១៣. តេរសកនិបាតោ

[៤៧៤] ១. អម្ពជាតកវណ្ណនា

អហាសិ មេ អម្ពផលានិ បុព្ពេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តំ អារព្ភ កថេសិ. ទេវទត្តោ ហិ ‘‘អហំ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមិ, មយ្ហំ សមណោ គោតមោ នេវ អាចរិយោ ន ឧបជ្ឈាយោ’’តិ អាចរិយំ បច្ចក្ខាយ ឈានបរិហីនោ សង្ឃំ ភិន្ទិត្វា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អាគច្ឆន្តោ ពហិជេតវនេ បថវិយា វិវរេ ទិន្នេ អវីចិំ បាវិសិ. តទា ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តោ អាចរិយំ បច្ចក្ខាយ មហាវិនាសំ បត្តោ, អវីចិមហានិរយេ និព្ពត្តោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ទេវទត្តោ អាចរិយំ បច្ចក្ខាយ មហាវិនាសំ បត្តោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ តស្ស បុរោហិតកុលំ អហិវាតរោគេន វិនស្សិ. ឯកោវ បុត្តោ ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វា បលាតោ. សោ តក្កសិលំ គន្ត្វា ទិសាបាមោក្ខស្សាចរិយស្ស សន្តិកេ តយោ វេទេ ច អវសេសសិប្បានិ ច ឧគ្គហេត្វា អាចរិយំ វន្ទិត្វា និក្ខន្តោ ‘‘ទេសចារិត្តំ ជានិស្សាមី’’តិ ចរន្តោ ឯកំ បច្ចន្តនគរំ បាបុណិ. តំ និស្សាយ មហាចណ្ឌាលគាមកោ អហោសិ. តទា ពោធិសត្តោ តស្មិំ គាមេ បដិវសតិ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ អកាលេ ផលំ គណ្ហាបនមន្តំ ជានាតិ. សោ បាតោវ វុដ្ឋាយ កាជំ អាទាយ តតោ គាមា និក្ខិមិត្វា អរញ្ញេ ឯកំ អម្ពរុក្ខំ ឧបសង្កមិត្វា សត្តបទមត្ថកេ ឋិតោ តំ មន្តំ បរិវត្តេត្វា អម្ពរុក្ខំ ឯកេន ឧទកបសតេន បហរតិ. រុក្ខតោ តង្ខណញ្ញេវ បុរាណបណ្ណានិ បតន្តិ, នវានិ ឧដ្ឋហន្តិ, បុប្ផានិ បុប្ផិត្វា បតន្តិ, អម្ពផលានិ ឧដ្ឋាយ មុហុត្តេនេវ បច្ចិត្វា មធុរានិ ឱជវន្តានិ ទិព្ពរសសទិសានិ ហុត្វា រុក្ខតោ បតន្តិ. មហាសត្តោ តានិ ឧច្ចិនិត្វា យាវទត្ថំ ខាទិត្វា កាជំ បូរាបេត្វា គេហំ គន្ត្វា តានិ វិក្កិណិត្វា បុត្តទារំ បោសេសិ.

សោ ព្រាហ្មណកុមារោ មហាសត្តំ អកាលេ អម្ពបក្កានិ អាហរិត្វា វិក្កិណន្តំ ទិស្វា ‘‘និស្សំសយេន តេហិ មន្តពលេន ឧប្បន្នេហិ ភវិតព្ពំ, ឥមំ បុរិសំ និស្សាយ ឥទំ អនគ្ឃមន្តំ លភិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា មហាសត្តស្ស អម្ពានិ អាហរណនិយាមំ បរិគ្គណ្ហន្តោ តថតោ ញត្វា តស្មិំ អរញ្ញតោ អនាគតេយេវ តស្ស គេហំ គន្ត្វា អជានន្តោ វិយ ហុត្វា តស្ស ភរិយំ ‘‘កុហិំ អយ្យោ, អាចរិយោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អរញ្ញំ គតោ’’តិ វុត្តេ តំ អាគតំ អាគមយមានោវ ឋត្វា អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ហត្ថតោ បច្ឆិំ គហេត្វា អាហរិត្វា គេហេ ឋបេសិ. មហាសត្តោ តំ ឱលោកេត្វា ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, អយំ មាណវោ មន្តត្ថាយ អាគតោ, តស្ស ហត្ថេ មន្តោ នស្សតិ, អសប្បុរិសោ ឯសោ’’តិ. មាណវោបិ ‘‘អហំ ឥមំ មន្តំ អាចរិយស្ស ឧបការកោ ហុត្វា លភិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តតោ បដ្ឋាយ តស្ស គេហេ សព្ពកិច្ចានិ ករោតិ. ទារូនិ អាហរតិ, វីហិំ កោដ្ដេតិ, ភត្តំ បចតិ, ទន្តកដ្ឋមុខធោវនាទីនិ ទេតិ, បាទំ ធោវតិ.

ឯកទិវសំ មហាសត្តេន ‘‘តាត មាណវ, មញ្ចបាទានំ មេ ឧបធានំ ទេហី’’តិ វុត្តេ អញ្ញំ អបស្សិត្វា សព្ពរត្តិំ ឩរុម្ហិ ឋបេត្វា និសីទិ. អបរភាគេ មហាសត្តស្ស ភរិយា បុត្តំ វិជាយិ. តស្សា បសូតិកាលេ បរិកម្មំ សព្ពមកាសិ. សា ឯកទិវសំ មហាសត្តំ អាហ ‘‘សាមិ, អយំ មាណវោ ជាតិសម្បន្នោ ហុត្វា មន្តត្ថាយ អម្ហាកំ វេយ្យាវច្ចំ ករោតិ, ឯតស្ស ហត្ថេ មន្តោ តិដ្ឋតុ វា មា វា, ទេថ តស្ស មន្ត’’ន្តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្ស មន្តំ ទត្វា ឯវមាហ – ‘‘តាត, អនគ្ឃោយំ មន្តោ, តវ ឥមំ និស្សាយ មហាលាភសក្ការោ ភវិស្សតិ, រញ្ញា វា រាជមហាមត្តេន វា ‘កោ តេ អាចរិយោ’តិ បុដ្ឋកាលេ មា មំ និគូហិត្ថោ, សចេ ហិ ‘ចណ្ឌាលស្ស មេ សន្តិកា មន្តោ គហិតោ’តិ លជ្ជន្តោ ‘ព្រាហ្មណមហាសាលោ មេ អាចរិយោ’តិ កថេស្សសិ, ឥមស្ស មន្តស្ស ផលំ ន លភិស្សសី’’តិ. សោ ‘‘កិំ ការណា តំ និគូហិស្សាមិ, កេនចិ បុដ្ឋកាលេ តុម្ហេយេវ កថេស្សាមី’’តិ វត្វា តំ វន្ទិត្វា ចណ្ឌាលគាមតោ និក្ខមិត្វា មន្តំ វីមំសិត្វា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ បត្វា អម្ពានិ វិក្កិណិត្វា ពហុំ ធនំ លភិ.

អថេកទិវសំ ឧយ្យានបាលោ តស្ស ហត្ថតោ អម្ពំ កិណិត្វា រញ្ញោ អទាសិ. រាជា តំ បរិភុញ្ជិត្វា ‘‘កុតោ សម្ម, តយា ឯវរូបំ អម្ពំ លទ្ធ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ទេវ, ឯកោ មាណវោ អកាលអម្ពផលានិ អានេត្វា វិក្កិណាតិ, តតោ មេ គហិតន្តិ. តេន ហិ ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ឥធេវ អម្ពានិ អាហរតូ’’តិ នំ វទេហីតិ. សោ តថា អកាសិ. មាណវោបិ តតោ បដ្ឋាយ អម្ពានិ រាជកុលំ ហរតិ. អថ រញ្ញា ‘‘ឧបដ្ឋហ ម’’ន្តិ វុត្តេ រាជានំ ឧបដ្ឋហន្តោ ពហុំ ធនំ លភិត្វា អនុក្កមេន វិស្សាសិកោ ជាតោ. អថ នំ ឯកទិវសំ រាជា បុច្ឆិ ‘‘មាណវ, កុតោ អកាលេ ឯវំ វណ្ណគន្ធរសសម្បន្នានិ អម្ពានិ លភសិ, កិំ តេ នាគោ វា សុបណ្ណោ វា ទេវោ វា កោចិ ទេតិ, ឧទាហុ មន្តពលំ ឯត’’ន្តិ? ‘‘ន មេ មហារាជ, កោចិ ទេតិ, អនគ្ឃោ បន មេ មន្តោ អត្ថិ, តស្សេវ ពល’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ មយម្បិ តេ ឯកទិវសំ មន្តពលំ ទដ្ឋុកាមា’’តិ. ‘‘សាធុ, ទេវ, ទស្សេស្សាមី’’តិ. រាជា បុនទិវសេ តេន សទ្ធិំ ឧយ្យានំ គន្ត្វា ‘‘ទស្សេហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ អម្ពរុក្ខំ ឧបគន្ត្វា សត្តបទមត្ថកេ ឋិតោ មន្តំ បរិវត្តេត្វា រុក្ខំ ឧទកេន បហរិ. តង្ខណញ្ញេវ អម្ពរុក្ខោ ហេដ្ឋា វុត្តនិយាមេនេវ ផលំ គហេត្វា មហាមេឃោ វិយ អម្ពវស្សំ វស្សិ. មហាជនោ សាធុការំ អទាសិ, ចេលុក្ខេបា បវត្តិំសុ.

រាជា អម្ពផលានិ ខាទិត្វា តស្ស ពហុំ ធនំ ទត្វា ‘‘មាណវក, ឯវរូបោ តេ អច្ឆរិយមន្តោ កស្ស សន្តិកេ គហិតោ’’តិ បុច្ឆិ. មាណវោ ‘‘សចាហំ ‘ចណ្ឌាលស្ស សន្តិកេ’តិ វក្ខាមិ, លជ្ជិតព្ពកំ ភវិស្សតិ, មញ្ច គរហិស្សន្តិ, មន្តោ ខោ បន មេ បគុណោ, ឥទានិ ន នស្សិស្សតិ, ទិសាបាមោក្ខំ អាចរិយំ អបទិសាមី’’តិ ចិន្តេត្វា មុសាវាទំ កត្វា ‘‘តក្កសិលាយំ ទិសាបាមោក្ខាចរិយស្ស សន្តិកេ គហិតោ មេ’’តិ វទន្តោ អាចរិយំ បច្ចក្ខាសិ. តង្ខណញ្ញេវ មន្តោ អន្តរធាយិ. រាជា សោមនស្សជាតោ តំ អាទាយ នគរំ បវិសិត្វា បុនទិវសេ ‘‘អម្ពានិ ខាទិស្សាមី’’តិ ឧយ្យានំ គន្ត្វា មង្គលសិលាបដ្ដេ និសីទិត្វា មាណវ, អម្ពានិ អាហរាតិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ អម្ពំ ឧបគន្ត្វា សត្តបទមត្ថកេ ឋិតោ ‘‘មន្តំ បរិវត្តេស្សាមី’’តិ មន្តេ អនុបដ្ឋហន្តេ អន្តរហិតភាវំ ញត្វា លជ្ជិតោ អដ្ឋាសិ. រាជា ‘‘អយំ បុព្ពេ បរិសមជ្ឈេយេវ អម្ពានិ អាហរិត្វា អម្ហាកំ ទេតិ, ឃនមេឃវស្សំ វិយ អម្ពវស្សំ វស្សាបេតិ, ឥទានិ ថទ្ធោ វិយ ឋិតោ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តំ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១. ‘‘អហាសិ មេ អម្ពផលានិ បុព្ពេ, អណូនិ ថូលានិ ច ព្រហ្មចារិ;

តេហេវ មន្តេហិ ន ទានិ តុយ្ហំ, ទុមប្ផលា បាតុភវន្តិ ព្រហ្មេ’’តិ.

តត្ថ អហាសីតិ អាហរិ. ទុមប្ផលាតិ រុក្ខផលានិ.

តំ សុត្វា មាណវោ ‘‘សចេ ‘អជ្ជ អម្ពផលំ ន គណ្ហាមី’តិ វក្ខាមិ, រាជា មេ កុជ្ឈិស្សតិ, មុសាវាទេន នំ វញ្ចេស្សាមី’’តិ ទុតិយំ គាថមាហ –

២. ‘‘នក្ខត្តយោគំ បដិមានយាមិ, ខណំ មុហុត្តញ្ច មន្តេ ន បស្សំ;

នក្ខត្តយោគញ្ច ខណញ្ច លទ្ធា, អទ្ធា ហរិស្សម្ពផលំ បហូត’’ន្តិ.

តត្ថ អទ្ធាហរិស្សម្ពផលន្តិ អទ្ធា អម្ពផលំ អាហរិស្សាមិ.

រាជា ‘‘អយំ អញ្ញទា នក្ខត្តយោគំ ន វទតិ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៣. ‘‘នក្ខត្តយោគំ ន បុរេ អភាណិ, ខណំ មុហុត្តំ ន បុរេ អសំសិ;

សយំ ហរី អម្ពផលំ បហូតំ, វណ្ណេន គន្ធេន រសេនុបេតំ.

៤. ‘‘មន្តាភិជប្បេន បុរេ ហិ តុយ្ហំ, ទុមប្ផលា បាតុភវន្តិ ព្រហ្មេ;

ស្វាជ្ជ ន បារេសិ ជប្បម្បិ មន្តំ, អយំ សោ កោ នាម តវជ្ជ ធម្មោ’’តិ.

តត្ថ ន បារេសីតិ ន សក្កោសិ. ជប្បម្បីតិ ជប្បន្តោបិ បរិវត្តេន្តោបិ. អយំ សោតិ អយមេវ សោ តវ សភាវោ អជ្ជ កោ នាម ជាតោតិ.

តំ សុត្វា មាណវោ ‘‘ន សក្កា រាជានំ មុសាវាទេន វញ្ចេតុំ, សចេបិ មេ សភាវេ កថិតេ អាណំ ករេយ្យ, ករោតុ, សភាវមេវ កថេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៥. ‘‘ចណ្ឌាលបុត្តោ មម សម្បទាសិ, ធម្មេន មន្តេ បកតិញ្ច សំសិ;

មា ចស្សុ មេ បុច្ឆិតោ នាមគោត្តំ, គុយ្ហិត្ថោ អត្ថំ វិជហេយ្យ មន្តោ.

៦. ‘‘សោហំ ជនិន្ទេន ជនម្ហិ បុដ្ឋោ, មក្ខាភិភូតោ អលិកំ អភាណិំ;

‘មន្តា ឥមេ ព្រាហ្មណស្សា’តិ មិច្ឆា, បហីនមន្តោ កបណោ រុទាមី’’តិ.

តត្ថ ធម្មេនាតិ សមេន ការណេន អប្បដិច្ឆាទេត្វាវ អទាសិ. បកតិញ្ច សំសីតិ ‘‘មា មេ បុច្ឆិតោ នាមគោត្តំ គុយ្ហិត្ថោ, សចេ គូហសិ, មន្តា តេ នស្សិស្សន្តី’’តិ តេសំ នស្សនបកតិញ្ច មយ្ហំ សំសិ. ព្រាហ្មណស្សាតិ មិច្ឆាតិ ‘‘ព្រាហ្មណស្ស សន្តិកេ មយា ឥមេ មន្តា គហិតា’’តិ មិច្ឆាយ អភណិំ, តេន មេ តេ មន្តា នដ្ឋា, ស្វាហំ បហីនមន្តោ ឥទានិ កបណោ រុទាមីតិ.

តំ សុត្វា រាជា ‘‘អយំ បាបធម្មោ ឯវរូបំ រតនមន្តំ ន ឱលោកេសិ, ឯវរូបស្មិញ្ហិ ឧត្តមរតនមន្តេ លទ្ធេ ជាតិ កិំ ករិស្សតី’’តិ កុជ្ឈិត្វា តស្ស គរហន្តោ –

៧. ‘‘ឯរណ្ឌា បុចិមន្ទា វា, អថ វា បាលិភទ្ទកា;

មធុំ មធុត្ថិកោ វិន្ទេ, សោ ហិ តស្ស ទុមុត្តមោ.

៨. ‘‘ខត្តិយា ព្រាហ្មណា វេស្សា, សុទ្ទា ចណ្ឌាលបុក្កុសា;

យម្ហា ធម្មំ វិជានេយ្យ, សោ ហិ តស្ស នរុត្តមោ.

៩. ‘‘ឥមស្ស ទណ្ឌញ្ច វធញ្ច ទត្វា, គលេ គហេត្វា ខលយាថ ជម្មំ;

យោ ឧត្តមត្ថំ កសិរេន លទ្ធំ, មានាតិមានេន វិនាសយិត្ថា’’តិ. –

ឥមា គាថា អាហ.

តត្ថ មធុត្ថិកោតិ មធុអត្ថិកោ បុរិសោ អរញ្ញេ មធុំ ឱលោកេន្តោ ឯតេសំ រុក្ខានំ យតោ មធុំ លភតិ, សោវ ទុមោ តស្ស ទុមុត្តមោ នាម. តថេវ ខត្តិយាទីសុ យម្ហា បុរិសា ធម្មំ ការណំ យុត្តំ អត្ថំ វិជានេយ្យ, សោវ តស្ស ឧត្តមោ នរោ នាម. ឥមស្ស ទណ្ឌញ្ចាតិ ឥមស្ស បាបធម្មស្ស សព្ពស្សហរណទណ្ឌញ្ច វេឡុបេសិកាទីហិ បិដ្ឋិចម្មំ ឧប្បាដេត្វា វធញ្ច ទត្វា ឥមំ ជម្មំ គលេ គហេត្វា ខលយាថ, ខលិការត្តំ បាបេត្វា និទ្ធមថ និក្កឌ្ឍថ, កិំ ឥមិនា ឥធ វសន្តេនាតិ.

រាជបុរិសា តថា កត្វា ‘‘តវាចរិយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ អារាធេត្វាវ សចេ បុន មន្តេ លភិស្សសិ, ឥធ អាគច្ឆេយ្យាសិ, នោ ចេ, ឥមំ ទិសំ មា ឱលោកេយ្យាសី’’តិ តំ និព្ពិសយមកំសុ. សោ អនាថោ ហុត្វា ‘‘ឋបេត្វា អាចរិយំ ន មេ អញ្ញំ បដិសរណំ អត្ថិ, តស្សេវ សន្តិកំ គន្ត្វា តំ អារាធេត្វា បុន មន្តំ យាចិស្សាមី’’តិ រោទន្តោ តំ គាមំ អគមាសិ. អថ នំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា មហាសត្តោ ភរិយំ អាមន្តេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, បស្ស តំ បាបធម្មំ បរិហីនមន្តំ បុន អាគច្ឆន្ត’’ន្តិ អាហ. សោ មហាសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ‘‘កិំការណា អាគតោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘អាចរិយ, មុសាវាទំ កត្វា អាចរិយំ បច្ចក្ខិត្វា មហាវិនាសំ បត្តោម្ហី’’តិ វត្វា អច្ចយំ ទស្សេត្វា បុន មន្តេ យាចន្តោ –

១០. ‘‘យថា សមំ មញ្ញមានោ បតេយ្យ, សោព្ភំ គុហំ នរកំ បូតិបាទំ;

រជ្ជូតិ វា អក្កមេ កណ្ហសប្បំ, អន្ធោ យថា ជោតិមធិដ្ឋហេយ្យ;

ឯវម្បិ មំ តំ ខលិតំ សបញ្ញ, បហីនមន្តស្ស បុនប្បទាហី’’តិ. – គាថមាហ;

តត្ថ យថា សមន្តិ យថា បុរិសោ ឥទំ សមំ ឋានន្តិ មញ្ញមានោ សោព្ភំ វា គុហំ វា ភូមិយា ផលិតដ្ឋានសង្ខាតំ នរកំ វា បូតិបាទំ វា បតេយ្យ. បូតិបាទោតិ ហិមវន្តបទេសេ មហារុក្ខេ សុស្សិត្វា មតេ តស្ស មូលេសុ បូតិកេសុ ជាតេសុ តស្មិំ ឋានេ មហាអាវាដោ ហោតិ, តស្ស នាមំ. ជោតិមធិដ្ឋហេយ្យាតិ អគ្គិំ អក្កមេយ្យ. ឯវម្បីតិ ឯវំ អហម្បិ បញ្ញាចក្ខុនោ អភាវា អន្ធោ តុម្ហាកំ វិសេសំ អជានន្តោ តុម្ហេសុ ខលិតោ, តំ មំ ខលិតំ វិទិត្វា សបញ្ញ ញាណសម្បន្ន បហីនមន្តស្ស មម បុនបិ ទេថាតិ.

អថ នំ អាចរិយោ ‘‘តាត, កិំ កថេសិ, អន្ធោ ហិ សញ្ញាយ ទិន្នាយ សោព្ភាទីនិ បរិហរតិ, មយា បឋមមេវ តវ កថិតំ, ឥទានិ កិមត្ថំ មម សន្តិកំ អាគតោសី’’តិ វត្វា –

១១. ‘‘ធម្មេន មន្តំ តវ សម្បទាសិំ, តុវម្បិ ធម្មេន បដិគ្គហេសិ;

បកតិម្បិ តេ អត្តមនោ អសំសិំ, ធម្មេ ឋិតំ តំ ន ជហេយ្យ មន្តោ.

១២. ‘‘យោ ពាល-មន្តំ កសិរេន លទ្ធំ, យំ ទុល្លភំ អជ្ជ មនុស្សលោកេ;

កិញ្ចាបិ លទ្ធា ជីវិតុំ អប្បបញ្ញោ, វិនាសយី អលិកំ ភាសមានោ.

១៣. ‘‘ពាលស្ស មូឡ្ហស្ស អកតញ្ញុនោ ច, មុសា ភណន្តស្ស អសញ្ញតស្ស;

មន្តេ មយំ តាទិសកេ ន ទេម, កុតោ មន្តា គច្ឆ ន មយ្ហំ រុច្ចសី’’តិ. –

ឥមា គាថា អាហ.

តត្ថ ធម្មេនាតិ អហម្បិ តវ អាចរិយភាគំ ហិរញ្ញំ វា សុវណ្ណំ វា អគ្គហេត្វា ធម្មេនេវ មន្តំ សម្បទាសិំ, ត្វម្បិ កិញ្ចិ អទត្វា ធម្មេន សមេនេវ បដិគ្គហេសិ. ធម្មេ ឋិតន្តិ អាចរិយបូជកធម្មេ ឋិតំ. តាទិសកេតិ តថារូបេ អកាលផលគណ្ហាបកេ មន្តេ ន ទេម, គច្ឆ ន មេ រុច្ចសីតិ.

សោ ឯវំ អាចរិយេន ឧយ្យោជិតោ ‘‘កិំ មយ្ហំ ជីវិតេនា’’តិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា អនាថមរណំ មរិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ទេវទត្តោ អាចរិយំ បច្ចក្ខាយ មហាវិនាសំ បត្តោ’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អកតញ្ញូ មាណវោ ទេវទត្តោ អហោសិ, រាជា អានន្ទោ, ចណ្ឌាលបុត្តោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អម្ពជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៤៧៥] ២. ផន្ទនជាតកវណ្ណនា

កុឋារិហត្ថោ បុរិសោតិ ឥទំ សត្ថា រោហិណីនទីតីរេ វិហរន្តោ ញាតកានំ កលហំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ បន កុណាលជាតកេ (ជា. ២.២១.កុណាលជាតក) អាវិ ភវិស្សតិ. តទា បន សត្ថា ញាតកេ អាមន្តេត្វា – មហារាជា, អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពហិនគរេ វឌ្ឍកិគាមោ អហោសិ. តត្រេកោ ព្រាហ្មណវឌ្ឍកី អរញ្ញតោ ទារូនិ អាហរិត្វា រថំ កត្វា ជីវិកំ កប្បេសិ. តទា ហិមវន្តបទេសេ មហាផន្ទនរុក្ខោ អហោសិ. ឯកោ កាឡសីហោ គោចរំ បរិយេសិត្វា អាគន្ត្វា តស្ស មូលេ និបជ្ជិ. អថស្ស ឯកទិវសំ វាតេ បហរន្តេ ឯកោ សុក្ខទណ្ឌកោ បតិត្វា ខន្ធេ អវត្ថាសិ. សោ ថោកំ ខន្ធេន រុជន្តេន ភីតតសិតោ ឧដ្ឋាយ បក្ខន្ទិត្វា បុន និវត្តោ អាគតមគ្គំ ឱលោកេន្តោ កិញ្ចិ អទិស្វា ‘‘អញ្ញោ មំ សីហោ វា ព្យគ្ឃោ វា អនុពន្ធន្តោ នត្ថិ, ឥមស្មិំ បន រុក្ខេ និព្ពត្តទេវតា មំ ឯត្ថ និបជ្ជន្តំ ន សហតិ មញ្ញេ, ហោតុ ជានិស្សាមី’’តិ អដ្ឋានេ កោបំ ពន្ធិត្វា រុក្ខំ បហរិត្វា ‘‘នេវ តវ រុក្ខស្ស បត្តំ ខាទាមិ, ន សាខំ ភញ្ជាមិ, ឥធ អញ្ញេ មិគេ វសន្តេ សហសិ, មំ ន សហសិ, កោ មយ្ហំ ទោសោ អត្ថិ, កតិបាហំ អាគមេហិ, សមូលំ តេ រុក្ខំ ឧប្បាដេត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆេទាបេស្សាមី’’តិ រុក្ខទេវតំ តជ្ជេត្វា ឯកំ បុរិសំ ឧបធារេន្តោ វិចរិ. តទា សោ ព្រាហ្មណវឌ្ឍកី ទ្វេ តយោ មនុស្សេ អាទាយ រថទារូនំ អត្ថាយ យានកេន តំ បទេសំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ យានកំ ឋបេត្វា វាសិផរសុហត្ថោ រុក្ខេ ឧបធារេន្តោ ផន្ទនសមីបំ អគមាសិ. កាឡសីហោ តំ ទិស្វា ‘‘អជ្ជ, មយា បច្ចាមិត្តស្ស បិដ្ឋិំ ទដ្ឋុំ វដ្ដតី’’តិ គន្ត្វា រុក្ខមូលេ អដ្ឋាសិ. វឌ្ឍកី ច ឥតោ ចិតោ ឱលោកេត្វា ផន្ទនសមីបេន បាយាសិ. សោ ‘‘យាវ ឯសោ នាតិក្កមតិ, តាវទេវស្ស កថេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៤. ‘‘កុឋារិហត្ថោ បុរិសោ, វនមោគយ្ហ តិដ្ឋសិ;

បុដ្ឋោ មេ សម្ម អក្ខាហិ, កិំ ទារុំ ឆេតុមិច្ឆសី’’តិ.

តត្ថ បុរិសោតិ ត្វំ កុឋារិហត្ថោ ឯកោ បុរិសោ ឥមំ វនំ ឱគយ្ហ តិដ្ឋសីតិ.

សោ តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘អច្ឆរិយំ វត ភោ, ន វត មេ ឥតោ បុព្ពេ មិគោ មនុស្សវាចំ ភាសន្តោ ទិដ្ឋបុព្ពោ, ឯស រថានុច្ឆវិកំ ទារុំ ជានិស្សតិ, បុច្ឆិស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៥. ‘‘ឥស្សោ វនានិ ចរសិ, សមានិ វិសមានិ ច;

បុដ្ឋោ មេ សម្ម អក្ខាហិ, កិំ ទារុំ នេមិយា ទឡ្ហ’’ន្តិ.

តត្ថ ឥស្សោតិ ត្វម្បិ ឯកោ កាឡសីហោ វនានិ ចរសិ, ត្វំ រថានុច្ឆវិកំ ទារុំ ជានិស្សសីតិ.

តំ សុត្វា កាឡសីហោ ‘‘ឥទានិ មេ មនោរថោ មត្ថកំ បាបុណិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា តតិយំ គាថមាហ –

១៦. ‘‘នេវ សាលោ ន ខទិរោ, នាស្សកណ្ណោ កុតោ ធវោ;

រុក្ខោ ច ផន្ទនោ នាម, តំ ទារុំ នេមិយា ទឡ្ហ’’ន្តិ.

សោ តំ សុត្វា សោមនស្សជាតោ ‘‘សុទិវសេន វតម្ហិ អជ្ជ អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ, តិរច្ឆានគតោ មេ រថានុច្ឆវិកំ ទារុំ អាចិក្ខតិ, អហោ សាធូ’’តិ បុច្ឆន្តោ ចតុត្ថំ គាថមាហ –

១៧. ‘‘កីទិសានិស្ស បត្តានិ, ខន្ធោ វា បន កីទិសោ;

បុដ្ឋោ មេ សម្ម អក្ខាហិ, យថា ជានេមុ ផន្ទន’’ន្តិ.

អថស្ស សោ អាចិក្ខន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៨. ‘‘យស្ស សាខា បលម្ពន្តិ, នមន្តិ ន ច ភញ្ជរេ;

សោ រុក្ខោ ផន្ទនោ នាម, យស្ស មូលេ អហំ ឋិតោ.

១៩. ‘‘អរានំ ចក្កនាភីនំ, ឦសានេមិរថស្ស ច;

សព្ពស្ស តេ កម្មនិយោ, អយំ ហេស្សតិ ផន្ទនោ’’តិ.

តត្ថ ‘‘អរាន’’ន្តិ ឥទំ សោ ‘‘កទាចេស ឥមំ រុក្ខំ ន គណ្ហេយ្យ, គុណម្បិស្ស កថេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ. តត្ថ ឦសានេមិរថស្ស ចាតិ ឦសាយ ច នេមិយា ច សេសស្ស ច រថស្ស សព្ពស្ស តេ ឯស កម្មនិយោ កម្មក្ខមោ ភវិស្សតីតិ.

សោ ឯវំ អាចិក្ខិត្វា តុដ្ឋមានសោ ឯកមន្តេ វិចរិ, វឌ្ឍកីបិ រុក្ខំ ឆិន្ទិតុំ អារភិ. រុក្ខទេវតា ចិន្តេសិ ‘‘មយា ឯតស្ស ឧបរិ ន កិញ្ចិ បាតិតំ, អយំ អដ្ឋានេ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា មម វិមានំ នាសេតិ, អហញ្ច វិនស្សិស្សាមិ, ឯកេនុបាយេន ឥមញ្ច ឥស្សំ វិនាសេស្សាមី’’តិ. សា វនកម្មិកបុរិសោ វិយ ហុត្វា តស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា បុច្ឆិ ‘‘ភោ បុរិស មនាបោ តេ រុក្ខោ លទ្ធោ, ឥមំ ឆិន្ទិត្វា កិំ ករិស្សសី’’តិ? ‘‘រថនេមិំ ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឥមិនា រុក្ខេន រថោ ភវិស្សតី’’តិ កេន តេ អក្ខាតន្តិ. ‘‘ឯកេន កាឡសីហេនា’’តិ. ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ តេន អក្ខាតំ, ឥមិនា រុក្ខេន រថោ សុន្ទរោ ភវិស្សតិ, កាឡសីហស្ស គលចម្មំ ឧប្បាដេត្វា ចតុរង្គុលមត្តេ ឋានេ អយបដ្ដេន វិយ នេមិមណ្ឌលេ បរិក្ខិត្តេ នេមិ ច ថិរា ភវិស្សតិ, ពហុញ្ច ធនំ លភិស្សសី’’តិ. ‘‘កាឡសីហចម្មំ កុតោ លច្ឆាមី’’តិ? ‘‘ត្វំ ពាលកោសិ, អយំ តវ រុក្ខោ វនេ ឋិតោ ន បលាយតិ, ត្វំ យេន តេ រុក្ខោ អក្ខាតោ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘សាមិ តយា ទស្សិតរុក្ខំ កតរដ្ឋានេ ឆិន្ទាមី’តិ វញ្ចេត្វា អានេហិ, អថ នំ និរាសង្កំ ‘ឥធ ច ឯត្ថ ច ឆិន្ទា’តិ មុខតុណ្ឌំ បសារេត្វា អាចិក្ខន្តំ តិខិណេន មហាផរសុនា កោដ្ដេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា ចម្មំ អាទាយ វរមំសំ ខាទិត្វា រុក្ខំ ឆិន្ទា’’តិ វេរំ អប្បេសិ. តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា ឥមា គាថា អាហ –

២០. ‘‘ឥតិ ផន្ទនរុក្ខោបិ, តាវទេ អជ្ឈភាសថ;

មយ្ហម្បិ វចនំ អត្ថិ, ភារទ្វាជ សុណោហិ មេ.

២១. ‘‘ឥស្សស្ស ឧបក្ខន្ធម្ហា, ឧក្កច្ច ចតុរង្គុលំ;

តេន នេមិំ បសារេសិ, ឯវំ ទឡ្ហតរំ សិយា.

២២. ‘‘ឥតិ ផន្ទនរុក្ខោបិ, វេរំ អប្បេសិ តាវទេ;

ជាតានញ្ច អជាតានំ, ឥស្សានំ ទុក្ខមាវហី’’តិ.

តត្ថ ភារទ្វាជាតិ តំ គោត្តេន អាលបតិ. ឧបក្ខន្ធម្ហាតិ ខន្ធតោ. ឧក្កច្ចាតិ ឧក្កន្តិត្វា.

វឌ្ឍកី រុក្ខទេវតាយ វចនំ សុត្វា ‘‘អហោ អជ្ជ មយ្ហំ មង្គលទិវសោ’’តិ កាឡសីហំ ឃាតេត្វា រុក្ខំ ឆេត្វា បក្កាមិ. តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

២៣. ‘‘ឥច្ចេវំ ផន្ទនោ ឥស្សំ, ឥស្សោ ច បន ផន្ទនំ;

អញ្ញមញ្ញំ វិវាទេន, អញ្ញមញ្ញមឃាតយុំ.

២៤. ‘‘ឯវមេវ មនុស្សានំ, វិវាទោ យត្ថ ជាយតិ;

មយូរនច្ចំ នច្ចន្តិ, យថា តេ ឥស្សផន្ទនា.

២៥. ‘‘តំ វោ វទាមិ ភទ្ទំ វោ, យាវន្តេត្ថ សមាគតា;

សម្មោទថ មា វិវទថ, មា ហោថ ឥស្សផន្ទនា.

២៦. ‘‘សាមគ្គិមេវ សិក្ខេថ, ពុទ្ធេហេតំ បសំសិតំ;

សាមគ្គិរតោ ធម្មដ្ឋោ, យោគក្ខេមា ន ធំសតី’’តិ.

តត្ថ អឃាតយុន្តិ ឃាតាបេសុំ. មយូរនច្ចំ នច្ចន្តីតិ មហារាជា យត្ថ ហិ មនុស្សានំ វិវាទោ ហោតិ, តត្ថ យថា នាម មយូរា នច្ចន្តា បដិច្ឆាទេតព្ពំ រហស្សង្គំ បាកដំ ករោន្តិ, ឯវំ មនុស្សា អញ្ញមញ្ញស្ស រន្ធំ បកាសេន្តា មយូរនច្ចំ នច្ចន្តិ នាម. យថា តេ ឥស្សផន្ទនា អញ្ញមញ្ញស្ស រន្ធំ បកាសេន្តា នច្ចិំសុ នាម. តំ វោតិ តេន ការណេន តុម្ហេ វទាមិ. ភទ្ទំ វោតិ ភទ្ទំ តុម្ហាកំ ហោតុ. យាវន្តេត្ថាតិ យាវន្តោ ឯត្ថ ឥស្សផន្ទនសទិសា មា អហុវត្ថ. សាមគ្គិមេវ សិក្ខេថាតិ សមគ្គភាវមេវ តុម្ហេ សិក្ខថ, ឥទំ បញ្ញាវុទ្ធេហិ បណ្ឌិតេហិ បសំសិតំ. ធម្មដ្ឋោតិ សុចរិតធម្មេ ឋិតោ. យោគក្ខេមា ន ធំសតីតិ យោគេហិ ខេមា និព្ពានា ន បរិហាយតីតិ និព្ពានេន ទេសនាកូដំ គណ្ហិ. សក្យរាជានោ ធម្មកថំ សុត្វា សមគ្គា ជាតា.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា តំ ការណំ វិទិត្វា តស្មិំ វនសណ្ឌេ និវុត្ថទេវតា អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ផន្ទនជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៤៧៦] ៣. ជវនហំសជាតកវណ្ណនា

ឥធេវ ហំស និបតាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទឡ្ហធម្មធនុគ្គហសុត្តន្តទេសនំ (សំ. និ. ២.២២៨) អារព្ភ កថេសិ. ភគវតា ហិ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ទឡ្ហធម្មា ធនុគ្គហា សុសិក្ខិតា កតហត្ថា កតូបាសនា ចតុទ្ទិសា ឋិតា អស្សុ, អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ‘អហំ ឥមេសំ ចតុន្នំ ទឡ្ហធម្មានំ ធនុគ្គហានំ សុសិក្ខិតានំ កតហត្ថានំ កតូបាសនានំ ចតុទ្ទិសា កណ្ឌេ ខិត្តេ អបតិដ្ឋិតេ បថវិយំ គហេត្វា អាហរិស្សាមី’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, ‘ជវនោ បុរិសោ បរមេន ជវេន សមន្នាគតោ’តិ អលំ វចនាយា’’តិ? ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ. យថា ច, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស ជវោ, យថា ច ចន្ទិមសូរិយានំ ជវោ, តតោ សីឃតរោ. យថា ច, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស ជវោ, យថា ច ចន្ទិមសូរិយានំ ជវោ, យថា ច យា ទេវតា ចន្ទិមសូរិយានំ បុរតោ ធាវន្តិ, តាសំ ទេវតានំ ជវោ, តតោ សីឃតរំ អាយុសង្ខារា ខីយន្តិ, តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘អប្បមត្តា វិហរិស្សាមា’តិ. ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ –

ឥមស្ស សុត្តស្ស កថិតទិវសតោ ទុតិយទិវសេ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, សត្ថា អត្តនោ ពុទ្ធវិសយេ ឋត្វា ឥមេសំ សត្តានំ អាយុសង្ខារេ ឥត្តរេ ទុព្ពលេ កត្វា បរិទីបេន្តោ បុថុជ្ជនភិក្ខូ អតិវិយ សន្តាសំ បាបេសិ, អហោ ពុទ្ធពលំ នាមា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘អនច្ឆរិយំ, ភិក្ខវេ, ស្វាហំ ឥទានិ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ អាយុសង្ខារានំ ឥត្តរភាវំ ទស្សេត្វា ភិក្ខូ សំវេជេត្វា ធម្មំ ទេសេមិ, មយា ហិ បុព្ពេ អហេតុកហំសយោនិយំ និព្ពត្តេនបិ អាយុសង្ខារានំ ឥត្តរភាវំ ទស្សេត្វា ពារាណសិរាជានំ អាទិំ កត្វា សកលរាជបរិសំ សំវេជេត្វា ធម្មោ ទេសិតោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ជវនហំសយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា នវុតិហំសសហស្សបរិវុតោ ចិត្តកូដេ បដិវសតិ. សោ ឯកទិវសំ ជម្ពុទីបតលេ ឯកស្មិំ សរេ សបរិវារោ សយំជាតសាលិំ ខាទិត្វា អាកាសេ សុវណ្ណកិលញ្ជំ បត្ថរន្តោ វិយ មហន្តេន បរិវារេន ពារាណសិនគរស្ស មត្ថកេន មន្ទមន្ទាយ វិលាសគតិយា ចិត្តកូដំ គច្ឆតិ. អថ នំ ពារាណសិរាជា ទិស្វា ‘‘ឥមិនាបិ មាទិសេន រញ្ញា ភវិតព្ព’’ន្តិ អមច្ចានំ វត្វា តស្មិំ សិនេហំ ឧប្បាទេត្វា មាលាគន្ធវិលេបនំ គហេត្វា មហាសត្តំ ឱលោកេត្វា សព្ពតូរិយានិ បគ្គណ្ហាបេសិ. មហាសត្តោ អត្តនោ សក្ការំ ករោន្តំ ទិស្វា ហំសេ បុច្ឆិ ‘‘រាជា, មម ឯវរូបំ សក្ការំ ករោន្តោ កិំ បច្ចាសីសតី’’តិ? ‘‘តុម្ហេហិ សទ្ធិំ មិត្តភាវំ ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ រញ្ញោ អម្ហេហិ សទ្ធិំ មិត្តភាវោ ហោតូ’’តិ រញ្ញា សទ្ធិំ មិត្តភាវំ កត្វា បក្កាមិ. អថេកទិវសំ រញ្ញោ ឧយ្យានំ គតកាលេ អនោតត្តទហំ គន្ត្វា ឯកេន បក្ខេន ឧទកំ, ឯកេន ចន្ទនចុណ្ណំ អាទាយ អាគន្ត្វា រាជានំ តេន ឧទកេន ន្ហាបេត្វា ចន្ទនចុណ្ណេន ឱកិរិត្វា មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ សបរិវារោ ចិត្តកូដំ អគមាសិ. តតោ បដ្ឋាយ រាជា មហាសត្តំ ទដ្ឋុកាមោ ហុត្វា ‘‘សហាយោ មេ អជ្ជ អាគមិស្សតិ, សហាយោ មេ អជ្ជ អាគមិស្សតី’’តិ អាគមនមគ្គំ ឱលោកេន្តោ អច្ឆតិ.

តទា មហាសត្តស្ស កនិដ្ឋា ទ្វេ ហំសបោតកា ‘‘សូរិយេន សទ្ធិំ ជវិស្សាមា’’តិ មន្តេត្វា មហាសត្តស្ស អារោចេសុំ ‘‘មយំ សូរិយេន សទ្ធិំ ជវិស្សាមា’’តិ. ‘‘តាតា, សូរិយជវោ នាម សីឃោ, សូរិយេន សទ្ធិំ ជវិតុំ ន សក្ខិស្សថ, អន្តរាវ វិនស្សិស្សថ, មា គមិត្ថា’’តិ. តេ ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ យាចិំសុ, ពោធិសត្តោបិ តេ យាវតតិយំ វារេសិយេវ. តេ មានថទ្ធា អត្តនោ ពលំ អជានន្តា មហាសត្តស្ស អនាចិក្ខិត្វាវ ‘‘សូរិយេន សទ្ធិំ ជវិស្សាមា’’តិ សូរិយេ អនុគ្គតេយេវ គន្ត្វា យុគន្ធរមត្ថកេ និសីទិំសុ. មហាសត្តោ តេ អទិស្វា ‘‘កហំ នុ ខោ គតា’’តិ បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘តេ សូរិយេន សទ្ធិំ ជវិតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ, អន្តរាវ វិនស្សិស្សន្តិ, ជីវិតំ តេសំ ទស្សាមី’’តិ. សោបិ គន្ត្វា យុគន្ធរមត្ថកេយេវ និសីទិ. អថ ឧគ្គតេ សូរិយមណ្ឌលេ ហំសបោតកា ឧប្បតិត្វា សូរិយេន សទ្ធិំ បក្ខន្ទិំសុ, មហាសត្តោបិ តេហិ សទ្ធិំ បក្ខន្ទិ. កនិដ្ឋភាតិកោ យាវ បុព្ពណ្ហសមយា ជវិត្វា កិលមិ, បក្ខសន្ធីសុ អគ្គិឧដ្ឋានកាលោ វិយ អហោសិ. សោ ពោធិសត្តស្ស សញ្ញំ អទាសិ ‘‘ភាតិក, ន សក្កោមី’’តិ. អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘មា ភាយិ, ជីវិតំ តេ ទស្សាមី’’តិ បក្ខបញ្ជរេន បរិក្ខិបិត្វា អស្សាសេត្វា ចិត្តកូដបព្ពតំ នេត្វា ហំសានំ មជ្ឈេ ឋបេត្វា បុន បក្ខន្ទិត្វា សូរិយំ បត្វា ឥតរេន សទ្ធិំ បាយាសិ. សោបិ យាវ ឧបកដ្ឋមជ្ឈន្ហិកា សូរិយេន សទ្ធិំ ជវិត្វា កិលមិ, បក្ខសន្ធីសុ អគ្គិឧដ្ឋានកាលោ វិយ អហោសិ. តទា ពោធិសត្តស្ស សញ្ញំ អទាសិ ‘‘ភាតិក, ន សក្កោមី’’តិ. តម្បិ មហាសត្តោ តថេវ សមស្សាសេត្វា បក្ខបញ្ជរេនាទាយ ចិត្តកូដមេវ អគមាសិ. តស្មិំ ខណេ សូរិយោ នភមជ្ឈំ បាបុណិ.

អថ មហាសត្តោ ‘‘មម អជ្ជ សរីរពលំ វីមំសិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកវេគេន បក្ខន្ទិត្វា យុគន្ធរមត្ថកេ និសីទិត្វា តតោ ឧប្បតិត្វា ឯកវេគេន សូរិយំ បាបុណិត្វា កាលេន បុរតោ, កាលេន បច្ឆតោ ជវិត្វា ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហំ សូរិយេន សទ្ធិំ ជវនំ នាម និរត្ថកំ អយោនិសោមនសិការសម្ភូតំ, កិំ មេ ឥមិនា, ពារាណសិំ គន្ត្វា មម សហាយកស្ស រញ្ញោ អត្ថយុត្តំ ធម្មយុត្តំ កថំ កថេស្សាមី’’តិ. សោ និវត្តិត្វា សូរិយេ នភមជ្ឈំ អនតិក្កន្តេយេវ សកលចក្កវាឡគព្ភំ អន្តន្តេន អនុសំយាយិត្វា វេគំ បរិហាបេន្តោ សកលជម្ពុទីបំ អន្តន្តេន អនុសំយាយិត្វា ពារាណសិំ បាបុណិ. ទ្វាទសយោជនិកំ សកលនគរំ ហំសច្ឆន្នំ វិយ អហោសិ, ឆិទ្ទំ នាម ន បញ្ញាយិ, អនុក្កមេន វេគេ បរិហាយន្តេ អាកាសេ ឆិទ្ទានិ បញ្ញាយិំសុ. មហាសត្តោ វេគំ បរិហាបេត្វា អាកាសតោ ឱតរិត្វា សីហបញ្ជរស្ស អភិមុខដ្ឋានេ អដ្ឋាសិ. រាជា ‘‘អាគតោ មេ សហាយោ’’តិ សោមនស្សប្បត្តោ តស្ស និសីទនត្ថាយ កញ្ចនបីឋំ បញ្ញបេត្វា ‘‘សម្ម, បវិស, ឥធ និសីទា’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

២៧. ‘‘ឥធេវ ហំស និបត, បិយំ មេ តវ ទស្សនំ;

ឥស្សរោសិ អនុប្បត្តោ, យមិធត្ថិ បវេទយា’’តិ.

តត្ថ ‘‘ឥធា’’តិ កញ្ចនបីឋំ សន្ធាយាហ. និបតាតិ និសីទ. ឥស្សរោសីតិ ត្វំ ឥមស្ស ឋានស្ស ឥស្សរោ សាមិ ហុត្វា អាគតោសីតិ វទតិ. យមិធត្ថិ បវេទយាតិ យំ ឥមស្មិំ និវេសនេ អត្ថិ, តំ អបរិសង្កន្តោ អម្ហាកំ កថេហីតិ.

មហាសត្តោ កញ្ចនបីឋេ និសីទិ. រាជា សតបាកសហស្សបាកេហិ តេលេហិ តស្ស បក្ខន្តរានិ មក្ខេត្វា កញ្ចនតដ្ដកេ មធុលាជេ ច មធុរោទកញ្ច សក្ខរោទកញ្ច ទាបេត្វា មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘សម្ម, ត្វំ ឯកកោវ អាគតោសិ, កុហិំ អគមិត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. សោ តំ បវត្តិំ វិត្ថារេន កថេសិ. អថ នំ រាជា អាហ ‘‘សម្ម, មមបិ សូរិយេន សទ្ធិំ ជវិតវេគំ ទស្សេហី’’តិ. មហារាជ, ន សក្កា សោ វេគោ ទស្សេតុន្តិ. តេន ហិ មេ សរិក្ខកមត្តំ ទស្សេហីតិ. សាធុ, មហារាជ, សរិក្ខកមត្តំ ទស្សេស្សាមិ, អក្ខណវេធី ធនុគ្គហេ សន្និបាតេហីតិ. រាជា សន្និបាតេសិ. មហាសត្តោ ចត្តារោ ធនុគ្គហេ គហេត្វា និវេសនា ឱរុយ្ហ រាជង្គណេ សិលាថម្ភំ និខណាបេត្វា អត្តនោ គីវាយំ ឃណ្ដំ ពន្ធាបេត្វា សិលាថម្ភមត្ថកេ និសីទិត្វា ចត្តារោ ធនុគ្គហេ ថម្ភំ និស្សាយ ចតុទ្ទិសាភិមុខេ ឋបេត្វា ‘‘មហារាជ, ឥមេ ចត្តារោ ជនា ឯកប្បហារេនេវ ចតុទ្ទិសាភិមុខា ចត្តារិ កណ្ឌានិ ខិបន្តុ, តានិ អហំ បថវិំ អប្បត្តានេវ អាហរិត្វា ឯតេសំ បាទមូលេ បាតេស្សាមិ. មម កណ្ឌគហណត្ថាយ គតភាវំ ឃណ្ដសទ្ទសញ្ញាយ ជានេយ្យាសិ, មំ បន ន បស្សិស្សសី’’តិ វត្វា តេហិ ឯកប្បហារេនេវ ខិត្តកណ្ឌានិ អាហរិត្វា តេសំ បាទមូលេ បាតេត្វា សិលាថម្ភមត្ថកេ និសិន្នមេវ អត្តានំ ទស្សេត្វា ‘‘ទិដ្ឋោ តេ, មហារាជ, មយ្ហំ វេគោ’’តិ វត្វា ‘‘មហារាជ, អយំ វេគោ មយ្ហំ នេវ ឧត្តមោ, មជ្ឈិមោ, បរិត្តោ លាមកវេគោ ឯស, ឯវំ សីឃោ, មហារាជ, អម្ហាកំ វេគោ’’តិ អាហ.

អថ នំ រាជា បុច្ឆិ ‘‘សម្ម, អត្ថិ បន តុម្ហាកំ វេគតោ អញ្ញោ សីឃតរោ វេគោ’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, អម្ហាកំ ឧត្តមវេគតោបិ សតគុណេន សហស្សគុណេន សតសហស្សគុណេន ឥមេសំ សត្តានំ អាយុសង្ខារា សីឃតរំ ខីយន្តិ ភិជ្ជន្តិ, ខយំ គច្ឆន្តី’’តិ ខណិកនិរោធវសេន រូបធម្មានំ និរោធំ ទស្សេតិ, តតោ នាមធម្មានំ. រាជា មហាសត្តស្ស កថំ សុត្វា មរណភយភីតោ សតិំ បច្ចុបដ្ឋាបេតុំ អសក្កោន្តោ ភូមិយំ បតិ, មហាជនោ ឧត្រាសំ បត្តោ អហោសិ. រញ្ញោ មុខំ ឧទកេន សិញ្ចិត្វា សតិំ លភាបេសិ. អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘មហារាជ, មា ភាយិ, មរណស្សតិំ ភាវេហិ, ធម្មំ ចរាហិ, ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោហិ, អប្បមត្តោ ហោហិ, ទេវា’’តិ ឱវទិ. អថ រាជា ‘‘សាមិ, មយំ តុម្ហាទិសេន ញាណពលសម្បន្នេន អាចរិយេន វិនា វសិតុំ ន សក្ខិស្សាម, ចិត្តកូដំ អគន្ត្វា មយ្ហំ ធម្មំ ទេសេន្តោ មយ្ហំ ឱវាទាចរិយោ ហុត្វា ឥធេវ វសាហី’’តិ យាចន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២៨. ‘‘សវនេន ឯកស្ស បិយា ភវន្តិ, ទិស្វា បនេកស្ស វិយេតិ ឆន្ទោ;

ទិស្វា ច សុត្វា ច បិយា ភវន្តិ, កច្ចិន្នុ មេ បីយសិ ទស្សនេន.

២៩. ‘‘សវនេន បិយោ មេសិ, ភិយ្យោ ចាគម្ម ទស្សនំ;

ឯវំ បិយទស្សនោ មេ, វស ហំស មមន្តិកេ’’តិ.

តាសំ អត្ថោ – សម្ម ហំសរាជ សវនេន ឯកស្ស ឯកច្ចេ បិយា ហោន្តិ, ‘‘ឯវំ គុណោ នាមា’’តិ សុត្វា សវនេន បិយាយតិ, ឯកស្ស បន ឯកច្ចេ ទិស្វាវ ឆន្ទោ វិគច្ឆតិ, បេមំ អន្តរធាយតិ, ខាទិតុំ អាគតា យក្ខា វិយ ឧបដ្ឋហន្តិ, ឯកស្ស ឯកច្ចេ ទិស្វា ច សុត្វា ចាតិ ឧភយថាបិ បិយា ហោន្តិ, តេន តំ បុច្ឆាមិ. កច្ចិន្នុ មេ បីយសិ ទស្សនេនាតិ កច្ចិ នុ ត្វំ មំ បិយាយសិ, មយ្ហំ បន ត្វំ សវនេន បិយោវ, ទស្សនំ បនាគម្ម អតិបិយោវ. ឯវំ មម បិយទស្សនោ សមានោ ចិត្តកូដំ អគន្ត្វា ឥធ មម សន្តិកេ វសាតិ.

ពោធិសត្តោ អាហ –

៣០. ‘‘វសេយ្យាម តវាគារេ, និច្ចំ សក្កតបូជិតា;

មត្តោ ច ឯកទា វជ្ជេ, ហំសរាជំ បចន្តុ មេ’’តិ.

តត្ថ មត្តោ ច ឯកទាតិ មហារាជ, មយំ តវ ឃរេ និច្ចំ បូជិតា វសេយ្យាម, ត្វំ បន កទាចិ សុរាមទមត្តោ មំសខាទនត្ថំ ‘‘ហំសរាជំ បចន្តុ មេ’’តិ វទេយ្យាសិ, អថ ឯវំ តវ អនុជីវិនោ មំ មារេត្វា បចេយ្យុំ, តទាហំ កិំ ករិស្សាមីតិ.

អថស្ស រាជា ‘‘តេន ហិ មជ្ជមេវ ន បិវិស្សាមី’’តិ បដិញ្ញំ ទាតុំ ឥមំ គាថមាហ –

៣១. ‘‘ធិរត្ថុ តំ មជ្ជបានំ, យំ មេ បិយតរំ តយា;

ន ចាបិ មជ្ជំ បិស្សាមិ, យាវ មេ វច្ឆសី ឃរេ’’តិ.

តតោ បរំ ពោធិសត្តោ ឆ គាថា អាហ –

៣២. ‘‘សុវិជានំ សិង្គាលានំ, សកុណានញ្ច វស្សិតំ;

មនុស្សវស្សិតំ រាជ, ទុព្ពិជានតរំ តតោ.

៣៣. ‘‘អបិ ចេ មញ្ញតី បោសោ, ញាតិ មិត្តោ សខាតិ វា;

យោ បុព្ពេ សុមនោ ហុត្វា, បច្ឆា សម្បជ្ជតេ ទិសោ.

៣៤. ‘‘យស្មិំ មនោ និវិសតិ, អវិទូរេ សហាបិ សោ;

សន្តិកេបិ ហិ សោ ទូរេ, យស្មិំ នាវិសតេ មនោ.

៣៥. ‘‘អន្តោបិ សោ ហោតិ បសន្នចិត្តោ, បារំ សមុទ្ទស្ស បសន្នចិត្តោ;

អន្តោបិ សោ ហោតិ បទុដ្ឋចិត្តោ, បារំ សមុទ្ទស្ស បទុដ្ឋចិត្តោ.

៣៦. ‘‘សំវសន្តា វិវសន្តិ, យេ ទិសា តេ រថេសភ;

អារា សន្តោ សំវសន្តិ, មនសា រដ្ឋវឌ្ឍន.

៣៧. ‘‘អតិចិរំ និវាសេន, បិយោ ភវតិ អប្បិយោ;

អាមន្ត ខោ តំ គច្ឆាម, បុរា តេ ហោម អប្បិយា’’តិ.

តត្ថ វស្សិតន្តិ មហារាជ, តិរច្ឆានគតា ឧជុហទយា, តេន តេសំ វស្សិតំ សុវិជានំ, មនុស្សា បន កក្ខឡា, តស្មា តេសំ វចនំ ទុព្ពិជានតរន្តិ អត្ថោ. យោ បុព្ពេតិ យោ បុគ្គលោ បឋមមេវ អត្តមនោ ហុត្វា ‘‘ត្វំ មយ្ហំ ញាតកោ មិត្តោ បាណសមោ សខា’’តិ អបិ ឯវំ មញ្ញតិ, ស្វេវ បច្ឆា ទិសោ វេរី សម្បជ្ជតិ, ឯវំ ទុព្ពិជានំ នាម មនុស្សហទយន្តិ. និវិសតីតិ មហារាជ, យស្មិំ បុគ្គលេ បេមវសេន មនោ និវិសតិ, សោ ទូរេ វសន្តោបិ អវិទូរេ សហាបិ វសតិយេវ នាម. យស្មិំ បន បុគ្គលេ មនោ ន និវិសតិ អបេតិ, សោ សន្តិកេ វសន្តោបិ ទូរេយេវ.

អន្តោបិ សោ ហោតីតិ មហារាជ, យោ សហាយោ បសន្នចិត្តោ, សោ ចិត្តេន អល្លីនត្តា បារំ សមុទ្ទស្ស វសន្តោបិ អន្តោយេវ ហោតិ. យោ បន បទុដ្ឋចិត្តោ, សោ ចិត្តេន អនល្លីនត្តា អន្តោ វសន្តោបិ បារំ សមុទ្ទស្ស នាម. យេ ទិសា តេតិ យេ វេរិនោ បច្ចត្ថិកា, តេ ឯកតោ វសន្តាបិ ទូរេ វសន្តិយេវ នាម. សន្តោ បន បណ្ឌិតា អារា ឋិតាបិ មេត្តាភាវិតេន មនសា អាវជ្ជេន្តា សំវសន្តិយេវ. បុរា តេ ហោមាតិ យាវ តវ អប្បិយា ន ហោម, តាវទេវ តំ អាមន្តេត្វា គច្ឆាមាតិ វទតិ.

អថ នំ រាជា អាហ –

៣៨. ‘‘ឯវំ ចេ យាចមានានំ, អញ្ជលិំ នាវពុជ្ឈសិ;

បរិចារកានំ សតំ, វចនំ ន ករោសិ នោ;

ឯវំ តំ អភិយាចាម, បុន កយិរាសិ បរិយាយ’’ន្តិ.

តត្ថ ឯវំ ចេតិ សចេ ហំសរាជ, ឯវំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ យាចមានានំ អម្ហាកំ ឥមំ អញ្ជលិំ នាវពុជ្ឈសិ, តវ បរិចារកានំ សមានានំ វចនំ ន ករោសិ, អថ នំ ឯវំ យាចាម. បុន កយិរាសិ បរិយាយន្តិ កាលេន កាលំ ឥធ អាគមនាយ វារំ ករេយ្យាសីតិ អត្ថោ.

តតោ ពោធិសត្តោ អាហ –

៣៩. ‘‘ឯវំ ចេ នោ វិហរតំ, អន្តរាយោ ន ហេស្សតិ;

តុយ្ហំ ចាបិ មហារាជ, មយ្ហញ្ច រដ្ឋវឌ្ឍន;

អប្បេវ នាម បស្សេមុ, អហោរត្តានមច្ចយេ’’តិ.

តត្ថ ឯវំ ចេ នោតិ មហារាជ, មា ចិន្តយិត្ថ, សចេ អម្ហាកម្បិ ឯវំ វិហរន្តានំ ជីវិតន្តរាយោ ន ភវិស្សតិ, អប្បេវ នាម ឧភោ អញ្ញមញ្ញំ បស្សិស្សាម, អបិច ត្វំ មយា ទិន្នំ ឱវាទមេវ មម ឋានេ ឋបេត្វា ឯវំ ឥត្តរជីវិតេ លោកសន្និវាសេ អប្បមត្តោ ហុត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តោ ទស រាជធម្មេ អកោបេត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេហិ, ឯវញ្ហិ មេ ឱវាទំ ករោន្តោ មំ បស្សិស្សតិយេវាតិ. ឯវំ មហាសត្តោ រាជានំ ឱវទិត្វា ចិត្តកូដបព្ពតមេវ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តេនបិ មយា អាយុសង្ខារានំ ទុព្ពលភាវំ ទស្សេត្វា ធម្មោ ទេសិតោ’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, កនិដ្ឋោ មោគ្គល្លានោ, មជ្ឈិមោ សារិបុត្តោ, សេសហំសគណា ពុទ្ធបរិសា, ជវនហំសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ជវនហំសជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៤៧៧] ៤. ចូឡនារទជាតកវណ្ណនា

ន តេ កដ្ឋានិ ភិន្នានីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ថុល្លកុមារិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិវាសិនោ កិរេកស្ស កុលស្ស បន្នរសសោឡសវស្សុទ្ទេសិកា ធីតា អហោសិ សោភគ្គប្បត្តា, ន ច នំ កោចិ វារេសិ. អថស្សា មាតា ចិន្តេសិ ‘‘មម ធីតា វយប្បត្តា, ន ច នំ កោចិ វារេតិ, អាមិសេន មច្ឆំ វិយ ឯតាយ ឯកំ សាកិយភិក្ខុំ បលោភេត្វា ឧប្បព្ពាជេត្វា តំ និស្សាយ ជីវិស្សាមី’’តិ. តទា ច សាវត្ថិវាសី ឯកោ កុលបុត្តោ សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ សិក្ខាកាមតំ បហាយ អាលសិយោ សរីរមណ្ឌនមនុយុត្តោ វិហាសិ. មហាឧបាសិកា គេហេ យាគុខាទនីយភោជនីយានិ សម្បាទេត្វា ទ្វារេ ឋត្វា អន្តរវីថិយា គច្ឆន្តេសុ ភិក្ខូសុ ឯកំ ភិក្ខុំ រសតណ្ហាយ ពន្ធិត្វា គហេតុំ សក្កុណេយ្យរូបំ ឧបធារេន្តី តេបិដកអាភិធម្មិកវិនយធរានំ មហន្តេន បរិវារេន គច្ឆន្តានំ អន្តរេ កញ្ចិ គយ្ហុបគំ អទិស្វា តេសំ បច្ឆតោ គច្ឆន្តានំ មធុរធម្មកថិកានំ អច្ឆិន្នវលាហកសទិសានំ បិណ្ឌបាតិកានម្បិ អន្តរេ កញ្ចិ អទិស្វាវ ឯកំ យាវ ពហិ អបង្គា អក្ខីនិ អញ្ជេត្វា កេសេ ឱសណ្ហេត្វា ទុកូលន្តរវាសកំ និវាសេត្វា ឃដិតមដ្ឋំ ចីវរំ បារុបិត្វា មណិវណ្ណបត្តំ អាទាយ មនោរមំ ឆត្តំ ធារយមានំ វិស្សដ្ឋិន្ទ្រិយំ កាយទឡ្ហិពហុលំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ សក្កា គណ្ហិតុ’’ន្តិ គន្ត្វា វន្ទិត្វា បត្តំ គហេត្វា ‘‘ឯថ, ភន្តេ’’តិ ឃរំ អានេត្វា និសីទាបេត្វា យាគុអាទីហិ បរិវិសិត្វា កតភត្តកិច្ចំ តំ ភិក្ខុំ ‘‘ភន្តេ, ឥតោ បដ្ឋាយ ឥធេវាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ អាហ. សោបិ តតោ បដ្ឋាយ តត្ថេវ គន្ត្វា អបរភាគេ វិស្សាសិកោ អហោសិ.

អថេកទិវសំ មហាឧបាសិកា តស្ស សវនបថេ ឋត្វា ‘‘ឥមស្មិំ គេហេ ឧបភោគបរិភោគមត្តា អត្ថិ, តថារូបោ បន មេ បុត្តោ វា ជាមាតា វា គេហំ វិចារិតុំ សមត្ថោ នត្ថី’’តិ អាហ. សោ តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘កិមត្ថំ នុ ខោ កថេតី’’តិ ថោកំ ហទយេ វិទ្ធោ វិយ អហោសិ. សា ធីតរំ អាហ ‘‘ឥមំ បលោភេត្វា តវ វសេ វត្តាបេហី’’តិ. សា តតោ បដ្ឋាយ មណ្ឌិតបសាធិតា ឥត្ថិកុត្តវិលាសេហិ តំ បលោភេសិ. ថុល្លកុមារិកាតិ ន ច ថូលសរីរា ទដ្ឋព្ពា, ថូលា វា ហោតុ កិសា វា, បញ្ចកាមគុណិករាគេន បន ថូលតាយ ‘‘ថុល្លកុមារិកា’’តិ វុច្ចតិ. សោ ទហរោ កិលេសវសិកោ ហុត្វា ‘‘ន ទានាហំ ពុទ្ធសាសនេ បតិដ្ឋាតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘វិហារំ គន្ត្វា បត្តចីវរំ និយ្យាទេត្វា អសុកដ្ឋានំ នាម គមិស្សាមិ, តត្រ មេ វត្ថានិ បេសេថា’’តិ វត្វា វិហារំ គន្ត្វា បត្តចីវរំ និយ្យាទេត្វា ‘‘ឧក្កណ្ឋិតោស្មី’’តិ អាចរិយុបជ្ឈាយេ អាហ. តេ តំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា ‘‘អយំ ភិក្ខុ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘កេន ឧក្កណ្ឋាបិតោសី’’តិ វត្វា ‘‘ថុល្លកុមារិកាយ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ បុព្ពេបេសា តវ អរញ្ញេ វសន្តស្ស ព្រហ្មចរិយន្តរាយំ កត្វា មហន្តំ អនត្ថមកាសិ, បុន ត្វំ ឯតមេវ និស្សាយ កស្មា ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ វត្វា ភិក្ខូហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ មហាភោគេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ឧគ្គហិតសិប្បោ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេសិ, អថស្ស ភរិយា ឯកំ បុត្តំ វិជាយិត្វា កាលមកាសិ. សោ ‘‘យថេវ មេ បិយភរិយាយ, ឯវំ មយិបិ មរណំ អាគមិស្សតិ, កិំ មេ ឃរាវាសេន, បព្ពជិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា កាមេ បហាយ បុត្តំ អាទាយ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា តេន សទ្ធិំ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឈានាភិញ្ញា និព្ពត្តេត្វា វនមូលផលាហារោ អរញ្ញេ វិហាសិ. តទា បច្ចន្តវាសិនោ ចោរា ជនបទំ បវិសិត្វា គាមំ បហរិត្វា ករមរេ គហេត្វា ភណ្ឌិកំ ឧក្ខិបាបេត្វា បុន បច្ចន្តំ បាបយិំសុ. តេសំ អន្តរេ ឯកា អភិរូបា កុមារិកា កេរាដិកបញ្ញាយ សមន្នាគតា ចិន្តេសិ ‘‘ឥមេ អម្ហេ គហេត្វា ទាសិភោគេន បរិភុញ្ជិស្សន្តិ, ឯកេន ឧបាយេន បលាយិតុំ វដ្ដតី’’តិ. សា ‘‘សាមិ, សរីរកិច្ចំ កាតុកាមាម្ហិ, ថោកំ បដិក្កមិត្វា តិដ្ឋថា’’តិ វត្វា ចោរេ វញ្ចេត្វា បលាយិត្វា អរញ្ញំ បវិសន្តី ពោធិសត្តស្ស បុត្តំ អស្សមេ ឋបេត្វា ផលាផលត្ថាយ គតកាលេ បុព្ពណ្ហសមយេ តំ អស្សមំ បាបុណិត្វា តំ តាបសកុមារំ កាមរតិយា បលោភេត្វា សីលមស្ស ភិន្ទិត្វា អត្តនោ វសេ វត្តេត្វា ‘‘កិំ តេ អរញ្ញវាសេន, ឯហិ គាមំ គន្ត្វា វសិស្សាម, តត្រ ហិ រូបាទយោ កាមគុណា សុលភា’’តិ អាហ. សោបិ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘បិតា តាវ មេ អរញ្ញតោ ផលាផលំ អាហរិតុំ គតោ, តំ ទិស្វា ឧភោបិ ឯកតោវ គមិស្សាមា’’តិ អាហ.

សា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ តរុណទារកោ ន កិញ្ចិ ជានាតិ, បិតរា បនស្ស មហល្លកកាលេ បព្ពជិតេន ភវិតព្ពំ, សោ អាគន្ត្វា ‘ឥធ កិំ ករោសី’តិ មំ បោថេត្វា បាទេ គហេត្វា កឌ្ឍេត្វា អរញ្ញេ ខិបិស្សតិ, តស្មិំ អនាគតេយេវ បលាយិស្សាមី’’តិ. អថ នំ ‘‘អហំ បុរតោ គច្ឆាមិ, ត្វំ បច្ឆា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ វត្វា មគ្គសញ្ញំ អាចិក្ខិត្វា បក្កាមិ. សោ តស្សា គតកាលតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នទោមនស្សោ យថា បុរេ កិញ្ចិ វត្តំ អកត្វា សសីសំ បារុបិត្វា អន្តោបណ្ណសាលាយ បជ្ឈាយន្តោ និបជ្ជិ. មហាសត្តោ ផលាផលំ អាទាយ អាគន្ត្វា តស្សា បទវលញ្ជំ ទិស្វា ‘‘អយំ មាតុគាមស្ស បទវលញ្ជោ, ‘‘បុត្តស្ស មម សីលំ ភិន្នំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តោ បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា ផលាផលំ ឱតារេត្វា បុត្តំ បុច្ឆន្តោ បឋមំ គាថមាហ –