១០. ទសកនិបាតោ

[៤៣៩] ១. ចតុទ្វារជាតកវណ្ណនា

ចតុទ្វារមិទំ នគរន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ ទុព្ពចភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ នវកនិបាតស្ស បឋមជាតកេ វិត្ថារិតមេវ. ឥធ បន សត្ថា តំ ភិក្ខុំ ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ទុព្ពចោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘បុព្ពេបិ ត្វំ ភិក្ខុ ទុព្ពចតាយ បណ្ឌិតានំ វចនំ អកត្វា ខុរចក្កំ អាបាទេសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ កស្សបទសពលស្ស កាលេ ពារាណសិយំ អសីតិកោដិវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ ឯកោ បុត្តោ មិត្តវិន្ទកោ នាម អហោសិ. តស្ស មាតាបិតរោ សោតាបន្នា អហេសុំ, សោ បន ទុស្សីលោ អស្សទ្ធោ. អថ នំ អបរភាគេ បិតរិ កាលកតេ មាតា កុដុម្ពំ វិចារេន្តី អាហ – ‘‘តាត, តយា ទុល្លភំ មនុស្សត្តំ លទ្ធំ, ទានំ ទេហិ, សីលំ រក្ខាហិ, ឧបោសថកម្មំ ករោហិ, ធម្មំ សុណាហី’’តិ. អម្ម, ន មយ្ហំ ទានាទីហិ អត្ថោ, មា មំ កិញ្ចិ អវចុត្ថ, អហំ យថាកម្មំ គមិស្សាមីតិ. ឯវំ វទន្តម្បិ នំ ឯកទិវសំ បុណ្ណមុបោសថទិវសេ មាតា អាហ – ‘‘តាត, អជ្ជ អភិលក្ខិតោ មហាឧបោសថទិវសោ, អជ្ជ ឧបោសថំ សមាទិយិត្វា វិហារំ គន្ត្វា សព្ពរត្តិំ ធម្មំ សុត្វា ឯហិ, អហំ តេ សហស្សំ ទស្សាមី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ ធនលោភេន ឧបោសថំ សមាទិយិត្វា ភុត្តបាតរាសោ វិហារំ គន្ត្វា ទិវសំ វីតិនាមេត្វា រត្តិំ យថា ឯកម្បិ ធម្មបទំ កណ្ណំ ន បហរតិ, តថា ឯកស្មិំ បទេសេ និបជ្ជិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិត្វា បុនទិវសេ បាតោវ មុខំ ធោវិត្វា គេហំ គន្ត្វា និសីទិ.

មាតា បនស្ស ‘‘អជ្ជ មេ បុត្តោ ធម្មំ សុត្វា បាតោវ ធម្មកថិកត្ថេរំ អាទាយ អាគមិស្សតី’’តិ យាគុំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទេត្វា អាសនំ បញ្ញបេត្វា តស្សាគមនំ បដិមានេន្តី តំ ឯកកំ អាគតំ ទិស្វា ‘‘តាត, ធម្មកថិកោ កេន ន អានីតោ’’តិ វត្វា ‘‘ន មយ្ហំ ធម្មកថិកេន អត្ថោ’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ យាគុំ បិវា’’តិ អាហ. សោ ‘‘តុម្ហេហិ មយ្ហំ សហស្សំ បដិស្សុតំ, តំ តាវ មេ ទេថ, បច្ឆា បិវិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘បិវ, តាត, បច្ឆា ទស្សាមី’’តិ. ‘‘គហេត្វាវ បិវិស្សាមី’’តិ. អថស្ស មាតា សហស្សភណ្ឌិកំ បុរតោ ឋបេសិ. សោ យាគុំ បិវិត្វា សហស្សភណ្ឌិកំ គហេត្វា វោហារំ ករោន្តោ ន ចិរស្សេវ វីសសតសហស្សំ ឧប្បាទេសិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘នាវំ ឧបដ្ឋបេត្វា វោហារំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ នាវំ ឧបដ្ឋបេត្វា ‘‘អម្ម, អហំ នាវាយ វោហារំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. អថ នំ មាតា ‘‘ត្វំ តាត, ឯកបុត្តកោ, ឥមស្មិំ ឃរេ ធនម្បិ ពហុ, សមុទ្ទោ អនេកាទីនវោ, មា គមី’’តិ និវារេសិ. សោ ‘‘អហំ គមិស្សាមេវ, ន សក្កា មំ និវារេតុ’’ន្តិ វត្វា ‘‘អហំ តំ, តាត, វារេស្សាមី’’តិ មាតរា ហត្ថេ គហិតោ ហត្ថំ វិស្សជ្ជាបេត្វា មាតរំ បហរិត្វា បាតេត្វា អន្តរំ កត្វា គន្ត្វា នាវាយ សមុទ្ទំ បក្ខន្ទិ.

នាវា សត្តមេ ទិវសេ មិត្តវិន្ទកំ និស្សាយ សមុទ្ទបិដ្ឋេ និច្ចលា អដ្ឋាសិ. កាឡកណ្ណិសលាកា ករិយមានា មិត្តវិន្ទកស្សេវ ហត្ថេ តិក្ខត្តុំ បតិ. អថស្ស ឧឡុម្បំ ទត្វា ‘‘ឥមំ ឯកំ និស្សាយ ពហូ មា នស្សន្តូ’’តិ តំ សមុទ្ទបិដ្ឋេ ខិបិំសុ. តាវទេវ នាវា ជវេន មហាសមុទ្ទំ បក្ខន្ទិ. សោបិ ឧឡុម្បេ និបជ្ជិត្វា ឯកំ ទីបកំ បាបុណិ. តត្ថ ផលិកវិមានេ ចតស្សោ វេមានិកបេតិយោ អទ្ទស. តា សត្តាហំ ទុក្ខំ អនុភវន្តិ, សត្តាហំ សុខំ. សោ តាហិ សទ្ធិំ សត្តាហំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិ. អថ នំ តា ទុក្ខានុភវនត្ថាយ គច្ឆមានា ‘‘សាមិ, មយំ សត្តមេ ទិវសេ អាគមិស្សាម, យាវ មយំ អាគច្ឆាម, តាវ អនុក្កណ្ឋមានោ ឥធេវ វសា’’តិ វត្វា អគមំសុ. សោ តណ្ហាវសិកោ ហុត្វា តស្មិំយេវ ផលកេ និបជ្ជិត្វា បុន សមុទ្ទបិដ្ឋេន គច្ឆន្តោ អបរំ ទីបកំ បត្វា តត្ថ រជតវិមានេ អដ្ឋ វេមានិកបេតិយោ ទិស្វា ឯតេនេវ ឧបាយេន អបរស្មិំ ទីបកេ មណិវិមានេ សោឡស, អបរស្មិំ ទីបកេ កនកវិមានេ ទ្វត្តិំស វេមានិកបេតិយោ ទិស្វា តាហិ សទ្ធិំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា តាសម្បិ ទុក្ខំ អនុភវិតុំ គតកាលេ បុន សមុទ្ទបិដ្ឋេន គច្ឆន្តោ ឯកំ បាការបរិក្ខិត្តំ ចតុទ្វារំ នគរំ អទ្ទស. ឧស្សទនិរយោ កិរេស, ពហូនំ នេរយិកសត្តានំ កម្មករណានុភវនដ្ឋានំ មិត្តវិន្ទកស្ស អលង្កតបដិយត្តនគរំ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ.

សោ ‘‘ឥមំ នគរំ បវិសិត្វា រាជា ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ខុរចក្កំ ឧក្ខិបិត្វា សីសេ បច្ចមានំ នេរយិកសត្តំ អទ្ទស. អថស្ស តំ តស្ស សីសេ ខុរចក្កំ បទុមំ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ. ឧរេ បញ្ចង្គិកពន្ធនំ ឧរច្ឆទបសាធនំ ហុត្វា សីសតោ គលន្តំ លោហិតំ លោហិតចន្ទនវិលេបនំ វិយ ហុត្វា បរិទេវនសទ្ទោ មធុរសរោ គីតសទ្ទោ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ. សោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភោ បុរិស, ចិរំ តយា បទុមំ ធារិតំ, ទេហិ មេ ឯត’’ន្តិ អាហ. ‘‘សម្ម, នយិទំ បទុមំ, ខុរចក្កំ ឯត’’ន្តិ. ‘‘ត្វំ មយ្ហំ អទាតុកាមតាយ ឯវំ វទសី’’តិ. នេរយិកសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហំ កម្មំ ខីណំ ភវិស្សតិ, ឥមិនាបិ មយា វិយ មាតរំ បហរិត្វា អាគតេន ភវិតព្ពំ, ទស្សាមិស្ស ខុរចក្ក’’ន្តិ. អថ នំ ‘‘ឯហិ ភោ, គណ្ហ ឥម’’ន្តិ វត្វា ខុរចក្កំ តស្ស សីសេ ខិបិ, តំ តស្ស មត្ថកំ បិសមានំ ភស្សិ. តស្មិំ ខណេ មិត្តវិន្ទកោ តស្ស ខុរចក្កភាវំ ញត្វា ‘‘តវ ខុរចក្កំ គណ្ហ, តវ ខុរចក្កំ គណ្ហា’’តិ វេទនាប្បត្តោ បរិទេវិ, ឥតរោ អន្តរធាយិ. តទា ពោធិសត្តោ រុក្ខទេវតា ហុត្វា មហន្តេន បរិវារេន ឧស្សទចារិកំ ចរមានោ តំ ឋានំ បាបុណិ. មិត្តវិន្ទកោ តំ ឱលោកេត្វា ‘‘សាមិ ទេវរាជ, ឥទំ មំ ចក្កំ សណ្ហករណិយំ វិយ តិលានិ បិសមានំ ឱតរតិ, កិំ នុ ខោ មយា បាបំ បកត’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១. ‘‘ចតុទ្វារមិទំ នគរំ, អាយសំ ទឡ្ហបាការំ;

ឱរុទ្ធបដិរុទ្ធោស្មិ, កិំ បាបំ បកតំ មយា.

២. ‘‘សព្ពេ អបិហិតា ទ្វារា, ឱរុទ្ធោស្មិ យថា ទិជោ;

កិមាធិករណំ យក្ខ, ចក្កាភិនិហតោ អហ’’ន្តិ.

តត្ថ ទឡ្ហបាការន្តិ ថិរបាការំ. ‘‘ទឡ្ហតោរណ’’ន្តិបិ បាឋោ, ថិរទ្វារន្តិ អត្ថោ. ឱរុទ្ធបដិរុទ្ធោស្មីតិ អន្តោ កត្វា សមន្តា បាការេន រុទ្ធោ, បលាយនដ្ឋានំ ន បញ្ញាយតិ. កិំ បាបំ បកតន្តិ កិំ នុ ខោ មយា បាបកម្មំ កតំ. អបិហិតាតិ ថកិតា. យថា ទិជោតិ បញ្ជរេ បក្ខិត្តោ សកុណោ វិយ. កិមាធិករណន្តិ កិំ ការណំ. ចក្កាភិនិហតោតិ ចក្កេន អភិនិហតោ.

អថស្ស ទេវរាជា ការណំ កថេតុំ ឆ គាថា អភាសិ –

៣. ‘‘លទ្ធា សតសហស្សានិ, អតិរេកានិ វីសតិ;

អនុកម្បកានំ ញាតីនំ, វចនំ សម្ម នាករិ.

៤. ‘‘លង្ឃិំ សមុទ្ទំ បក្ខន្ទិ, សាគរំ អប្បសិទ្ធិកំ;

ចតុព្ភិ អដ្ឋជ្ឈគមា, អដ្ឋាហិបិ ច សោឡស.

៥. ‘‘សោឡសាហិ ច ពាត្តិំស, អតិច្ឆំ ចក្កមាសទោ;

ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ.

៦. ‘‘ឧបរិវិសាលា ទុប្បូរា, ឥច្ឆា វិសដគាមិនី;

យេ ច តំ អនុគិជ្ឈន្តិ, តេ ហោន្តិ ចក្កធារិនោ.

៧. ‘‘ពហុភណ្ឌំ អវហាយ, មគ្គំ អប្បដិវេក្ខិយ;

យេសញ្ចេតំ អសង្ខាតំ, តេ ហោន្តិ ចក្កធារិនោ.

៨. ‘‘កម្មំ សមេក្ខេ វិបុលញ្ច ភោគំ, ឥច្ឆំ ន សេវេយ្យ អនត្ថសំហិតំ;

ករេយ្យ វាក្យំ អនុកម្បកានំ, តំ តាទិសំ នាតិវត្តេយ្យ ចក្ក’’ន្តិ.

តត្ថ លទ្ធា សតសហស្សានិ, អតិរេកានិ វីសតីតិ ត្វំ ឧបោសថំ កត្វា មាតុ សន្តិកា សហស្សំ គហេត្វា វោហារំ ករោន្តោ សតសហស្សានិ ច អតិរេកានិ វីសតិសហស្សានិ លភិត្វា. នាករីតិ តេន ធនេន អសន្តុដ្ឋោ នាវាយ សមុទ្ទំ បវិសន្តោ សមុទ្ទេ អាទីនវញ្ច កថេត្វា មាតុយា វារិយមានោបិ អនុកម្បកានំ ញាតីនំ វចនំ ន ករោសិ, សោតាបន្នំ មាតរំ បហរិត្វា អន្តរំ កត្វា និក្ខន្តោយេវាសីតិ ទីបេតិ.

លង្ឃិន្តិ នាវំ ឧល្លង្ឃនសមត្ថំ. បក្ខន្ទីតិ បក្ខន្ទោសិ. អប្បសិទ្ធិកន្តិ មន្ទសិទ្ធិំ វិនាសពហុលំ. ចតុព្ភិ អដ្ឋាតិ អថ នំ និស្សាយ ឋិតាយ នាវាយ ផលកំ ទត្វា សមុទ្ទេ ខិត្តោបិ ត្វំ មាតរំ និស្សាយ ឯកទិវសំ កតស្ស ឧបោសថកម្មស្ស និស្សន្ទេន ផលិកវិមានេ ចតស្សោ ឥត្ថិយោ លភិត្វា តតោ រជតវិមានេ អដ្ឋ, មណិវិមានេ សោឡស, កនកវិមានេ ទ្វត្តិំស អធិគតោសីតិ. អតិច្ឆំ ចក្កមាសទោតិ អថ ត្វំ យថាលទ្ធេន អសន្តុដ្ឋោ ‘‘អត្រ ឧត្តរិតរំ លភិស្សាមី’’តិ ឯវំ លទ្ធំ លទ្ធំ អតិក្កមនលោភសង្ខាតាយ អតិច្ឆាយ សមន្នាគតត្តា អតិច្ឆោ បាបបុគ្គលោ តស្ស ឧបោសថកម្មស្ស ខីណត្តា ទ្វត្តិំស ឥត្ថិយោ អតិក្កមិត្វា ឥមំ បេតនគរំ អាគន្ត្វា តស្ស មាតុបហារទានអកុសលស្ស និស្សន្ទេន ឥទំ ខុរចក្កំ សម្បត្តោសិ. ‘‘អត្រិច្ឆ’’ន្តិបិ បាឋោ, អត្រ អត្រ ឥច្ឆមានោតិ អត្ថោ. ‘‘អត្រិច្ឆា’’តិបិ បាឋោ, អត្រិច្ឆាយាតិ អត្ថោ. ភមតីតិ តស្ស តេ ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស ឥទំ ចក្កំ មត្ថកំ បិសមានំ ឥទានិ កុម្ភការចក្កំ វិយ មត្ថកេ ភមតីតិ អត្ថោ.

យេ ច តំ អនុគិជ្ឈន្តីតិ តណ្ហា នាមេសា គច្ឆន្តី ឧបរូបរិ វិសាលា ហោតិ, សមុទ្ទោ វិយ ច ទុប្បូរា, រូបាទីសុ តស្ស តស្ស ឥច្ឆនឥច្ឆាយ វិសដគាមិនី, តំ ឯវរូបំ តណ្ហំ យេ ច អនុគិជ្ឈន្តិ គិទ្ធា គធិតា ហុត្វា បុនប្បុនំ អល្លីយន្តិ. តេ ហោន្តិ ចក្កធារិនោតិ តេ ឯវំ បច្ចន្តា ខុរចក្កំ ធារេន្តិ. ពហុភណ្ឌន្តិ មាតាបិតូនំ សន្តកំ ពហុធនំ ឱហាយ. មគ្គន្តិ គន្តព្ពំ អប្បសិទ្ធិកំ សមុទ្ទមគ្គំ អបច្ចវេក្ខិត្វា យថា ត្វំ បដិបន្នោ, ឯវមេវ អញ្ញេសម្បិ យេសញ្ចេតំ អសង្ខាតំ អវីមំសិតំ, តេ យថា ត្វំ តថេវ តណ្ហាវសិកា ហុត្វា ធនំ បហាយ គមនមគ្គំ អនបេក្ខិត្វា បដិបន្នា ចក្កធារិនោ ហោន្តិ. កម្មំ សមេក្ខេតិ តស្មា បណ្ឌិតោ បុរិសោ អត្តនា កត្តព្ពកម្មំ ‘‘សទោសំ នុ ខោ, និទ្ទោស’’ន្តិ សមេក្ខេយ្យ បច្ចវេក្ខេយ្យ. វិបុលញ្ច ភោគន្តិ អត្តនោ ធម្មលទ្ធំ ធនរាសិម្បិ សមេក្ខេយ្យ. នាតិវត្តេយ្យាតិ តំ តាទិសំ បុគ្គលំ ឥទំ ចក្កំ ន អតិវត្តេយ្យ នាវត្ថរេយ្យ. ‘‘នាតិវត្តេតី’’តិបិ បាឋោ, នាវត្ថរតីតិ អត្ថោ.

តំ សុត្វា មិត្តវិន្ទកោ ‘‘ឥមិនា ទេវបុត្តេន មយា កតកម្មំ តថតោ ញាតំ, អយំ មយ្ហំ បច្ចនបមាណម្បិ ជានិស្សតិ, បុច្ឆាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា នវមំ គាថមាហ –

៩. ‘‘កីវចិរំ នុ មេ យក្ខ, ចក្កំ សិរសិ ឋស្សតិ;

កតិ វស្សសហស្សានិ, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ.

អថស្ស កថេន្តោ មហាសត្តោ ទសមំ គាថមាហ –

១០. ‘‘អតិសរោ បច្ចសរោ, មិត្តវិន្ទ សុណោហិ មេ;

ចក្កំ តេ សិរសិ មាវិទ្ធំ, ន តំ ជីវំ បមោក្ខសី’’តិ.

តត្ថ អតិសរោតិ អតិសរីតិបិ អតិសរោ, អតិសរិស្សតីតិបិ អតិសរោ. បច្ចសរោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សម្ម មិត្តវិន្ទក, សុណោហិ មេ វចនំ, ត្វញ្ហិ អតិទារុណស្ស កម្មស្ស កតត្តា អតិសរោ, តស្ស បន ន សក្កា វស្សគណនាយ វិបាកោ បញ្ញាបេតុន្តិ អបរិមាណំ អតិមហន្តំ វិបាកទុក្ខំ សរិស្សសិ បដិបជ្ជិស្សសីតិ អតិសរោ. តេន តេ ‘‘ឯត្តកានិ វស្សសហស្សានី’’តិ វត្តុំ ន សក្កោមិ. សិរសិមាវិទ្ធន្តិ យំ បន តេ ឥទំ ចក្កំ សិរស្មិំ អាវិទ្ធំ កុម្ភការចក្កមិវ ភមតិ. ន តំ ជីវំ បមោក្ខសីតិ តំ ត្វំ យាវ តេ កម្មវិបាកោ ន ខីយតិ, តាវ ជីវមានោ ន បមោក្ខសិ, កម្មវិបាកេ បន ខីណេ ឥទំ ចក្កំ បហាយ យថាកម្មំ គមិស្សសីតិ.

ឥទំ វត្វា ទេវបុត្តោ អត្តនោ ទេវដ្ឋានមេវ គតោ, ឥតរោបិ មហាទុក្ខំ បដិបជ្ជិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា មិត្តវិន្ទកោ អយំ ទុព្ពចភិក្ខុ អហោសិ, ទេវរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ចតុទ្វារជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៤៤០] ២. កណ្ហជាតកវណ្ណនា

កណ្ហោ វតាយំ បុរិសោតិ ឥទំ សត្ថា កបិលវត្ថុំ ឧបនិស្សាយ និគ្រោធារាមេ វិហរន្តោ សិតបាតុកម្មំ អារព្ភ កថេសិ. តទា កិរ សត្ថា សាយន្ហសមយេ និគ្រោធារាមេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ជង្ឃវិហារំ អនុចង្កមមានោ អញ្ញតរស្មិំ បទេសេ សិតំ បាត្វាកាសិ. អានន្ទត្ថេរោ ‘‘កោ នុ ខោ ហេតុ, កោ បច្ចយោ ភគវតោ សិតស្ស បាតុកម្មាយ, ន អហេតុ តថាគតា សិតំ បាតុករោន្តិ, បុច្ឆិស្សាមិ តាវា’’តិ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សិតការណំ បុច្ឆិ. អថស្ស សត្ថា ‘‘ភូតបុព្ពំ, អានន្ទ, កណ្ហោ នាម ឥសិ អហោសិ, សោ ឥមស្មិំ ភូមិប្បទេសេ វិហាសិ ឈាយី ឈានរតោ, តស្ស សីលតេជេន សក្កស្ស ភវនំ កម្បី’’តិ សិតការណំ វត្វា តស្ស វត្ថុនោ អបាកដត្តា ថេរេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពារាណសិយំ ឯកេន អសីតិកោដិវិភវេន អបុត្តកេន ព្រាហ្មណេន សីលំ សមាទិយិត្វា បុត្តេ បត្ថិតេ ពោធិសត្តោ តស្ស ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ. កាឡវណ្ណត្តា បនស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘កណ្ហកុមារោ’’តិ នាមំ អកំសុ. សោ សោឡសវស្សកាលេ មណិបដិមា វិយ សោភគ្គប្បត្តោ ហុត្វា បិតរា សិប្បុគ្គហណត្ថាយ បេសិតោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គហេត្វា បច្ចាគច្ឆិ. អថ នំ បិតា អនុរូបេន ទារេន សំយោជេសិ. សោ អបរភាគេ មាតាបិតូនំ អច្ចយេន សព្ពិស្សរិយំ បដិបជ្ជិ. អថេកទិវសំ រតនកោដ្ឋាគារានិ វិលោកេត្វា វរបល្លង្កមជ្ឈគតោ សុវណ្ណបដ្ដំ អាហរាបេត្វា ‘‘ឯត្តកំ ធនំ អសុកេន ឧប្បាទិតំ, ឯត្តកំ អសុកេនា’’តិ បុព្ពញាតីហិ សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិតានិ អក្ខរានិ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘យេហិ ឥមំ ធនំ ឧប្បាទិតំ, តេ ន បញ្ញាយន្តិ, ធនមេវ បញ្ញាយតិ, ឯកោបិ ឥទំ ធនំ គហេត្វា គតោ នាម នត្ថិ, ន ខោ បន សក្កា ធនភណ្ឌិកំ ពន្ធិត្វា បរលោកំ គន្តុំ. បញ្ចន្នំ វេរានំ សាធារណភាវេន ហិ អសារស្ស ធនស្ស ទានំ សារោ, ពហុរោគសាធារណភាវេន អសារស្ស សរីរស្ស សីលវន្តេសុ អភិវាទនាទិកម្មំ សារោ, អនិច្ចាភិភូតភាវេន អសារស្ស ជីវិតស្ស អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សនាយោគោ សារោ, តស្មា អសារេហិ ភោគេហិ សារគ្គហណត្ថំ ទានំ ទស្សាមី’’តិ.

សោ អាសនា វុដ្ឋាយ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា មហាទានំ បវត្តេសិ. យាវ សត្តមា ទិវសា ធនំ អបរិក្ខីយមានំ ទិស្វា ‘‘កិំ មេ ធនេន, យាវ មំ ជរា នាភិភវតិ, តាវទេវ បព្ពជិត្វា អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ ភវិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា គេហេ សព្ពទ្វារានិ វិវរាបេត្វា ‘‘ទិន្នំ មេ, ហរន្តូ’’តិ អសុចិំ វិយ ជិគុច្ឆន្តោ វត្ថុកាមេ បហាយ មហាជនស្ស រោទន្តស្ស បរិទេវន្តស្ស នគរា និក្ខមិត្វា ហិមវន្តបទេសំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អត្តនោ វសនត្ថាយ រមណីយំ ភូមិភាគំ ឱលោកេន្តោ ឥមំ ឋានំ បត្វា ‘‘ឥធ វសិស្សាមី’’តិ ឯកំ ឥន្ទវារុណីរុក្ខំ គោចរគាមំ អធិដ្ឋាយ តស្សេវ រុក្ខស្ស មូលេ វិហាសិ. គាមន្តសេនាសនំ បហាយ អារញ្ញិកោ អហោសិ, បណ្ណសាលំ អកត្វា រុក្ខមូលិកោ អហោសិ, អព្ភោកាសិកោ នេសជ្ជិកោ. សចេ និបជ្ជិតុកាមោ, ភូមិយំយេវ និបជ្ជតិ, ទន្តមូសលិកោ ហុត្វា អនគ្គិបក្កមេវ ខាទតិ, ថុសបរិក្ខិត្តំ កិញ្ចិ ន ខាទតិ, ឯកទិវសំ ឯកវារមេវ ខាទតិ, ឯកាសនិកោ អហោសិ. ខមាយ បថវីអាបតេជវាយុសមោ ហុត្វា ឯតេ ឯត្តកេ ធុតង្គគុណេ សមាទាយ វត្តតិ, ឥមស្មិំ កិរ ជាតកេ ពោធិសត្តោ បរមប្បិច្ឆោ អហោសិ. សោ ន ចិរស្សេវ អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ឈានកីឡំ កីឡន្តោ តត្ថេវ វសតិ, ផលាផលត្ថម្បិ អញ្ញត្ថ ន គច្ឆតិ, រុក្ខស្ស ផលិតកាលេ ផលំ ខាទតិ, បុប្ផិតកាលេ បុប្ផំ ខាទតិ, សបត្តកាលេ បត្តានិ ខាទតិ, និប្បត្តកាលេ បបដិកំ ខាទតិ. ឯវំ បរមសន្តុដ្ឋោ ហុត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ ចិរំ វសតិ.

សោ ឯកទិវសំ បុព្ពណ្ហសមយេ តស្ស រុក្ខស្ស បក្កានិ ផលានិ គណ្ហិ, គណ្ហន្តោ បន លោលុប្បចារេន ឧដ្ឋាយ អញ្ញស្មិំ បទេសេ ន គណ្ហាតិ, យថានិសិន្នោវ ហត្ថំ បសារេត្វា ហត្ថប្បសារណដ្ឋានេ ឋិតានិ ផលានិ សំហរតិ, តេសុបិ មនាបាមនាបំ អវិចិនិត្វា សម្បត្តសម្បត្តមេវ គណ្ហាតិ. ឯវំ បរមសន្តុដ្ឋស្ស តស្ស សីលតេជេន សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. តំ កិរ សក្កស្ស អាយុក្ខយេន វា ឧណ្ហំ ហោតិ បុញ្ញក្ខយេន វា, អញ្ញស្មិំ វា មហានុភាវសត្តេ តំ ឋានំ បត្ថេន្តេ, ធម្មិកានំ វា មហិទ្ធិកសមណព្រាហ្មណានំ សីលតេជេន ឧណ្ហំ ហោតិ. សក្កោ ‘‘កោ នុ ខោ មំ ឋានា ចាវេតុកាមោ’’តិ អាវជ្ជេត្វា ឥមស្មិំ បទេសេ វសន្តំ កណ្ហំ ឥសិំ រុក្ខផលានិ ឧច្ចិនន្តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ឥសិ ឃោរតបោ បរមជិតិន្ទ្រិយោ, ឥមំ ធម្មកថាយ សីហនាទំ នទាបេត្វា សុការណំ សុត្វា វរេន សន្តប្បេត្វា ឥមមស្ស រុក្ខំ ធុវផលំ កត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ. សោ មហន្តេនានុភាវេន សីឃំ ឱតរិត្វា តស្មិំ រុក្ខមូលេ តស្ស បិដ្ឋិបស្សេ ឋត្វា ‘‘អត្តនោ អវណ្ណេ កថិតេ កុជ្ឈិស្សតិ នុ ខោ, នោ’’តិ វីមំសន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១១. ‘‘កណ្ហោ វតាយំ បុរិសោ, កណ្ហំ ភុញ្ជតិ ភោជនំ;

កណ្ហេ ភូមិបទេសស្មិំ, ន មយ្ហំ មនសោ បិយោ’’តិ.

តត្ថ កណ្ហោតិ កាឡវណ្ណោ. ភោជនន្តិ រុក្ខផលភោជនំ.

កណ្ហោ ឥសិ សក្កស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘កោ នុ ខោ មយា សទ្ធិំ កថេតី’’តិ ទិព្ពចក្ខុនា ឧបធារេន្តោ ‘‘សក្កោ’’តិ ញត្វា អនិវត្តិត្វា អនោលោកេត្វាវ ទុតិយំ គាថមាហ –

១២. ‘‘ន កណ្ហោ តចសា ហោតិ, អន្តោសារោ ហិ ព្រាហ្មណោ;

យស្មិំ បាបានិ កម្មានិ, ស វេ កណ្ហោ សុជម្បតី’’តិ.

តត្ថ តចសាតិ តចេន កណ្ហោ នាម ន ហោតីតិ អត្ថោ. អន្តោសារោតិ អព្ភន្តរេ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនសារេហិ សមន្នាគតោ. ឯវរូបោ ហិ ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ នាម ហោតិ. ស វេតិ យស្មិំ បន បាបានិ កម្មានិ អត្ថិ, សោ យត្ថ កត្ថចិ កុលេ ជាតោបិ យេន កេនចិ សរីរវណ្ណេន សមន្នាគតោបិ កាឡកោវ.

ឯវញ្ច បន វត្វា ឥមេសំ សត្តានំ កណ្ហភាវករានិ បាបកម្មានិ ឯកវិធាទិភេទេហិ វិត្ថារេត្វា សព្ពានិបិ តានិ គរហិត្វា សីលាទយោ គុណេ បសំសិត្វា អាកាសេ ចន្ទំ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ សក្កស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. សក្កោ តស្ស ធម្មកថំ សុត្វា បមុទិតោ សោមនស្សជាតោ មហាសត្តំ វរេន និមន្តេន្តោ តតិយំ គាថមាហ –

១៣. ‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ, បតិរូបេ សុភាសិតេ;

វរំ ព្រាហ្មណ តេ ទម្មិ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសី’’តិ.

តត្ថ ឯតស្មិន្តិ យំ ឥទំ តយា សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន វិយ សុលបិតំ, តស្មិំ សុលបិតេ តុម្ហាកមេវ អនុច្ឆវិកត្តា បតិរូបេ សុភាសិតេ យំ កិញ្ចិ មនសា ឥច្ឆសិ, សព្ពំ តេ យំ វរំ ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ, តំ ទម្មីតិ អត្ថោ.

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ កិំ នុ ខោ អត្តនោ អវណ្ណេ កថិតេ កុជ្ឈិស្សតិ, នោតិ មំ វីមំសន្តោ មយ្ហំ ឆវិវណ្ណញ្ច ភោជនញ្ច វសនដ្ឋានញ្ច គរហិត្វា ឥទានិ មយ្ហំ អកុទ្ធភាវំ ញត្វា បសន្នចិត្តោ វរំ ទេតិ, មំ ខោ បនេស ‘សក្កិស្សរិយព្រហ្មិស្សរិយានំ អត្ថាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតី’តិបិ មញ្ញេយ្យ, តត្រស្ស និក្កង្ខភាវត្ថំ មយ្ហំ បរេសុ កោធោ វា ទោសោ វា មា ឧប្បជ្ជតុ, បរសម្បត្តិយំ លោភោ វា បរេសុ សិនេហោ វា មា ឧប្បជ្ជតុ, មជ្ឈត្តោវ ភវេយ្យន្តិ ឥមេ មយា ចត្តារោ វរេ គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ តស្ស និក្កង្ខភាវត្ថាយ ចត្តារោ វរេ គណ្ហន្តោ ចតុត្ថំ គាថមាហ –

១៤. ‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

សុនិក្កោធំ សុនិទ្ទោសំ, និល្លោភំ វុត្តិមត្តនោ;

និស្នេហមភិកង្ខាមិ, ឯតេ មេ ចតុរោ វរេ’’តិ.

តត្ថ វរញ្ចេ មេ អទោ សក្កាតិ សចេ ត្វំ មយ្ហំ វរំ អទាសិ. សុនិក្កោធន្តិ អកុជ្ឈនវសេន សុដ្ឋុ និក្កោធំ. សុនិទ្ទោសន្តិ អទុស្សនវសេន សុដ្ឋុ និទ្ទោសំ. និល្លោភន្តិ បរសម្បត្តីសុ និល្លោភំ. វុត្តិមត្តនោតិ ឯវរូបំ អត្តនោ វុត្តិំ. និស្នេហន្តិ បុត្តធីតាទីសុ វា សវិញ្ញាណកេសុ ធនធញ្ញាទីសុ វា អវិញ្ញាណកេសុ អត្តនោ សន្តកេសុបិ និស្នេហំ អបគតលោភំ. អភិកង្ខាមីតិ ឯវរូបំ ឥមេហិ ចតូហង្គេហិ សមន្នាគតំ អត្តនោ វុត្តិំ អភិកង្ខាមិ. ឯតេ មេ ចតុរោ វរេតិ ឯតេ និក្កោធាទិកេ ចតុរោ មយ្ហំ វរេ ទេហីតិ.

កិំ បនេស ន ជានាតិ ‘‘យថា ន សក្កា សក្កស្ស សន្តិកេ វរំ គហេត្វា វរេន កោធាទយោ ហនិតុ’’ន្តិ. នោ ន ជានាតិ, សក្កេ ខោ បន វរំ ទេន្តេ ន គណ្ហាមីតិ វចនំ ន យុត្តន្តិ តស្ស ច និក្កង្ខភាវត្ថាយ គណ្ហិ. តតោ សក្កោ ចិន្តេសិ ‘‘កណ្ហបណ្ឌិតោ វរំ គណ្ហន្តោ អតិវិយ អនវជ្ជេ វរេ គណ្ហិ, ឯតេសុ វរេសុ គុណទោសំ ឯតមេវ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ. អថ នំ បុច្ឆន្តោ បញ្ចមំ គាថមាហ –

១៥. ‘‘កិំនុ កោធេ វា ទោសេ វា, លោភេ ស្នេហេ ច ព្រាហ្មណ;

អាទីនវំ ត្វំ បស្សសិ, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – ព្រាហ្មណ កិំ នុ ខោ ត្វំ កោធេ ទោសេ លោភេ ស្នេហេ ច អាទីនវំ បស្សសិ, តំ តាវ មេ បុច្ឆិតោ អក្ខាហិ, ន ហិ មយំ ឯត្ថ អាទីនវំ ជានាមាតិ.

អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘តេន ហិ សុណាហី’’តិ វត្វា ចតស្សោ គាថា អភាសិ –

១៦. ‘‘អប្បោ ហុត្វា ពហុ ហោតិ, វឌ្ឍតេ សោ អខន្តិជោ;

អាសង្គី ពហុបាយាសោ, តស្មា កោធំ ន រោចយេ.

១៧. ‘‘ទុដ្ឋស្ស ផរុសា វាចា, បរាមាសោ អនន្តរា;

តតោ បាណិ តតោ ទណ្ឌោ, សត្ថស្ស បរមា គតិ;

ទោសោ កោធសមុដ្ឋានោ, តស្មា ទោសំ ន រោចយេ.

១៨. ‘‘អាលោបសាហសាការា, និកតី វញ្ចនានិ ច;

ទិស្សន្តិ លោភធម្មេសុ, តស្មា លោភំ ន រោចយេ.

១៩. ‘‘ស្នេហសង្គថិតា គន្ថា, សេន្តិ មនោមយា បុថូ;

តេ ភុសំ ឧបតាបេន្តិ, តស្មា ស្នេហំ ន រោចយេ’’តិ.

តត្ថ អខន្តិជោតិ សោ អនធិវាសកជាតិកស្ស អខន្តិតោ ជាតោ កោធោ បឋមំ បរិត្តោ ហុត្វា បច្ឆា ពហុ ហោតិ អបរាបរំ វឌ្ឍតិ. តស្ស វឌ្ឍនភាវោ ខន្តិវាទីជាតកេន (ជា. ១.៤.៤៩ អាទយោ) ចេវ ចូឡធម្មបាលជាតកេន (ជា. ១.៥.៤៤ អាទយោ) ច វណ្ណេតព្ពោ. អបិច តិស្សាមច្ចស្សបេត្ថ ភរិយំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ សបរិជនំ មារេត្វា បច្ឆា អត្តនោ មារិតវត្ថុ កថេតព្ពំ. អាសង្គីតិ អាសង្គករណោ. យស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តំ អាសត្តំ លគ្គិតំ ករោតិ, តំ វត្ថុំ វិស្សជ្ជេត្វា គន្តុំ ន ទេតិ, និវត្តិត្វា អក្កោសនាទីនិ ការេតិ. ពហុបាយាសោតិ ពហុនា កាយិកចេតសិកទុក្ខសង្ខាតេន ឧបាយាសេន កិលមថេន សមន្នាគតោ. កោធំ និស្សាយ ហិ កោធវសេន អរិយាទីសុ កតវីតិក្កមា ទិដ្ឋធម្មេ ចេវ សម្បរាយេ ច វធពន្ធវិប្បដិសារាទីនិ ចេវ បញ្ចវិធពន្ធនកម្មករណាទីនិ ច ពហូនិ ទុក្ខានិ អនុភវន្តីតិ កោធោ ពហុបាយាសោ នាម. តស្មាតិ យស្មា ឯស ឯវំ អនេកាទីនវោ, តស្មា កោធំ ន រោចេមិ.

ទុដ្ឋស្សាតិ កុជ្ឈនលក្ខណេន កោធេន កុជ្ឈិត្វា អបរភាគេ ទុស្សនលក្ខណេន ទោសេន ទុដ្ឋស្ស បឋមំ តាវ ‘‘អរេ, ទាស, បេស្សា’’តិ ផរុសវាចា និច្ឆរតិ, វាចាយ អនន្តរា អាកឌ្ឍនវិកឌ្ឍនវសេន ហត្ថបរាមាសោ, តតោ អនន្តរា ឧបក្កមនវសេន បាណិ បវត្តតិ, តតោ ទណ្ឌោ, ទណ្ឌប្បហារេ អតិក្កមិត្វា បន ឯកតោធារឧភតោធារស្ស សត្ថស្ស បរមា គតិ, សព្ពបរិយន្តា សត្ថនិប្ផត្តិ ហោតិ. យទា ហិ សត្ថេន បរំ ជីវិតា វោរោបេត្វា បច្ឆា តេនេវ សត្ថេន អត្តានំ ជីវិតា វោរោបេតិ, តទា ទោសោ មត្ថកប្បត្តោ ហោតិ. ទោសោ កោធសមុដ្ឋានោតិ យថា អនម្ពិលំ តក្កំ វា កញ្ជិកំ វា បរិណាមវសេន បរិវត្តិត្វា អម្ពិលំ ហោតិ, តំ ឯកជាតិកម្បិ សមានំ អម្ពិលំ អនម្ពិលន្តិ នានា វុច្ចតិ, តថា បុព្ពកាលេ កោធោ បរិណមិត្វា អបរភាគេ ទោសោ ហោតិ. សោ អកុសលមូលត្តេន ឯកជាតិកោបិ សមានោ កោធោ ទោសោតិ នានា វុច្ចតិ. យថា អនម្ពិលតោ អម្ពិលំ, ឯវំ សោបិ កោធតោ សមុដ្ឋាតីតិ កោធសមុដ្ឋានោ. តស្មាតិ យស្មា ឯវំ អនេកាទីនវោ ទោសោ, តស្មា ទោសម្បិ ន រោចេមិ.

អាលោបសាហសាការាតិ ទិវា ទិវស្សេវ គាមំ បហរិត្វា វិលុម្បនានិ ច អាវុធំ សរីរេ ឋបេត្វា ‘‘ឥទំ នាម មេ ទេហី’’តិ សាហសាការា ច. និកតី វញ្ចនានិ ចាតិ បតិរូបកំ ទស្សេត្វា បរស្ស ហរណំ និកតិ នាម, សា អសុវណ្ណមេវ ‘‘សុវណ្ណ’’ន្តិ កូដកហាបណំ ‘‘កហាបណោ’’តិ ទត្វា បរសន្តកគ្គហណេ ទដ្ឋព្ពា. បដិភានវសេន បន ឧបាយកុសលតាយ បរសន្តកគ្គហណំ វញ្ចនំ នាម. តស្សេវំ បវត្តិ ទដ្ឋព្ពា – ឯកោ កិរ ឧជុជាតិកោ គាមិកបុរិសោ អរញ្ញតោ សសកំ អានេត្វា នទីតីរេ ឋបេត្វា ន្ហាយិតុំ ឱតរិ. អថេកោ ធុត្តោ តំ សសកំ សីសេ កត្វា ន្ហាយិតុំ ឱតិណ្ណោ. ឥតរោ ឧត្តរិត្វា សសកំ អបស្សន្តោ ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេសិ. តមេនំ ធុត្តោ ‘‘កិំ ភោ វិលោកេសី’’តិ វត្វា ‘‘ឥមស្មិំ មេ ឋានេ សសកោ ឋបិតោ, តំ ន បស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘អន្ធពាល, ត្វំ ន ជានាសិ, សសកា នាម នទីតីរេ ឋបិតា បលាយន្តិ, បស្ស អហំ អត្តនោ សសកំ សីសេ ឋបេត្វាវ ន្ហាយាមី’’តិ អាហ. សោ អប្បដិភានតាយ ‘‘ឯវំ ភវិស្សតី’’តិ បក្កាមិ. ឯកកហាបណេន មិគបោតកំ គហេត្វា បុន តំ ទត្វា ទ្វិកហាបណគ្ឃនកស្ស មិគស្ស គហិតវត្ថុបេត្ថ កថេតព្ពំ. ទិស្សន្តិ លោភធម្មេសូតិ សក្ក, ឥមេ អាលោបាទយោ បាបធម្មា លោភសភាវេសុ លោភាភិភូតេសុ សត្តេសុ ទិស្សន្តិ. ន ហិ អលុទ្ធា ឯវរូបានិ កម្មានិ ករោន្តិ. ឯវំ លោភោ អនេកាទីនវោ, តស្មា លោភម្បិ ន រោចេមិ.

ស្នេហសង្គថិតា គន្ថាតិ អារម្មណេសុ អល្លីយនលក្ខណេន ស្នេហេន សង្គថិតា បុនប្បុនំ ឧប្បាទវសេន ឃដិតា សុត្តេន បុប្ផានិ វិយ ពទ្ធា នានប្បការេសុ អារម្មណេសុ បវត្តមានា អភិជ្ឈាកាយគន្ថា. សេន្តិ មនោមយា បុថូតិ តេ បុថូសុ អារម្មណេសុ ឧប្បន្នា សុវណ្ណាទីហិ និព្ពត្តានិ សុវណ្ណាទិមយានិ អាភរណាទីនិ វិយ មនេន និព្ពត្តត្តា មនោមយា អភិជ្ឈាកាយគន្ថា តេសុ អារម្មណេសុ សេន្តិ អនុសេន្តិ. តេ ភុសំ ឧបតាបេន្តីតិ តេ ឯវំ អនុសយិតា ពលវតាបំ ជនេន្តា ភុសំ ឧបតាបេន្តិ អតិកិលមេន្តិ. តេសំ បន ភុសំ ឧបតាបនេ ‘‘សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតី’’តិ (សុ. និ. ៧៧៣) គាថាយ វត្ថុ, ‘‘បិយជាតិកា ហិ គហបតិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិយប្បភុតិកា’’ (ម. និ. ២.៣៥៣), ‘‘បិយតោ ជាយតី សោកោ’’តិអាទីនិ (ធ. ប. ២១២) សុត្តានិ ច អាហរិតព្ពានិ. អបិច មង្គលពោធិសត្តស្ស ទារកេ ទត្វា ពលវសោកេន ហទយំ ផលិ, វេស្សន្តរពោធិសត្តស្ស មហន្តំ ទោមនស្សំ ឧទបាទិ. ឯវំ បូរិតបារមីនំ មហាសត្តានំ បេមំ ឧបតាបំ ករោតិយេវ. អយំ ស្នេហេ អាទីនវោ, តស្មា ស្នេហម្បិ ន រោចេមីតិ.

សក្កោ បញ្ហវិស្សជ្ជនំ សុត្វា ‘‘កណ្ហបណ្ឌិត តយា ឥមេ បញ្ហា ពុទ្ធលីឡាយ សាធុកំ កថិតា, អតិវិយ តុដ្ឋោស្មិ តេ, អបរម្បិ វរំ គណ្ហាហី’’តិ វត្វា ទសមំ គាថមាហ –

២០. ‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ, បតិរូបេ សុភាសិតេ;

វរំ ព្រាហ្មណ តេ ទម្មិ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសី’’តិ.

តតោ ពោធិសត្តោ អនន្តរគាថមាហ –

២១. ‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

អរញ្ញេ មេ វិហរតោ, និច្ចំ ឯកវិហារិនោ;

អាពាធា មា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, អន្តរាយករា ភុសា’’តិ.

តត្ថ អន្តរាយករា ភុសាតិ ឥមស្ស មេ តបោកម្មស្ស អន្តរាយករា.

តំ សុត្វា សក្កោ ‘‘កណ្ហបណ្ឌិតោ វរំ គណ្ហន្តោ ន អាមិសសន្និស្សិតំ គណ្ហាតិ, តបោកម្មនិស្សិតមេវ គណ្ហាតី’’តិ ចិន្តេត្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នោ អបរម្បិ វរំ ទទមានោ ឥតរំ គាថមាហ –

២២. ‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ, បតិរូបេ សុភាសិតេ;

វរំ ព្រាហ្មណ តេ ទម្មិ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសី’’តិ.

ពោធិសត្តោបិ វរគ្គហណាបទេសេន តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ ឱសានគាថមាហ –

២៣. ‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

ន មនោ វា សរីរំ វា, មំ-កតេ សក្ក កស្សចិ;

កទាចិ ឧបហញ្ញេថ, ឯតំ សក្ក វរំ វរេ’’តិ.

តត្ថ មនោ វាតិ មនោទ្វារំ វា. សរីរំ វាតិ កាយទ្វារំ វា, វចីទ្វារម្បិ ឯតេសំ គហណេន គហិតមេវាតិ វេទិតព្ពំ. មំ-កតេតិ មម ការណា. ឧបហញ្ញេថាតិ ឧបឃាតំ អាបជ្ជេយ្យ អបរិសុទ្ធំ អស្ស. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សក្ក ទេវរាជ, មម ការណា មំ និស្សាយ មម អនត្ថកាមតាយ កស្សចិ សត្តស្ស កិស្មិញ្ចិ កាលេ ឥទំ តិវិធម្បិ កម្មទ្វារំ ន ឧបហញ្ញេថ, បាណាតិបាតាទីហិ ទសហិ អកុសលកម្មបថេហិ វិមុត្តំ បរិសុទ្ធមេវ ភវេយ្យាតិ.

ឥតិ មហាសត្តោ ឆសុបិ ឋានេសុ វរំ គណ្ហន្តោ នេក្ខម្មនិស្សិតមេវ គណ្ហិ, ជានាតិ ចេស ‘‘សរីរំ នាម ព្យាធិធម្មំ, ន តំ សក្កា សក្កេន អព្យាធិធម្មំ កាតុ’’ន្តិ. សត្តានញ្ហិ តីសុ ទ្វារេសុ បរិសុទ្ធភាវោ អសក្កាយត្តោវ, ឯវំ សន្តេបិ តស្ស ធម្មទេសនត្ថំ ឥមេ វរេ គណ្ហិ. សក្កោបិ តំ រុក្ខំ ធុវផលំ កត្វា មហាសត្តំ វន្ទិត្វា សិរសិ អញ្ជលិំ បតិដ្ឋបេត្វា ‘‘អរោគា ឥធេវ វសថា’’តិ វត្វា សកដ្ឋានមេវ គតោ. ពោធិសត្តោបិ អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘អានន្ទ, បុព្ពេ មយា និវុត្ថភូមិប្បទេសោ ចេសោ’’តិ វត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សក្កោ អនុរុទ្ធោ អហោសិ, កណ្ហបណ្ឌិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កណ្ហជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៤៤១] ៣. ចតុបោសថិកជាតកវណ្ណនា

២៤-៣៨. យោ កោបនេយ្យោតិ ឥទំ ចតុបោសថិកជាតកំ បុណ្ណកជាតកេ អាវិ ភវិស្សតិ.

ចតុបោសថិកជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៤៤២] ៤. សង្ខជាតកវណ្ណនា

ពហុស្សុតោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សព្ពបរិក្ខារទានំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរេកោ ឧបាសកោ តថាគតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា បសន្នចិត្តោ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា អត្តនោ ឃរទ្វារេ មណ្ឌបំ ការេត្វា អលង្ករិត្វា បុនទិវសេ តថាគតស្ស កាលំ អារោចាបេសិ. សត្ថា បញ្ចសតភិក្ខុបរិវារោ តត្ថ គន្ត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. ឧបាសកោ សបុត្តទារោ សបរិជនោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា បុន ស្វាតនាយាតិ ឯវំ សត្តាហំ និមន្តេត្វា មហាទានំ បវត្តេត្វា សត្តមេ ទិវសេ សព្ពបរិក្ខារំ អទាសិ. តំ បន ទទមានោ ឧបាហនទានំ ឧស្សន្នំ កត្វា អទាសិ. ទសពលស្ស ទិន្នោ ឧបាហនសង្ឃាដោ សហស្សគ្ឃនកោ អហោសិ, ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ បញ្ចសតគ្ឃនកោ, សេសានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ សតគ្ឃនកោ. ឥតិ សោ សព្ពបរិក្ខារទានំ ទត្វា អត្តនោ បរិសាយ សទ្ធិំ ភគវតោ សន្តិកេ និសីទិ. អថស្ស សត្ថា មធុរេន សរេន អនុមោទនំ ករោន្តោ ‘‘ឧបាសក, ឧឡារំ តេ សព្ពបរិក្ខារទានំ, អត្តមនោ ហោហិ, បុព្ពេ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ឯកំ ឧបាហនសង្ឃាដំ ទត្វា នាវាយ ភិន្នាយ អប្បតិដ្ឋេ មហាសមុទ្ទេបិ ឧបាហនទាននិស្សន្ទេន បតិដ្ឋំ លភិំសុ, ត្វំ បន ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សព្ពបរិក្ខារទានំ អទាសិ, តស្ស តេ ឧបាហនទានស្ស ផលំ កស្មា ន បតិដ្ឋា ភវិស្សតី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ អយំ ពារាណសី មោឡិនី នាម អហោសិ. មោឡិនិនគរេ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ សង្ខោ នាម ព្រាហ្មណោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ បហូតវិត្តុបករណោ បហូតធនធញ្ញសុវណ្ណរជតោ ចតូសុ នគរទ្វារេសុ នគរមជ្ឈេ និវេសនទ្វារេ ចាតិ ឆសុ ឋានេសុ ឆ ទានសាលាយោ ការេត្វា ទេវសិកំ ឆសតសហស្សានិ វិស្សជ្ជេន្តោ កបណទ្ធិកានំ មហាទានំ បវត្តេសិ. សោ ឯកទិវសំ ចិន្តេសិ ‘‘អហំ គេហេ ធនេ ខីណេ ទាតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, អបរិក្ខីណេយេវ ធនេ នាវាយ សុវណ្ណភូមិំ គន្ត្វា ធនំ អាហរិស្សាមី’’តិ. សោ នាវំ ពន្ធាបេត្វា ភណ្ឌស្ស បូរាបេត្វា បុត្តទារំ អាមន្តេត្វា ‘‘យាវាហំ អាគច្ឆាមិ, តាវ មេ ទានំ អនុបច្ឆិន្ទិត្វា បវត្តេយ្យាថា’’តិ វត្វា ទាសកម្មករបរិវុតោ ឆត្តំ អាទាយ ឧបាហនំ អារុយ្ហ មជ្ឈន្ហិកសមយេ បដ្ដនគាមាភិមុខោ បាយាសិ. តស្មិំ ខណេ គន្ធមាទនេ ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ អាវជ្ជេត្វា តំ ធនាហរណត្ថាយ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘មហាបុរិសោ ធនំ អាហរិតុំ គច្ឆតិ, ភវិស្សតិ នុ ខោ អស្ស សមុទ្ទេ អន្តរាយោ, នោ’’តិ អាវជ្ជេត្វា ‘‘ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘ឯស មំ ទិស្វា ឆត្តញ្ច ឧបាហនញ្ច មយ្ហំ ទត្វា ឧបាហនទាននិស្សន្ទេន សមុទ្ទេ ភិន្នាយ នាវាយ បតិដ្ឋំ លភិស្សតិ, ករិស្សាមិស្ស អនុគ្គហ’’ន្តិ អាកាសេនាគន្ត្វា តស្សាវិទូរេ ឱតរិត្វា ចណ្ឌវាតាតបេ អង្គារសន្ថរសទិសំ ឧណ្ហវាលុកំ មទ្ទន្តោ តស្ស អភិមុខោ អាគច្ឆិ.

សោ តំ ទិស្វាវ ‘‘បុញ្ញក្ខេត្តំ មេ អាគតំ, អជ្ជ មយា ឯត្ថ ទានពីជំ រោបេតុំ វដ្ដតី’’តិ តុដ្ឋចិត្តោ វេគេន តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ អនុគ្គហត្ថាយ ថោកំ មគ្គា ឱក្កម្ម ឥមំ រុក្ខមូលំ ឧបសង្កមថា’’តិ វត្វា តស្មិំ រុក្ខមូលំ ឧបសង្កមន្តេ រុក្ខមូលេ វាលុកំ ឧស្សាបេត្វា ឧត្តរាសង្គំ បញ្ញបេត្វា បច្ចេកពុទ្ធំ និសីទាបេត្វា វន្ទិត្វា វាសិតបរិស្សាវិតេន ឧទកេន បាទេ ធោវិត្វា គន្ធតេលេន មក្ខេត្វា អត្តនោ ឧបាហនា ឱមុញ្ចិត្វា បប្ផោដេត្វា គន្ធតេលេន មក្ខេត្វា តស្ស បាទេសុ បដិមុញ្ចិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមា ឧបាហនា អារុយ្ហ ឆត្តំ មត្ថកេ កត្វា គច្ឆថា’’តិ ឆត្តុបាហនំ អទាសិ. សោ អស្ស អនុគ្គហត្ថាយ តំ គហេត្វា បសាទសំវឌ្ឍនត្ថំ បស្សន្តស្សេវស្ស ឧប្បតិត្វា គន្ធមាទនមេវ អគមាសិ. ពោធិសត្តោបិ តំ ទិស្វា អតិវិយ បសន្នចិត្តោ បដ្ដនំ គន្ត្វា នាវំ អភិរុហិ. អថស្ស មហាសមុទ្ទំ បដិបន្នស្ស សត្តមេ ទិវសេ នាវា វិវរំ អទាសិ, ឧទកំ ឧស្សិញ្ចិតុំ នាសក្ខិំសុ. មហាជនោ មរណភយភីតោ អត្តនោ អត្តនោ ទេវតា នមស្សិត្វា មហាវិរវំ វិរវិ. មហាសត្តោ ឯកំ ឧបដ្ឋាកំ គហេត្វា សកលសរីរំ តេលេន មក្ខេត្វា សប្បិនា សទ្ធិំ សក្ខរចុណ្ណំ យាវទត្ថំ ខាទិត្វា តម្បិ ខាទាបេត្វា តេន សទ្ធិំ កូបកយដ្ឋិមត្ថកំ អារុយ្ហ ‘‘ឥមាយ ទិសាយ អម្ហាកំ នគរ’’ន្តិ ទិសំ វវត្ថបេត្វា មច្ឆកច្ឆបបរិបន្ថតោ អត្តានំ មោចេន្តោ តេន សទ្ធិំ ឧសភមត្តំ អតិក្កមិត្វា បតិ. មហាជនោ វិនាសំ បាបុណិ. មហាសត្តោ បន ឧបដ្ឋាកេន សទ្ធិំ សមុទ្ទំ តរិតុំ អារភិ. តស្ស តរន្តស្សេវ សត្តមោ ទិវសោ ជាតោ. សោ តស្មិម្បិ កាលេ លោណោទកេន មុខំ វិក្ខាលេត្វា ឧបោសថិកោ អហោសិយេវ.

តទា បន ចតូហិ លោកបាលេហិ មណិមេខលា នាម ទេវធីតា ‘‘សចេ សមុទ្ទេ នាវាយ ភិន្នាយ តិសរណគតា វា សីលសម្បន្នា វា មាតាបិតុបដ្ឋាកា វា មនុស្សា ទុក្ខប្បត្តា ហោន្តិ, តេ រក្ខេយ្យាសី’’តិ សមុទ្ទេ អារក្ខណត្ថាយ ឋបិតា ហោតិ. សា អត្តនោ ឥស្សរិយេន សត្តាហមនុភវិត្វា បមជ្ជិត្វា សត្តមេ ទិវសេ សមុទ្ទំ ឱលោកេន្តី សីលាចារសំយុត្តំ សង្ខព្រាហ្មណំ ទិស្វា ‘‘ឥមស្ស សត្តមោ ទិវសោ សមុទ្ទេ បតិតស្ស, សចេ សោ មរិស្សតិ អតិវិយ គារយ្ហា មេ ភវិស្សតី’’តិ សំវិគ្គមានហទយា ហុត្វា ឯកំ សុវណ្ណបាតិំ នានគ្គរសភោជនស្ស បូរេត្វា វាតវេគេន តត្ថ គន្ត្វា តស្ស បុរតោ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘ព្រាហ្មណ, ត្វំ សត្តាហំ និរាហារោ, ឥទំ ទិព្ពភោជនំ ភុញ្ជា’’តិ អាហ. សោ តំ ឱលោកេត្វា ‘‘អបនេហិ តវ ភត្តំ, អហំ ឧបោសថិកោ’’តិ អាហ. អថស្ស ឧបដ្ឋាកោ បច្ឆតោ អាគតោ ទេវតំ អទិស្វា សទ្ទមេវ សុត្វា ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ បកតិសុខុមាលោ សត្តាហំ និរាហារតាយ ទុក្ខិតោ មរណភយេន វិលបតិ មញ្ញេ, អស្សាសេស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា បឋមំ គាថមាហ –

៣៩. ‘‘ពហុស្សុតោ សុតធម្មោសិ សង្ខ, ទិដ្ឋា តយា សមណព្រាហ្មណា ច;

អថក្ខណេ ទស្សយសេ វិលាបំ, អញ្ញោ នុ កោ តេ បដិមន្តកោ មយា’’តិ.

តត្ថ សុតធម្មោសីតិ ធម្មោបិ តយា ធម្មិកសមណព្រាហ្មណានំ សន្តិកេ សុតោ អសិ. ទិដ្ឋា តយាតិ តេសំ បច្ចយេ ទេន្តេន វេយ្យាវច្ចំ ករោន្តេន ធម្មិកសមណព្រាហ្មណា ច តយា ទិដ្ឋា. ឯវំ អករោន្តោ ហិ បស្សន្តោបិ តេ ន បស្សតិយេវ. អថក្ខណេតិ អថ អក្ខណេ សល្លបន្តស្ស កស្សចិ អភាវេន វចនស្ស អនោកាសេ. ទស្សយសេតិ ‘‘អហំ ឧបោសថិកោ’’តិ វទន្តោ វិលាបំ ទស្សេសិ. បដិមន្តកោតិ មយា អញ្ញោ កោ តវ បដិមន្តកោ បដិវចនទាយកោ, កិំការណា ឯវំ វិប្បលបសីតិ?

សោ តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឥមស្ស ទេវតា ន បញ្ញាយតិ មញ្ញេ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘សម្ម, នាហំ មរណស្ស ភាយាមិ, អត្ថិ បន មេ អញ្ញោ បដិមន្តកោ’’តិ វត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៤០. ‘‘សុព្ភូ សុភា សុប្បដិមុក្កកម្ពុ, បគ្គយ្ហ សោវណ្ណមយាយ បាតិយា;

‘ភុញ្ជស្សុ ភត្តំ’ ឥតិ មំ វទេតិ, សទ្ធាវិត្តា, តមហំ នោតិ ព្រូមី’’តិ.

តត្ថ សុព្ភូតិ សុភមុខា. សុភាតិ បាសាទិកា ឧត្តមរូបធរា. សុប្បដិមុក្កកម្ពូតិ បដិមុក្កសុវណ្ណាលង្ការា. បគ្គយ្ហាតិ សុវណ្ណបាតិយា ភត្តំ គហេត្វា ឧក្ខិបិត្វា. សទ្ធាវិត្តាតិ សទ្ធា ចេវ តុដ្ឋចិត្តា ច. ‘‘សទ្ធំ ចិត្ត’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្សត្ថោ សទ្ធន្តិ សទ្ទហន្តំ, ចិត្តន្តិ តុដ្ឋចិត្តំ. តមហំ នោតីតិ តមហំ ទេវតំ ឧបោសថិកត្តា បដិក្ខិបន្តោ នោតិ ព្រូមិ, ន វិប្បលបាមិ សម្មាតិ.

អថស្ស សោ តតិយំ គាថមាហ –

៤១. ‘‘ឯតាទិសំ ព្រាហ្មណ ទិស្វាន យក្ខំ, បុច្ឆេយ្យ បោសោ សុខមាសិសានោ;

ឧដ្ឋេហិ នំ បញ្ជលិកាភិបុច្ឆ, ទេវី នុសិ ត្វំ ឧទ មានុសី នូ’’តិ.

តត្ថ សុខមាសិសានោតិ ឯតាទិសំ យក្ខំ ទិស្វា អត្តនោ សុខំ អាសីសន្តោ បណ្ឌិតោ បុរិសោ ‘‘អម្ហាកំ សុខំ ភវិស្សតិ, ន ភវិស្សតី’’តិ បុច្ឆេយ្យ. ឧដ្ឋេហីតិ ឧទកតោ ឧដ្ឋានាការំ ទស្សេន្តោ ឧដ្ឋហ. បញ្ជលិកាភិបុច្ឆាតិ អញ្ជលិកោ ហុត្វា អភិបុច្ឆ. ឧទ មានុសីតិ ឧទាហុ មហិទ្ធិកា មានុសី ត្វន្តិ.

ពោធិសត្តោ ‘‘យុត្តំ កថេសី’’តិ តំ បុច្ឆន្តោ ចតុត្ថំ គាថមាហ –

៤២. ‘‘យំ ត្វំ សុខេនាភិសមេក្ខសេ មំ, ភុញ្ជស្សុ ភត្តំ ឥតិ មំ វទេសិ;

បុច្ឆាមិ តំ នារិ មហានុភាវេ, ទេវី នុសិ ត្វំ ឧទ មានុសី នូ’’តិ.

តត្ថ យំ ត្វន្តិ យស្មា ត្វំ សុខេន មំ អភិសមេក្ខសេ, បិយចក្ខូហិ ឱលោកេសិ. បុច្ឆាមិ តន្តិ តេន ការណេន តំ បុច្ឆាមិ.

តតោ ទេវធីតា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៤៣. ‘‘ទេវី អហំ សង្ខ មហានុភាវា, ឥធាគតា សាគរវារិមជ្ឈេ;

អនុកម្បិកា នោ ច បទុដ្ឋចិត្តា, តវេវ អត្ថាយ ឥធាគតាស្មិ.

៤៤. ‘‘ឥធន្នបានំ សយនាសនញ្ច, យានានិ នានាវិវិធានិ សង្ខ;

សព្ពស្ស ត្យាហំ បដិបាទយាមិ, យំ កិញ្ចិ តុយ្ហំ មនសាភិបត្ថិត’’ន្តិ.

តត្ថ ឥធាតិ ឥមស្មិំ មហាសមុទ្ទេ. នានាវិវិធានីតិ ពហូនិ ច អនេកប្បការានិ ច ហត្ថិយានអស្សយានាទីនិ អត្ថិ. សព្ពស្ស ត្យាហន្តិ តស្ស អន្នបានាទិនោ សព្ពស្ស សាមិកំ កត្វា តំ តេ អន្នបានាទិំ បដិបាទយាមិ ទទាមិ. យំ កិញ្ចីតិ អញ្ញម្បិ យំ កិញ្ចិ មនសា ឥច្ឆិតំ, តំ សព្ពំ តេ ទម្មីតិ.

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ‘‘អយំ ទេវធីតា សមុទ្ទបិដ្ឋេ មយ្ហំ ‘ឥទញ្ចិទញ្ច ទម្មី’តិ វទតិ, កិំ នុ ខោ ឯសា មយា កតេន បុញ្ញកម្មេន ទាតុកាមា, ឧទាហុ អត្តនោ ពលេន, បុច្ឆិស្សាមិ តាវ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា បុច្ឆន្តោ សត្តមំ គាថមាហ –

៤៥. ‘‘យំ កិញ្ចិ យិដ្ឋញ្ច ហុតញ្ច មយ្ហំ, សព្ពស្ស នោ ឥស្សរា ត្វំ សុគត្តេ;

សុស្សោណិ សុព្ភមុ សុវិលគ្គមជ្ឈេ, កិស្ស មេ កម្មស្ស អយំ វិបាកោ’’តិ.

តត្ថ យិដ្ឋន្តិ ទានវសេន យជិតំ. ហុតន្តិ អាហុនបាហុនវសេន ទិន្នំ. សព្ពស្ស នោ ឥស្សរា ត្វន្តិ តស្ស អម្ហាកំ បុញ្ញកម្មស្ស ត្វំ ឥស្សរា, ‘‘ឥមស្ស អយំ វិបាកោ, ឥមស្ស អយ’’ន្តិ ព្យាករិតុំ សមត្ថាតិ អត្ថោ. សុស្សោណីតិ សុន្ទរឩរុលក្ខណេ. សុព្ភមូតិ សុន្ទរភមុកេ. សុវិលគ្គមជ្ឈេតិ សុដ្ឋុវិលគ្គិតតនុមជ្ឈេ. កិស្ស មេតិ មយា កតកម្មេសុ កតរកម្មស្ស អយំ វិបាកោ, យេនាហំ អប្បតិដ្ឋេ សមុទ្ទេ បតិដ្ឋំ លភាមីតិ.

តំ សុត្វា ទេវធីតា ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ ‘យំ តេន កុសលំ កតំ, តំ កម្មំ ន ជានាតី’តិ អញ្ញាយ បុច្ឆតិ មញ្ញេ, កថយិស្សាមិ ទានិស្សា’’តិ តំ កថេន្តី អដ្ឋមំ គាថមាហ –

៤៦. ‘‘ឃម្មេ បថេ ព្រាហ្មណ ឯកភិក្ខុំ, ឧគ្ឃដ្ដបាទំ តសិតំ កិលន្តំ;

បដិបាទយី សង្ខ ឧបាហនានិ, សា ទក្ខិណា កាមទុហា តវជ្ជា’’តិ.

តត្ថ ឯកភិក្ខុន្តិ ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ សន្ធាយាហ. ឧគ្ឃដ្ដបាទន្តិ ឧណ្ហវាលុកាយ ឃដ្ដិតបាទំ. តសិតន្តិ បិបាសិតំ. បដិបាទយីតិ បដិបាទេសិ, យោជេសីតិ អត្ថោ. កាមទុហាតិ សព្ពកាមទាយិកា.

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ‘‘ឯវរូបេបិ នាម អប្បតិដ្ឋេ មហាសមុទ្ទេ មយា ទិន្នឧបាហនទានំ មម សព្ពកាមទទំ ជាតំ, អហោ សុទិន្នំ មេ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទាន’’ន្តិ តុដ្ឋចិត្តោ នវមំ គាថមាហ –

៤៧. ‘‘សា ហោតុ នាវា ផលកូបបន្នា, អនវស្សុតា ឯរកវាតយុត្តា;

អញ្ញស្ស យានស្ស ន ហេត្ថ ភូមិ, អជ្ជេវ មំ មោឡិនិំ បាបយស្សូ’’តិ.

តស្សត្ថោ – ទេវតេ, ឯវំ សន្តេ មយ្ហំ ឯកំ នាវំ មាបេហិ, ខុទ្ទកំ បន ឯកទោណិកនាវំ មាបេហិ, យំ នាវំ មាបេស្សសិ, សា ហោតុ នាវា ពហូហិ សុសិព្ពិតេហិ ផលកេហិ ឧបបន្នា, ឧទកបវេសនស្សាភាវេន អនវស្សុតា, ឯរកេន សម្មា គហេត្វា គច្ឆន្តេន វាតេន យុត្តា, ឋបេត្វា ទិព្ពនាវំ អញ្ញស្ស យានស្ស ឯត្ថ ភូមិ នត្ថិ, តាយ បន ទិព្ពនាវាយ អជ្ជេវ មំ មោឡិនិនគរំ បាបយស្សូតិ.

ទេវធីតា តស្ស វចនំ សុត្វា តុដ្ឋចិត្តា សត្តរតនមយំ នាវំ មាបេសិ. សា ទីឃតោ អដ្ឋឧសភា អហោសិ វិត្ថារតោ ចតុឧសភា, គម្ភីរតោ វីសតិយដ្ឋិកា. តស្សា ឥន្ទនីលមយា តយោ កូបកា, សោវណ្ណមយានិ យោត្តានិ រជតមយានិ បត្តានិ សោវណ្ណមយានិ ច ផិយារិត្តានិ អហេសុំ. ទេវតា តំ នាវំ សត្តន្នំ រតនានំ បូរេត្វា ព្រាហ្មណំ អាលិង្គិត្វា អលង្កតនាវាយ អារោបេសិ, ឧបដ្ឋាកំ បនស្ស ន ឱលោកេសិ. ព្រាហ្មណោ អត្តនា កតកល្យាណតោ តស្ស បត្តិំ អទាសិ, សោ អនុមោទិ. តទា ទេវតា តម្បិ អាលិង្គិត្វា នាវាយ បតិដ្ឋាបេសិ. អថ នំ នាវំ មោឡិនិនគរំ នេត្វា ព្រាហ្មណស្ស ឃរេ ធនំ បតិដ្ឋាបេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អគមាសិ. សត្ថា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា –

៤៨. ‘‘សា តត្ថ វិត្តា សុមនា បតីតា, នាវំ សុចិត្តំ អភិនិម្មិនិត្វា;

អាទាយ សង្ខំ បុរិសេន សទ្ធិំ, ឧបានយី នគរំ សាធុរម្ម’’ន្តិ. –

ឥមំ ឱសានគាថំ អភាសិ.

តត្ថ សាតិ ភិក្ខវេ, សា ទេវតា តត្ថ សមុទ្ទមជ្ឈេ តស្ស វចនំ សុត្វា វិត្តិសង្ខាតាយ បីតិយា សមន្នាគតត្តា វិត្តា. សុមនាតិ សុន្ទរមនា បាមោជ្ជេន បតីតចិត្តា ហុត្វា វិចិត្រនាវំ និម្មិនិត្វា ព្រាហ្មណំ បរិចារកេន សទ្ធិំ អាទាយ សាធុរម្មំ អតិរមណីយំ នគរំ ឧបានយីតិ.

ព្រាហ្មណោបិ យាវជីវំ អបរិមិតធនំ គេហំ អជ្ឈាវសន្តោ ទានំ ទត្វា សីលំ រក្ខិត្វា ជីវិតបរិយោសានេ សបរិសោ ទេវនគរំ បរិបូរេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧបាសកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ.

តទា ទេវធីតា ឧប្បលវណ្ណា អហោសិ, ឧបដ្ឋាកបុរិសោ អានន្ទោ, សង្ខព្រាហ្មណោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

សង្ខជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៤៤៣] ៥. ចូឡពោធិជាតកវណ្ណនា

យោ តេ ឥមំ វិសាលក្ខិន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កោធនំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ ភិក្ខុ និយ្យានិកេ ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិត្វាបិ កោធំ និគ្គហេតុំ នាសក្ខិ, កោធនោ អហោសិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជិ កុប្បិ ព្យាបជ្ជិ បតិដ្ឋយិ. សត្ថា តស្ស កោធនភាវំ សុត្វា បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ កោធនោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ កោធោ នាម វារេតព្ពោ, ឯវរូបោ ហិ ឥធលោកេ ច បរលោកេ ច អនត្ថការកោ, ត្វំ និក្កោធស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា កស្មា កុជ្ឈសិ, បោរាណកបណ្ឌិតា ពាហិរសាសនេ បព្ពជិត្វាបិ កោធំ ន ករិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ អញ្ញតរស្មិំ កាសិនិគមេ ឯកោ ព្រាហ្មណោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ អបុត្តកោ អហោសិ, តស្ស ព្រាហ្មណី បុត្តំ បត្ថេសិ. តទា ពោធិសត្តោ ព្រហ្មលោកា ចវិត្វា តស្សា កុច្ឆិយំ និព្ពត្តិ, តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘ពោធិកុមារោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. តស្ស វយប្បត្តកាលេ តក្កសិលំ គន្ត្វា សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា បច្ចាគតស្ស អនិច្ឆន្តស្សេវ មាតាបិតរោ សមានជាតិកា កុលា កុមារិកំ អានេសុំ. សាបិ ព្រហ្មលោកា ចុតាវ ឧត្តមរូបធរា ទេវច្ឆរបដិភាគា. តេសំ អនិច្ឆមានានញ្ញេវ អញ្ញមញ្ញំ អាវាហវិវាហំ ករិំសុ. ឧភិន្នំ បនេតេសំ កិលេសសមុទាចារោ នាម ន ភូតបុព្ពោ, សំរាគវសេន អញ្ញមញ្ញស្ស ឱលោកនំ នាម នាហោសិ, សុបិនេបិ មេថុនធម្មោ នាម ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, ឯវំ បរិសុទ្ធសីលា អហេសុំ.

អថាបរភាគេ មហាសត្តោ មាតាបិតូសុ កាលកតេសុ តេសំ សរីរកិច្ចំ កត្វា តំ បក្កោសិត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ ឥមំ អសីតិកោដិធនំ គហេត្វា សុខេន ជីវាហី’’តិ អាហ. ‘‘កិំ ករិស្សថ តុម្ហេ បន, អយ្យបុត្តា’’តិ? ‘‘មយ្ហំ ធនេន កិច្ចំ នត្ថិ, ហិមវន្តបទេសំ បវិសិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អត្តនោ បតិដ្ឋំ ករិស្សាមី’’តិ. ‘‘កិំ បន អយ្យបុត្ត បព្ពជ្ជា នាម បុរិសានញ្ញេវ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ឥត្ថីនម្បិ វដ្ដតិ, ភទ្ទេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ អហំ តុម្ហេហិ ឆដ្ដិតខេឡំ ន គណ្ហិស្សាមិ, មយ្ហម្បិ ធនេន កិច្ចំ នត្ថិ, អហម្បិ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភទ្ទេ’’តិ. តេ ឧភោបិ មហាទានំ ទត្វា និក្ខមិត្វា រមណីយេ ភូមិភាគេ អស្សមំ កត្វា បព្ពជិត្វា ឧញ្ឆាចរិយាយ ផលាផលេហិ យាបេន្តា តត្ថ ទសមត្តានិ សំវច្ឆរានិ វសិំសុ, ឈានំ បន នេសំ ន តាវ ឧប្បជ្ជតិ. តេ តត្ថ បព្ពជ្ជាសុខេនេវ ទស សំវច្ឆរេ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ជនបទចារិកំ ចរន្តា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ បត្វា រាជុយ្យានេ វសិំសុ.