១២. ទ្វាទសកនិបាតោ

[៤៦៤] ១. ចូឡកុណាលជាតកវណ្ណនា

១-១២. លុទ្ធានំ លហុចិត្តានន្តិ ឥទំ ជាតកំ កុណាលជាតកេ (ជា. ២.២១.កុណាលជាតក) អាវិ ភវិស្សតិ;

ចូឡកុណាលជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៤៦៥] ២. ភទ្ទសាលជាតកវណ្ណនា

កា ត្វំ សុទ្ធេហិ វត្ថេហីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ញាតត្ថចរិយំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយញ្ហិ អនាថបិណ្ឌិកស្ស និវេសនេ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ និពទ្ធភោជនំ បវត្តតិ, តថា វិសាខាយ ច កោសលរញ្ញោ ច. តត្ថ បន កិញ្ចាបិ នានគ្គរសភោជនំ ទីយតិ, ភិក្ខូនំ បនេត្ថ កោចិ វិស្សាសិកោ នត្ថិ, តស្មា ភិក្ខូ រាជនិវេសនេ ន ភុញ្ជន្តិ, ភត្តំ គហេត្វា អនាថបិណ្ឌិកស្ស វា វិសាខាយ វា អញ្ញេសំ វា វិស្សាសិកានំ ឃរំ គន្ត្វា ភុញ្ជន្តិ. រាជា ឯកទិវសំ បណ្ណាការំ អាហដំ ‘‘ភិក្ខូនំ ទេថា’’តិ ភត្តគ្គំ បេសេត្វា ‘‘ភត្តគ្គេ ភិក្ខូ នត្ថី’’តិ វុត្តេ ‘‘កហំ គតា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អត្តនោ វិស្សាសិកគេហេសុ និសីទិត្វា ភុញ្ជន្តី’’តិ សុត្វា ភុត្តបាតរាសោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភន្តេ, ភោជនំ នាម កិំ បរម’’ន្តិ បុច្ឆិ. វិស្សាសបរមំ មហារាជ, កញ្ជិកមត្តកម្បិ វិស្សាសិកេន ទិន្នំ មធុរំ ហោតីតិ. ភន្តេ, កេន បន សទ្ធិំ ភិក្ខូនំ វិស្សាសោ ហោតីតិ? ‘‘ញាតីហិ វា សេក្ខកុលេហិ វា, មហារាជា’’តិ. តតោ រាជា ចិន្តេសិ ‘‘ឯកំ សក្យធីតរំ អានេត្វា អគ្គមហេសិំ ករិស្សាមិ, ឯវំ មយា សទ្ធិំ ភិក្ខូនំ ញាតកេ វិយ វិស្សាសោ ភវិស្សតី’’តិ. សោ ឧដ្ឋាយាសនា អត្តនោ និវេសនំ គន្ត្វា កបិលវត្ថុំ ទូតំ បេសេសិ ‘‘ធីតរំ មេ ទេថ, អហំ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ ញាតិភាវំ ឥច្ឆាមី’’តិ.

សាកិយា ទូតវចនំ សុត្វា សន្និបតិត្វា មន្តយិំសុ ‘‘មយំ កោសលរញ្ញោ អាណាបវត្តិដ្ឋានេ វសាម, សចេ ទារិកំ ន ទស្សាម, មហន្តំ វេរំ ភវិស្សតិ, សចេ ទស្សាម, កុលវំសោ នោ ភិជ្ជិស្សតិ, កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ. អថ នេ មហានាមោ អាហ – ‘‘មា ចិន្តយិត្ថ, មម ធីតា វាសភខត្តិយា នាម នាគមុណ្ឌាយ នាម ទាសិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិ. សា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា ឧត្តមរូបធរា សោភគ្គប្បត្តា បិតុ វំសេន ខត្តិយជាតិកា, តមស្ស ‘ខត្តិយកញ្ញា’តិ បេសេស្សាមា’’តិ. សាកិយា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ទូតេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សាធុ, ទារិកំ ទស្សាម, ឥទានេវ នំ គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ អាហំសុ. ទូតា ចិន្តេសុំ ‘‘ឥមេ សាកិយា នាម ជាតិំ និស្សាយ អតិមានិនោ, ‘សទិសី នោ’តិ វត្វា អសទិសិម្បិ ទទេយ្យុំ, ឯតេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ភុញ្ជមានមេវ គណ្ហិស្សាមា’’តិ. តេ ឯវមាហំសុ ‘‘មយំ គហេត្វា គច្ឆន្តា យា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ភុញ្ជតិ, តំ គហេត្វា គមិស្សាមា’’តិ. សាកិយា តេសំ និវាសដ្ឋានំ ទាបេត្វា ‘‘កិំ ករិស្សាមា’’តិ ចិន្តយិំសុ. មហានាមោ អាហ – ‘‘តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថ, អហំ ឧបាយំ ករិស្សាមិ, តុម្ហេ មម ភោជនកាលេ វាសភខត្តិយំ អលង្ករិត្វា អានេត្វា មយា ឯកស្មិំ កពឡេ គហិតមត្តេ ‘ទេវ, អសុករាជា បណ្ណំ បហិណិ, ឥមំ តាវ សាសនំ សុណាថា’តិ បណ្ណំ ទស្សេយ្យាថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្មិំ ភុញ្ជមានេ កុមារិកំ អលង្ករិំសុ.

មហានាមោ ‘‘ធីតរំ មេ អានេថ, មយា សទ្ធិំ ភុញ្ជតូ’’តិ អាហ. អថ នំ អលង្ករិត្វា តាវទេវ ថោកំ បបញ្ចំ កត្វា អានយិំសុ. សា ‘‘បិតរា សទ្ធិំ ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ ឯកបាតិយំ ហត្ថំ ឱតារេសិ. មហានាមោបិ តាយ សទ្ធិំ ឯកបិណ្ឌំ គហេត្វា មុខេ ឋបេសិ. ទុតិយបិណ្ឌាយ ហត្ថេ បសារិតេ ‘‘ទេវ, អសុករញ្ញា បណ្ណំ បហិតំ, ឥមំ តាវ សាសនំ សុណាថា’’តិ បណ្ណំ ឧបនាមេសុំ. មហានាមោ ‘‘អម្ម, ត្វំ ភុញ្ជាហី’’តិ ទក្ខិណហត្ថំ បាតិយាយេវ កត្វា វាមហត្ថេន គហេត្វា បណ្ណំ ឱលោកេសិ. តស្ស តំ សាសនំ ឧបធារេន្តស្សេវ ឥតរា ភុញ្ជិ. សោ តស្សា ភុត្តកាលេ ហត្ថំ ធោវិត្វា មុខំ វិក្ខាលេសិ. តំ ទិស្វា ទូតា ‘‘និច្ឆយេនេសា ឯតស្ស ធីតា’’តិ និដ្ឋមកំសុ, ន តំ អន្តរំ ជានិតុំ សក្ខិំសុ. មហានាមោ មហន្តេន បរិវារេន ធីតរំ បេសេសិ. ទូតាបិ នំ សាវត្ថិំ នេត្វា ‘‘អយំ កុមារិកា ជាតិសម្បន្នា មហានាមស្ស ធីតា’’តិ វទិំសុ. រាជា តុស្សិត្វា សកលនគរំ អលង្ការាបេត្វា តំ រតនរាសិម្ហិ ឋបេត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ អភិសិញ្ចាបេសិ. សា រញ្ញោ បិយា អហោសិ មនាបា.

អថស្សា ន ចិរស្សេវ គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. រាជា គព្ភបរិហារមទាសិ. សា ទសមាសច្ចយេន សុវណ្ណវណ្ណំ បុត្តំ វិជាយិ. អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ រាជា អត្តនោ អយ្យកស្ស សន្តិកំ បេសេសិ ‘‘សក្យរាជធីតា វាសភខត្តិយា បុត្តំ វិជាយិ, កិមស្ស នាមំ ករោមា’’តិ. តំ បន សាសនំ គហេត្វា គតោ អមច្ចោ ថោកំ ពធិរធាតុកោ, សោ គន្ត្វា រញ្ញោ អយ្យកស្សារោចេសិ. សោ តំ សុត្វា ‘‘វាសភខត្តិយា បុត្តំ អវិជាយិត្វាបិ សព្ពំ ជនំ អភិភវតិ, ឥទានិ បន អតិវិយ រញ្ញោ វល្លភា ភវិស្សតី’’តិ អាហ. សោ ពធិរអមច្ចោ ‘‘វល្លភា’’តិ វចនំ ទុស្សុតំ សុត្វា ‘‘វិដដូភោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា រាជានំ ឧបគន្ត្វា ‘‘ទេវ, កុមារស្ស កិរ ‘វិដដូភោ’តិ នាមំ ករោថា’’តិ អាហ. រាជា ‘‘បោរាណកំ នោ កុលទត្តិកំ នាមំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘វិដដូភោ’’តិ នាមំ អកាសិ. តតោ បដ្ឋាយ កុមារោ កុមារបរិហារេន វឌ្ឍន្តោ សត្តវស្សិកកាលេ អញ្ញេសំ កុមារានំ មាតាមហកុលតោ ហត្ថិរូបកអស្សរូបកាទីនិ អាហរិយមានានិ ទិស្វា មាតរំ បុច្ឆិ ‘‘អម្ម, អញ្ញេសំ មាតាមហកុលតោ បណ្ណាការោ អាហរិយតិ, មយ្ហំ កោចិ កិញ្ចិ ន បេសេសិ, កិំ ត្វំ និម្មាតា និប្បិតាសី’’តិ? អថ នំ សា ‘‘តាត, សក្យរាជានោ មាតាមហា ទូរេ បន វសន្តិ, តេន តេ កិញ្ចិ ន បេសេន្តី’’តិ វត្វា វញ្ចេសិ.

បុន សោឡសវស្សិកកាលេ ‘‘អម្ម, មាតាមហកុលំ បស្សិតុកាមោម្ហី’’តិ វត្វា ‘‘អលំ តាត, កិំ តត្ថ គន្ត្វា ករិស្សសី’’តិ វារិយមានោបិ បុនប្បុនំ យាចិ. អថស្ស មាតា ‘‘តេន ហិ គច្ឆាហី’’តិ សម្បដិច្ឆិ. សោ បិតុ អារោចេត្វា មហន្តេន បរិវារេន និក្ខមិ. វាសភខត្តិយា បុរេតរំ បណ្ណំ បេសេសិ ‘‘អហំ ឥធ សុខំ វសាមិ, សាមិនោ កិញ្ចិ អន្តរំ មា ទស្សយិំសូ’’តិ. សាកិយា វិដដូភស្ស អាគមនំ ញត្វា ‘‘វន្ទិតុំ ន សក្កា’’តិ តស្ស ទហរទហរេ កុមារកេ ជនបទំ បហិណិំសុ. កុមារេ កបិលវត្ថុំ សម្បត្តេ សាកិយា សន្ថាគារេ សន្និបតិំសុ. កុមារោ សន្ថាគារំ គន្ត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ ‘‘អយំ តេ, តាត, មាតាមហោ, អយំ មាតុលោ’’តិ វទិំសុ សោ សព្ពេ វន្ទមានោ វិចរិ. សោ យាវបិដ្ឋិយា រុជនប្បមាណា វន្ទិត្វា ឯកម្បិ អត្តានំ វន្ទមានំ អទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ មំ វន្ទន្តា នត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. សាកិយា ‘‘តាត, តវ កនិដ្ឋកុមារា ជនបទំ គតា’’តិ វត្វា តស្ស មហន្តំ សក្ការំ ករិំសុ. សោ កតិបាហំ វសិត្វា មហន្តេន បរិវារេន និក្ខមិ. អថេកា ទាសី សន្ថាគារេ តេន និសិន្នផលកំ ‘‘ឥទំ វាសភខត្តិយាយ ទាសិយា បុត្តស្ស និសិន្នផលក’’ន្តិ អក្កោសិត្វា បរិភាសិត្វា ខីរោទកេន ធោវិ. ឯកោ បុរិសោ អត្តនោ អាវុធំ បមុស្សិត្វា និវត្តោ តំ គណ្ហន្តោ វិដដូភកុមារស្ស អក្កោសនសទ្ទំ សុត្វា តំ អន្តរំ បុច្ឆិត្វា ‘‘វាសភខត្តិយា ទាសិយា កុច្ឆិស្មិំ មហានាមសក្កស្ស ជាតា’’តិ ញត្វា គន្ត្វា ពលកាយស្ស កថេសិ. ‘‘វាសភខត្តិយា កិរ ទាសិយា ធីតា’’តិ មហាកោលាហលំ អហោសិ.

កុមារោ តំ សុត្វា ‘‘ឯតេ តាវ មម និសិន្នផលកំ ខីរោទកេន ធោវន្តុ, អហំ បន រជ្ជេ បតិដ្ឋិតកាលេ ឯតេសំ គលលោហិតំ គហេត្វា មម និសិន្នផលកំ ធោវិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ បដ្ឋបេសិ. តស្មិំ សាវត្ថិំ គតេ អមច្ចា សព្ពំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘សព្ពេ មយ្ហំ ទាសិធីតរំ អទំសូ’’តិ សាកិយានំ កុជ្ឈិត្វា វាសភខត្តិយាយ ច បុត្តស្ស ច ទិន្នបរិហារំ អច្ឆិន្ទិត្វា ទាសទាសីហិ លទ្ធព្ពបរិហារមត្តមេវ ទាបេសិ. តតោ កតិបាហច្ចយេន សត្ថា រាជនិវេសនំ អាគន្ត្វា និសីទិ. រាជា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ កិរ ញាតកេហិ ទាសិធីតា មយ្ហំ ទិន្នា, តេនស្សា អហំ សបុត្តាយ បរិហារំ អច្ឆិន្ទិត្វា ទាសទាសីហិ លទ្ធព្ពបរិហារមត្តមេវ ទាបេសិ’’ន្តិ អាហ. សត្ថា ‘‘អយុត្តំ, មហារាជ, សាកិយេហិ កតំ, ទទន្តេហិ នាម សមានជាតិកា ទាតព្ពា អស្ស. តំ បន មហារាជ, វទាមិ វាសភខត្តិយា ខត្តិយរាជធីតា ខត្តិយស្ស រញ្ញោ គេហេ អភិសេកំ លភិ, វិដដូភោបិ ខត្តិយរាជានមេវ បដិច្ច ជាតោ, មាតុគោត្តំ នាម កិំ ករិស្សតិ, បិតុគោត្តមេវ បមាណន្តិ បោរាណកបណ្ឌិតា ទលិទ្ទិត្ថិយា កដ្ឋហារិកាយបិ អគ្គមហេសិដ្ឋានំ អទំសុ, តស្សា ច កុច្ឆិម្ហិ ជាតកុមារោ ទ្វាទសយោជនិកាយ ពារាណសិយា រជ្ជំ កត្វា កដ្ឋវាហនរាជា នាម ជាតោ’’តិ កដ្ឋវាហនជាតកំ (ជា. ១.១.៧) កថេសិ. រាជា សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា ‘‘បិតុគោត្តមេវ កិរ បមាណ’’ន្តិ សុត្វា តុស្សិត្វា មាតាបុត្តានំ បកតិបរិហារមេវ ទាបេសិ.

រញ្ញោ បន ពន្ធុលោ នាម សេនាបតិ មល្លិកំ នាម អត្តនោ ភរិយំ វញ្ឈំ ‘‘តវ កុលឃរមេវ គច្ឆាហី’’តិ កុសិនារមេវ បេសេសិ. សា ‘‘សត្ថារំ ទិស្វាវ គមិស្សាមី’’តិ ជេតវនំ បវិសិត្វា តថាគតំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា ‘‘កហំ គច្ឆសី’’តិ ច បុដ្ឋា ‘‘សាមិកោ មេ, ភន្តេ, កុលឃរំ បេសេសី’’តិ វត្វា ‘‘កស្មា’’តិ វុត្តា ‘‘វញ្ឈា អបុត្តិកា, ភន្តេ’’តិ វត្វា សត្ថារា ‘‘យទិ ឯវំ គមនកិច្ចំ នត្ថិ, និវត្តាហី’’តិ វុត្តា តុដ្ឋា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និវេសនមេវ បុន អគមាសិ. ‘‘កស្មា និវត្តសី’’តិ បុដ្ឋា ‘‘ទសពលេន និវត្តិតាម្ហី’’តិ អាហ. សេនាបតិ ‘‘ទិដ្ឋំ ភវិស្សតិ តថាគតេន ការណ’’ន្តិ អាហ. សា ន ចិរស្សេវ គព្ភំ បដិលភិត្វា ឧប្បន្នទោហឡា ‘‘ទោហឡោ មេ ឧប្បន្នោ’’តិ អារោចេសិ. ‘‘កិំ ទោហឡោ’’តិ? ‘‘វេសាលិយា នគរេ លិច្ឆវិរាជានំ អភិសេកមង្គលបោក្ខរណិំ ឱតរិត្វា ន្ហត្វា បានីយំ បិវិតុកាមាម្ហិ, សាមី’’តិ. សេនាបតិ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា សហស្សថាមធនុំ គហេត្វា តំ រថំ អារោបេត្វា សាវត្ថិតោ និក្ខមិត្វា រថំ បាជេន្តោ វេសាលិំ បាវិសិ.

តស្មិញ្ច កាលេ កោសលរញ្ញោ ពន្ធុលសេនាបតិនា សទ្ធិំ ឯកាចរិយកុលេ ឧគ្គហិតសិប្បោ មហាលិ នាម លិច្ឆវី អន្ធោ លិច្ឆវីនំ អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច អនុសាសន្តោ ទ្វារសមីបេ វសតិ. សោ រថស្ស ឧម្មារេ បដិឃដ្ដនសទ្ទំ សុត្វា ‘‘ពន្ធុលមល្លស្ស រថបតនសទ្ទោ ឯសោ, អជ្ជ លិច្ឆវីនំ ភយំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ អាហ. បោក្ខរណិយា អន្តោ ច ពហិ ច អារក្ខា ពលវា, ឧបរិ លោហជាលំ បត្ថដំ, សកុណានម្បិ ឱកាសោ នត្ថិ. សេនាបតិ បន រថា ឱតរិត្វា អារក្ខកេ ខគ្គេន បហរន្តោ បលាបេត្វា លោហជាលំ ឆិន្ទិត្វា អន្តោបោក្ខរណិយំ ភរិយំ ឱតារេត្វា ន្ហាបេត្វា បាយេត្វា សយម្បិ ន្ហត្វា មល្លិកំ រថំ អារោបេត្វា នគរា និក្ខមិត្វា អាគតមគ្គេនេវ បាយាសិ. អារក្ខកា គន្ត្វា លិច្ឆវីនំ អារោចេសុំ. លិច្ឆវិរាជានោ កុជ្ឈិត្វា បញ្ច រថសតានិ អារុយ្ហ ‘‘ពន្ធុលមល្លំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ និក្ខមិំសុ. តំ បវត្តិំ មហាលិស្ស អារោចេសុំ. មហាលិ ‘‘មា គមិត្ថ, សោ ហិ វោ សព្ពេ ឃាតយិស្សតី’’តិ អាហ. តេបិ ‘‘មយំ គមិស្សាមយេវា’’តិ វទិំសុ. តេន ហិ ចក្កស្ស យាវ នាភិតោ បថវិំ បវិដ្ឋដ្ឋានំ ទិស្វា និវត្តេយ្យាថ, តតោ អនិវត្តន្តា បុរតោ អសនិសទ្ទំ វិយ សុណិស្សថ, តម្ហា ឋានា និវត្តេយ្យាថ, តតោ អនិវត្តន្តា តុម្ហាកំ រថធុរេសុ ឆិទ្ទំ បស្សិស្សថ, តម្ហា ឋានា និវត្តេយ្យាថ, បុរតោ មាគមិត្ថាតិ. តេ តស្ស វចនេន អនិវត្តិត្វា តំ អនុពន្ធិំសុយេវ.

មល្លិកា ទិស្វា ‘‘រថា, សាមិ, បញ្ញាយន្តី’’តិ អាហ. តេន ហិ ឯកស្ស រថស្ស វិយ បញ្ញាយនកាលេ មម អារោចេយ្យាសីតិ. សា យទា សព្ពេ ឯកោ វិយ ហុត្វា បញ្ញាយិំសុ, តទា ‘‘ឯកមេវ សាមិ រថសីសំ បញ្ញាយតី’’តិ អាហ. ពន្ធុលោ ‘‘តេន ហិ ឥមា រស្មិយោ គណ្ហាហី’’តិ តស្សា រស្មិយោ ទត្វា រថេ ឋិតោវ ធនុំ អារោបេតិ, រថចក្កំ យាវ នាភិតោ បថវិំ បាវិសិ, លិច្ឆវិនោ តំ ឋានំ ទិស្វាបិ ន និវត្តិំសុ. ឥតរោ ថោកំ គន្ត្វា ជិយំ បោថេសិ, អសនិសទ្ទោ វិយ អហោសិ. តេ តតោបិ ន និវត្តិំសុ, អនុពន្ធន្តា គច្ឆន្តេវ. ពន្ធុលោ រថេ ឋិតកោវ ឯកំ សរំ ខិបិ. សោ បញ្ចន្នំ រថសតានំ រថសីសំ ឆិទ្ទំ កត្វា បញ្ច រាជសតានិ បរិករពន្ធនដ្ឋានេ វិជ្ឈិត្វា បថវិំ បាវិសិ. តេ អត្តនោ វិទ្ធភាវំ អជានិត្វា ‘‘តិដ្ឋ រេ, តិដ្ឋ រេ’’តិ វទន្តា អនុពន្ធិំសុយេវ. ពន្ធុលោ រថំ ឋបេត្វា ‘‘តុម្ហេ មតកា, មតកេហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ យុទ្ធំ នាម នត្ថី’’តិ អាហ. តេ ‘‘មតកា នាម អម្ហាទិសា នេវ ហោន្តី’’តិ វទិំសុ. ‘‘តេន ហិ សព្ពបច្ឆិមស្ស បរិករំ មោចេថា’’តិ. តេ មោចយិំសុ. សោ មុត្តមត្តេយេវ មរិត្វា បតិតោ. អថ នេ ‘‘សព្ពេបិ តុម្ហេ ឯវរូបា, អត្តនោ ឃរានិ គន្ត្វា សំវិធាតព្ពំ សំវិទហិត្វា បុត្តទារេ អនុសាសិត្វា សន្នាហំ មោចេថា’’តិ អាហ. តេ តថា កត្វា សព្ពេ ជីវិតក្ខយំ បត្តា.

ពន្ធុលោបិ មល្លិកំ សាវត្ថិំ អានេសិ. សា សោឡសក្ខត្តុំ យមកេ បុត្តេ វិជាយិ, សព្ពេបិ សូរា ថាមសម្បន្នា អហេសុំ, សព្ពសិប្បេ និប្ផត្តិំ បាបុណិំសុ. ឯកេកស្សបិ បុរិសសហស្សបរិវារោ អហោសិ. បិតរា សទ្ធិំ រាជនិវេសនំ គច្ឆន្តេហិ តេហេវ រាជង្គណំ បរិបូរិ. អថេកទិវសំ វិនិច្ឆយេ កូដឌ្ឌបរាជិតា មនុស្សា ពន្ធុលំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា មហារវំ វិរវន្តា វិនិច្ឆយអមច្ចានំ កូដឌ្ឌការណំ តស្ស អារោចេសុំ. សោបិ វិនិច្ឆយំ គន្ត្វា តំ អឌ្ឌំ តីរេត្វា សាមិកមេវ សាមិកំ, អស្សាមិកមេវ អស្សាមិកំ អកាសិ. មហាជនោ មហាសទ្ទេន សាធុការំ បវត្តេសិ. រាជា ‘‘កិមិទ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា តុស្សិត្វា សព្ពេបិ តេ អមច្ចេ ហារេត្វា ពន្ធុលស្សេវ វិនិច្ឆយំ និយ្យាទេសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ សម្មា វិនិច្ឆិនិ. តតោ បោរាណកវិនិច្ឆយិកា លញ្ជំ អលភន្តា អប្បលាភា ហុត្វា ‘‘ពន្ធុលោ រជ្ជំ បត្ថេតី’’តិ រាជកុលេ បរិភិន្ទិំសុ. រាជា តំ កថំ គហេត្វា ចិត្តំ និគ្គហេតុំ នាសក្ខិ, ‘‘ឥមស្មិំ ឥធេវ ឃាតិយមានេ គរហា មេ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បុន ចិន្តេត្វា ‘‘បយុត្តបុរិសេហិ បច្ចន្តំ បហរាបេត្វា តេ បលាបេត្វា និវត្តកាលេ អន្តរាមគ្គេ បុត្តេហិ សទ្ធិំ មារេតុំ វដ្ដតី’’តិ ពន្ធុលំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘បច្ចន្តោ កិរ កុបិតោ, តវ បុត្តេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា ចោរេ គណ្ហាហី’’តិ បហិណិត្វា ‘‘ឯត្ថេវស្ស ទ្វត្តិំសាយ បុត្តេហិ សទ្ធិំ សីសំ ឆិន្ទិត្វា អាហរថា’’តិ តេហិ សទ្ធិំ អញ្ញេបិ សមត្ថេ មហាយោធេ បេសេសិ. តស្មិំ បច្ចន្តំ គច្ឆន្តេយេវ ‘‘សេនាបតិ កិរ អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វាវ បយុត្តកចោរា បលាយិំសុ. សោ តំ បទេសំ អាវាសាបេត្វា ជនបទំ សណ្ឋបេត្វា និវត្តិ.

អថស្ស នគរតោ អវិទូរេ ឋានេ តេ យោធា បុត្តេហិ សទ្ធិំ សីសំ ឆិន្ទិំសុ. តំ ទិវសំ មល្លិកាយ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ទ្វេ អគ្គសាវកា និមន្តិតា ហោន្តិ. អថស្សា បុព្ពណ្ហសមយេ ‘‘សាមិកស្ស តេ សទ្ធិំ បុត្តេហិ សីសំ ឆិន្ទិំសូ’’តិ បណ្ណំ អាហរិត្វា អទំសុ. សា តំ បវត្តិំ ញត្វា កស្សចិ កិញ្ចិ អវត្វា បណ្ណំ ឧច្ឆង្គេ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃមេវ បរិវិសិ. អថស្សា បរិចារិកា ភិក្ខូនំ ភត្តំ ទត្វា សប្បិចាដិំ អាហរន្តិយោ ថេរានំ បុរតោ ចាដិំ ភិន្ទិំសុ. ធម្មសេនាបតិ ‘‘ឧបាសិកេ, ភេទនធម្មំ ភិន្នំ, ន ចិន្តេតព្ព’’ន្តិ អាហ. សា ឧច្ឆង្គតោ បណ្ណំ នីហរិត្វា ‘‘ទ្វត្តិំសបុត្តេហិ សទ្ធិំ បិតុ សីសំ ឆិន្នន្តិ មេ ឥមំ បណ្ណំ អាហរិំសុ, អហំ ឥទំ សុត្វាបិ ន ចិន្តេមិ, សប្បិចាដិយា ភិន្នាយ កិំ ចិន្តេមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ធម្មសេនាបតិ ‘‘អនិមិត្តមនញ្ញាត’’ន្តិអាទីនិ (សុ. និ. ៥៧៩) វត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ អគមាសិ. សាបិ ទ្វត្តិំស សុណិសាយោ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តុម្ហាកំ សាមិកា អត្តនោ បុរិមកម្មផលំ លភិំសុ, តុម្ហេ មា សោចិត្ថ មា បរិទេវិត្ថ, រញ្ញោ ឧបរិ មនោបទោសំ មា ករិត្ថា’’តិ ឱវទិ.

រញ្ញោ ចរបុរិសា តំ កថំ សុត្វា តេសំ និទ្ទោសភាវំ រញ្ញោ កថយិំសុ. រាជា សំវេគប្បត្តោ តស្សា និវេសនំ គន្ត្វា មល្លិកញ្ច សុណិសាយោ ចស្សា ខមាបេត្វា មល្លិកាយ វរំ អទាសិ. សា ‘‘គហិតោ មេ ហោតូ’’តិ វត្វា តស្មិំ គតេ មតកភត្តំ ទត្វា ន្ហត្វា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ទេវ, តុម្ហេហិ មេ វរោ ទិន្នោ, មយ្ហញ្ច អញ្ញេន អត្ថោ នត្ថិ, ទ្វត្តិំសាយ មេ សុណិសានំ មម ច កុលឃរគមនំ អនុជានាថា’’តិ អាហ. រាជា សម្បដិច្ឆិ. សា ទ្វត្តិំសាយ សុណិសានំ សកកុលំ បេសេត្វា សយំ កុសិនារនគរេ អត្តនោ កុលឃរំ អគមាសិ. រាជា ពន្ធុលសេនាបតិនោ ភាគិនេយ្យស្ស ទីឃការាយនស្ស នាម សេនាបតិដ្ឋានំ អទាសិ. សោ បន ‘‘មាតុលោ មេ ឥមិនា មារិតោ’’តិ រញ្ញោ ឱតារំ គវេសន្តោ វិចរតិ. រាជាបិ និប្បរាធស្ស ពន្ធុលស្ស មារិតកាលតោ បដ្ឋាយ វិប្បដិសារី ចិត្តស្សាទំ ន លភតិ, រជ្ជសុខំ នានុភោតិ.

តទា សត្ថា សាកិយានំ វេឡុំ នាម និគមំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. រាជា តត្ថ គន្ត្វា អារាមតោ អវិទូរេ ខន្ធាវារំ និវាសេត្វា ‘‘មហន្តេន បរិវារេន សត្ថារំ វន្ទិស្សាមា’’តិ វិហារំ គន្ត្វា បញ្ច រាជកកុធភណ្ឌានិ ទីឃការាយនស្ស ទត្វា ឯកកោវ គន្ធកុដិំ បាវិសិ. សព្ពំ ធម្មចេតិយសុត្តនិយាមេនេវ (ម. និ. ២.៣៦៤ អាទយោ) វេទិតព្ពំ. តស្មិំ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេ ទីឃការាយនោ តានិ បញ្ច រាជកកុធភណ្ឌានិ គហេត្វា វិដដូភំ រាជានំ កត្វា រញ្ញោ ឯកំ អស្សំ ឯកញ្ច ឧបដ្ឋានការិកំ មាតុគាមំ និវត្តេត្វា សាវត្ថិំ អគមាសិ. រាជា សត្ថារា សទ្ធិំ បិយកថំ កថេត្វា និក្ខន្តោ សេនំ អទិស្វា តំ មាតុគាមំ បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘អហំ ភាគិនេយ្យំ អជាតសត្តុំ អាទាយ អាគន្ត្វា វិដដូភំ គហេស្សាមី’’តិ រាជគហនគរំ គច្ឆន្តោ វិកាលេ ទ្វារេសុ បិហិតេសុ នគរំ បវិសិតុមសក្កោន្តោ ឯកិស្សាយ សាលាយ និបជ្ជិត្វា វាតាតបេន កិលន្តោ រត្តិភាគេ តត្ថេវ កាលមកាសិ. វិភាតាយ រត្តិយា ‘‘ទេវ កោសលនរិន្ទ, ឥទានិ អនាថោសិ ជាតោ’’តិ វិលបន្តិយា តស្សា ឥត្ថិយា សទ្ទំ សុត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. សោ មាតុលស្ស មហន្តេន សក្ការេន សរីរកិច្ចំ ការេសិ.

វិដដូភោបិ រជ្ជំ លភិត្វា តំ វេរំ សរិត្វា ‘‘សព្ពេបិ សាកិយេ មារេស្សាមី’’តិ មហតិយា សេនាយ និក្ខមិ. តំ ទិវសំ សត្ថា បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ ញាតិសង្ឃស្ស វិនាសំ ទិស្វា ‘‘ញាតិសង្គហំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា បុព្ពណ្ហសមយេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ គន្ធកុដិយំ សីហសេយ្យំ កប្បេត្វា សាយន្ហសមយេ អាកាសេន គន្ត្វា កបិលវត្ថុសាមន្តេ ឯកស្មិំ កពរច្ឆាយេ រុក្ខមូលេ និសីទិ. តតោ អវិទូរេ វិដដូភស្ស រជ្ជសីមាយ អន្តោ សន្ទច្ឆាយោ និគ្រោធរុក្ខោ អត្ថិ, វិដដូភោ សត្ថារំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, កិំការណា ឯវរូបាយ ឧណ្ហវេលាយ ឥមស្មិំ កពរច្ឆាយេ រុក្ខមូលេ និសីទថ, ឯតស្មិំ សន្ទច្ឆាយេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ និសីទថ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ‘‘ហោតុ, មហារាជ, ញាតកានំ ឆាយា នាម សីតលា’’តិ វុត្តេ ‘‘ញាតកានំ រក្ខណត្ថាយ សត្ថា អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា សាវត្ថិមេវ បច្ចាគមិ. សត្ថាបិ ឧប្បតិត្វា ជេតវនមេវ គតោ.

រាជា សាកិយានំ ទោសំ សរិត្វា ទុតិយំ និក្ខមិត្វា តថេវ សត្ថារំ បស្សិត្វា បុន និវត្តិត្វា តតិយវារេ និក្ខមិត្វា តត្ថេវ សត្ថារំ បស្សិត្វា និវត្តិ. ចតុត្ថវារេ បន តស្មិំ និក្ខន្តេ សត្ថា សាកិយានំ បុព្ពកម្មំ ឱលោកេត្វា តេសំ នទិយំ វិសបក្ខិបនបាបកម្មស្ស អប្បដិពាហិរភាវំ ញត្វា ចតុត្ថវារេ ន អគមាសិ. វិដដូភរាជា ខីរបាយកេ ទារកេ អាទិំ កត្វា សព្ពេ សាកិយេ ឃាតេត្វា គលលោហិតេន និសិន្នផលកំ ធោវិត្វា បច្ចាគមិ. សត្ថរិ តតិយវារេ គមនតោ បច្ចាគន្ត្វា បុនទិវសេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា និដ្ឋាបិតភត្តកិច្ចេ គន្ធកុដិយំ បវិសន្តេ ទិសាហិ សន្និបតិតា ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ និសីទិត្វា ‘‘អាវុសោ, សត្ថា អត្តានំ ទស្សេត្វា រាជានំ និវត្តាបេត្វា ញាតកេ មរណភយា មោចេសិ, ឯវំ ញាតកានំ អត្ថចរោ សត្ថា’’តិ ភគវតោ គុណកថំ កថយិំសុ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ តថាគតោ ញាតកានំ អត្ថំ ចរតិ, បុព្ពេបិ ចរិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តោ នាម រាជា ទស រាជធម្មេ អកោបេត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេន្តោ ឯកទិវសំ ចិន្តេសិ ‘‘ជម្ពុទីបតលេ រាជានោ ពហុថម្ភេសុ បាសាទេសុ វសន្តិ, តស្មា ពហូហិ ថម្ភេហិ បាសាទករណំ នាម អនច្ឆរិយំ, យំនូនាហំ ឯកថម្ភកំ បាសាទំ ការេយ្យំ, ឯវំ សព្ពរាជូនំ អគ្គរាជា ភវិស្សាមី’’តិ. សោ វឌ្ឍកី បក្កោសាបេត្វា ‘‘មយ្ហំ សោភគ្គប្បត្តំ ឯកថម្ភកំ បាសាទំ ករោថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឧជូ មហន្តេ ឯកថម្ភកបាសាទារហេ ពហូ រុក្ខេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ រុក្ខា សន្តិ, មគ្គោ បន វិសមោ, ន សក្កា ឱតារេតុំ, រញ្ញោ អាចិក្ខិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា តថា អកំសុ. រាជា ‘‘កេនចិ ឧបាយេន សណិកំ ឱតារេថា’’តិ វត្វា ‘‘ទេវ, យេន កេនចិ ឧបាយេន ន សក្កា’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ មម ឧយ្យានេ ឯកំ រុក្ខំ ឧបធារេថា’’តិ អាហ. វឌ្ឍកី ឧយ្យានំ គន្ត្វា ឯកំ សុជាតំ ឧជុកំ គាមនិគមបូជិតំ រាជកុលតោបិ លទ្ធពលិកម្មំ មង្គលសាលរុក្ខំ ទិស្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘ឧយ្យានេ រុក្ខោ នាម មម បដិពទ្ធោ, គច្ឆថ ភោ តំ ឆិន្ទថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា គន្ធមាលាទិហត្ថា ឧយ្យានំ គន្ត្វា រុក្ខេ គន្ធបញ្ចង្គុលិកំ ទត្វា សុត្តេន បរិក្ខិបិត្វា បុប្ផកណ្ណិកំ ពន្ធិត្វា ទីបំ ជាលេត្វា ពលិកម្មំ កត្វា ‘‘ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ អាគន្ត្វា រុក្ខំ ឆិន្ទិស្សាម, រាជា ឆិន្ទាបេតិ, ឥមស្មិំ រុក្ខេ និព្ពត្តទេវតា អញ្ញត្ថ គច្ឆតុ, អម្ហាកំ ទោសោ នត្ថី’’តិ សាវេសុំ.

អថ តស្មិំ និព្ពត្តោ ទេវបុត្តោ តំ វចនំ សុត្វា ‘‘និស្សំសយំ ឥមេ វឌ្ឍកី ឥមំ រុក្ខំ ឆិន្ទិស្សន្តិ, វិមានំ មេ នស្សិស្សតិ, វិមានបរិយន្តិកមេវ ខោ បន មយ្ហំ ជីវិតំ, ឥមញ្ច រក្ខំ បរិវារេត្វា ឋិតេសុ តរុណសាលរុក្ខេសុ និព្ពត្តានំ មម ញាតិទេវតានម្បិ ពហូនិ វិមានានិ នស្សិស្សន្តិ. វិមានបរិយន្តិកមេវ មម ញាតីនំ ទេវតានម្បិ ជីវិតំ, ន ខោ បន មំ តថា អត្តនោ វិនាសោ ពាធតិ, យថា ញាតីនំ, តស្មា នេសំ មយា ជីវិតំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា អឌ្ឍរត្តសមយេ ទិព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ រញ្ញោ សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា សកលគព្ភំ ឯកោភាសំ កត្វា ឧស្សិសកបស្សេ រោទមានោ អដ្ឋាសិ. រាជា តំ ទិស្វា ភីតតសិតោ តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៣. ‘‘កា ត្វំ សុទ្ធេហិ វត្ថេហិ, អឃេ វេហាយសំ ឋិតា;

កេន ត្យាស្សូនិ វត្តន្តិ, កុតោ តំ ភយមាគត’’ន្តិ.

តត្ថ កា ត្វន្តិ នាគយក្ខសុបណ្ណសក្កាទីសុ កា នាម ត្វន្តិ បុច្ឆតិ. វត្ថេហីតិ វចនមត្តមេវេតំ, សព្ពេបិ បន ទិព្ពាលង្ការេ សន្ធាយេវមាហ. អឃេតិ អប្បដិឃេ អាកាសេ. វេហាយសន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. កេន ត្យាស្សូនិ វត្តន្តីតិ កេន ការណេន តវ អស្សូនិ វត្តន្តិ. កុតោតិ ញាតិវិយោគធនវិនាសាទីនំ កិំ និស្សាយ តំ ភយមាគតន្តិ បុច្ឆតិ.

តតោ ទេវរាជា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៤. ‘‘តវេវ ទេវ វិជិតេ, ភទ្ទសាលោតិ មំ វិទូ;

សដ្ឋិ វស្សសហស្សានិ, តិដ្ឋតោ បូជិតស្ស មេ.

១៥. ‘‘ការយន្តា នគរានិ, អគារេ ច ទិសម្បតិ;

វិវិធេ ចាបិ បាសាទេ, ន មំ តេ អច្ចមញ្ញិសុំ;

យថេវ មំ តេ បូជេសុំ, តថេវ ត្វម្បិ បូជយា’’តិ.

តត្ថ តិដ្ឋតោតិ សកលពារាណសិនគរេហិ ចេវ គាមនិគមេហិ ច តយា ច បូជិតស្ស និច្ចំ ពលិកម្មញ្ច សក្ការញ្ច លភន្តស្ស មយ្ហំ ឥមស្មិំ ឧយ្យានេ តិដ្ឋន្តស្ស ឯត្តកោ កាលោ គតោតិ ទស្សេតិ. នគរានីតិ នគរបដិសង្ខរណកម្មានិ. អគារេចាតិ ភូមិគេហានិ. ទិសម្បតីតិ ទិសានំ បតិ, មហារាជ. ន មំ តេតិ តេ នគរបដិសង្ខរណាទីនិ ករោន្តា ឥមស្មិំ នគរេ បោរាណករាជានោ មំ នាតិមញ្ញិសុំ នាតិក្កមិំសុ ន វិហេឋយិំសុ, មម និវាសរុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា អត្តនោ កម្មំ ន ករិំសុ, មយ្ហំ បន សក្ការមេវ ករិំសូតិ អវច. យថេវាតិ តស្មា យថេវ តេ បោរាណករាជានោ មំ បូជយិំសុ, ឯកោបិ ឥមំ រុក្ខំ ន ឆិន្ទាបេសិ, ត្វញ្ចាបិ មំ តថេវ បូជយ, មា មេ រុក្ខំ ឆេទយីតិ.

តតោ រាជា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៦. ‘‘តំ ឥវាហំ ន បស្សាមិ, ថូលំ កាយេន តេ ទុមំ;

អារោហបរិណាហេន, អភិរូបោសិ ជាតិយា.

១៧. ‘‘បាសាទំ ការយិស្សាមិ, ឯកត្ថម្ភំ មនោរមំ;

តត្ថ តំ ឧបនេស្សាមិ, ចិរំ តេ យក្ខ ជីវិត’’ន្តិ.

តត្ថ កាយេនាតិ បមាណេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តវ បមាណេន តំ វិយ ថូលំ មហន្តំ អញ្ញំ ទុមំ ន បស្សាមិ, ត្វញ្ញេវ បន អារោហបរិណាហេន សុជាតសង្ខាតាយ សមសណ្ឋានឧជុភាវប្បការាយ ជាតិយា ច អភិរូបោ សោភគ្គប្បត្តោ ឯកថម្ភបាសាទារហោតិ. បាសាទន្តិ តស្មា តំ ឆេទាបេត្វា អហំ បាសាទំ ការាបេស្សាមេវ. តត្ថ តន្តិ តំ បនាហំ សម្ម ទេវរាជ, តត្ថ បាសាទេ ឧបនេស្សាមិ, សោ ត្វំ មយា សទ្ធិំ ឯកតោ វសន្តោ អគ្គគន្ធមាលាទីនិ លភន្តោ សក្ការប្បត្តោ សុខំ ជីវិស្សសិ, និវាសដ្ឋានាភាវេន មេ វិនាសោ ភវិស្សតីតិ មា ចិន្តយិ, ចិរំ តេ យក្ខ ជីវិតំ ភវិស្សតីតិ.

តំ សុត្វា ទេវរាជា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៨. ‘‘ឯវំ ចិត្តំ ឧទបាទិ, សរីរេន វិនាភាវោ;

បុថុសោ មំ វិកន្តិត្វា, ខណ្ឌសោ អវកន្តថ.

១៩. ‘‘អគ្គេ ច ឆេត្វា មជ្ឈេ ច, បច្ឆា មូលម្ហិ ឆិន្ទថ;

ឯវំ មេ ឆិជ្ជមានស្ស, ន ទុក្ខំ មរណំ សិយា’’តិ.

តត្ថ ឯវំ ចិត្តំ ឧទបាទីតិ យទិ ឯវំ ចិត្តំ តវ ឧប្បន្នំ. សរីរេន វិនាភាវោតិ យទិ តេ មម សរីរេន ភទ្ទសាលរុក្ខេន សទ្ធិំ មម វិនាភាវោ បត្ថិតោ. បុថុសោតិ ពហុធា. វិកន្តិត្វាតិ ឆិន្ទិត្វា. ខណ្ឌសោតិ ខណ្ឌាខណ្ឌំ កត្វា អវកន្តថ. អគ្គេ ចាតិ អវកន្តន្តា បន បឋមំ អគ្គេ, តតោ មជ្ឈេ ឆេត្វា សព្ពបច្ឆា មូលេ ឆិន្ទថ. ឯវញ្ហិ មេ ឆិជ្ជមានស្ស ន ទុក្ខំ មរណំ សិយា, សុខំ នុ ខណ្ឌសោ ភវេយ្យាតិ យាចតិ.

តតោ រាជា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២០. ‘‘ហត្ថបាទំ យថា ឆិន្ទេ, កណ្ណនាសញ្ច ជីវតោ;

តតោ បច្ឆា សិរោ ឆិន្ទេ, តំ ទុក្ខំ មរណំ សិយា.

២១. ‘‘សុខំ នុ ខណ្ឌសោ ឆិន្នំ, ភទ្ទសាល វនប្បតិ;

កិំហេតុ កិំ ឧបាទាយ, ខណ្ឌសោ ឆិន្នមិច្ឆសី’’តិ.

តត្ថ ហត្ថបាទន្តិ ហត្ថេ ច បាទេ ច. តំ ទុក្ខន្តិ ឯវំ បដិបាដិយា ឆិជ្ជន្តស្ស ចោរស្ស តំ មរណំ ទុក្ខំ សិយា. សុខំ នូតិ សម្ម ភទ្ទសាល, វជ្ឈប្បត្តា ចោរា សុខេន មរិតុកាមា សីសច្ឆេទំ យាចន្តិ, ន ខណ្ឌសោ ឆេទនំ, ត្វំ បន ឯវំ យាចសិ, តេន តំ បុច្ឆាមិ ‘‘សុខំ នុ ខណ្ឌសោ ឆិន្ន’’ន្តិ. កិំហេតូតិ ខណ្ឌសោ ឆិន្នំ នាម ន សុខំ, ការណេន បនេត្ថ ភវិតព្ពន្តិ តំ បុច្ឆន្តោ ឯវមាហ.

អថស្ស អាចិក្ខន្តោ ភទ្ទសាលោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២២. ‘‘យញ្ច ហេតុមុបាទាយ, ហេតុំ ធម្មូបសំហិតំ;

ខណ្ឌសោ ឆិន្នមិច្ឆាមិ, មហារាជ សុណោហិ មេ.

២៣. ‘‘ញាតី មេ សុខសំវទ្ធា, មម បស្សេ និវាតជា;

តេបិហំ ឧបហិំសេយ្យ, បរេសំ អសុខោចិត’’ន្តិ.

តត្ថ ហេតុំ ធម្មូបសំហិតន្តិ មហារាជ, យំ ហេតុសភាវយុត្តមេវ, ន ហេតុបតិរូបកំ, ហេតុំ ឧបាទាយ អារព្ភ សន្ធាយាហំ ខណ្ឌសោ ឆិន្នមិច្ឆាមិ, តំ ឱហិតសោតោ សុណោហីតិ អត្ថោ. ញាតី មេតិ មម ភទ្ទសាលរុក្ខស្ស ឆាយាយ សុខសំវទ្ធា មម បស្សេ តរុណសាលរុក្ខេសុ និព្ពត្តា មយា កតវាតបរិត្តាណត្តា និវាតជា មម ញាតកា ទេវសង្ឃា អត្ថិ, តេ អហំ វិសាលសាខវិដបោ មូលេ ឆិន្ទិត្វា បតន្តោ ឧបហិំសេយ្យំ, សំភគ្គវិមានេ ករោន្តោ វិនាសេយ្យន្តិ អត្ថោ. បរេសំ អសុខោចិតន្តិ ឯវំ សន្តេ មយា តេសំ បរេសំ ញាតិទេវសង្ឃានំ អសុខំ ទុក្ខំ ឱចិតំ វឌ្ឍិតំ, ន ចាហំ តេសំ ទុក្ខកាមោ, តស្មា ភទ្ទសាលំ ខណ្ឌសោ ខណ្ឌសោ ឆិន្ទាបេមីតិ អយមេត្ថាធិប្បាយោ.

តំ សុត្វា រាជា ‘‘ធម្មិកោ វតាយំ, ទេវបុត្តោ, អត្តនោ វិមានវិនាសតោបិ ញាតីនំ វិមានវិនាសំ ន ឥច្ឆតិ, ញាតីនំ អត្ថចរិយំ ចរតិ, អភយមស្ស ទស្សាមី’’តិ តុស្សិត្វា ឱសានគាថមាហ –

២៤. ‘‘ចេតេយ្យរូបំ ចេតេសិ, ភទ្ទសាល វនប្បតិ;

ហិតកាមោសិ ញាតីនំ, អភយំ សម្ម ទម្មិ តេ’’តិ.

តត្ថ ចេតេយ្យរូបំ ចេតេសីតិ ញាតីសុ មុទុចិត្តតាយ ចិន្តេន្តោ ចិន្តេតព្ពយុត្តកមេវ ចិន្តេសិ. ឆេទេយ្យរូបំ ឆេទេសីតិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – ខណ្ឌសោ ឆិន្នមិច្ឆន្តោ ឆេទេតព្ពយុត្តកមេវ ឆេទេសីតិ. អភយន្តិ ឯតស្មិំ តេ សម្ម, គុណេ បសីទិត្វា អភយំ ទទាមិ, ន មេ បាសាទេនត្ថោ, នាហំ តំ ឆេទាបេស្សាមិ, គច្ឆ ញាតិសង្ឃបរិវុតោ សក្កតគរុកតោ សុខំ ជីវាតិ អាហ.

ទេវរាជា រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេត្វា អគមាសិ. រាជា តស្សោវាទេ ឋត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សគ្គបុរំ បូរេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ឯវំ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេបិ តថាគតោ ញាតត្ថចរិយំ អចរិយេវា’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, តរុណសាលេសុ និព្ពត្តទេវតា ពុទ្ធបរិសា, ភទ្ទសាលទេវរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ភទ្ទសាលជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៤៦៦] ៣. សមុទ្ទវាណិជជាតកវណ្ណនា

កសន្តិ វបន្តិ តេ ជនាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តស្ស បញ្ច កុលសតានិ គហេត្វា និរយេ បតិតភាវំ អារព្ភ កថេសិ. សោ ហិ អគ្គសាវកេសុ បរិសំ គហេត្វា បក្កន្តេសុ សោកំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ ឧណ្ហលោហិតេ មុខតោ និក្ខន្តេ ពលវវេទនាបីឡិតោ តថាគតស្ស គុណំ អនុស្សរិត្វា ‘‘អហមេវ នវ មាសេ តថាគតស្ស អនត្ថំ ចិន្តេសិំ, សត្ថុ បន មយិ បាបចិត្តំ នាម នត្ថិ, អសីតិមហាថេរានម្បិ មយិ អាឃាតោ នាម នត្ថិ, មយា កតកម្មេន អហមេវ ឥទានិ អនាថោ ជាតោ, សត្ថារាបិម្ហិ វិស្សដ្ឋោ មហាថេរេហិបិ ញាតិសេដ្ឋេន រាហុលត្ថេរេនបិ សក្យរាជកុលេហិបិ, គន្ត្វា សត្ថារំ ខមាបេស្សាមី’’តិ បរិសាយ សញ្ញំ ទត្វា អត្តានំ បញ្ចកេន គាហាបេត្វា រត្តិំ រត្តិំ គច្ឆន្តោ កោសលរដ្ឋំ សម្បាបុណិ. អានន្ទត្ថេរោ សត្ថុ អារោចេសិ ‘‘ទេវទត្តោ កិរ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ ខមាបេតុំ អាគច្ឆតី’’តិ. ‘‘អានន្ទ, ទេវទត្តោ មម ទស្សនំ ន លភិស្សតី’’តិ.

អថ តស្មិំ សាវត្ថិនគរទ្វារំ សម្បត្តេ បុន ថេរោ អារោចេសិ, ភគវាបិ តថេវ អវច. តស្ស ជេតវនេ បោក្ខរណិយា សមីបំ អាគតស្ស បាបំ មត្ថកំ បាបុណិ, សរីរេ ឌាហោ ឧប្បជ្ជិ, ន្ហត្វា បានីយំ បិវិតុកាមោ ហុត្វា ‘‘មញ្ចកតោ មំ អាវុសោ ឱតារេថ, បានីយំ បិវិស្សាមី’’តិ អាហ. តស្ស ឱតារេត្វា ភូមិយំ ឋបិតមត្តស្ស ចិត្តស្សាទេ អលទ្ធេយេវ មហាបថវី វិវរមទាសិ. តាវទេវ តំ អវីចិតោ អគ្គិជាលា ឧដ្ឋាយ បរិក្ខិបិត្វា គណ្ហិ. សោ ‘‘បាបកម្មំ មេ មត្ថកំ បត្ត’’ន្តិ តថាគតស្ស គុណេ អនុស្សរិត្វា –

‘‘ឥមេហិ អដ្ឋីហិ តមគ្គបុគ្គលំ, ទេវាតិទេវំ នរទម្មសារថិំ;

សមន្តចក្ខុំ សតបុញ្ញលក្ខណំ, បាណេហិ ពុទ្ធំ សរណំ ឧបេមី’’តិ. (មិ. ប. ៤.១.៣) –

ឥមាយ គាថាយ សរណេ បតិដ្ឋហន្តោ អវីចិបរាយណោ អហោសិ. តស្ស បន បញ្ច ឧបដ្ឋាកកុលសតានិ អហេសុំ. តានិបិ តប្បក្ខិកានិ ហុត្វា ទសពលំ អក្កោសិត្វា អវីចិម្ហិយេវ និព្ពត្តិំសុ. ឯវំ សោ តានិ បញ្ច កុលសតានិ គណ្ហិត្វា អវីចិម្ហិ បតិដ្ឋិតោ.

អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តោ បាបោ លាភសក្ការគិទ្ធតាយ សម្មាសម្ពុទ្ធេ អដ្ឋានេ កោបំ ពន្ធិត្វា អនាគតភយមនោលោកេត្វា បញ្ចហិ កុលសតេហិ សទ្ធិំ អវីចិបរាយណោ ជាតោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ភិក្ខវេ, ឥទានេវ ទេវទត្តោ លាភសក្ការគិទ្ធោ ហុត្វា អនាគតភយំ ន ឱលោកេសិ, បុព្ពេបិ អនាគតភយំ អនោលោកេត្វា បច្ចុប្បន្នសុខគិទ្ធេន សទ្ធិំ បរិសាយ មហាវិនាសំ បត្តោ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពារាណសិតោ អវិទូរេ កុលសហស្សនិវាសោ មហាវឌ្ឍកីគាមោ អហោសិ. តត្ថ វឌ្ឍកី ‘‘តុម្ហាកំ មញ្ចំ ករិស្សាម, បីឋំ ករិស្សាម, គេហំ ករិស្សាមា’’តិ វត្វា មនុស្សានំ ហត្ថតោ ពហុំ ឥណំ គហេត្វា កិញ្ចិ កាតុំ ន សក្ខិំសុ. មនុស្សា ទិដ្ឋទិដ្ឋេ វឌ្ឍកី ចោទេន្តិ បលិពុទ្ធន្តិ. តេ ឥណាយិកេហិ ឧបទ្ទុតា សុខំ វសិតុំ អសក្កោន្តា ‘‘វិទេសំ គន្ត្វា យត្ថ កត្ថចិ វសិស្សាមា’’តិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា រុក្ខេ ឆិន្ទិត្វា មហតិំ នាវំ ពន្ធិត្វា នទិំ ឱតារេត្វា អាហរិត្វា គាមតោ គាវុតឌ្ឍយោជនមត្តេ ឋានេ ឋបេត្វា អឌ្ឍរត្តសមយេ គាមំ អាគន្ត្វា បុត្តទារមាទាយ នាវដ្ឋានំ គន្ត្វា នាវំ អារុយ្ហ អនុក្កមេន មហាសមុទ្ទំ បវិសិត្វា វាតវេគេន វិចរន្តា សមុទ្ទមជ្ឈេ ឯកំ ទីបកំ បាបុណិំសុ. តស្មិំ បន ទីបកេ សយំជាតសាលិឧច្ឆុកទលិអម្ពជម្ពុបនសតាលនាឡិកេរាទីនិ វិវិធផលានិ អត្ថិ, អញ្ញតរោ បភិន្ននាវោ បុរិសោ បឋមតរំ តំ ទីបកំ បត្វា សាលិភត្តំ ភុញ្ជមានោ ឧច្ឆុអាទីនិ ខាទមានោ ថូលសរីរោ នគ្គោ បរូឡ្ហកេសមស្សុ តស្មិំ ទីបកេ បដិវសតិ.

វឌ្ឍកី ចិន្តយិំសុ ‘‘សចេ អយំ ទីបកោ រក្ខសបរិគ្គហិតោ ភវិស្សតិ, សព្ពេបិ អម្ហេ វិនាសំ បាបុណិស្សាម, បរិគ្គណ្ហិស្សាម តាវ ន’’ន្តិ. អថ សត្តដ្ឋ បុរិសា សូរា ពលវន្តោ សន្នទ្ធបញ្ចាវុធា ហុត្វា ឱតរិត្វា ទីបកំ បរិគ្គណ្ហិំសុ. តស្មិំ ខណេ សោ បុរិសោ ភុត្តបាតរាសោ ឧច្ឆុរសំ បិវិត្វា សុខប្បត្តោ រមណីយេ បទេសេ រជតបដ្ដសទិសេ វាលុកតលេ សីតច្ឆាយាយ ឧត្តានកោ និបជ្ជិត្វា ‘‘ជម្ពុទីបវាសិនោ កសន្តា វបន្តា ឯវរូបំ សុខំ ន លភន្តិ, ជម្ពុទីបតោ មយ្ហំ អយមេវ ទីបកោ វរ’’ន្តិ គាយមានោ ឧទានំ ឧទានេសិ. អថ សត្ថា ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘សោ ភិក្ខវេ បុរិសោ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ ទស្សេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

២៥. ‘‘កសន្តិ វបន្តិ តេ ជនា, មនុជា កម្មផលូបជីវិនោ;

នយិមស្ស ទីបកស្ស ភាគិនោ, ជម្ពុទីបា ឥទមេវ នោ វរ’’ន្តិ.

តត្ថ តេ ជនាតិ តេ ជម្ពុទីបវាសិនោ ជនា. កម្មផលូបជីវិនោតិ នានាកម្មានំ ផលូបជីវិនោ សត្តា.

អថ តេ ទីបកំ បរិគ្គណ្ហន្តា បុរិសា តស្ស គីតសទ្ទំ សុត្វា ‘‘មនុស្សសទ្ទោ វិយ សុយ្យតិ, ជានិស្សាម ន’’ន្តិ សទ្ទានុសារេន គន្ត្វា តំ បុរិសំ ទិស្វា ‘‘យក្ខោ ភវិស្សតី’’តិ ភីតតសិតា សរេ សន្នហិំសុ. សោបិ តេ ទិស្វា អត្តនោ វធភយេន ‘‘នាហំ, សាមិ, យក្ខោ, បុរិសោម្ហិ, ជីវិតំ មេ ទេថា’’តិ យាចន្តោ ‘‘បុរិសា នាម តុម្ហាទិសា នគ្គា ន ហោន្តី’’តិ វុត្តេ បុនប្បុនំ យាចិត្វា មនុស្សភាវំ វិញ្ញាបេសិ. តេ តំ បុរិសំ ឧបសង្កមិត្វា សម្មោទនីយំ កថំ សុត្វា តស្ស តត្ថ អាគតនិយាមំ បុច្ឆិំសុ. សោបិ សព្ពំ តេសំ កថេត្វា ‘‘តុម្ហេ អត្តនោ បុញ្ញសម្បត្តិយា ឥធាគតា, អយំ ឧត្តមទីបោ, ន ឯត្ថ សហត្ថេន កម្មំ កត្វា ជីវន្តិ, សយំជាតសាលីនញ្ចេវ ឧច្ឆុអាទីនញ្ចេត្ថ អន្តោ នត្ថីតិ អនុក្កណ្ឋន្តា វសថា’’តិ អាហ. ឥធ បន វសន្តានំ អម្ហាកំ អញ្ញោ បរិបន្ថោ នត្ថិ, អញ្ញំ ភយំ ឯត្ថ នត្ថិ, អយំ បន អមនុស្សបរិគ្គហិតោ, អមនុស្សា តុម្ហាកំ ឧច្ចារបស្សាវំ ទិស្វា កុជ្ឈេយ្យុំ, តស្មា តំ ករោន្តា វាលុកំ វិយូហិត្វា វាលុកាយ បដិច្ឆាទេយ្យាថ, ឯត្តកំ ឥធ ភយំ, អញ្ញំ នត្ថិ, និច្ចំ អប្បមត្តា ភវេយ្យាថាតិ. តេ តត្ថ វាសំ ឧបគច្ឆិំសុ. តស្មិំ បន កុលសហស្សេ បញ្ចន្នំ បញ្ចន្នំ កុលសតានំ ជេដ្ឋកា ទ្វេ វឌ្ឍកី អហេសុំ. តេសុ ឯកោ ពាលោ អហោសិ រសគិទ្ធោ, ឯកោ បណ្ឌិតោ រសេសុ អនល្លីនោ.

អបរភាគេ សព្ពេបិ តេ តត្ថ សុខំ វសន្តា ថូលសរីរា ហុត្វា ចិន្តយិំសុ ‘‘ចិរំ បីតា នោ សុរា, ឧច្ឆុរសេន មេរយំ កត្វា បិវិស្សាមា’’តិ. តេ មេរយំ ការេត្វា បិវិត្វា មទវសេន គាយន្តា នច្ចន្តា កីឡន្តា បមត្តា តត្ថ តត្ថ ឧច្ចារបស្សាវំ កត្វា អប្បដិច្ឆាទេត្វា ទីបកំ ជេគុច្ឆំ បដិកូលំ ករិំសុ. ទេវតា ‘‘ឥមេ អម្ហាកំ កីឡាមណ្ឌលំ បដិកូលំ ករោន្តី’’តិ កុជ្ឈិត្វា ‘‘មហាសមុទ្ទំ ឧត្តរាបេត្វា ទីបកធោវនំ ករិស្សាមា’’តិ មន្តេត្វា ‘‘អយំ កាឡបក្ខោ, អជ្ជ អម្ហាកំ សមាគមោ ច ភិន្នោ, ឥតោ ទានិ បន្នរសមេ ទិវសេ បុណ្ណមីឧបោសថទិវសេ ចន្ទស្សុគ្គមនវេលាយ សមុទ្ទំ ឧព្ពត្តេត្វា សព្ពេបិមេ ឃាតេស្សាមា’’តិ ទិវសំ ឋបយិំសុ. អថ នេសំ អន្តរេ ឯកោ ធម្មិកោ ទេវបុត្តោ ‘‘មា ឥមេ មម បស្សន្តស្ស នស្សិំសូ’’តិ អនុកម្បាយ តេសុ សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា ឃរទ្វារេ សុខកថាយ និសិន្នេសុ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ សកលទីបំ ឯកោភាសំ កត្វា ឧត្តរាយ ទិសាយ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘អម្ភោ វឌ្ឍកី, ទេវតា តុម្ហាកំ កុទ្ធា. ឥមស្មិំ ឋានេ មា វសិត្ថ, ឥតោ អឌ្ឍមាសច្ចយេន ហិ ទេវតា សមុទ្ទំ ឧព្ពត្តេត្វា សព្ពេវ តុម្ហេ ឃាតេស្សន្តិ, ឥតោ និក្ខមិត្វា បលាយថា’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

២៦. ‘‘តិបញ្ចរត្តូបគតម្ហិ ចន្ទេ, វេគោ មហា ហេហិតិ សាគរស្ស;

ឧប្លវិស្សំ ទីបមិមំ ឧឡារំ, មា វោ វធី គច្ឆថ លេណមញ្ញ’’ន្តិ.

តត្ថ ឧប្លវិស្សន្តិ ឥមំ ទីបកំ ឧប្លវន្តោ អជ្ឈោត្ថរន្តោ អភិភវិស្សតិ. មា វោ វធីតិ សោ សាគរវេគោ តុម្ហេ មា វធិ.

ឥតិ សោ តេសំ ឱវាទំ ទត្វា អត្តនោ ឋានមេវ គតោ. តស្មិំ គតេ អបរោ សាហសិកោ កក្ខឡោ ទេវបុត្តោ ‘‘ឥមេ ឥមស្ស វចនំ គហេត្វា បលាយេយ្យុំ, អហំ នេសំ គមនំ និវារេត្វា សព្ពេបិមេ មហាវិនាសំ បាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ទិព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ សកលទីបំ ឯកោភាសំ ករោន្តោ អាគន្ត្វា ទក្ខិណាយ ទិសាយ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘ឯកោ ទេវបុត្តោ ឥធាគតោ, នោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាគតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘សោ វោ កិំ កថេសី’’តិ វត្វា ‘‘ឥមំ នាម, សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘សោ តុម្ហាកំ ឥធ និវាសំ ន ឥច្ឆតិ, ទោសេន កថេតិ, តុម្ហេ អញ្ញត្ថ អគន្ត្វា ឥធេវ វសថា’’តិ វត្វា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២៧. ‘‘ន ជាតុយំ សាគរវារិវេគោ, ឧប្លវិស្សំ ទីបមិមំ ឧឡារំ;

តំ មេ និមិត្តេហិ ពហូហិ ទិដ្ឋំ, មា ភេថ កិំ សោចថ មោទថវ្ហោ.

២៨. ‘‘បហូតភក្ខំ ពហុអន្នបានំ, បត្តត្ថ អាវាសមិមំ ឧឡារំ;

ន វោ ភយំ បដិបស្សាមិ កិញ្ចិ, អាបុត្តបុត្តេហិ បមោទថវ្ហោ’’តិ.

តត្ថ ន ជាតុយន្តិ ន ជាតុ អយំ. មា ភេថាតិ មា ភាយិត្ថ. មោទថវ្ហោតិ បមោទិតា បីតិសោមនស្សជាតា ហោថ. អាបុត្តបុត្តេហីតិ យាវ បុត្តានម្បិ បុត្តេហិ បមោទថ, នត្ថិ វោ ឥមស្មិំ ឋានេ ភយន្តិ.

ឯវំ សោ ឥមាហិ ទ្វីហិ គាថាហិ តេ អស្សាសេត្វា បក្កាមិ. តស្ស បក្កន្តកាលេ ធម្មិកទេវបុត្តស្ស វចនំ អនាទិយន្តោ ពាលវឌ្ឍកី ‘‘សុណន្តុ មេ, ភោន្តោ, វចន’’ន្តិ សេសវឌ្ឍកី អាមន្តេត្វា បញ្ចមំ គាថមាហ –

២៩. ‘‘យោ ទេវោយំ ទក្ខិណាយំ ទិសាយំ, ខេមន្តិ បក្កោសតិ តស្ស សច្ចំ;

ន ឧត្តរោ វេទិ ភយាភយស្ស, មា ភេថ កិំ សោចថ មោទថវ្ហោ’’តិ.

តត្ថ ទក្ខិណាយន្តិ ទក្ខិណាយ, អយមេវ វា បាឋោ.

តំ សុត្វា រសគិទ្ធា បញ្ចសតា វឌ្ឍកី តស្ស ពាលស្ស វចនំ អាទិយិំសុ. ឥតរោ បន បណ្ឌិតវឌ្ឍកី តស្ស វចនំ អនាទិយន្តោ តេ វឌ្ឍកី អាមន្តេត្វា ចតស្សោ គាថា អភាសិ –

៣០. ‘‘យថា ឥមេ វិប្បវទន្តិ យក្ខា, ឯកោ ភយំ សំសតិ ខេមមេកោ;

តទិង្ឃ មយ្ហំ វចនំ សុណាថ, ខិប្បំ លហុំ មា វិនស្សិម្ហ សព្ពេ.

៣១. ‘‘សព្ពេ សមាគម្ម ករោម នាវំ, ទោណិំ ទឡ្ហំ សព្ពយន្តូបបន្នំ;

សចេ អយំ ទក្ខិណោ សច្ចមាហ, មោឃំ បដិក្កោសតិ ឧត្តរោយំ;

សា ចេវ នោ ហេហិតិ អាបទត្ថា, ឥមញ្ច ទីបំ ន បរិច្ចជេម.

៣២. ‘‘សចេ ច ខោ ឧត្តរោ សច្ចមាហ, មោឃំ បដិក្កោសតិ ទក្ខិណោយំ;

តមេវ នាវំ អភិរុយ្ហ សព្ពេ, ឯវំ មយំ សោត្ថិ តរេមុ បារំ.

៣៣. ‘‘ន វេ សុគណ្ហំ បឋមេន សេដ្ឋំ, កនិដ្ឋមាបាថគតំ គហេត្វា;

យោ ចីធ តច្ឆំ បវិចេយ្យ គណ្ហតិ, ស វេ នរោ សេដ្ឋមុបេតិ ឋាន’’ន្តិ.

តត្ថ វិប្បវទន្តីតិ អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធំ វទន្តិ. លហុន្តិ បុរិមស្ស អត្ថទីបនំ. ទោណិន្តិ គម្ភីរំ មហានាវំ. សព្ពយន្តូបបន្នន្តិ សព្ពេហិ ផិយារិត្តាទីហិ យន្តេហិ ឧបបន្នំ. សា ចេវ នោ ហេហិតិ អាបទត្ថាតិ សា ច នោ នាវា បច្ឆាបិ ឧប្បន្នាយ អាបទាយ អត្ថា ភវិស្សតិ, ឥមញ្ច ទីបំ ន បរិច្ចជិស្សាម. តរេមូតិ តរិស្សាម. ន វេ សុគណ្ហន្តិ ន វេ សុខេន គណ្ហិតព្ពំ. សេដ្ឋន្តិ ឧត្តមំ តថំ សច្ចំ. កនិដ្ឋន្តិ បឋមវចនំ ឧបាទាយ បច្ឆិមវចនំ កនិដ្ឋំ នាម. ឥធាបិ ‘‘ន វេ សុគណ្ហ’’ន្តិ អនុវត្តតេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អម្ភោ វឌ្ឍកី, យេន កេនចិ បឋមេន វុត្តវចនំ ‘‘ឥទមេវ សេដ្ឋំ តថំ សច្ច’’ន្តិ សុខំ ន គណ្ហិតព្ពមេវ, យថា ច តំ, ឯវំ កនិដ្ឋំ គច្ឆា វុត្តវចនម្បិ ‘‘ឥទមេវ តថំ សច្ច’’ន្តិ ន គណ្ហិតព្ពំ. យំ បន សោតវិសយំ អាបាថគតំ ហោតិ, តំ អាបាថគតំ គហេត្វា យោ ឥធ បណ្ឌិតបុរិសោ បុរិមវចនញ្ច បច្ឆិមវចនញ្ច បវិចេយ្យ វិចិនិត្វា តីរេត្វា ឧបបរិក្ខិត្វា តច្ឆំ គណ្ហាតិ, យំ តថំ សច្ចំ សភាវភូតំ, តទេវ បច្ចក្ខំ កត្វា គណ្ហាតិ. ស វេ នរោ សេដ្ឋមុបេតិ ឋានន្តិ សោ ឧត្តមំ ឋានំ ឧបេតិ អធិគច្ឆតិ វិន្ទតិ លភតីតិ.

សោ ឯវញ្ច បន វត្វា អាហ – ‘‘អម្ភោ, មយំ ទ្វិន្នម្បិ ទេវតានំ វចនំ ករិស្សាម, នាវំ តាវ សជ្ជេយ្យាម. សចេ បឋមស្ស វចនំ សច្ចំ ភវិស្សតិ, តំ នាវំ អភិរុហិត្វា បលាយិស្សាម, អថ ឥតរស្ស វចនំ សច្ចំ ភវិស្សតិ, នាវំ ឯកមន្តេ ឋបេត្វា ឥធេវ វសិស្សាមា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ ពាលវឌ្ឍកី ‘‘អម្ភោ, ត្វំ ឧទកបាតិយំ សុសុមារំ បស្សសិ, អតីវ ទីឃំ បស្សសិ, បឋមទេវបុត្តោ អម្ហេសុ ទោសវសេន កថេសិ, បច្ឆិមោ សិនេហេនេវ, ឥមំ ឯវរូបំ វរទីបំ បហាយ កុហិំ គមិស្សាម, សចេ បន ត្វំ គន្តុកាមោ, តវ បរិសំ គណ្ហិត្វា នាវំ ករោហិ, អម្ហាកំ នាវាយ កិច្ចំ នត្ថី’’តិ អាហ. បណ្ឌិតោ អត្តនោ បរិសំ គហេត្វា នាវំ សជ្ជេត្វា នាវាយ សព្ពូបករណានិ អារោបេត្វា សបរិសោ នាវាយ អដ្ឋាសិ.

តតោ បុណ្ណមទិវសេ ចន្ទស្ស ឧគ្គមនវេលាយ សមុទ្ទតោ ឩមិ ឧត្តរិត្វា ជាណុកបមាណា ហុត្វា ទីបកំ ធោវិត្វា គតា. បណ្ឌិតោ សមុទ្ទស្ស ឧត្តរណភាវំ ញត្វា នាវំ វិស្សជ្ជេសិ. ពាលវឌ្ឍកិបក្ខិកានិ បញ្ច កុលសតានិ ‘‘សមុទ្ទតោ ឩមិ ទីបធោវនត្ថាយ អាគតា, ឯត្តកមេវ ឯត’’ន្តិ កថេន្តា និសីទិំសុ. តតោ បដិបាដិយា កដិប្បមាណា បុរិសប្បមាណា តាលប្បមាណា សត្តតាលប្បមាណា សាគរឩមិ ទីបកម្បិ វុយ្ហមានា អាគញ្ឆិ. បណ្ឌិតោ ឧបាយកុសលតាយ រសេ អលគ្គោ សោត្ថិនា គតោ, ពាលវឌ្ឍកី រសគិទ្ធេន អនាគតភយំ អនោលោកេន្តោ បញ្ចហិ កុលសតេហិ សទ្ធិំ វិនាសំ បត្តោ.

ឥតោ បរា សានុសាសនី តមត្ថំ ទីបយមានា តិស្សោ អភិសម្ពុទ្ធគាថា ហោន្តិ –

៣៤. ‘‘យថាបិ តេ សាគរវារិមជ្ឈេ, សកម្មុនា សោត្ថិ វហិំសុ វាណិជា;

អនាគតត្ថំ បដិវិជ្ឈិយាន, អប្បម្បិ នាច្ចេតិ ស ភូរិបញ្ញោ.

៣៥. ‘‘ពាលា ច មោហេន រសានុគិទ្ធា, អនាគតំ អប្បដិវិជ្ឈិយត្ថំ;

បច្ចុប្បន្នេ សីទន្តិ អត្ថជាតេ, សមុទ្ទមជ្ឈេ យថា តេ មនុស្សា.

៣៦. ‘‘អនាគតំ បដិកយិរាថ កិច្ចំ, ‘មា មំ កិច្ចំ កិច្ចកាលេ ព្យធេសិ’;

តំ តាទិសំ បដិកតកិច្ចការិំ, ន តំ កិច្ចំ កិច្ចកាលេ ព្យធេតី’’តិ.

តត្ថ សកម្មុនាតិ អនាគតភយំ ទិស្វា បុរេតរំ កតេន អត្តនោ កម្មេន. សោត្ថិ វហិំសូតិ ខេមេន គមិំសុ. វាណិជាតិ សមុទ្ទេ វិចរណភាវេន វឌ្ឍកី វុត្តា. បដិវិជ្ឈិយានាតិ ឯវំ, ភិក្ខវេ, បឋមតរំ កត្តព្ពំ អនាគតំ អត្ថំ បដិវិជ្ឈិត្វា ឥធលោកេ ភូរិបញ្ញោ កុលបុត្តោ អប្បមត្តកម្បិ អត្តនោ អត្ថំ ន អច្ចេតិ នាតិវត្តតិ, ន ហាបេតីតិ អត្ថោ. អប្បដិវិជ្ឈិយត្ថន្តិ អប្បដិវិជ្ឈិត្វា អត្ថំ, បឋមមេវ កត្តព្ពំ អកត្វាតិ អត្ថោ. បច្ចុប្បន្នេតិ យទា តំ អនាគតំ អត្ថជាតំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា តស្មិំ បច្ចុប្បន្នេ សីទន្តិ, អត្ថេ ជាតេ អត្តនោ បតិដ្ឋំ ន លភន្តិ, សមុទ្ទេ តេ ពាលវឌ្ឍកី មនុស្សា វិយ វិនាសំ បាបុណន្តិ.

អនាគតន្តិ ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតបុរិសោ អនាគតំ បឋមតរំ កត្តព្ពកិច្ចំ សម្បរាយិកំ វា ទិដ្ឋធម្មិកំ វា បដិកយិរាថ, បុរេតរមេវ ករេយ្យ. កិំការណា? មា មំ កិច្ចំ កិច្ចកាលេ ព្យធេសិ, បុរេ កត្តព្ពញ្ហិ បុរេ អកយិរមានំ បច្ឆា បច្ចុប្បន្នភាវប្បត្តំ អត្តនោ កិច្ចកាលេ កាយចិត្តាពាធេន ព្យធេតិ, តំ មំ មា ព្យធេសីតិ បឋមមេវ នំ បណ្ឌិតោ ករេយ្យ. តំ តាទិសន្តិ យថា បណ្ឌិតំ បុរិសំ. បដិកតកិច្ចការិន្តិ បដិកច្ចេវ កត្តព្ពកិច្ចការិនំ. តំ កិច្ចំ កិច្ចកាលេតិ អនាគតំ កិច្ចំ កយិរមានំ បច្ឆា បច្ចុប្បន្នភាវប្បត្តំ អត្តនោ កិច្ចកាលេ កាយចិត្តាពាធកាលេ តាទិសំ បុរិមំ ន ព្យធេតិ ន ពាធតិ. កស្មា? បុរេយេវ កតត្តាតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ទេវទត្តោ បច្ចុប្បន្នសុខេ លគ្គោ អនាគតភយំ អនោលោកេត្វា សបរិសោ វិនាសំ បត្តោ’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ពាលវឌ្ឍកី ទេវទត្តោ អហោសិ, ទក្ខិណទិសាយ ឋិតោ អធម្មិកទេវបុត្តោ កោកាលិកោ, ឧត្តរទិសាយ ឋិតោ ធម្មិកទេវបុត្តោ សារិបុត្តោ, បណ្ឌិតវឌ្ឍកី បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សមុទ្ទវាណិជជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៤៦៧] ៤. កាមជាតកវណ្ណនា

កាមំ កាមយមានស្សាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ព្រាហ្មណំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកោ កិរ សាវត្ថិវាសី ព្រាហ្មណោ អចិរវតីតីរេ ខេត្តករណត្ថាយ អរញ្ញំ កោដេសិ. សត្ថា តស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ មគ្គា ឱក្កម្ម តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កិំ ករោសិ ព្រាហ្មណា’’តិ វត្វា ‘‘ខេត្តដ្ឋានំ កោដាបេមិ ភោ, គោតមា’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ, ព្រាហ្មណ, កម្មំ ករោហី’’តិ វត្វា អគមាសិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ឆិន្នរុក្ខេ ហារេត្វា ខេត្តស្ស សោធនកាលេ កសនកាលេ កេទារពន្ធនកាលេ វបនកាលេតិ បុនប្បុនំ គន្ត្វា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារមកាសិ. វបនទិវសេ បន សោ ព្រាហ្មណោ ‘‘អជ្ជ, ភោ គោតម, មយ្ហំ វប្បមង្គលំ, អហំ ឥមស្មិំ សស្សេ និប្ផន្នេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទស្សាមី’’តិ អាហ. សត្ថា តុណ្ហីភាវេន អធិវាសេត្វា បក្កាមិ. បុនេកទិវសំ ព្រាហ្មណោ សស្សំ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. សត្ថាបិ តត្ថ គន្ត្វា ‘‘កិំ ករោសិ ព្រាហ្មណា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សស្សំ ឱលោកេមិ ភោ គោតមា’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ ព្រាហ្មណា’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តទា ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ ‘‘សមណោ គោតមោ អភិណ្ហំ អាគច្ឆតិ, និស្សំសយំ ភត្តេន អត្ថិកោ, ទស្សាមហំ តស្ស ភត្ត’’ន្តិ. តស្សេវំ ចិន្តេត្វា គេហំ គតទិវសេ សត្ថាបិ តត្ថ អគមាសិ. អថ ព្រាហ្មណស្ស អតិវិយ វិស្សាសោ អហោសិ. អបរភាគេ បរិណតេ សស្សេ ‘‘ស្វេ ខេត្តំ លាយិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា និបន្នេ ព្រាហ្មណេ អចិរវតិយា ឧបរិ សព្ពរត្តិំ ករកវស្សំ វស្សិ. មហោឃោ អាគន្ត្វា ឯកនាឡិមត្តម្បិ អនវសេសំ កត្វា សព្ពំ សស្សំ សមុទ្ទំ បវេសេសិ. ព្រាហ្មណោ ឱឃម្ហិ បតិតេ សស្សវិនាសំ ឱលោកេត្វា សកភាវេន សណ្ឋាតុំ នាហោសិ, ពលវសោកាភិភូតោ ហត្ថេន ឧរំ បហរិត្វា បរិទេវមានោ រោទន្តោ និបជ្ជិ.

សត្ថា បច្ចូសសមយេ សោកាភិភូតំ ព្រាហ្មណំ ទិស្វា ‘‘ព្រាហ្មណស្សាវស្សយោ ភវិស្សាមី’’តិ បុនទិវសេ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ ភិក្ខូ វិហារំ បេសេត្វា បច្ឆាសមណេន សទ្ធិំ តស្ស គេហទ្វារំ អគមាសិ. ព្រាហ្មណោ សត្ថុ អាគតភាវំ សុត្វា ‘‘បដិសន្ថារត្ថាយ មេ សហាយោ អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ បដិលទ្ធស្សាសោ អាសនំ បញ្ញបេសិ. សត្ថា បវិសិត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិត្វា ‘‘ព្រាហ្មណ, កស្មា ត្វំ ទុម្មនោសិ, កិំ តេ អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ. ភោ គោតម, អចិរវតីតីរេ មយា រុក្ខច្ឆេទនតោ បដ្ឋាយ កតំ កម្មំ តុម្ហេ ជានាថ, អហំ ‘‘ឥមស្មិំ សស្សេ និប្ផន្នេ តុម្ហាកំ ទានំ ទស្សាមី’’តិ វិចរាមិ, ឥទានិ មេ សព្ពំ តំ សស្សំ មហោឃោ សមុទ្ទមេវ បវេសេសិ, កិញ្ចិ អវសិដ្ឋំ នត្ថិ, សកដសតមត្តំ ធញ្ញំ វិនដ្ឋំ, តេន មេ មហាសោកោ ឧប្បន្នោតិ. ‘‘កិំ បន, ព្រាហ្មណ, សោចន្តស្ស នដ្ឋំ បុនាគច្ឆតី’’តិ. ‘‘នោ ហេតំ ភោ គោតមា’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ កស្មា សោចសិ, ឥមេសំ សត្តានំ ធនធញ្ញំ នាម ឧប្បជ្ជនកាលេ ឧប្បជ្ជតិ, នស្សនកាលេ នស្សតិ, កិញ្ចិ សង្ខារគតំ អនស្សនធម្មំ នាម នត្ថិ, មា ចិន្តយី’’តិ. ឥតិ នំ សត្ថា សមស្សាសេត្វា តស្ស សប្បាយធម្មំ ទេសេន្តោ កាមសុត្តំ (សុ. និ. ៧៧២ អាទយោ) កថេសិ. សុត្តបរិយោសានេ សោចន្តោ ព្រាហ្មណោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. សត្ថា តំ និស្សោកំ កត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ អគមាសិ. ‘‘សត្ថា អសុកំ នាម ព្រាហ្មណំ សោកសល្លសមប្បិតំ និស្សោកំ កត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេសី’’តិ សកលនគរំ អញ្ញាសិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ទសពលោ ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ មិត្តំ កត្វា វិស្សាសិកោ ហុត្វា ឧបាយេនេវ តស្ស សោកសល្លសមប្បិតស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា តំ និស្សោកំ កត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបាហំ ឯតំ និស្សោកមកាសិ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តស្ស រញ្ញោ ទ្វេ បុត្តា អហេសុំ. សោ ជេដ្ឋកស្ស ឧបរជ្ជំ អទាសិ, កនិដ្ឋស្ស សេនាបតិដ្ឋានំ. អបរភាគេ ព្រហ្មទត្តេ កាលកតេ អមច្ចា ជេដ្ឋកស្ស អភិសេកំ បដ្ឋបេសុំ. សោ ‘‘ន មយ្ហំ រជ្ជេនត្ថោ, កនិដ្ឋស្ស មេ ទេថា’’តិ វត្វា បុនប្បុនំ យាចិយមានោបិ បដិក្ខិបិត្វា កនិដ្ឋស្ស អភិសេកេ កតេ ‘‘ន មេ ឥស្សរិយេនត្ថោ’’តិ ឧបរជ្ជាទីនិបិ ន ឥច្ឆិ. ‘‘តេន ហិ សាទូនិ ភោជនានិ ភុញ្ជន្តោ ឥធេវ វសាហី’’តិ វុត្តេបិ ‘‘ន មេ ឥមស្មិំ នគរេ កិច្ចំ អត្ថី’’តិ ពារាណសិតោ និក្ខមិត្វា បច្ចន្តំ គន្ត្វា ឯកំ សេដ្ឋិកុលំ និស្សាយ សហត្ថេន កម្មំ ករោន្តោ វសិ. តេ អបរភាគេ តស្ស រាជកុមារភាវំ ញត្វា កម្មំ កាតុំ នាទំសុ, កុមារបរិហារេនេវ តំ បរិហរិំសុ. អបរភាគេ រាជកម្មិកា ខេត្តប្បមាណគ្គហណត្ថាយ តំ គាមំ អគមំសុ. សេដ្ឋិ រាជកុមារំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សាមិ, មយំ តុម្ហេ បោសេម, កនិដ្ឋភាតិកស្ស បណ្ណំ បេសេត្វា អម្ហាកំ ពលិំ ហារេថា’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘អហំ អសុកសេដ្ឋិកុលំ នាម ឧបនិស្សាយ វសាមិ, មំ និស្សាយ ឯតេសំ ពលិំ វិស្សជ្ជេហី’’តិ បណ្ណំ បេសេសិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា តថា ការេសិ.

អថ នំ សកលគាមវាសិនោបិ ជនបទវាសិនោបិ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មយំ តុម្ហាកញ្ញេវ ពលិំ ទស្សាម, អម្ហាកម្បិ សុង្កំ វិស្សជ្ជាបេហី’’តិ អាហំសុ. សោ តេសម្បិ អត្ថាយ បណ្ណំ បេសេត្វា វិស្សជ្ជាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ តេ តស្សេវ ពលិំ អទំសុ. អថស្ស មហាលាភសក្ការោ អហោសិ, តេន សទ្ធិញ្ញេវស្ស តណ្ហាបិ មហតី ជាតា. សោ អបរភាគេបិ សព្ពំ ជនបទំ យាចិ, ឧបឌ្ឍរជ្ជំ យាចិ, កនិដ្ឋោបិ តស្ស អទាសិយេវ. សោ តណ្ហាយ វឌ្ឍមានាយ ឧបឌ្ឍរជ្ជេនបិ អសន្តុដ្ឋោ ‘‘រជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ជនបទបរិវុតោ តំ នគរំ គន្ត្វា ពហិនគរេ ឋត្វា ‘‘រជ្ជំ វា មេ ទេតុ យុទ្ធំ វា’’តិ កនិដ្ឋស្ស បណ្ណំ បហិណិ. កនិដ្ឋោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ពាលោ បុព្ពេ រជ្ជម្បិ ឧបរជ្ជាទីនិបិ បដិក្ខិបិត្វា ឥទានិ ‘យុទ្ធេន គណ្ហាមី’តិ វទតិ, សចេ ខោ បនាហំ ឥមំ យុទ្ធេន មារេស្សាមិ, គរហា មេ ភវិស្សតិ, កិំ មេ រជ្ជេនា’’តិ. អថស្ស ‘‘អលំ យុទ្ធេន, រជ្ជំ គណ្ហតូ’’តិ បេសេសិ. សោ រជ្ជំ គណ្ហិត្វា កនិដ្ឋស្ស ឧបរជ្ជំ ទត្វា តតោ បដ្ឋាយ រជ្ជំ ការេន្តោ តណ្ហាវសិកោ ហុត្វា ឯកេន រជ្ជេន អសន្តុដ្ឋោ ទ្វេ តីណិ រជ្ជានិ បត្ថេត្វា តណ្ហាយ កោដិំ នាទ្ទស.

តទា សក្កោ ទេវរាជា ‘‘កេ នុ ខោ លោកេ មាតាបិតរោ ឧបដ្ឋហន្តិ, កេ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តិ, កេ តណ្ហាវសិកា’’តិ ឱលោកេន្តោ តស្ស តណ្ហាវសិកភាវំ ញត្វា ‘‘អយំ ពាលោ ពារាណសិរជ្ជេនបិ ន តុស្សតិ, អហំ សិក្ខាបេស្សាមិ ន’’ន្តិ មាណវកវេសេន រាជទ្វារេ ឋត្វា ‘‘ឯកោ ឧបាយកុសលោ មាណវោ ទ្វារេ ឋិតោ’’តិ អារោចាបេត្វា ‘‘បវិសតូ’’តិ វុត្តេ បវិសិត្វា រាជានំ ជយាបេត្វា ‘‘កិំការណា អាគតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘មហារាជ តុម្ហាកំ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថិ, រហោ បច្ចាសីសាមី’’តិ អាហ. សក្កានុភាវេន តាវទេវ មនុស្សា បដិក្កមិំសុ. អថ នំ មាណវោ ‘‘អហំ, មហារាជ, ផីតានិ អាកិណ្ណមនុស្សានិ សម្បន្នពលវាហនានិ តីណិ នគរានិ បស្សាមិ, អហំ តេ អត្តនោ អានុភាវេន តេសុ រជ្ជំ គហេត្វា ទស្សាមិ, បបញ្ចំ អកត្វា សីឃំ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. សោ តណ្ហាវសិកោ រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សក្កានុភាវេន ‘‘កោ វា ត្វំ, កុតោ វា អាគតោ, កិំ វា តេ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ ន បុច្ឆិ. សោបិ ឯត្តកំ វត្វា តាវតិំសភវនមេវ អគមាសិ.

រាជា អមច្ចេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឯកោ មាណវោ ‘អម្ហាកំ តីណិ រជ្ជានិ គហេត្វា ទស្សាមី’តិ អាហ, តំ បក្កោសថ, នគរេ ភេរិំ ចរាបេត្វា ពលកាយំ សន្និបាតាបេថ, បបញ្ចំ អកត្វា តីណិ រជ្ជានិ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘កិំ បន តេ, មហារាជ, តស្ស មាណវស្ស សក្ការោ វា កតោ, និវាសដ្ឋានំ វា បុច្ឆិត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘នេវ សក្ការំ អកាសិំ, ន និវាសដ្ឋានំ បុច្ឆិំ, គច្ឆថ នំ ឧបធារេថា’’តិ អាហ. ឧបធារេន្តា នំ អទិស្វា ‘‘មហារាជ, សកលនគរេ មាណវំ ន បស្សាមា’’តិ អារោចេសុំ. តំ សុត្វា រាជា ទោមនស្សជាតោ ‘‘តីសុ នគរេសុ រជ្ជំ នដ្ឋំ, មហន្តេនម្ហិ យសេន បរិហីនោ, ‘នេវ មេ បរិព្ពយំ អទាសិ, ន ច បុច្ឆិ និវាសដ្ឋាន’ន្តិ មយ្ហំ កុជ្ឈិត្វា មាណវោ អនាគតោ ភវិស្សតី’’តិ បុនប្បុនំ ចិន្តេសិ. អថស្ស តណ្ហាវសិកស្ស សរីរេ ឌាហោ ឧប្បជ្ជិ, សរីរេ បរិឌយ្ហន្តេ ឧទរំ ខោភេត្វា លោហិតបក្ខន្ទិកា ឧទបាទិ. ឯកំ ភាជនំ បវិសតិ, ឯកំ និក្ខមតិ, វេជ្ជា តិកិច្ឆិតុំ ន សក្កោន្តិ, រាជា កិលមតិ. អថស្ស ព្យាធិតភាវោ សកលនគរេ បាកដោ អហោសិ.

តទា ពោធិសត្តោ តក្កសិលតោ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ពារាណសិនគរេ មាតាបិតូនំ សន្តិកំ អាគតោ តំ រញ្ញោ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘អហំ តិកិច្ឆិស្សាមី’’តិ រាជទ្វារំ គន្ត្វា ‘‘ឯកោ កិរ តរុណមាណវោ តុម្ហេ តិកិច្ឆិតុំ អាគតោ’’តិ អារោចាបេសិ. រាជា ‘‘មហន្តមហន្តា ទិសាបាមោក្ខវេជ្ជាបិ មំ តិកិច្ឆិតុំ ន សក្កោន្តិ, កិំ តរុណមាណវោ សក្ខិស្សតិ, បរិព្ពយំ ទត្វា វិស្សជ្ជេថ ន’’ន្តិ អាហ. តំ សុត្វា មាណវោ ‘‘មយ្ហំ វេជ្ជកម្មេន វេតនំ នត្ថិ, អហំ តិកិច្ឆាមិ, កេវលំ ភេសជ្ជមូលមត្តំ ទេតូ’’តិ អាហ. តំ សុត្វា រាជា ‘‘សាធូ’’តិ បក្កោសាបេសិ. មាណវោ រាជានំ វន្ទិត្វា ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, អហំ តេ តិកិច្ឆាមិ, អបិច ខោ បន មេ រោគស្ស សមុដ្ឋានំ អាចិក្ខាហី’’តិ អាហ. រាជា ហរាយមានោ ‘‘កិំ តេ សមុដ្ឋានេន, ភេសជ្ជំ ឯវ ករោហី’’តិ អាហ. មហារាជ, វេជ្ជា នាម ‘‘អយំ ព្យាធិ ឥមំ និស្សាយ សមុដ្ឋិតោ’’តិ ញត្វា អនុច្ឆវិកំ ភេសជ្ជំ ករោន្តីតិ. រាជា ‘‘សាធុ តាតា’’តិ សមុដ្ឋានំ កថេន្តោ ‘‘ឯកេន មាណវេន អាគន្ត្វា តីសុ នគរេសុ រជ្ជំ គហេត្វា ទស្សាមី’’តិអាទិំ កត្វា សព្ពំ កថេត្វា ‘‘ឥតិ មេ តាត, តណ្ហំ និស្សាយ ព្យាធិ ឧប្បន្នោ, សចេ តិកិច្ឆិតុំ សក្កោសិ, តិកិច្ឆាហី’’តិ អាហ. កិំ បន មហារាជ, សោចនាយ តានិ នគរានិ សក្កា លទ្ធុន្តិ? ‘‘ន សក្កា តាតា’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ កស្មា សោចសិ, មហារាជ, សព្ពមេវ ហិ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកវត្ថុំ អត្តនោ កាយំ អាទិំ កត្វា បហាយ គមនីយំ, ចតូសុ នគរេសុ រជ្ជំ គហេត្វាបិ ត្វំ ឯកប្បហារេនេវ ន ចតស្សោ ភត្តបាតិយោ ភុញ្ជិស្សសិ, ន ចតូសុ សយនេសុ សយិស្សសិ, ន ចត្តារិ វត្ថយុគានិ អច្ឆាទេស្សសិ, តណ្ហាវសិកេន នាម ភវិតុំ ន វដ្ដតិ, អយញ្ហិ តណ្ហា នាម វឌ្ឍមានា ចតូហិ អបាយេហិ មុច្ចិតុំ ន ទេតីតិ.

ឥតិ នំ មហាសត្តោ ឱវទិត្វា អថស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

៣៧. ‘‘កាមំ កាមយមានស្ស, តស្ស ចេ តំ សមិជ្ឈតិ;

អទ្ធា បីតិមនោ ហោតិ, លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតិ.

៣៨. ‘‘កាមំ កាមយមានស្ស, តស្ស ចេ តំ សមិជ្ឈតិ;

តតោ នំ អបរំ កាមេ, ឃម្មេ តណ្ហំវ វិន្ទតិ.

៣៩. ‘‘គវំវ សិង្គិនោ សិង្គំ, វឌ្ឍមានស្ស វឌ្ឍតិ;

ឯវំ មន្ទស្ស បោសស្ស, ពាលស្ស អវិជានតោ;

ភិយ្យោ តណ្ហា បិបាសា ច, វឌ្ឍមានស្ស វឌ្ឍតិ.

៤០. ‘‘បថព្យា សាលិយវកំ, គវាស្សំ ទាសបោរិសំ;

ទត្វា ច នាលមេកស្ស, ឥតិ វិទ្វា សមំ ចរេ.

៤១. ‘‘រាជា បសយ្ហ បថវិំ វិជិត្វា, សសាគរន្តំ មហិមាវសន្តោ;

ឱរំ សមុទ្ទស្ស អតិត្តរូបោ, បារំ សមុទ្ទស្សបិ បត្ថយេថ.

៤២. ‘‘យាវ អនុស្សរំ កាមេ, មនសា តិត្តិ នាជ្ឈគា;

តតោ និវត្តា បដិក្កម្ម ទិស្វា, តេ វេ សុតិត្តា យេ បញ្ញាយ តិត្តា.

៤៣. ‘‘បញ្ញាយ តិត្តិនំ សេដ្ឋំ, ន សោ កាមេហិ តប្បតិ;

បញ្ញាយ តិត្តំ បុរិសំ, តណ្ហា ន កុរុតេ វសំ.

៤៤. ‘‘អបចិនេថេវ កាមានំ, អប្បិច្ឆស្ស អលោលុបោ;

សមុទ្ទមត្តោ បុរិសោ, ន សោ កាមេហិ តប្បតិ.

៤៥. ‘‘រថការោវ ចម្មស្ស, បរិកន្តំ ឧបាហនំ;

យំ យំ ចជតិ កាមានំ, តំ តំ សម្បជ្ជតេ សុខំ;

សព្ពញ្ចេ សុខមិច្ឆេយ្យ, សព្ពេ កាមេ បរិច្ចជេ’’តិ.

តត្ថ កាមន្តិ វត្ថុកាមម្បិ កិលេសកាមម្បិ. កាមយមានស្សាតិ បត្ថយមានស្ស. តស្ស ចេ តំ សមិជ្ឈតីតិ តស្ស បុគ្គលស្ស តំ កាមិតវត្ថុ សមិជ្ឈតិ ចេ, និប្ផជ្ជតិ ចេតិ អត្ថោ. តតោ នំ អបរំ កាមេតិ ឯត្ថ នន្តិ និបាតមត្តំ. អបរន្តិ បរភាគទីបនំ. កាមេតិ ឧបយោគពហុវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សចេ កាមំ កាមយមានស្ស តំ កាមិតវត្ថុ សមិជ្ឈតិ, តស្មិំ សមិទ្ធេ តតោ បរំ សោ បុគ្គលោ កាមយមានោ យថា នាម ឃម្មេ គិម្ហកាលេ វាតាតបេន កិលន្តោ តណ្ហំ វិន្ទតិ, បានីយបិបាសំ បដិលភតិ, ឯវំ ភិយ្យោ កាមតណ្ហាសង្ខាតេ កាមេ វិន្ទតិ បដិលភតិ, រូបតណ្ហាទិកា តណ្ហា ចស្ស វឌ្ឍតិយេវាតិ. គវំវាតិ គោរូបស្ស វិយ. សិង្គិនោតិ មត្ថកំ បទាលេត្វា ឧដ្ឋិតសិង្គស្ស. មន្ទស្សាតិ មន្ទបញ្ញស្ស. ពាលស្សាតិ ពាលធម្មេ យុត្តស្ស. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា វច្ឆកស្ស វឌ្ឍន្តស្ស សរីរេនេវ សទ្ធិំ សិង្គំ វឌ្ឍតិ, ឯវំ អន្ធពាលស្សបិ អប្បត្តកាមតណ្ហា ច បត្តកាមបិបាសា ច អបរាបរំ វឌ្ឍតីតិ.

សាលិយវកន្តិ សាលិខេត្តយវខេត្តំ. ឯតេន សាលិយវាទិកំ សព្ពំ ធញ្ញំ ទស្សេតិ, ទុតិយបទេន សព្ពំ ទ្វិបទចតុប្បទំ ទស្សេតិ. បឋមបទេន វា សព្ពំ អវិញ្ញាណកំ, ឥតរេន សវិញ្ញាណកំ. ទត្វា ចាតិ ទត្វាបិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តិដ្ឋន្តុ តីណិ រជ្ជានិ, សចេ សោ មាណវោ អញ្ញំ វា សកលម្បិ បថវិំ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណករតនបូរំ កស្សចិ ទត្វា គច្ឆេយ្យ, ឥទម្បិ ឯត្តកំ វត្ថុ ឯកស្សេវ អបរិយន្តំ, ឯវំ ទុប្បូរា ឯសា តណ្ហា នាម. ឥតិ វិទ្វា សមំ ចរេតិ ឯវំ ជានន្តោ បុរិសោ តណ្ហាវសិកោ អហុត្វា កាយសមាចារាទីនិ បូរេន្តោ ចរេយ្យ.

ឱរន្តិ ឱរិមកោដ្ឋាសំ បត្វា តេន អតិត្តរូបោ បុន សមុទ្ទបារម្បិ បត្ថយេថ. ឯវំ តណ្ហាវសិកសត្តា នាម ទុប្បូរាតិ ទស្សេតិ. យាវាតិ អនិយាមិតបរិច្ឆេទោ. អនុស្សរន្តិ អនុស្សរន្តោ. នាជ្ឈគាតិ ន វិន្ទតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មហារាជ, បុរិសោ អបរិយន្តេបិ កាមេ មនសា អនុស្សរន្តោ តិត្តិំ ន វិន្ទតិ, បត្តុកាមោវ ហោតិ, ឯវំ កាមេសុ សត្តានំ តណ្ហា វឌ្ឍតេវ. តតោ និវត្តាតិ តតោ បន វត្ថុកាមកិលេសកាមតោ ចិត្តេន និវត្តិត្វា កាយេន បដិក្កម្ម ញាណេន អាទីនវំ ទិស្វា យេ បញ្ញាយ តិត្តា បរិបុណ្ណា, តេ តិត្តា នាម.

បញ្ញាយ តិត្តិនំ សេដ្ឋន្តិ បញ្ញាយ តិត្តីនំ អយំ បរិបុណ្ណសេដ្ឋោ, អយមេវ វា បាឋោ. ន សោ កាមេហិ តប្បតីតិ ‘‘ន ហី’’តិបិ បាឋោ. យស្មា បញ្ញាយ តិត្តោ បុរិសោ កាមេហិ ន បរិឌយ្ហតីតិ អត្ថោ. ន កុរុតេ វសន្តិ តាទិសញ្ហិ បុរិសំ តណ្ហា វសេ វត្តេតុំ ន សក្កោតិ, ស្វេវ បន តណ្ហាយ អាទីនវំ ទិស្វា សរភង្គមាណវោ វិយ ច អឌ្ឍមាសករាជា វិយ ច តណ្ហាវសេ ន បវត្តតីតិ អត្ថោ. អបចិនេថេវាតិ វិទ្ធំសេថេវ. សមុទ្ទមត្តោតិ មហតិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា សមុទ្ទប្បមាណោ. សោ មហន្តេន អគ្គិនាបិ សមុទ្ទោ វិយ កិលេសកាមេហិ ន តប្បតិ ន ឌយ្ហតិ.

រថការោតិ ចម្មការោ. បរិកន្តន្តិ បរិកន្តន្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ចម្មការោ ឧបាហនំ បរិកន្តន្តោ យំ យំ ចម្មស្ស អគយ្ហូបគដ្ឋានំ ហោតិ, តំ តំ ចជិត្វា ឧបាហនំ កត្វា ឧបាហនមូលំ លភិត្វា សុខិតោ ហោតិ, ឯវមេវ បណ្ឌិតោ ចម្មការសត្ថសទិសាយ បញ្ញាយ កន្តន្តោ យំ យំ ឱធិំ កាមានំ ចជតិ, តេន តេនស្ស កាមោធិនា រហិតំ តំ តំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មញ្ច សុខំ សម្បជ្ជតិ វិគតទរថំ, សចេ បន សព្ពម្បិ កាយកម្មាទិសុខំ វិគតបរិឡាហមេវ ឥច្ឆេយ្យ, កសិណំ ភាវេត្វា ឈានំ និព្ពត្តេត្វា សព្ពេ កាមេ បរិច្ចជេតិ.

ពោធិសត្តស្ស បន ឥមំ គាថំ កថេន្តស្ស រញ្ញោ សេតច្ឆត្តំ អារម្មណំ កត្វា ឱទាតកសិណជ្ឈានំ ឧទបាទិ, រាជាបិ អរោគោ អហោសិ. សោ តុដ្ឋោ សយនា វុដ្ឋហិត្វា ‘‘ឯត្តកា វេជ្ជា មំ តិកិច្ឆិតុំ នាសក្ខិំសុ, បណ្ឌិតមាណវោ បន អត្តនោ ញាណោសធេន មំ និរោគំ អកាសី’’តិ តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ ទសមំ គាថមាហ –

៤៦. ‘‘អដ្ឋ តេ ភាសិតា គាថា, សព្ពា ហោន្តិ សហស្សិយា;