១១. ឯកាទសកនិបាតោ

[៤៥៥] ១. មាតុបោសកជាតកវណ្ណនា

តស្ស នាគស្ស វិប្បវាសេនាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មាតុបោសកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ សាមជាតកវត្ថុសទិសមេវ. សត្ថា បន ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘មា ភិក្ខវេ, ឯតំ ភិក្ខុំ ឧជ្ឈាយិត្ថ, បោរាណកបណ្ឌិតា តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តាបិ មាតរា វិយុត្តា សត្តាហំ និរាហារតាយ សុស្សមានា រាជារហំ ភោជនំ លភិត្វាបិ ‘មាតរា វិនា ន ភុញ្ជិស្សាមា’តិ មាតរំ ទិស្វាវ គោចរំ គណ្ហិំសូ’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតមាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ ហត្ថិយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា សព្ពសេតោ អហោសិ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ លក្ខណសម្បន្នោ អសីតិហត្ថិសហស្សបរិវារោ. សោ ជរាជិណ្ណំ មាតរំ បោសេសិ, មាតា បនស្ស អន្ធា. សោ មធុរមធុរានិ ផលាផលានិ ហត្ថីនំ ទត្វា មាតុ សន្តិកំ បេសេសិ. ហត្ថី តស្សា អទត្វា អត្តនាវ ខាទន្តិ. សោ បរិគ្គណ្ហន្តោ តំ បវត្តិំ ញត្វា ‘‘យូថំ ឆឌ្ឌេត្វា មាតរមេវ បោសេស្សាមី’’តិ រត្តិភាគេ អញ្ញេសំ ហត្ថីនំ អជានន្តានំ មាតរំ គហេត្វា ចណ្ឌោរណបព្ពតបាទំ គន្ត្វា ឯកំ នឡិនិំ ឧបនិស្សាយ ឋិតាយ បព្ពតគុហាយំ មាតរំ ឋបេត្វា បោសេសិ. អថេកោ ពារាណសិវាសី វនចរកោ មគ្គមូឡ្ហោ ទិសំ វវត្ថបេតុំ អសក្កោន្តោ មហន្តេន សទ្ទេន បរិទេវិ. ពោធិសត្តោ តស្ស សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ បុរិសោ អនាថោ, ន ខោ បន មេតំ បតិរូបំ, យំ ឯស មយិ ឋិតេ ឥធ វិនស្សេយ្យា’’តិ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ ភយេន បលាយន្តំ ទិស្វា ‘‘អម្ភោ បុរិស, នត្ថិ តេ មំ និស្សាយ ភយំ, មា បលាយិ, កស្មា ត្វំ បរិទេវន្តោ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សាមិ, អហំ មគ្គមូឡ្ហោ, អជ្ជ មេ សត្តមោ ទិវសោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភោ បុរិស, មា ភាយិ, អហំ តំ មនុស្សបថេ ឋបេស្សាមី’’តិ តំ អត្តនោ បិដ្ឋិយំ និសីទាបេត្វា អរញ្ញា នីហរិត្វា និវត្តិ. សោបិ បាបោ ‘‘នគរំ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេស្សាមី’’តិ រុក្ខសញ្ញំ បព្ពតសញ្ញំ ករោន្តោវ និក្ខមិត្វា ពារាណសិំ អគមាសិ.

តស្មិំ កាលេ រញ្ញោ មង្គលហត្ថី កាលមកាសិ. រាជា ‘‘សចេ កេនចិ កត្ថចិ ឱបវយ្ហំ កាតុំ យុត្តរូបោ ហត្ថី ទិដ្ឋោ អត្ថិ, សោ អាចិក្ខតូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ. សោ បុរិសោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មយា, ទេវ, តុម្ហាកំ ឱបវយ្ហោ ភវិតុំ យុត្តរូបោ សព្ពសេតោ សីលវា ហត្ថិរាជា ទិដ្ឋោ, អហំ មគ្គំ ទស្សេស្សាមិ, មយា សទ្ធិំ ហត្ថាចរិយេ បេសេត្វា តំ គណ្ហាបេថា’’តិ អាហ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ ‘‘ឥមំ មគ្គទេសកំ កត្វា អរញ្ញំ គន្ត្វា ឥមិនា វុត្តំ ហត្ថិនាគំ អានេថា’’តិ តេន សទ្ធិំ មហន្តេន បរិវារេន ហត្ថាចរិយំ បេសេសិ. សោ តេន សទ្ធិំ គន្ត្វា ពោធិសត្តំ នឡិនិំ បវិសិត្វា គោចរំ គណ្ហន្តំ បស្សិ. ពោធិសត្តោបិ ហត្ថាចរិយំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ ភយំ ន អញ្ញតោ ឧប្បន្នំ, តស្ស បុរិសស្ស សន្តិកា ឧប្បន្នំ ភវិស្សតិ, អហំ ខោ បន មហាពលោ ហត្ថិសហស្សម្បិ វិទ្ធំសេតុំ សមត្ថោ ហោមិ, កុជ្ឈិត្វា សរដ្ឋកំ សេនាវាហនំ នាសេតុំ, សចេ បន កុជ្ឈិស្សាមិ, សីលំ មេ ភិជ្ជិស្សតិ, តស្មា អជ្ជ សត្តីហិ កោដ្ដិយមានោបិ ន កុជ្ឈិស្សាមី’’តិ អធិដ្ឋាយ សីសំ នាមេត្វា និច្ចលោវ អដ្ឋាសិ. ហត្ថាចរិយោ បទុមសរំ ឱតរិត្វា តស្ស លក្ខណសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘ឯហិ បុត្តា’’តិ រជតទាមសទិសាយ សោណ្ឌាយ គហេត្វា សត្តមេ ទិវសេ ពារាណសិំ បាបុណិ. ពោធិសត្តមាតា បន បុត្តេ អនាគច្ឆន្តេ ‘‘បុត្តោ មេ រាជរាជមហាមត្តាទីហិ នីតោ ភវិស្សតិ, ឥទានិ តស្ស វិប្បវាសេន អយំ វនសណ្ឌោ វឌ្ឍិស្សតី’’តិ បរិទេវមានា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១. ‘‘តស្ស នាគស្ស វិប្បវាសេន, វិរូឡ្ហោ សល្លកី ច កុដជា ច;

កុរុវិន្ទករវីរា ភិសសាមា ច, និវាតេ បុប្ផិតា ច កណិការា.

២. ‘‘កោចិទេវ សុវណ្ណកាយុរា, នាគរាជំ ភរន្តិ បិណ្ឌេន;

យត្ថ រាជា រាជកុមារោ វា, កវចមភិហេស្សតិ អឆម្ភិតោ’’តិ.

តត្ថ វិរូឡ្ហាតិ វឌ្ឍិតា នាម, នត្ថេត្ថ សំសយោតិ អសំសយវសេនេវមាហ. សល្លកី ច កុដជា ចាតិ ឥន្ទសាលរុក្ខា ច កុដជរុក្ខា ច. កុរុវិន្ទករវីរា ភិសសាមា ចាតិ កុរុវិន្ទរុក្ខា ច ករវីរនាមកានិ មហាតិណានិ ច ភិសានិ ច សាមាកានិ ចាតិ អត្ថោ. ឯតេ ច សព្ពេ ឥទានិ វឌ្ឍិស្សន្តីតិ បរិទេវតិ. និវាតេតិ បព្ពតបាទេ. បុប្ផិតាតិ មម បុត្តេន សាខំ ភញ្ជិត្វា អខាទិយមានា កណិការាបិ បុប្ផិតា ភវិស្សន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. កោចិទេវាតិ កត្ថចិទេវ គាមេ វា នគរេ វា. សុវណ្ណកាយុរាតិ សុវណ្ណាភរណា រាជរាជមហាមត្តា. ភរន្តិ បិណ្ឌេនាតិ អជ្ជ មាតុបោសកំ នាគរាជំ រាជារហស្ស ភោជនស្ស សុវឌ្ឍិតេន បិណ្ឌេន បោសេន្តិ. យត្ថាតិ យស្មិំ នាគរាជេ រាជា និសីទិត្វា. កវចមភិហេស្សតីតិ សង្គាមំ បវិសិត្វា បច្ចាមិត្តានំ កវចំ អភិហនិស្សតិ ភិន្ទិស្សតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យត្ថ មម បុត្តេ និសិន្នោ រាជា វា រាជកុមារោ វា អឆម្ភិតោ ហុត្វា សបត្តានំ កវចំ ហនិស្សតិ, តំ មេ បុត្តំ នាគរាជានំ សុវណ្ណាភរណា អជ្ជ បិណ្ឌេន ភរន្តី’’តិ.

ហត្ថាចរិយោបិ អន្តរាមគ្គេវ រញ្ញោ សាសនំ បេសេសិ. តំ សុត្វា រាជា នគរំ អលង្ការាបេសិ. ហត្ថាចរិយោ ពោធិសត្តំ កតគន្ធបរិភណ្ឌំ អលង្កតបដិយត្តំ ហត្ថិសាលំ នេត្វា វិចិត្រសាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា រញ្ញោ អារោចាបេសិ. រាជា នានគ្គរសភោជនំ អាទាយ គន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស ទាបេសិ. សោ ‘‘មាតរំ វិនា គោចរំ ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ បិណ្ឌំ ន គណ្ហិ. អថ នំ យាចន្តោ រាជា តតិយំ គាថមាហ –

៣. ‘‘គណ្ហាហិ នាគ កពឡំ, មា នាគ កិសកោ ភវ;

ពហូនិ រាជកិច្ចានិ, តានិ នាគ ករិស្សសី’’តិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ចតុត្ថំ គាថមាហ –

៤. ‘‘សា នូនសា កបណិកា, អន្ធា អបរិណាយិកា;

ខាណុំ បាទេន ឃដ្ដេតិ, គិរិំ ចណ្ឌោរណំ បតី’’តិ.

តត្ថ សា នូនសាតិ មហារាជ, នូន សា ឯសា. កបណិកាតិ បុត្តវិយោគេន កបណា. ខាណុន្តិ តត្ថ តត្ថ បតិតំ រុក្ខកលិង្គរំ. ឃដ្ដេតីតិ បរិទេវមានា តត្ថ តត្ថ បាទេន បោថេន្តី នូន បាទេន ហនតិ. គិរិំ ចណ្ឌោរណំ បតីតិ ចណ្ឌោរណបព្ពតាភិមុខី, បព្ពតបាទេ បរិប្ផន្ទមានាតិ អត្ថោ.

អថ នំ បុច្ឆន្តោ រាជា បញ្ចមំ គាថមាហ –

៥. ‘‘កា នុ តេ សា មហានាគ, អន្ធា អបរិណាយិកា;

ខាណុំ បាទេន ឃដ្ដេតិ, គិរិំ ចណ្ឌោរណំ បតី’’តិ.

ពោធិសត្តោ ឆដ្ឋំ គាថមាហ –

៦. ‘‘មាតា មេ សា មហារាជ, អន្ធា អបរិណាយិកា;

ខាណុំ បាទេន ឃដ្ដេតិ, គិរិំ ចណ្ឌោរណំ បតី’’តិ.

រាជា ឆដ្ឋគាថាយ តមត្ថំ សុត្វា មុញ្ចាបេន្តោ សត្តមំ គាថមាហ –

៧. ‘‘មុញ្ចថេតំ មហានាគំ, យោយំ ភរតិ មាតរំ;

សមេតុ មាតរា នាគោ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភី’’តិ.

តត្ថ យោយំ ភរតីតិ អយំ នាគោ ‘‘អហំ, មហារាជ, អន្ធំ មាតរំ បោសេមិ, មយា វិនា មយ្ហំ មាតា ជីវិតក្ខយំ បាបុណិស្សតិ, តាយ វិនា មយ្ហំ ឥស្សរិយេន អត្ថោ នត្ថិ, អជ្ជ មេ មាតុ គោចរំ អលភន្តិយា សត្តមោ ទិវសោ’’តិ វទតិ, តស្មា យោ អយំ មាតរំ ភរតិ, ឯតំ មហានាគំ ខិប្បំ មុញ្ចថ. សព្ពេហិ ញាតិភីតិ សទ្ធិំ ឯស មាតរា សមេតុ សមាគច្ឆតូតិ.

អដ្ឋមនវមា អភិសម្ពុទ្ធគាថា ហោន្តិ –

៨. ‘‘មុត្តោ ច ពន្ធនា នាគោ, មុត្តមាទាយ កុញ្ជរោ;

មុហុត្តំ អស្សាសយិត្វា, អគមា យេន បព្ពតោ.

៩. ‘‘តតោ សោ នឡិនិំ គន្ត្វា, សីតំ កុញ្ជរសេវិតំ;

សោណ្ឌាយូទកមាហត្វា, មាតរំ អភិសិញ្ចថា’’តិ.

សោ កិរ នាគោ ពន្ធនា មុត្តោ ថោកំ វិស្សមិត្វា រញ្ញោ ទសរាជធម្មគាថាយ ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘អប្បមត្តោ ហោហិ, មហារាជា’’តិ ឱវាទំ ទត្វា មហាជនេន គន្ធមាលាទីហិ បូជិយមានោ នគរា និក្ខមិត្វា តទហេវ តំ បទុមសរំ បត្វា ‘‘មម មាតរំ គោចរំ គាហាបេត្វាវ សយំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ពហុំ ភិសមុឡាលំ អាទាយ សោណ្ឌបូរំ ឧទកំ គហេត្វា គុហាលេណតោ និក្ខមិត្វា គុហាទ្វារេ និសិន្នាយ មាតុយា សន្តិកំ គន្ត្វា សត្តាហំ និរាហារតាយ មាតុ សរីរស្ស ផស្សបដិលាភត្ថំ ឧបរិ ឧទកំ សិញ្ចិ, តមត្ថំ អាវិករោន្តោ សត្ថា ទ្វេ គាថា អភាសិ. ពោធិសត្តស្ស មាតាបិ ‘‘ទេវោ វស្សតី’’តិ សញ្ញាយ តំ អក្កោសន្តី ទសមំ គាថមាហ –

១០. ‘‘កោយំ អនរិយោ ទេវោ, អកាលេនបិ វស្សតិ;

គតោ មេ អត្រជោ បុត្តោ, យោ មយ្ហំ បរិចារកោ’’តិ.

តត្ថ អត្រជោតិ អត្តតោ ជាតោ.

អថ នំ សមស្សាសេន្តោ ពោធិសត្តោ ឯកាទសមំ គាថមាហ –

១១. ‘‘ឧដ្ឋេហិ អម្ម កិំ សេសិ, អាគតោ ត្យាហមត្រជោ;

មុត្តោម្ហិ កាសិរាជេន, វេទេហេន យសស្សិនា’’តិ.

តត្ថ អាគតោ ត្យាហន្តិ អាគតោ តេ អហំ. វេទេហេនាតិ ញាណសម្បន្នេន. យសស្សិនាតិ មហាបរិវារេន តេន រញ្ញា មង្គលហត្ថិភាវាយ គហិតោបិ អហំ មុត្តោ, ឥទានិ តវ សន្តិកំ អាគតោ ឧដ្ឋេហិ គោចរំ គណ្ហាហីតិ.

សា តុដ្ឋមានសា រញ្ញោ អនុមោទនំ ករោន្តី ឱសានគាថមាហ –

១២. ‘‘ចិរំ ជីវតុ សោ រាជា, កាសីនំ រដ្ឋវឌ្ឍនោ;

យោ មេ បុត្តំ បមោចេសិ, សទា វុទ្ធាបចាយិក’’ន្តិ.

តទា រាជា ពោធិសត្តស្ស គុណេ បសីទិត្វា នឡិនិយា អវិទូរេ គាមំ មាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស ច មាតុ ចស្ស និពទ្ធំ វត្តំ បដ្ឋបេសិ. អបរភាគេ ពោធិសត្តោ មាតរិ កាលកតាយ តស្សា សរីរបរិហារំ កត្វា ការណ្ឌកអស្សមបទំ នាម គតោ. តស្មិំ បន ឋានេ ហិមវន្តតោ ឱតរិត្វា បញ្ចសតា ឥសយោ វសិំសុ, តំ វត្តំ តេសំ អទាសិ. រាជា ពោធិសត្តស្ស សមានរូបំ សិលាបដិមំ ការេត្វា មហាសក្ការំ បវត្តេសិ. សកលជម្ពុទីបវាសិនោ អនុសំវច្ឆរំ សន្និបតិត្វា ហត្ថិមហំ នាម ករិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ មាតុបោសកភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, បាបបុរិសោ ទេវទត្តោ, ហត្ថាចរិយោ សារិបុត្តោ, មាតា ហត្ថិនី មហាមាយា, មាតុបោសកនាគោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

មាតុបោសកជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៤៥៦] ២. ជុណ្ហជាតកវណ្ណនា

សុណោហិ មយ្ហំ វចនំ ជនិន្ទាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អានន្ទត្ថេរេន លទ្ធវរេ អារព្ភ កថេសិ. បឋមពោធិយញ្ហិ វីសតិ វស្សានិ ភគវតោ អនិពទ្ធុបដ្ឋាកា អហេសុំ. ឯកទា ថេរោ នាគសមាលោ, ឯកទា នាគិតោ, ឯកទា ឧបវាណោ, ឯកទា សុនក្ខត្តោ, ឯកទា ចុន្ទោ, ឯកទា នន្ទោ, ឯកទា សាគតោ, ឯកទា មេឃិយោ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិ. អថេកទិវសំ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ ‘‘ភិក្ខវេ, ឥទានិម្ហិ មហល្លកោ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ‘ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមា’តិ វុត្តេ អញ្ញេន គច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ មយ្ហំ បត្តចីវរំ ភូមិយំ និក្ខិបន្តិ, និពទ្ធុបដ្ឋាកំ មេ ឯកំ ភិក្ខុំ ជានាថា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, អហំ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, អហំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ សិរសិ អញ្ជលិំ កត្វា ឧដ្ឋិតេ សារិបុត្តត្ថេរាទយោ ‘‘តុម្ហាកំ បត្ថនា មត្ថកំ បត្តា, អល’’ន្តិ បដិក្ខិបិ. តតោ ភិក្ខូ អានន្ទត្ថេរំ ‘‘ត្វំ អាវុសោ, ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ យាចាហី’’តិ អាហំសុ. ថេរោ ‘‘សចេ មេ ភន្តេ, ភគវា អត្តនា លទ្ធចីវរំ ន ទស្សតិ, បិណ្ឌបាតំ ន ទស្សតិ, ឯកគន្ធកុដិយំ វសិតុំ ន ទស្សតិ, មំ គហេត្វា និមន្តនំ ន គមិស្សតិ, សចេ បន ភគវា មយា គហិតំ និមន្តនំ គមិស្សតិ, សចេ អហំ តិរោរដ្ឋា តិរោជនបទា ភគវន្តំ ទដ្ឋុំ អាគតំ បរិសំ អាគតក្ខណេយេវ ទស្សេតុំ លភិស្សាមិ, យទា មេ កង្ខា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ ខណេយេវ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិតុំ លភិស្សាមិ, សចេ យំ ភគវា មម បរម្មុខា ធម្មំ កថេតិ, តំ អាគន្ត្វា មយ្ហំ កថេស្សតិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ឥមេ ចត្តារោ បដិក្ខេបេ ចតស្សោ ច អាយាចនាតិ អដ្ឋ វរេ យាចិ, ភគវាបិស្ស អទាសិ.

សោ តតោ បដ្ឋាយ បញ្ចវីសតិ វស្សានិ និពទ្ធុបដ្ឋាកោ អហោសិ. សោ បញ្ចសុ ឋានេសុ ឯតទគ្គេ ឋបនំ បត្វា អាគមសម្បទា, អធិគមសម្បទា, បុព្ពហេតុសម្បទា, អត្តត្ថបរិបុច្ឆាសម្បទា, តិត្ថវាសសម្បទា, យោនិសោមនសិការសម្បទា, ពុទ្ធូបនិស្សយសម្បទាតិ ឥមាហិ សត្តហិ សម្បទាហិ សមន្នាគតោ ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ អដ្ឋវរទាយជ្ជំ លភិត្វា ពុទ្ធសាសនេ បញ្ញាតោ គគនមជ្ឈេ ចន្ទោ វិយ បាកដោ អហោសិ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, តថាគតោ អានន្ទត្ថេរំ វរទានេន សន្តប្បេសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបាហំ អានន្ទំ វរេន សន្តប្បេសិំ, បុព្ពេបាហំ យំ យំ ឯស យាចិ, តំ តំ អទាសិំយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស បុត្តោ ជុណ្ហកុមារោ នាម ហុត្វា តក្កសិលាយំ សិប្បំ ឧគ្គហេត្វា អាចរិយស្ស អនុយោគំ ទត្វា រត្តិភាគេ អន្ធការេ អាចរិយស្ស ឃរា និក្ខមិត្វា អត្តនោ និវាសដ្ឋានំ វេគេន គច្ឆន្តោ អញ្ញតរំ ព្រាហ្មណំ ភិក្ខំ ចរិត្វា អត្តនោ និវាសដ្ឋានំ គច្ឆន្តំ អបស្សន្តោ ពាហុនា បហរិត្វា តស្ស ភត្តបាតិំ ភិន្ទិំ, ព្រាហ្មណោ បតិត្វា វិរវិ. កុមារោ ការុញ្ញេន និវត្តិត្វា តំ ហត្ថេ គហេត្វា ឧដ្ឋាបេសិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘តយា, តាត, មម ភិក្ខាភាជនំ ភិន្នំ, ភត្តមូលំ មេ ទេហី’’តិ អាហ. កុមារោ ‘‘ព្រាហ្មណ, ន ទានាហំ តវ ភត្តមូលំ ទាតុំ សក្កោមិ, អហំ ខោ បន កាសិករញ្ញោ បុត្តោ ជុណ្ហកុមារោ នាម, មយិ រជ្ជេ បតិដ្ឋិតេ អាគន្ត្វា មំ ធនំ យាចេយ្យាសី’’តិ វត្វា និដ្ឋិតសិប្បោ អាចរិយំ វន្ទិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា បិតុ សិប្បំ ទស្សេសិ. បិតា ‘‘ជីវន្តេន មេ បុត្តោ ទិដ្ឋោ, រាជភូតម្បិ នំ បស្សិស្សាមី’’តិ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិ. សោ ជុណ្ហរាជា នាម ហុត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. ព្រាហ្មណោ តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘ឥទានិ មម ភត្តមូលំ អាហរិស្សាមី’’តិ ពារាណសិំ គន្ត្វា រាជានំ អលង្កតនគរំ បទក្ខិណំ ករោន្តមេវ ទិស្វា ឯកស្មិំ ឧន្នតប្បទេសេ ឋិតោ ហត្ថំ បសារេត្វា ជយាបេសិ. អថ នំ រាជា អនោលោកេត្វាវ អតិក្កមិ. ព្រាហ្មណោ តេន អទិដ្ឋភាវំ ញត្វា កថំ សមុដ្ឋាបេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៣. ‘‘សុណោហិ មយ្ហំ វចនំ ជនិន្ទ, អត្ថេន ជុណ្ហម្ហិ ឥធានុបត្តោ;

ន ព្រាហ្មណេ អទ្ធិកេ តិដ្ឋមានេ, គន្តព្ពមាហុ ទ្វិបទិន្ទ សេដ្ឋា’’តិ.

តត្ថ ជុណ្ហម្ហីតិ មហារាជ, តយិ ជុណ្ហម្ហិ អហំ ឯកេន អត្ថេន ឥធានុប្បត្តោ, ន និក្ការណា ឥធាគតោម្ហីតិ ទីបេតិ. អទ្ធិកេតិ អទ្ធានំ អាគតេ. គន្តព្ពន្តិ តំ អទ្ធិកំ អទ្ធានមាគតំ យាចមានំ ព្រាហ្មណំ អនោលោកេត្វាវ គន្តព្ពន្តិ បណ្ឌិតា ន អាហុ ន កថេន្តីតិ.

រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា ហត្ថិំ វជិរង្កុសេន និគ្គហេត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៤. ‘‘សុណោមិ តិដ្ឋាមិ វទេហិ ព្រហ្មេ, យេនាសិ អត្ថេន ឥធានុបត្តោ;

កំ វា ត្វមត្ថំ មយិ បត្ថយានោ, ឥធាគមោ ព្រហ្មេ តទិង្ឃ ព្រូហី’’តិ.

តត្ថ ឥង្ឃាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ.

តតោ បរំ ព្រាហ្មណស្ស ច រញ្ញោ ច វចនបដិវចនវសេន សេសគាថា កថិតា –

១៥. ‘‘ទទាហិ មេ គាមវរានិ បញ្ច, ទាសីសតំ សត្ត គវំសតានិ;

បរោសហស្សញ្ច សុវណ្ណនិក្ខេ, ភរិយា ច មេ សាទិសី ទ្វេ ទទាហិ.

១៦. ‘‘តបោ នុ តេ ព្រាហ្មណ ភិំសរូបោ, មន្តា នុ តេ ព្រាហ្មណ ចិត្តរូបា;

យក្ខា នុ តេ អស្សវា សន្តិ កេចិ, អត្ថំ វា មេ អភិជានាសិ កត្តំ.

១៧. ‘‘ន មេ តបោ អត្ថិ ន ចាបិ មន្តា, យក្ខាបិ មេ អស្សវា នត្ថិ កេចិ;

អត្ថម្បិ តេ នាភិជានាមិ កត្តំ, បុព្ពេ ច ខោ សង្គតិមត្តមាសិ.

១៨. ‘‘បឋមំ ឥទំ ទស្សនំ ជានតោ មេ, ន តាភិជានាមិ ឥតោ បុរត្ថា;

អក្ខាហិ មេ បុច្ឆិតោ ឯតមត្ថំ, កទា កុហិំ វា អហុ សង្គមោ នោ.

១៩. ‘‘គន្ធាររាជស្ស បុរម្ហិ រម្មេ, អវសិម្ហសេ តក្កសីលាយំ ទេវ;

តត្ថន្ធការម្ហិ តិមីសិកាយំ, អំសេន អំសំ សមឃដ្ដយិម្ហ.

២០. ‘‘តេ តត្ថ ឋត្វាន ឧភោ ជនិន្ទ, សារាណិយំ វីតិសារយិម្ហ តត្ថ;

សាយេវ នោ សង្គតិមត្តមាសិ, តតោ ន បច្ឆា ន បុរេ អហោសិ.

២១. ‘‘យទា កទាចិ មនុជេសុ ព្រហ្មេ, សមាគមោ សប្បុរិសេន ហោតិ;

ន បណ្ឌិតា សង្គតិសន្ថវានិ, បុព្ពេ កតំ វាបិ វិនាសយន្តិ.

២២. ‘‘ពាលាវ ខោ សង្គតិសន្ថវានិ, បុព្ពេ កតំ វាបិ វិនាសយន្តិ;

ពហុម្បិ ពាលេសុ កតំ វិនស្សតិ, តថា ហិ ពាលា អកតញ្ញុរូបា.

២៣. ‘‘ធីរា ច ខោ សង្គតិសន្ថវានិ, បុព្ពេ កតំ វាបិ ន នាសយន្តិ;

អប្បម្បិ ធីរេសុ កតំ ន នស្សតិ, តថា ហិ ធីរា សុកតញ្ញុរូបា.

២៤. ‘‘ទទាមិ តេ គាមវរានិ បញ្ច, ទាសីសតំ សត្ត គវំសតានិ;

បរោសហស្សញ្ច សុវណ្ណនិក្ខេ, ភរិយា ច តេ សាទិសី ទ្វេ ទទាមិ.

២៥. ‘‘ឯវំ សតំ ហោតិ សមេច្ច រាជ, នក្ខត្តរាជារិវ តារកានំ;

អាបូរតី កាសិបតី តថាហំ, តយាបិ មេ សង្គមោ អជ្ជ លទ្ធោ’’តិ.

តត្ថ សាទិសីតិ រូបវណ្ណជាតិកុលបទេសេន មយា សាទិសី ឯកសទិសា ទ្វេ មហាយសា ភរិយា ច មេ ទេហីតិ អត្ថោ. ភិំសរូបោតិ កិំ នុ តេ ព្រាហ្មណ ពលវរូបសីលាចារគុណសង្ខាតំ តបោកម្មំ អត្ថីតិ បុច្ឆតិ. មន្តា នុ តេតិ ឧទាហុ វិចិត្ររូបា សព្ពត្ថសាធកា មន្តា តេ អត្ថិ. អស្សវាតិ វចនការកា ឥច្ឆិតិច្ឆិតទាយកា យក្ខា វា តេ កេចិ សន្តិ. កត្តន្តិ កតំ, ឧទាហុ តយា កតំ កិញ្ចិ មម អត្ថំ អភិជានាសីតិ បុច្ឆតិ. សង្គតិមត្តន្តិ សមាគមមត្តំ តយា សទ្ធិំ បុព្ពេ មម អាសីតិ វទតិ. ជានតោ មេតិ ជានន្តស្ស មម ឥទំ បឋមំ តវ ទស្សនំ. ន តាភិជានាមីតិ ន តំ អភិជានាមិ. តិមីសិកាយន្តិ ពហលតិមិរាយំ រត្តិយំ. តេ តត្ថ ឋត្វានាតិ តេ មយំ តស្មិំ អំសេន អំសំ ឃដ្ដិតដ្ឋានេ ឋត្វា វីតិសារយិម្ហ តត្ថាតិ តស្មិំយេវ ឋានេ សរិតព្ពយុត្តកំ កថំ វីតិសារយិម្ហ, អហំ ‘‘ភិក្ខាភាជនំ មេ តយា ភិន្នំ, ភត្តមូលំ មេ ទេហី’’តិ អវចំ, ត្វំ ‘‘ឥទានាហំ តវ ភត្តមូលំ ទាតុំ ន សក្កោមិ, អហំ ខោ បន កាសិករញ្ញោ បុត្តោ ជុណ្ហកុមារោ នាម, មយិ រជ្ជេ បតិដ្ឋិតេ អាគន្ត្វា មំ ធនំ យាចេយ្យាសី’’តិ អវចាតិ ឥមំ សារណីយកថំ ករិម្ហាតិ អាហ. សាយេវ នោ សង្គតិមត្តមាសីតិ ទេវ, អម្ហាកំ សាយេវ អញ្ញមញ្ញំ សង្គតិមត្តមាសិ, ឯកមុហុត្តិកមហោសីតិ ទីបេតិ. តតោតិ តតោ បន តំមុហុត្តិកមិត្តធម្មតោ បច្ឆា វា បុរេ វា កទាចិ អម្ហាកំ សង្គតិ នាម ន ភូតបុព្ពា.

ន បណ្ឌិតាតិ ព្រាហ្មណ បណ្ឌិតា នាម តំមុហុត្តិកំ សង្គតិំ វា ចិរកាលសន្ថវានិ វា យំ កិញ្ចិ បុព្ពេ កតគុណំ វា ន នាសេន្តិ. ពហុម្បីតិ ពហុកម្បិ. អកតញ្ញុរូបាតិ យស្មា ពាលា អកតញ្ញុសភាវា, តស្មា តេសុ ពហុម្បិ កតំ នស្សតីតិ អត្ថោ. សុកតញ្ញុរូបាតិ សុដ្ឋុ កតញ្ញុសភាវា. ឯត្ថាបិ តត្ថាបិ តថា ហីតិ ហិ-ការោ ការណត្ថោ. ទទាមិ តេតិ ព្រាហ្មណេន យាចិតយាចិតំ ទទន្តោ ឯវមាហ. ឯវំ សតន្តិ ព្រាហ្មណោ រញ្ញោ អនុមោទនំ ករោន្តោ វទតិ, សតំ សប្បុរិសានំ ឯកវារម្បិ សមេច្ច សង្គតិ នាម ឯវំ ហោតិ. នក្ខត្តរាជារិវាតិ ឯត្ថ រ-ការោ និបាតមត្តំ. តារកានន្តិ តារកគណមជ្ឈេ. កាសិបតីតិ រាជានមាលបតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ទេវ, កាសិរដ្ឋាធិបតិ យថា ចន្ទោ តារកានំ មជ្ឈេ ឋិតោ តារកគណបរិវុតោ បាដិបទតោ បដ្ឋាយ យាវ បុណ្ណមា អាបូរតិ, តថា អហម្បិ អជ្ជ តយា ទិន្នេហិ គាមវរាទីហិ អាបូរាមី’’តិ. តយាបិ មេតិ មយា បុព្ពេ តយា សទ្ធិំ លទ្ធោបិ សង្គមោ អលទ្ធោវ, អជ្ជ បន មម មនោរថស្ស និប្ផន្នត្តា មយា តយា សហ សង្គមោ លទ្ធោ នាមាតិ និប្ផន្នំ មេ តយា សទ្ធិំ មិត្តផលន្តិ វទតិ. ពោធិសត្តោ តស្ស មហន្តំ យសំ អទាសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបាហំ អានន្ទំ វរេន សន្តប្បេសិំ យេវា’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ព្រាហ្មណោ អានន្ទោ អហោសិ, រាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ជុណ្ហជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៤៥៧] ៣. ធម្មទេវបុត្តជាតកវណ្ណនា

យសោករោ បុញ្ញករោហមស្មីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តស្ស បថវិបវេសនំ អារព្ភ កថេសិ. តទា ហិ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ទេវទត្តោ តថាគតេន សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈិត្វា បថវិំ បវិដ្ឋោ’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ឥទានេវេស, ភិក្ខវេ, មម ជិនចក្កេ បហារំ ទត្វា បថវិំ បវិដ្ឋោ, បុព្ពេបិ ធម្មចក្កេ បហារំ ទត្វា បថវិំ បវិសិត្វា អវីចិបរាយណោ ជាតោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាមាវចរទេវលោកេ ធម្មោ នាម ទេវបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ទេវទត្តោ អធម្មោ នាម. តេសុ ធម្មោ ទិព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ ទិព្ពរថវរមភិរុយ្ហ អច្ឆរាគណបរិវុតោ មនុស្សេសុ សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា អត្តនោ អត្តនោ ឃរទ្វារេ សុខកថាយ និសិន្នេសុ បុណ្ណមុបោសថទិវសេ គាមនិគមជនបទរាជធានីសុ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘បាណាតិបាតាទីហិ ទសហិ អកុសលកម្មបថេហិ វិរមិត្វា មាតុបដ្ឋានធម្មំ បិតុបដ្ឋានធម្មំ តិវិធសុចរិតធម្មញ្ច បូរេថ, ឯវំ សគ្គបរាយណា ហុត្វា មហន្តំ យសំ អនុភវិស្សថា’’តិ មនុស្សេ ទស កុសលកម្មបថេ សមាទបេន្តោ ជម្ពុទីបំ បទក្ខិណំ ករោតិ. អធម្មោ បន ទេវបុត្តោ ‘‘បាណំ ហនថា’’តិអាទិនា នយេន ទស អកុសលកម្មបថេ សមាទបេន្តោ ជម្ពុទីបំ វាមំ ករោតិ. អថ តេសំ អាកាសេ រថា សម្មុខា អហេសុំ. អថ នេសំ បរិសា ‘‘តុម្ហេ កស្ស, តុម្ហេ កស្សា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘មយំ ធម្មស្ស, មយំ អធម្មស្សា’’តិ វត្វា មគ្គា ឱក្កមិត្វា ទ្វិធា ជាតា. ធម្មោបិ អធម្មំ អាមន្តេត្វា ‘‘សម្ម, ត្វំ អធម្មោ, អហំ ធម្មោ, មគ្គោ មយ្ហំ អនុច្ឆវិកោ, តវ រថំ ឱក្កាមេត្វា មយ្ហំ មគ្គំ ទេហី’’តិ បឋមំ គាថមាហ –

២៦. ‘‘យសោករោ បុញ្ញករោហមស្មិ, សទាត្ថុតោ សមណព្រាហ្មណានំ;

មគ្គារហោ ទេវមនុស្សបូជិតោ, ធម្មោ អហំ ទេហិ អធម្ម មគ្គ’’ន្តិ.

តត្ថ យសោករោតិ អហំ ទេវមនុស្សានំ យសទាយកោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. សទាត្ថុតោតិ សទា ថុតោ និច្ចបសត្ថោ. តតោ បរា –

២៧. ‘‘អធម្មយានំ ទឡ្ហមារុហិត្វា, អសន្តសន្តោ ពលវាហមស្មិ;

ស កិស្ស ហេតុម្ហិ តវជ្ជ ទជ្ជំ, មគ្គំ អហំ ធម្ម អទិន្នបុព្ពំ.

២៨. ‘‘ធម្មោ ហវេ បាតុរហោសិ បុព្ពេ, បច្ឆា អធម្មោ ឧទបាទិ លោកេ;

ជេដ្ឋោ ច សេដ្ឋោ ច សនន្តនោ ច, ឧយ្យាហិ ជេដ្ឋស្ស កនិដ្ឋ មគ្គា.

២៩. ‘‘ន យាចនាយ នបិ បាតិរូបា, ន អរហតា តេហំ ទទេយ្យំ មគ្គំ;

យុទ្ធញ្ច នោ ហោតុ ឧភិន្នមជ្ជ, យុទ្ធម្ហិ យោ ជេស្សតិ តស្ស មគ្គោ.

៣០. ‘‘សព្ពា ទិសា អនុវិសដោហមស្មិ, មហព្ពលោ អមិតយសោ អតុល្យោ;

គុណេហិ សព្ពេហិ ឧបេតរូបោ, ធម្មោ អធម្ម ត្វំ កថំ វិជេស្សសិ.

៣១. ‘‘លោហេន វេ ហញ្ញតិ ជាតរូបំ, ន ជាតរូបេន ហនន្តិ លោហំ;

សចេ អធម្មោ ហញ្ឆតិ ធម្មមជ្ជ, អយោ សុវណ្ណំ វិយ ទស្សនេយ្យំ.

៣២. ‘‘សចេ តុវំ យុទ្ធពលោ អធម្ម, ន តុយ្ហ វុឌ្ឍា ច គរូ ច អត្ថិ;

មគ្គញ្ច តេ ទម្មិ បិយាប្បិយេន, វាចាទុរុត្តានិបិ តេ ខមាមី’’តិ. –

ឥមា ឆ គាថា តេសញ្ញេវ វចនបដិវចនវសេន កថិតា.

តត្ថ ស កិស្ស ហេតុម្ហិ តវជ្ជ ទជ្ជន្តិ សោម្ហិ អហំ អធម្មោ អធម្មយានំ រថំ អារុឡ្ហោ អភីតោ ពលវា. កិំការណា អជ្ជ ភោ ធម្ម, កស្សចិ អទិន្នបុព្ពំ មគ្គំ តុយ្ហំ ទម្មីតិ. បុព្ពេតិ បឋមកប្បិកកាលេ ឥមស្មិំ លោកេ ទសកុសលកម្មបថធម្មោ ច បុព្ពេ បាតុរហោសិ, បច្ឆា អធម្មោ. ជេដ្ឋោ ចាតិ បុរេ និព្ពត្តភាវេន អហំ ជេដ្ឋោ ច សេដ្ឋោ ច បោរាណកោ ច, ត្វំ បន កនិដ្ឋោ, តស្មា មគ្គា ឧយ្យាហីតិ វទតិ. នបិ បាតិរូបាតិ អហញ្ហិ តេ នេវ យាចនាយ ន បតិរូបវចនេន មគ្គារហតាយ មគ្គំ ទទេយ្យំ. អនុវិសដោតិ អហំ ចតស្សោ ទិសា ចតស្សោ អនុទិសាតិ សព្ពា ទិសា អត្តនោ គុណេន បត្ថដោ បញ្ញាតោ បាកដោ. លោហេនាតិ អយមុដ្ឋិកេន. ហញ្ឆតីតិ ហនិស្សតិ. តុវំ យុទ្ធពលោ អធម្មាតិ សចេ ត្វំ យុទ្ធពលោសិ អធម្ម. វុឌ្ឍា ច គរូ ចាតិ យទិ តុយ្ហំ ‘‘ឥមេ វុឌ្ឍា, ឥមេ គរូ បណ្ឌិតា’’តិ ឯវំ នត្ថិ. បិយាប្បិយេនាតិ បិយេនាបិ អប្បិយេនាបិ ទទន្តោ បិយេន វិយ តេ មគ្គំ ទទាមីតិ អត្ថោ.

ពោធិសត្តេន បន ឥមាយ គាថាយ កថិតក្ខណេយេវ អធម្មោ រថេ ឋាតុំ អសក្កោន្តោ អវំសិរោ បថវិយំ បតិត្វា បថវិយា វិវរេ ទិន្នេ គន្ត្វា អវីចិម្ហិយេវ និព្ពត្តិ. ឯតមត្ថំ វិទិត្វា ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា សេសគាថា អភាសិ –

៣៣. ‘‘ឥទញ្ច សុត្វា វចនំ អធម្មោ, អវំសិរោ បតិតោ ឧទ្ធបាទោ;

យុទ្ធត្ថិកោ ចេ ន លភាមិ យុទ្ធំ, ឯត្តាវតា ហោតិ ហតោ អធម្មោ.

៣៤. ‘‘ខន្តីពលោ យុទ្ធពលំ វិជេត្វា, ហន្ត្វា អធម្មំ និហនិត្វ ភូម្យា;

បាយាសិ វិត្តោ អភិរុយ្ហ សន្ទនំ, មគ្គេនេវ អតិពលោ សច្ចនិក្កមោ.

៣៥. ‘‘មាតា បិតា សមណព្រាហ្មណា ច, អសម្មានិតា យស្ស សកេ អគារេ;

ឥធេវ និក្ខិប្ប សរីរទេហំ, កាយស្ស ភេទា និរយំ វជន្តិ តេ;

យថា អធម្មោ បតិតោ អវំសិរោ.

៣៦. ‘‘មាតា បិតា សមណព្រាហ្មណា ច, សុសម្មានិតា យស្ស សកេ អគារេ;

ឥធេវ និក្ខិប្ប សរីរទេហំ, កាយស្ស ភេទា សុគតិំ វជន្តិ តេ;

យថាបិ ធម្មោ អភិរុយ្ហ សន្ទន’’ន្តិ.

តត្ថ យុទ្ធត្ថិកោ ចេតិ អយំ តស្ស វិលាបោ, សោ កិរេវំ វិលបន្តោយេវ បតិត្វា បថវិំ បវិដ្ឋោ. ឯត្តាវតាតិ ភិក្ខវេ, យាវតា បថវិំ បវិដ្ឋោ, តាវតា អធម្មោ ហតោ នាម ហោតិ. ខន្តីពលោតិ ភិក្ខវេ, ឯវំ អធម្មោ បថវិំ បវិដ្ឋោ អធិវាសនខន្តីពលោ តំ យុទ្ធពលំ វិជេត្វា វធិត្វា ភូមិយំ និហនិត្វា បាតេត្វា វិត្តជាតតាយ វិត្តោ អត្តនោ រថំ អារុយ្ហ មគ្គេនេវ សច្ចនិក្កមោ តថបរក្កមោ ធម្មទេវបុត្តោ បាយាសិ. អសម្មានិតាតិ អសក្កតា. សរីរទេហន្តិ ឥមស្មិំយេវ លោកេ សរីរសង្ខាតំ ទេហំ និក្ខិបិត្វា. និរយំ វជន្តីតិ យស្ស បាបបុគ្គលស្ស ឯតេ សក្ការារហា គេហេ អសក្កតា, តថារូបា យថា អធម្មោ បតិតោ អវំសិរោ, ឯវំ អវំសិរា និរយំ វជន្តីតិ អត្ថោ. សុគតិំ វជន្តីតិ យស្ស បនេតេ សក្កតា, តាទិសា បណ្ឌិតា យថាបិ ធម្មោ សន្ទនំ អភិរុយ្ហ ទេវលោកំ គតោ, ឯវំ សុគតិំ វជន្តីតិ.

សត្ថា ឯវំ ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ទេវទត្តោ មយា សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈិត្វា បថវិំ បវិដ្ឋោ’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា អធម្មោ ទេវបុត្តោ ទេវទត្តោ អហោសិ, បរិសាបិស្ស ទេវទត្តបរិសា, ធម្មោ បន អហមេវ, បរិសា ពុទ្ធបរិសាយេវា’’តិ.

ធម្មទេវបុត្តជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៤៥៨] ៤. ឧទយជាតកវណ្ណនា

ឯកា និសិន្នាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ កុសជាតកេ (ជា. ២.២០.១ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. សត្ថា បន តំ ភិក្ខុំ ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ កស្មា កិលេសវសេន ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា ឧក្កណ្ឋិតោសិ? បោរាណកបណ្ឌិតា សមិទ្ធេ ទ្វាទសយោជនិកេ សុរុន្ធននគរេ រជ្ជំ ការេន្តា ទេវច្ឆរបដិភាគាយ ឥត្ថិយា សទ្ធិំ សត្ត វស្សសតានិ ឯកគព្ភេ វសន្តាបិ ឥន្ទ្រិយានិ ភិន្ទិត្វា លោភវសេន ន ឱលោកេសុ’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ កាសិរដ្ឋេ សុរុន្ធននគរេ កាសិរាជា រជ្ជំ ការេសិ, តស្ស នេវ បុត្តោ, ន ធីតា អហោសិ. សោ អត្តនោ ទេវិយោ ‘‘បុត្តេ បត្ថេថា’’តិ អាហ. អគ្គមហេសីបិ រញ្ញោ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តថា អកាសិ. តទា ពោធិសត្តោ ព្រហ្មលោកា ចវិត្វា តស្សេវ រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ. អថស្ស មហាជនស្ស ហទយំ វឌ្ឍេត្វា ជាតភាវេន ‘‘ឧទយភទ្ទោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. កុមារស្ស បទសា ចរណកាលេ អញ្ញោបិ សត្តោ ព្រហ្មលោកា ចវិត្វា តស្សេវ រញ្ញោ អញ្ញតរាយ ទេវិយា កុច្ឆិម្ហិ កុមារិកា ហុត្វា និព្ពត្តិ, តស្សាបិ ‘‘ឧទយភទ្ទា’’តិ នាមំ ករិំសុ. កុមារោ វយប្បត្តោ សព្ពសិប្បនិប្ផត្តិំ បាបុណិ, ជាតព្រហ្មចារី បន អហោសិ, សុបិនន្តេនបិ មេថុនធម្មំ ន ជានាតិ, ន តស្ស កិលេសេសុ ចិត្តំ អល្លីយិ. រាជា បុត្តំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិតុកាមោ ‘‘កុមារស្ស ឥទានិ រជ្ជសុខសេវនកាលោ, នាដកាបិស្ស បច្ចុបដ្ឋាបេស្សាមី’’តិ សាសនំ បេសេសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘ន មយ្ហំ រជ្ជេនត្ថោ, កិលេសេសុ មេ ចិត្តំ ន អល្លីយតី’’តិ បដិក្ខិបិត្វា បុនប្បុនំ វុច្ចមានោ រត្តជម្ពុនទមយំ ឥត្ថិរូបំ ការេត្វា ‘‘ឯវរូបំ ឥត្ថិំ លភមានោ រជ្ជំ សម្បដិច្ឆិស្សាមី’’តិ មាតាបិតូនំ បេសេសិ. តេ តំ សុវណ្ណរូបកំ សកលជម្ពុទីបំ បរិហារាបេត្វា តថារូបំ ឥត្ថិំ អលភន្តា ឧទយភទ្ទំ អលង្ការេត្វា តស្ស សន្តិកេ ឋបេសុំ. សា តំ សុវណ្ណរូបកំ អភិភវិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នេសំ អនិច្ឆមានានញ្ញេវ វេមាតិកំ ភគិនិំ ឧទយភទ្ទកុមារិំ អគ្គមហេសិំ កត្វា ពោធិសត្តំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិំសុ. តេ បន ទ្វេបិ ព្រហ្មចរិយវាសមេវ វសិំសុ.

អបរភាគេ មាតាបិតូនំ អច្ចយេន ពោធិសត្តោ រជ្ជំ ការេសិ. ឧភោ ឯកគព្ភេ វសមានាបិ លោភវសេន ឥន្ទ្រិយានិ ភិន្ទិត្វា អញ្ញមញ្ញំ ន ឱលោកេសុំ, អបិច ខោ បន ‘‘យោ អម្ហេសុ បឋមតរំ កាលំ ករោតិ, សោ និព្ពត្តដ្ឋានតោ អាគន្ត្វា ‘អសុកដ្ឋានេ និព្ពត្តោស្មី’តិ អារោចេតូ’’តិ សង្គរមកំសុ. អថ ខោ ពោធិសត្តោ អភិសេកតោ សត្តវស្សសតច្ចយេន កាលមកាសិ. អញ្ញោ រាជា នាហោសិ, ឧទយភទ្ទាយយេវ អាណា បវត្តិ. អមច្ចា រជ្ជំ អនុសាសិំសុ. ពោធិសត្តោបិ ចុតិក្ខណេ តាវតិំសភវនេ សក្កត្តំ បត្វា យសមហន្តតាយ សត្តាហំ អនុស្សរិតុំ នាសក្ខិ. ឥតិ សោ មនុស្សគណនាយ សត្តវស្សសតច្ចយេន អាវជ្ជេត្វា ‘‘ឧទយភទ្ទំ រាជធីតរំ ធនេន វីមំសិត្វា សីហនាទំ នទាបេត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា សង្គរំ មោចេត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. តទា កិរ មនុស្សានំ ទសវស្សសហស្សាយុកកាលោ ហោតិ. រាជធីតាបិ តំ ទិវសំ រត្តិភាគេ បិហិតេសុ ទ្វារេសុ ឋបិតអារក្ខេ សត្តភូមិកបាសាទវរតលេ អលង្កតសិរិគព្ភេ ឯកិកាវ និច្ចលា អត្តនោ សីលំ អាវជ្ជមានា និសីទិ. អថ សក្កោ សុវណ្ណមាសកបូរំ ឯកំ សុវណ្ណបាតិំ អាទាយ អាគន្ត្វា សយនគព្ភេយេវ បាតុភវិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ តាយ សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៣៧. ‘‘ឯកា និសិន្នា សុចិ សញ្ញតូរូ, បាសាទមារុយ្ហ អនិន្ទិតង្គី;

យាចាមិ តំ កិន្នរនេត្តចក្ខុ, ឥមេករត្តិំ ឧភយោ វសេមា’’តិ.

តត្ថ សុចីតិ សុចិវត្ថនិវត្ថា. សញ្ញតូរូតិ សុដ្ឋុ ឋបិតឩរូ, ឥរិយាបថំ សណ្ឋបេត្វា សុចិវត្ថា ឯកិកាវ និសិន្នាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. អនិន្ទិតង្គីតិ បាទន្តតោ យាវ កេសគ្គា អនិន្ទិតសរីរា បរមសោភគ្គប្បត្តសរីរា. កិន្នរនេត្តចក្ខូតិ តីហិ មណ្ឌលេហិ បញ្ចហិ ច បសាទេហិ ឧបសោភិតត្តា កិន្នរានំ នេត្តសទិសេហិ ចក្ខូហិ សមន្នាគតេ. ឥមេករត្តិន្តិ ឥមំ ឯករត្តំ អជ្ជ ឥមស្មិំ អលង្កតសយនគព្ភេ ឯកតោ វសេយ្យាមាតិ យាចតិ.

តតោ រាជធីតា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៣៨. ‘‘ឱកិណ្ណន្តរបរិខំ, ទឡ្ហមដ្ដាលកោដ្ឋកំ;

រក្ខិតំ ខគ្គហត្ថេហិ, ទុប្បវេសមិទំ បុរំ.

៣៩. ‘‘ទហរស្ស យុវិនោ ចាបិ, អាគមោ ច ន វិជ្ជតិ;

អថ កេន នុ វណ្ណេន, សង្គមំ ឥច្ឆសេ មយា’’តិ.

តត្ថ ឱកិណ្ណន្តរបរិខន្តិ ឥទំ ទ្វាទសយោជនិកំ សុរុន្ធនបុរំ អន្តរន្តរា ឧទកបរិខានំ កទ្ទមបរិខានំ សុក្ខបរិខានំ ឱកិណ្ណត្តា ឱកិណ្ណន្តរបរិខំ. ទឡ្ហមដ្ដាលកោដ្ឋកន្តិ ថិរតរេហិ អដ្ដាលកេហិ ទ្វារកោដ្ឋកេហិ ច សមន្នាគតំ. ខគ្គហត្ថេហីតិ អាវុធហត្ថេហិ ទសហិ យោធសហស្សេហិ រក្ខិតំ. ទុប្បវេសមិទំ បុរន្តិ ឥទំ សកលបុរម្បិ តស្ស អន្តោ មាបិតំ មយ្ហំ និវាសបុរម្បិ ឧភយំ កស្សចិ បវិសិតុំ ន សក្កា. អាគមោ ចាតិ ឥធ ឥមាយ វេលាយ តរុណស្ស វា យោព្ពនប្បត្តស្ស វា ថាមសម្បន្នយោធស្ស វា អញ្ញស្ស វា មហន្តម្បិ បណ្ណាការំ គហេត្វា អាគច្ឆន្តស្ស អាគមោ នាម នត្ថិ. សង្គមន្តិ អថ ត្វំ កេន ការណេន ឥមាយ វេលាយ មយា សហ សមាគមំ ឥច្ឆសីតិ.

អថ សក្កោ ចតុត្ថំ គាថមាហ –

៤០. ‘‘យក្ខោហមស្មិ កល្យាណិ, អាគតោស្មិ តវន្តិកេ;

ត្វំ មំ នន្ទយ ភទ្ទន្តេ, បុណ្ណកំសំ ទទាមិ តេ’’តិ.

តស្សត្ថោ – កល្យាណិ, សុន្ទរទស្សនេ អហមេកោ ទេវបុត្តោ ទេវតានុភាវេន ឥធាគតោ, ត្វំ អជ្ជ មំ នន្ទយ តោសេហិ, អហំ តេ ឥមំ សុវណ្ណមាសកបុណ្ណំ សុវណ្ណបាតិំ ទទាមីតិ.

តំ សុត្វា រាជធីតា បញ្ចមំ គាថមាហ –

៤១. ‘‘ទេវំវ យក្ខំ អថ វា មនុស្សំ, ន បត្ថយេ ឧទយមតិច្ច អញ្ញំ;

គច្ឆេវ ត្វំ យក្ខ មហានុភាវ, មា ចស្សុ គន្ត្វា បុនរាវជិត្ថា’’តិ.

តស្សត្ថោ – អហំ ទេវរាជ, ទេវំ វា យក្ខំ វា ឧទយំ អតិក្កមិត្វា អញ្ញំ ន បត្ថេមិ, សោ ត្វំ គច្ឆេវ, មា ឥធ អដ្ឋាសិ, ន មេ តយា អាភតេន បណ្ណាការេន អត្ថោ, គន្ត្វា ច មា ឥមំ ឋានំ បុនរាវជិត្ថាតិ.

សោ តស្សា សីហនាទំ សុត្វា អដ្ឋត្វា គតសទិសោ ហុត្វា តត្ថេវ អន្តរហិតោ អដ្ឋាសិ. សោ បុនទិវសេ តាយ វេលាយមេវ សុវណ្ណមាសកបូរំ រជតបាតិំ អាទាយ តាយ សទ្ធិំ សល្លបន្តោ ឆដ្ឋំ គាថមាហ –

៤២. ‘‘យា សា រតិ ឧត្តមា កាមភោគិនំ, យំហេតុ សត្តា វិសមំ ចរន្តិ;

មា តំ រតិំ ជីយិ តុវំ សុចិម្ហិតេ, ទទាមិ តេ រូបិយំ កំសបូរ’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – ភទ្ទេ, រាជធីតេ យា ឯសា កាមភោគិសត្តានំ រតីសុ មេថុនកាមរតិ នាម ឧត្តមា រតិ, យស្សា រតិយា ការណា សត្តា កាយទុច្ចរិតាទិវិសមំ ចរន្តិ, តំ រតិំ ត្វំ ភទ្ទេ, សុចិម្ហិតេ មនាបហសិតេ មា ជីយិ, អហម្បិ អាគច្ឆន្តោ ន តុច្ឆហត្ថោ អាគតោ, ហិយ្យោ សុវណ្ណមាសកបូរំ សុវណ្ណបាតិំ អាហរិំ, អជ្ជ រូបិយបាតិំ, ឥមំ តេ អហំ រូបិយបាតិំ សុវណ្ណបូរំ ទទាមីតិ.

រាជធីតា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ កថាសល្លាបំ លភន្តោ បុនប្បុនំ អាគមិស្សតិ, ន ទានិ តេន សទ្ធិំ កថេស្សាមី’’តិ. សា កិញ្ចិ ន កថេសិ.

សក្កោ តស្សា អកថិតភាវំ ញត្វា តត្ថេវ អន្តរហិតោ ហុត្វា បុនទិវសេ តាយមេវ វេលាយ លោហបាតិំ កហាបណបូរំ អាទាយ ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ មំ កាមរតិយា សន្តប្បេហិ, ឥមំ តេ កហាបណបូរំ លោហបាតិំ ទស្សាមី’’តិ អាហ. តំ ទិស្វា រាជធីតា សត្តមំ គាថមាហ –

៤៣. ‘‘នារិំ នរោ និជ្ឈបយំ ធនេន, ឧក្កំសតី យត្ថ ករោតិ ឆន្ទំ;

វិបច្ចនីកោ តវ ទេវធម្មោ, បច្ចក្ខតោ ថោកតរេន ឯសី’’តិ.

តស្សត្ថោ – ភោ បុរិស, ត្វំ ជឡោ. នរោ ហិ នាម នារិំ កិលេសរតិការណា ធនេន និជ្ឈាបេន្តោ សញ្ញាបេន្តោ យត្ថ នារិយា ឆន្ទំ ករោតិ, តំ ឧក្កំសតិ វណ្ណេត្វា ថោមេត្វា ពហុតរេន ធនេន បលោភេតិ, តុយ្ហំ បនេសោ ទេវសភាវោ វិបច្ចនីកោ, ត្វញ្ហិ មយា បច្ចក្ខតោ ថោកតរេន ឯសិ, បឋមទិវសេ សុវណ្ណបូរំ សុវណ្ណបាតិំ អាហរិត្វា, ទុតិយទិវសេ សុវណ្ណបូរំ រូបិយបាតិំ, តតិយទិវសេ កហាបណបូរំ លោហបាតិំ អាហរសីតិ.

តំ សុត្វា សក្កោ ‘‘ភទ្ទេ រាជកុមារិ, អហំ ឆេកវាណិជោ ន និរត្ថកេន អត្ថំ នាសេមិ, សចេ ត្វំ អាយុនា វា វណ្ណេន វា វឌ្ឍេយ្យាសិ, អហំ តេ បណ្ណាការំ វឌ្ឍេត្វា អាហរេយ្យំ, ត្វំ បន បរិហាយសេវ, តេនាហម្បិ ធនំ បរិហាបេមី’’តិ វត្វា តិស្សោ គាថា អភាសិ –

៤៤. ‘‘អាយុ ច វណ្ណោ ច មនុស្សលោកេ, និហីយតិ មនុជានំ សុគត្តេ;