយ្យាទេត្វា ទ្វេ កាសាយានិ និវាសេត្វា សន្នទ្ធបញ្ចាវុធោ ឯកកោវ ហិមវន្តំ បាវិសិ. សោ មិគមំសំ ខាទន្តោ ឯកំ ខុទ្ទកនទិំ អនុសញ្ចរន្តោ ឧទ្ធំ អភិរុហិ. ចន្ទបព្ពតវាសិនោ កិន្នរា វស្សារត្តសមយេ អនោតរិត្វា បព្ពតេយេវ វសន្តិ, និទាឃសមយេ ឱតរន្តិ. តទា ច សោ ចន្ទកិន្នរោ អត្តនោ ភរិយាយ សទ្ធិំ ឱតរិត្វា តេសុ តេសុ ឋានេសុ គន្ធេ វិលិម្បន្តោ បុប្ផរេណុំ ខាទន្តោ បុប្ផបដេ និវាសេន្តោ បារុបន្តោ លតាទោលាហិ កីឡន្តោ មធុរស្សរេន គាយន្តោ តំ ខុទ្ទកនទិំ បត្វា ឯកស្មិំ និវត្តនដ្ឋានេ ឱតរិត្វា ឧទកេ បុប្ផានិ វិកិរិត្វា ឧទកកីឡំ កីឡិត្វា បុប្ផបដេ និវាសេត្វា បារុបិត្វា រជតបដ្ដវណ្ណាយ វាលុកាយ បុប្ផាសនំ បញ្ញបេត្វា ឯកំ វេឡុ ទណ្ឌកំ គហេត្វា សយនេ និសីទិ. តតោ ចន្ទកិន្នរោ វេឡុំ វាទេន្តោ មធុរសទ្ទេន គាយិ. ចន្ទកិន្នរី មុទុហត្ថេ នាមេត្វា តស្ស អវិទូរេ ឋិតា នច្ចិ ចេវ គាយិ ច. សោ រាជា តេសំ សទ្ទំ សុត្វា បទសទ្ទំ អសាវេន្តោ សណិកំ គន្ត្វា បដិច្ឆន្នេ ឋត្វា តេ កិន្នរេ ទិស្វា កិន្នរិយា បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា ‘‘តំ កិន្នរំ វិជ្ឈិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា ឥមាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេស្សាមី’’តិ ឋត្វា ចន្ទកិន្នរំ វិជ្ឈិ. សោ វេទនាប្បត្តោ បរិទេវមានោ ចតស្សោ គាថា អភាសិ –

១៨. ‘‘ឧបនីយតិទំ មញ្ញេ, ចន្ទេ លោហិតមទ្ទនេ;

អជ្ជ ជហាមិ ជីវិតំ, បាណា មេ ចន្ទេ និរុជ្ឈន្តិ.

១៩. ‘‘ឱសីទិ មេ ទុក្ខំ ហទយំ, មេ ឌយ្ហតេ និតម្មាមិ;

តវ ចន្ទិយា សោចន្តិយា, ន នំ អញ្ញេហិ សោកេហិ.

២០. ‘‘តិណមិវ វនមិវ មិលាយាមិ, នទី អបរិបុណ្ណាវ សុស្សាមិ;

តវ ចន្ទិយា សោចន្តិយា, ន នំ អញ្ញេហិ សោកេហិ.

២១. ‘‘វស្សមិវ សរេ បាទេ, ឥមានិ អស្សូនិ វត្តរេ មយ្ហំ;

តវ ចន្ទិយា សោចន្តិយា, ន នំ អញ្ញេហិ សោកេហី’’តិ.

តត្ថ ឧបនីយតីតិ សន្តតិវិច្ឆេទំ ឧបនីយតិ. ឥទន្តិ ជីវិតំ. បាណា មេតិ ភទ្ទេ, ចន្ទេ មម ជីវិតបាណា និរុជ្ឈន្តិ. ឱសីទិ មេតិ ជីវិតំ មេ ឱសីទតិ. និតម្មាមីតិ អតិកិលមាមិ. តវ ចន្ទិយាតិ ឥទំ មម ទុក្ខំ, ន នំ អញ្ញេហិ សោកេហិ, អថ ខោ តវ ចន្ទិយា សោចន្តិយា សោកហេតុ យស្មា ត្វំ មម វិយោគេន សោចិស្សសិ, តស្មាតិ អត្ថោ. តិណមិវ វនមិវ មិលាយាមីតិ តត្តបាសាណេ ខិត្តតិណមិវ មូលឆិន្នវនមិវ មិលាយាមីតិ វទតិ. សរេ បាទេតិ យថា នាម បព្ពតបាទេ បតិតវស្សំ សរិត្វា អច្ឆិន្នធារំ វត្តតិ.

មហាសត្តោ ឥមាហិ ចតូហិ គាថាហិ បរិទេវិត្វា បុប្ផសយនេ និបន្នោវ សតិំ វិស្សជ្ជេត្វា បរិវត្តិ. រាជា បតិដ្ឋិតោវ. ឥតរា មហាសត្តេ បរិទេវន្តេ អត្តនោ រតិយា មត្តា ហុត្វា តស្ស វិទ្ធភាវំ ន ជានាតិ, វិសញ្ញំ បន នំ បរិវត្តិត្វា និបន្នំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ មេ បិយសាមិកស្ស ទុក្ខ’’ន្តិ ឧបធារេន្តី បហារមុខតោ បគ្ឃរន្តំ លោហិតំ ទិស្វា បិយសាមិកេ ឧប្បន្នំ ពលវសោកំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តី មហាសទ្ទេន បរិទេវិ. រាជា ‘‘កិន្នរោ មតោ ភវិស្សតី’’តិ និក្ខមិត្វា អត្តានំ ទស្សេសិ. ចន្ទា តំ ទិស្វា ‘‘ឥមិនា មេ ចោរេន បិយសាមិកោ វិទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ កម្បមានា បលាយិត្វា បព្ពតមត្ថកេ ឋត្វា រាជានំ បរិភាសន្តី បញ្ច គាថា អភាសិ –

២២. ‘‘បាបោ ខោសិ រាជបុត្ត, យោ មេ ឥច្ឆិតំ បតិំ វរាកិយា;

វិជ្ឈសិ វនមូលស្មិំ, សោយំ វិទ្ធោ ឆមា សេតិ.

២៣. ‘‘ឥមំ មយ្ហំ ហទយសោកំ, បដិមុញ្ចតុ រាជបុត្ត តវ មាតា;

យោ មយ្ហំ ហទយសោកោ, កិម្បុរិសំ អវេក្ខមានាយ.

២៤. ‘‘ឥមំ មយ្ហំ ហទយសោកំ, បដិមុញ្ចតុ រាជបុត្ត តវ ជាយា;

យោ មយ្ហំ ហទយសោកោ, កិម្បុរិសំ អវេក្ខមានាយ.

២៥. ‘‘មា ច បុត្តំ មា ច បតិំ, អទ្ទក្ខិ រាជបុត្ត តវ មាតា;

យោ កិម្បុរិសំ អវធិ, អទូសកំ មយ្ហ កាមា ហិ.

២៦. ‘‘មា ច បុត្តំ មា ច បតិំ, អទ្ទក្ខិ រាជបុត្ត តវ ជាយា;

យោ កិម្បុរិសំ អវធិ, អទូសកំ មយ្ហ កាមា ហី’’តិ.

តត្ថ វរាកិយាតិ កបណាយ. បដិមុញ្ចតូតិ បដិលភតុ ផុសតុ បាបុណាតុ. មយ្ហ កាមា ហីតិ មយ្ហំ កាមេន.

រាជា នំ បញ្ចហិ គាថាហិ បរិភាសិត្វា បព្ពតមត្ថកេ ឋិតំយេវ អស្សាសេន្តោ គាថមាហ –

២៧. ‘‘មា ត្វំ ចន្ទេ រោទិ មា សោបិ, វនតិមិរមត្តក្ខិ;

មម ត្វំ ហេហិសិ ភរិយា, រាជកុលេ បូជិតា នារីភី’’តិ.

តត្ថ ចន្ទេតិ មហាសត្តស្ស បរិទេវនកាលេ នាមស្ស សុតត្តា ឯវមាហ. វនតិមិរមត្តក្ខីតិ វនតិមិរបុប្ផសមានអក្ខិ. បូជិតា នារីភីតិ សោឡសន្នំ ឥត្ថិសហស្សានំ ជេដ្ឋិកា អគ្គមហេសី ហេស្សសិ.

ចន្ទា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ត្វំ កិំ មំ វទេសី’’តិ សីហនាទំ នទន្តី អនន្តរគាថមាហ –

២៨. ‘‘អបិ នូនហំ មរិស្សំ, នាហំ រាជបុត្ត តវ ហេស្សំ;

យោ កិម្បុរិសំ អវធិ, អទូសកំ មយ្ហ កាមា ហី’’តិ.

តត្ថ អបិ នូនហន្តិ អបិ ឯកំសេនេវ អហំ មរិស្សំ.

សោ តស្សា វចនំ សុត្វា និច្ឆន្ទរាគោ ហុត្វា ឥតរំ គាថមាហ –

២៩. ‘‘អបិ ភីរុកេ អបិ ជីវិតុកាមិកេ, កិម្បុរិសិ គច្ឆ ហិមវន្តំ;

តាលីសតគរភោជនា, អញ្ញេ តំ មិគា រមិស្សន្តី’’តិ.

តត្ថ អបិ ភីរុកេតិ ភីរុជាតិកេ. តាលីសតគរភោជនាតិ ត្វំ តាលីសបត្តតគរបត្តភោជនា មិគី, តស្មា អញ្ញេ តំ មិគា រមិស្សន្តិ, ន ត្វំ រាជកុលារហា, គច្ឆាតិ នំ អវច, វត្វា ច បន និរបេក្ខោ ហុត្វា បក្កាមិ.

សា តស្ស គតភាវំ ញត្វា ឱរុយ្ហ មហាសត្តំ អាលិង្គិត្វា បព្ពតមត្ថកំ អារោបេត្វា បព្ពតតលេ និបជ្ជាបេត្វា សីសមស្ស អត្តនោ ឩរូសុ កត្វា ពលវបរិទេវំ បរិទេវមានា ទ្វាទស គាថា អភាសិ –

៣០. ‘‘តេ បព្ពតា តា ច កន្ទរា, តា ច គិរិគុហាយោ តថេវ តិដ្ឋន្តិ;