២. ខរបុត្តវគ្គោ

[៣៨៦] ១. ខរបុត្តជាតកវណ្ណនា

សច្ចំ កិរេវមាហំសូតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុរាណទុតិយិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. តញ្ហិ ភិក្ខុំ សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘កេន ឧក្កណ្ឋាបិតោសី’’តិ វត្វា ‘‘បុរាណទុតិយិកាយា’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ អយំ តេ ឥត្ថី អនត្ថការិកា, បុព្ពេបិ ត្វំ ឥមំ និស្សាយ អគ្គិំ បវិសិត្វា មរន្តោ បណ្ឌិតេ និស្សាយ ជីវិតំ លភី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ សេនកេ នាម រញ្ញេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សក្កត្តំ ការេសិ. តទា សេនកស្ស រញ្ញោ ឯកេន នាគរាជេន សទ្ធិំ មិត្តភាវោ ហោតិ. សោ កិរ នាគរាជា នាគភវនា និក្ខមិត្វា ថលេ គោចរំ គណ្ហន្តោ ចរតិ. អថ នំ គាមទារកា ទិស្វា ‘‘សប្បោ អយ’’ន្តិ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បហរិំសុ. អថ រាជា ឧយ្យានំ កីឡិតុំ គច្ឆន្តោ ទិស្វា ‘‘កិំ ឯតេ ទារកា ករោន្តី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឯកំ សប្បំ បហរន្តី’’តិ សុត្វា ‘‘បហរិតុំ មា ទេថ, បលាបេថ នេ’’តិ បលាបេសិ. នាគរាជា ជីវិតំ លភិត្វា នាគភវនំ គន្ត្វា ពហូនិ រតនានិ អាទាយ អឌ្ឍរត្តសមយេ រញ្ញោ សយនឃរំ បវិសិត្វា តានិ រតនានិ ទត្វា ‘‘មហារាជ, មយា តុម្ហេ និស្សាយ ជីវិតំ លទ្ធ’’ន្តិ រញ្ញា សទ្ធិំ មិត្តភាវំ កត្វា បុនប្បុនំ គន្ត្វា រាជានំ បស្សតិ. សោ អត្តនោ នាគមាណវិកាសុ ឯកំ កាមេសុ អតិត្តំ នាគមាណវិកំ រក្ខណត្ថាយ រញ្ញោ សន្តិកេ ឋបេត្វា ‘‘យទា ឯតំ ន បស្សសិ, តទា ឥមំ មន្តំ បរិវត្តេយ្យាសី’’តិ តស្ស ឯកំ មន្តំ អទាសិ.

សោ ឯកទិវសំ ឧយ្យានំ គន្ត្វា នាគមាណវិកាយ សទ្ធិំ បោក្ខរណិយំ ឧទកកីឡំ កីឡិ. នាគមាណវិកា ឯកំ ឧទកសប្បំ ទិស្វា អត្តភាវំ វិជហិត្វា តេន សទ្ធិំ អសទ្ធម្មំ បដិសេវិ. រាជា តំ អបស្សន្តោ ‘‘កហំ នុ ខោ គតា’’តិ មន្តំ បរិវត្តេត្វា អនាចារំ ករោន្តិំ ទិស្វា វេឡុបេសិកាយ បហរិ. សា កុជ្ឈិត្វា តតោ នាគភវនំ គន្ត្វា ‘‘កស្មា អាគតាសី’’តិ បុដ្ឋា ‘‘តុម្ហាកំ សហាយោ មំ អត្តនោ វចនំ អគណ្ហន្តិំ បិដ្ឋិយំ បហរី’’តិ បហារំ ទស្សេសិ. នាគរាជា តថតោ អជានិត្វាវ ចត្តារោ នាគមាណវកេ អាមន្តេត្វា ‘‘គច្ឆថ, សេនកស្ស សយនឃរំ បវិសិត្វា នាសវាតេន តំ ភុសំ វិយ វិទ្ធំសេថា’’តិ បេសេសិ. តេ គន្ត្វា រញ្ញោ សិរិសយនេ និបន្នកាលេ គព្ភំ បវិសិំសុ. តេសំ បវិសនវេលាយមេវ រាជា ទេវិំ អាហ – ‘‘ជានាសិ នុ ខោ ភទ្ទេ, នាគមាណវិកាយ គតដ្ឋាន’’ន្តិ? ‘‘ន ជានាមិ, ទេវា’’តិ. ‘‘អជ្ជ សា អម្ហាកំ បោក្ខរណិយំ កីឡនកាលេ អត្តភាវំ វិជហិត្វា ឯកេន ឧទកសប្បេន សទ្ធិំ អនាចារំ អកាសិ, អថ នំ អហំ ‘ឯវំ មា ករី’តិ សិក្ខាបនត្ថាយ វេឡុបេសិកាយ បហរិំ, សា ‘នាគភវនំ គន្ត្វា សហាយស្ស មេ អញ្ញំ កិញ្ចិ កថេត្វា មេត្តិំ ភិន្ទេយ្យា’តិ មេ ភយំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. តំ សុត្វា នាគមាណវកា តតោវ និវត្តិត្វា នាគភវនំ គន្ត្វា នាគរាជស្ស តមត្ថំ អារោចេសុំ. សោ សំវេគប្បត្តោ ហុត្វា តង្ខណញ្ញេវ រញ្ញោ សយនឃរំ អាគន្ត្វា តមត្ថំ អាចិក្ខិត្វា ខមាបេត្វា ‘‘ឥទំ មេ ទណ្ឌកម្ម’’ន្តិ សព្ពរុតជាននំ នាម មន្តំ ទត្វា ‘‘អយំ, មហារាជ, អនគ្ឃោ មន្តោ, សចេ ឥមំ មន្តំ អញ្ញស្ស ទទេយ្យាសិ, ទត្វាវ អគ្គិំ បវិសិត្វា មរេយ្យាសី’’តិ អាហ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ កិបិល្លិកានម្បិ សទ្ទំ ជានាតិ.

តស្សេកទិវសំ មហាតលេ និសីទិត្វា មធុផាណិតេហិ ខាទនីយំ ខាទន្តស្ស ឯកំ មធុពិន្ទុ ច ផាណិតពិន្ទុ ច បូវខណ្ឌញ្ច ភូមិយំ បតិ. ឯកា កិបិល្លិកា តំ ទិស្វា ‘‘រញ្ញោ មហាតលេ មធុចាដិ ភិន្នា, ផាណិតសកដំ បូវសកដំ និក្កុជ្ជិតំ, មធុផាណិតញ្ច បូវញ្ច ខាទថា’’តិ វិរវន្តី វិចរតិ. អថ រាជា តស្សា រវំ សុត្វា ហសិ. រញ្ញោ សមីបេ ឋិតា ទេវី ‘‘កិំ នុ ខោ ទិស្វា រាជា ហសី’’តិ ចិន្តេសិ. តស្មិំ ខាទនីយំ ខាទិត្វា ន្ហត្វា បល្លង្កេ និសិន្នេ ឯកំ មក្ខិកំ សាមិកោ ‘‘ឯហិ ភទ្ទេ, កិលេសរតិយា រមិស្សាមា’’តិ អាហ. អថ នំ សា ‘‘អធិវាសេហិ តាវ សាមិ, ឥទានិ រញ្ញោ គន្ធេ អាហរិស្សន្តិ, តស្ស វិលិម្បន្តស្ស បាទមូលេ គន្ធចុណ្ណំ បតិស្សតិ, អហំ តត្ថ វដ្ដេត្វា សុគន្ធា ភវិស្សាមិ, តតោ រញ្ញោ បិដ្ឋិយំ និបជ្ជិត្វា រមិស្សាមា’’តិ អាហ. រាជា តម្បិ សទ្ទំ សុត្វា ហសិ. ទេវីបិ ‘‘កិំ នុ ខោ ទិស្វា ហសី’’តិ បុន ចិន្តេសិ. បុន រញ្ញោ សាយមាសំ ភុញ្ជន្តស្ស ឯកំ ភត្តសិត្ថំ ភូមិយំ បតិ. កិបិល្លិកា ‘‘រាជកុលេ ភត្តសកដំ ភគ្គំ, ភត្តំ ភុញ្ជថា’’តិ វិរវិ. តំ សុត្វា រាជា បុនបិ ហសិ. ទេវី សុវណ្ណកដច្ឆុំ គហេត្វា រាជានំ បរិវិសន្តី ‘‘មំ នុ ខោ ទិស្វា រាជា ហសតី’’តិ វិតក្កេសិ.

សា រញ្ញា សទ្ធិំ សយនំ អារុយ្ហ និបជ្ជនកាលេ ‘‘កិំការណា ទេវ, ហសី’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘កិំ តេ មម ហសិតការណេនា’’តិ វត្វា បុនប្បុនំ និពទ្ធោ កថេសិ. អថ នំ សា ‘‘តុម្ហាកំ ជាននមន្តំ មយ្ហំ ទេថា’’តិ វត្វា ‘‘ន សក្កា ទាតុ’’ន្តិ បដិក្ខិត្តាបិ បុនប្បុនំ និពន្ធិ. រាជា ‘‘សចាហំ ឥមំ មន្តំ តុយ្ហំ ទស្សាមិ, មរិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘មរន្តោបិ មយ្ហំ ទេហិ, ទេវា’’តិ. រាជា មាតុគាមវសិកោ ហុត្វា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘ឥមិស្សា មន្តំ ទត្វា អគ្គិំ បវិសិស្សាមី’’តិ រថេន ឧយ្យានំ បាយាសិ.

តស្មិំ ខណេ សក្កោ លោកំ ឱលោកេន្តោ ឥមំ ការណំ ទិស្វា ‘‘អយំ ពាលរាជា មាតុគាមំ និស្សាយ ‘អគ្គិំ បវិសិស្សាមី’តិ គច្ឆតិ, ជីវិតមស្ស ទស្សាមី’’តិ សុជំ អសុរកញ្ញំ អាទាយ ពារាណសិំ អាគន្ត្វា តំ អជិកំ កត្វា អត្តនា អជោ ហុត្វា ‘‘មហាជនោ មា បស្សតូ’’តិ អធិដ្ឋាយ រញ្ញោ រថស្ស បុរតោ អហោសិ. តំ រាជា ចេវ រថេ យុត្តសិន្ធវា ច បស្សន្តិ, អញ្ញោ កោចិ ន បស្សតិ. អជោ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ រថបុរតោ អជិកាយ សទ្ធិំ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តោ វិយ អហោសិ. តមេកោ រថេ យុត្តសិន្ធវោ ទិស្វា ‘‘សម្ម អជរាជ, មយំ បុព្ពេ ‘អជា កិរ ពាលា អហិរិកា’តិ អស្សុម្ហ, ន ច តំ បស្សិម្ហ, ត្វំ បន រហោ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ កត្តព្ពំ អនាចារំ អម្ហាកំ ឯត្តកានំ បស្សន្តានញ្ញេវ ករោសិ, ន លជ្ជសិ, តំ នោ បុព្ពេ សុតំ ឥមិនា ទិដ្ឋេន សមេតី’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

៧៧. ‘‘សច្ចំ កិរេវមាហំសុ, វស្តំ ពាលោតិ បណ្ឌិតា;

បស្ស ពាលោ រហោកម្មំ, អាវិកុព្ពំ ន ពុជ្ឈតី’’តិ.

តត្ថ វស្តន្តិ អជំ. បណ្ឌិតាតិ ញាណសម្បន្នា តំ ពាលោតិ វទន្តិ, សច្ចំ កិរ វទន្តិ. បស្សាតិ អាលបនំ, បស្សថាហិ អត្ថោ. ន ពុជ្ឈតីតិ ឯវំ កាតុំ អយុត្តន្តិ ន ជានាតិ.

តំ សុត្វា អជោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៧៨. ‘‘ត្វំ ខោបិ សម្ម ពាលោសិ, ខរបុត្ត វិជានហិ;

រជ្ជុយា ហិ បរិក្ខិត្តោ, វង្កោដ្ឋោ ឱហិតោមុខោ.

៧៩. ‘‘អបរម្បិ សម្ម តេ ពាល្យំ, យោ មុត្តោ ន បលាយសិ;

សោ ច ពាលតរោ សម្ម, យំ ត្វំ វហតិ សេនក’’ន្តិ.

តត្ថ ត្វំ ខោបិ សម្មាតិ សម្ម សិន្ធវ មយាបិ ខោ ត្វំ ពាលតរោ. ខរបុត្តាតិ សោ កិរ គទ្រភស្ស ជាតកោ, តេន តំ ឯវមាហ. វិជានហីតិ អហមេវ ពាលោតិ ឯវំ ជានាហិ. បរិក្ខិត្តោតិ យុគេន សទ្ធិំ គីវាយ បរិក្ខិត្តោ. វង្កោដ្ឋោតិ វង្កឱដ្ឋោ. ឱហិតោមុខោតិ មុខពន្ធនេន បិហិតមុខោ. យោ មុត្តោ ន បលាយសីតិ យោ ត្វំ រថតោ មុត្តោ សមានោ មុត្តកាលេ បលាយិត្វា អរញ្ញំ ន បវិសសិ, តំ តេ អបលាយនំ អបរម្បិ ពាល្យំ, សោ ច ពាលតរោតិ យំ ត្វំ សេនកំ វហសិ, សោ សេនកោ តយាបិ ពាលតរោ.

រាជា តេសំ ឧភិន្នម្បិ កថំ ជានាតិ, តស្មា តំ សុណន្តោ សណិកំ រថំ បេសេសិ. សិន្ធវោបិ តស្ស កថំ សុត្វា បុន ចតុត្ថំ គាថមាហ –

៨០. ‘‘យំ នុ សម្ម អហំ ពាលោ, អជរាជ វិជានហិ;

អថ កេន សេនកោ ពាលោ, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ.

តត្ថ យន្តិ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. នូតិ អនុស្សវត្ថេ និបាតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សម្ម អជរាជ, យេន តាវ តិរច្ឆានគតត្តេន ការណេន អហំ ពាលោ, តំ ត្វំ ការណំ ជានាហិ, សក្កា ឯតំ តយា ញាតុំ, អហញ្ហិ តិរច្ឆានគតត្តាវ ពាលោ, តស្មា មំ ខរបុត្តាតិអាទីនិ វទន្តោ សុដ្ឋុ វទសិ, អយំ បន សេនកោ រាជា កេន ការណេន ពាលោ, តំ មេ ការណំ បុច្ឆិតោ អក្ខាហីតិ.

តំ សុត្វា អជោ អាចិក្ខន្តោ បញ្ចមំ គាថមាហ –

៨១. ‘‘ឧត្តមត្ថំ លភិត្វាន, ភរិយាយ យោ បទស្សតិ;

តេន ជហិស្សតត្តានំ, សា ចេវស្ស ន ហេស្សតី’’តិ.

តត្ថ ឧត្តមត្ថន្តិ សព្ពរុតជាននមន្តំ. តេនាតិ តស្សា មន្តប្បទានសង្ខាតេន ការណេន តំ ទត្វា អគ្គិំ បវិសន្តោ អត្តានញ្ច ជហិស្សតិ, សា ចស្ស ភរិយា ន ភវិស្សតិ, តស្មា ឯស តយាបិ ពាលតរោ, យោ លទ្ធំ យសំ រក្ខិតុំ ន សក្កោតីតិ.

រាជា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘អជរាជ, អម្ហាកំ សោត្ថិំ ករោន្តោបិ ត្វញ្ញេវ ករិស្សសិ, កថេហិ តាវ នោ កត្តព្ពយុត្តក’’ន្តិ អាហ. អថ នំ អជរាជា ‘‘មហារាជ, ឥមេសំ សត្តានំ អត្តនា អញ្ញោ បិយតរោ នាម នត្ថិ, ឯកំ បិយភណ្ឌំ និស្សាយ អត្តានំ នាសេតុំ លទ្ធយសំ បហាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឆដ្ឋំ គាថមាហ –

៨២. ‘‘ន វេ បិយម្មេតិ ជនិន្ទ តាទិសោ, អត្តំ និរំកត្វា បិយានិ សេវតិ;

អត្តាវ សេយ្យោ បរមា ច សេយ្យោ, លព្ភា បិយា ឱចិតត្ថេន បច្ឆា’’តិ.

តត្ថ បិយម្មេតិ បិយំ មេ, អយមេវ វា បាឋោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ជនិន្ទ, តាទិសោ តុម្ហាទិសោ យសមហត្តេ ឋិតោ បុគ្គលោ ឯកំ បិយភណ្ឌំ និស្សាយ ‘‘ឥទំ បិយំ មេ’’តិ អត្តំ និរំកត្វា អត្តានំ ឆឌ្ឌេត្វា តានិ បិយានិ ន សេវតេវ. កិំការណា? អត្តាវ សេយ្យោ បរមា ច សេយ្យោតិ, យស្មា សតគុណេន សហស្សគុណេន អត្តាវ សេយ្យោ វរោ ឧត្តមោ, បរមា ច សេយ្យោ, បរមា ឧត្តមាបិ អញ្ញស្មា បិយភណ្ឌាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ហិ ច-ការោ បិ-ការត្ថេ និបាតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. លព្ភា បិយា ឱចិតត្ថេន បច្ឆាតិ ឱចិតត្ថេន វឌ្ឍិតត្ថេន យសសម្បន្នេន បុរិសេន បច្ឆា បិយា នាម សក្កា លទ្ធុំ, ន តស្សា ការណា អត្តា នាសេតព្ពោតិ.

ឯវំ មហាសត្តោ រញ្ញោ ឱវាទំ អទាសិ. រាជា តុស្សិត្វា ‘‘អជរាជ, កុតោ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. សក្កោ អហំ, មហារាជ, តវ អនុកម្បាយ តំ មរណា មោចេតុំ អាគតោម្ហីតិ. ទេវរាជ, អហំ ឯតិស្សា ‘‘មន្តំ ទស្សាមី’’តិ អវចំ, ឥទានិ ‘‘កិំ ករោមី’’តិ? ‘‘មហារាជ, តុម្ហាកំ ឧភិន្នម្បិ វិនាសេន កិច្ចំ នត្ថិ, ‘សិប្បស្ស ឧបចារោ’តិ វត្វា ឯតំ កតិបយេ បហារេ បហរាបេហិ, ឥមិនា ឧបាយេន ន គណ្ហិស្សតី’’តិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. មហាសត្តោ រញ្ញោ ឱវាទំ ទត្វា សកដ្ឋានមេវ គតោ. រាជា ឧយ្យានំ គន្ត្វា ទេវិំ បក្កោសាបេត្វា អាហ ‘‘គណ្ហិស្សសិ ភទ្ទេ, មន្ត’’ន្តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឧបចារំ ករោមី’’តិ. ‘‘កោ ឧបចារោ’’តិ? ‘‘បិដ្ឋិយំ បហារសតេ បវត្តមានេ សទ្ទំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. សា មន្តលោភេន ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. រាជា ចោរឃាតកេ បក្កោសាបេត្វា កសា គាហាបេត្វា ឧភោសុ បស្សេសុ បហរាបេសិ. សា ទ្វេ តយោ បហារេ អធិវាសេត្វា តតោ បរំ ‘‘ន មេ មន្តេន អត្ថោ’’តិ រវិ. អថ នំ រាជា ‘‘ត្វំ មំ មារេត្វា មន្តំ គណ្ហិតុកាមាសី’’តិ បិដ្ឋិយំ និច្ចម្មំ ការេត្វា វិស្សជ្ជាបេសិ. សា តតោ បដ្ឋាយ បុន កថេតុំ នាសក្ខិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តទា រាជា ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ អហោសិ, ទេវី បុរាណទុតិយិកា, អស្សោ សារិបុត្តោ, សក្កោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

ខរបុត្តជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៣៨៧] ២. សូចិជាតកវណ្ណនា

អកក្កសំ អផរុសន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បញ្ញាបារមិំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ មហាឧមង្គជាតកេ (ជា. ២.២២.៥៩០ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. តទា បន សត្ថា ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ តថាគតោ បញ្ញវា ឧបាយកុសលោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ កម្មារកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ បរិយោទាតសិប្បោ អហោសិ. មាតាបិតរោ បនស្ស ទលិទ្ទា, តេសំ គាមតោ អវិទូរេ អញ្ញោ សហស្សកុដិកោ កម្មារគាមោ. តត្ថ កម្មារសហស្សជេដ្ឋកោ កម្មារោ រាជវល្លភោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ, តស្សេកា ធីតា អហោសិ ឧត្តមរូបធរា ទេវច្ឆរាបដិភាគា ជនបទកល្យាណិលក្ខណេហិ សមន្នាគតា. សាមន្តគាមេសុ មនុស្សា វាសិផរសុផាលបាចនាទិការាបនត្ថាយ តំ គាមំ គន្ត្វា យេភុយ្យេន តំ កុមារិកំ បស្សន្តិ, តេ អត្តនោ អត្តនោ គាមំ គន្ត្វា និសិន្នដ្ឋានាទីសុ តស្សា រូបំ វណ្ណេន្តិ. ពោធិសត្តោ តំ សុត្វា សវនសំសគ្គេន ពជ្ឈិត្វា ‘‘បាទបរិចារិកំ នំ ករិស្សាមី’’តិ ឧត្តមជាតិកំ អយំ គហេត្វា ឯកំ សុខុមំ ឃនំ សូចិំ កត្វា បាសេ វិជ្ឈិត្វា ឧទកេ ឧប្បិលាបេត្វា អបរម្បិ តថារូបមេវ តស្សា កោសកំ កត្វា បាសេ វិជ្ឈិ. ឥមិនា និយាមេន តស្សា សត្ត កោសកេ អកាសិ, ‘‘កថំ អកាសី’’តិ ន វត្តព្ពំ. ពោធិសត្តានញ្ហិ ញាណមហន្តតាយ ករណំ សមិជ្ឈតិយេវ. សោ តំ សូចិំ នាឡិកាយ បក្ខិបិត្វា ឱវដ្ដិកាយ កត្វា តំ គាមំ គន្ត្វា កម្មារជេដ្ឋកស្ស វសនវីថិំ បុច្ឆិត្វា តត្ថ គន្ត្វា ទ្វារេ ឋត្វា ‘‘កោ មម ហត្ថតោ ឯវរូបំ នាម សូចិំ មូលេន កិណិតុំ ឥច្ឆតី’’តិ សូចិំ វណ្ណេន្តោ ជេដ្ឋកកម្មារស្ស ឃរទ្វារសមីបេ ឋត្វា បឋមំ គាថមាហ –

៨៣. ‘‘អកក្កសំ អផរុសំ, ខរធោតំ សុបាសិយំ;

សុខុមំ តិខិណគ្គញ្ច, កោ សូចិំ កេតុមិច្ឆតី’’តិ.

តស្សត្ថោ – មម បដលស្ស វា តិលកស្ស វា ឱធិនោ វា អភាវេន អកក្កសំ, សុមដ្ឋតាយ អផរុសំ, ខរេន បាសាណេន ធោតត្តា ខរធោតំ, សុន្ទរេន សុវិទ្ធេន បាសេន សមន្នាគតត្តា សុបាសិយំ, សណ្ហតាយ សុខុមំ, អគ្គស្ស តិខិណតាយ តិខិណគ្គំ សូចិំ មម ហត្ថតោ មូលំ ទត្វា កោ កិណិតុំ ឥច្ឆតីតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា បុនបិ តំ វណ្ណេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

៨៤. ‘‘សុមជ្ជញ្ច សុបាសញ្ច, អនុបុព្ពំ សុវដ្ដិតំ;

ឃនឃាតិមំ បដិថទ្ធំ, កោ សូចិំ កេតុមិច្ឆតី’’តិ.

តត្ថ សុមជ្ជញ្ចាតិ កុរុវិន្ទកចុណ្ណេន សុដ្ឋុ មជ្ជិតំ. សុបាសញ្ចាតិ សណ្ហេន បាសវេធកេន វិទ្ធត្តា សុន្ទរបាសំ. ឃនឃាតិមន្តិ យា ឃាតិយមានា អធិករណិំ អនុបវិសតិ, អយំ ‘‘ឃនឃាតិមា’’តិ វុច្ចតិ, តាទិសិន្តិ អត្ថោ. បដិថទ្ធន្តិ ថទ្ធំ អមុទុកំ.

តស្មិំ ខណេ សា កុមារិកា ភុត្តបាតរាសំ បិតរំ ទរថបដិប្បស្សម្ភនត្ថំ ចូឡសយនេ និបន្នំ តាលវណ្ដេន ពីជយមានា ពោធិសត្តស្ស មធុរសទ្ទំ សុត្វា អល្លមំសបិណ្ឌេន ហទយេ បហដា វិយ ឃដសហស្សេន និព្ពាបិតទរថា វិយ ហុត្វា ‘‘កោ នុ ខោ ឯស អតិមធុរេន សទ្ទេន កម្មារានំ វសនគាមេ សូចិំ វិក្កិណាតិ, កេន នុ ខោ កម្មេន អាគតោ, ជានិស្សាមិ ន’’ន្តិ តាលវណ្ដំ ឋបេត្វា គេហា និក្ខម្ម ពហិអាឡិន្ទកេ ឋត្វា តេន សទ្ធិំ កថេសិ. ពោធិសត្តានញ្ហិ បត្ថិតំ នាម សមិជ្ឈតិ, សោ ហិ តស្សាយេវត្ថាយ តំ គាមំ អាគតោ. សា ច តេន សទ្ធិំ កថេន្តី ‘‘មាណវ, សកលរដ្ឋវាសិនោ សូចិអាទីនំ អត្ថាយ ឥមំ គាមំ អាគច្ឆន្តិ, ត្វំ ពាលតាយ កម្មារគាមេ សូចិំ វិក្កិណិតុំ ឥច្ឆសិ, សចេបិ ទិវសំ សូចិយា វណ្ណំ ភាសិស្សសិ, ន តេ កោចិ ហត្ថតោ សូចិំ គណ្ហិស្សតិ, សចេ ត្វំ មូលំ លទ្ធុំ ឥច្ឆសិ, អញ្ញំ គាមំ យាហី’’តិ វត្វា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៨៤. ‘‘ឥតោទានិ បតាយន្តិ, សូចិយោ ពឡិសានិ ច;

កោយំ កម្មារគាមស្មិំ, សូចិំ វិក្កេតុមិច្ឆតិ.

៨៥. ‘‘ឥតោ សត្ថានិ គច្ឆន្តិ, កម្មន្តា វិវិធា បុថូ;

កោយំ កម្មារគាមស្មិំ, សូចិំ វិក្កេតុមិច្ឆតី’’តិ.

តត្ថ ឥតោទានីតិ ឥមស្មិំ រដ្ឋេ ឥទានិ សូចិយោ ច ពឡិសានិ ច អញ្ញានិ ច ឧបករណានិ ឥមម្ហា កម្មារគាមា បតាយន្តិ និក្ខមន្តិ, តំ តំ ទិសំ បត្ថរន្តា និគ្គច្ឆន្តិ. កោយន្តិ ឯវំ សន្តេ កោ អយំ ឥមស្មិំ កម្មារគាមេ សូចិំ វិក្កិណិតុំ ឥច្ឆតិ. សត្ថានីតិ ពារាណសិំ គច្ឆន្តានិ នានប្បការានិ សត្ថានិ ឥតោវ គច្ឆន្តិ. វិវិធា បុថូតិ នានប្បការា ពហូ កម្មន្តាបិ សកលរដ្ឋវាសីនំ ឥតោ គហិតឧបករណេហេវ បវត្តន្តិ.

ពោធិសត្តោ តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ អជានន្តី អញ្ញាណេន ឯវំ វទេសី’’តិ វត្វា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៨៦. ‘‘សូចិំ កម្មារគាមស្មិំ, វិក្កេតព្ពា បជានតា;

អាចរិយាវ ជានន្តិ, កម្មំ សុកតទុក្កដំ.

៨៧. ‘‘ឥមញ្ចេ តេ បិតា ភទ្ទេ, សូចិំ ជញ្ញា មយា កតំ;

តយា ច មំ និមន្តេយ្យ, យញ្ចត្ថញ្ញំ ឃរេ ធន’’ន្តិ.

តត្ថ សូចិន្តិ វិភត្តិវិបល្លាសោ កតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សូចិ នាម បជានតា បណ្ឌិតេន បុរិសេន កម្មារគាមស្មិំយេវ វិក្កេតព្ពា. កិំការណា? អាចរិយាវ ជានន្តិ, កម្មំ សុកតទុក្កដន្តិ, តស្ស តស្ស សិប្បស្ស អាចរិយាវ តស្មិំ តស្មិំ សិប្បេ សុកតទុក្កដកម្មំ ជានន្តិ, ស្វាហំ កម្មារកម្មំ អជានន្តានំ គហបតិកានំ គាមំ គន្ត្វា មម សូចិយា សុកតទុក្កដភាវំ កថំ ជានាបេស្សាមិ, ឥមស្មិំ បន គាមេ មម ពលំ ជានាបេស្សាមីតិ. ឯវំ ពោធិសត្តោ ឥមាយ គាថាយ អត្តនោ ពលំ វណ្ណេសិ.

តយា ច មំ និមន្តេយ្យាតិ ភទ្ទេ សចេ តវ បិតា ឥមំ មយា កតំ សូចិំ ‘‘ឦទិសា វា ឯសា, ឯវំ វា កតា’’តិ ជានេយ្យ, ‘‘ឥមំ មេ ធីតរំ តវ បាទបរិចារិកំ ទម្មិ, គណ្ហាហិ ន’’ន្តិ ឯវំ តយា ច មំ និមន្តេយ្យ. យញ្ចត្ថញ្ញំ ឃរេ ធនន្តិ យញ្ច អញ្ញំ សវិញ្ញាណកំ វា អវិញ្ញាណកំ វា ឃរេ ធនំ អត្ថិ, តេន មំ និមន្តេយ្យ. ‘‘យញ្ចស្សញ្ញ’’ន្តិបិ បាឋោ, យញ្ច អស្ស ឃរេ អញ្ញំ ធនំ អត្ថីតិ អត្ថោ.

កម្មារជេដ្ឋកោ សព្ពំ តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘អម្មា’’តិ ធីតរំ បក្កោសិត្វា ‘‘កេន សទ្ធិំ សល្លបសី’’តិ បុច្ឆិ. តាត, ឯកោ បុរិសោ សូចិំ វិក្កិណាតិ, តេន សទ្ធិំ សល្លបេមីតិ. ‘‘តេន ហិ បក្កោសាហិ ន’’ន្តិ. សា គន្ត្វា បក្កោសិ. ពោធិសត្តោ គេហំ បវិសិត្វា កម្មារជេដ្ឋកំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សោ ‘‘កតរគាមវាសិកោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ អសុកគាមវាសិកោម្ហិ អសុកកម្មារស្ស បុត្តោ’’តិ. ‘‘កស្មា ឥធាគតោសី’’តិ. ‘‘សូចិវិក្កយត្ថាយា’’តិ. ‘‘អាហរ, សូចិំ តេ បស្សាមា’’តិ. ពោធិសត្តោ អត្តនោ គុណំ សព្ពេសំ មជ្ឈេ បកាសេតុកាមោ ‘‘ននុ ឯកកានំ ឱលោកិតតោ សព្ពេសំ មជ្ឈេ ឱលោកេតុំ វរតរ’’ន្តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ សព្ពេ កម្មារេ សន្និបាតាបេត្វា តេហិ បរិវុតោ ‘‘អាហរ, តាត, មយំ បស្សាម តេ សូចិ’’ន្តិ អាហ. ‘‘អាចរិយ, ឯកំ អធិករណិញ្ច ឧទកបូរញ្ច កំសថាលំ អាហរាបេថា’’តិ. សោ អាហរាបេសិ. ពោធិសត្តោ ឱវដ្ដិកតោ សូចិនាឡិកំ នីហរិត្វា អទាសិ. កម្មារជេដ្ឋកោ តតោ សូចិំ នីហរិត្វា ‘‘តាត, អយំ សូចី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘នាយំ សូចិ, កោសកោ ឯសោ’’តិ. សោ ឧបធារេន្តោ នេវ អន្តំ, ន កោដិំ អទ្ទស. ពោធិសត្តោ អាហរាបេត្វា នខេន កោសកំ អបនេត្វា ‘‘អយំ សូចិ, អយំ កោសកោ’’តិ មហាជនស្ស ទស្សេត្វា សូចិំ អាចរិយស្ស ហត្ថេ, កោសកំ បាទមូលេ ឋបេសិ. បុន តេន ‘‘អយំ មញ្ញេ សូចី’’តិ វុត្តោ ‘‘អយម្បិ សូចិកោសកោយេវា’’តិ វត្វា នខេន បហរន្តោ បដិបាដិយា ឆ សូចិកោសកេ កម្មារជេដ្ឋកស្ស បាទមូលេ ឋបេត្វា ‘‘អយំ សូចី’’តិ តស្ស ហត្ថេ ឋបេសិ. កម្មារសហស្សានិ អង្គុលិយោ ផោដេសុំ, ចេលុក្ខេបា បវត្តិំសុ.

អថ នំ កម្មារជេដ្ឋកោ ‘‘តាត, ឥមាយ សូចិយា កិំ ពល’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាចរិយ ពលវតា បុរិសេន អធិករណិំ ឧក្ខិបាបេត្វា អធិករណិយា ហេដ្ឋា ឧទកបាតិំ ឋបាបេត្វា អធិករណិយា មជ្ឈេ ឥមំ សូចិំ បហរថា’’តិ. សោ តថា ការេត្វា អធិករណិយា មជ្ឈេ សូចិំ អគ្គេន បហរិ. សា អធិករណិំ វិនិវិជ្ឈិត្វា ឧទកបិដ្ឋេ កេសគ្គមត្តម្បិ ឧទ្ធំ វា អធោ វា អហុត្វា តិរិយំ បតិដ្ឋាសិ. សព្ពេ កម្មារា ‘‘អម្ហេហិ ឯត្តកំ កាលំ ‘កម្មារា នាម ឯទិសា ហោន្តី’តិ សុតិវសេនបិ ន សុតបុព្ព’’ន្តិ អង្គុលិយោ ផោដេត្វា ចេលុក្ខេបសហស្សំ បវត្តយិំសុ. កម្មារជេដ្ឋកោ ធីតរំ បក្កោសិត្វា តស្មិញ្ញេវ បរិសមជ្ឈេ ‘‘អយំ កុមារិកា តុយ្ហមេវ អនុច្ឆវិកា’’តិ ឧទកំ បាតេត្វា អទាសិ. សោ អបរភាគេ កម្មារជេដ្ឋកស្ស អច្ចយេន តស្មិំ គាមេ កម្មារជេដ្ឋកោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កម្មារជេដ្ឋកស្ស ធីតា រាហុលមាតា អហោសិ, បណ្ឌិតកម្មារបុត្តោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សូចិជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៣៨៨] ៣. តុណ្ឌិលជាតកវណ្ណនា

នវឆន្នកេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ មរណភីរុកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិត្វា មរណភីរុកោ អហោសិ, អប្បមត្តកម្បិ សាខាចលនំ ទណ្ឌកបតនំ សកុណចតុប្បទសទ្ទំ វា អញ្ញំ វា តថារូបំ សុត្វា មរណភយតជ្ជិតោ ហុត្វា កុច្ឆិយំ វិទ្ធសសោ វិយ កម្បន្តោ វិចរិ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, អសុកោ កិរ ភិក្ខុ មរណភីរុកោ អប្បមត្តកម្បិ សទ្ទំ សុត្វា វិកម្បមានោ បលាយតិ, ឥមេសញ្ច សត្តានំ មរណមេវ ធុវំ, ជីវិតំ អទ្ធុវំ, ននុ តទេវ យោនិសោ មនសិ កាតព្ព’’ន្តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ តំ ភិក្ខុំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ មរណភីរុកោ’’តិ វត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ តេន បដិញ្ញាតោ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស មរណភីរុកោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សូករិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សូករី បរិណតគព្ភា ទ្វេ បុត្តេ វិជាយិ. សា ឯកទិវសំ តេ គហេត្វា ឯកស្មិំ អាវាដេ និបជ្ជិ. អថេកា ពារាណសិទ្វារគាមវាសិនី មហល្លិកា កប្បាសខេត្តតោ បច្ឆិបុណ្ណំ កប្បាសំ អាទាយ យដ្ឋិយា ភូមិំ អាកោដេន្តី អាគច្ឆិ. សូករី តំ សទ្ទំ សុត្វា មរណភយេន បុត្តកេ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិ. មហល្លិកា សូករបោតកេ ទិស្វា បុត្តសញ្ញំ បដិលភិត្វា បច្ឆិយំ បក្ខិបិត្វា ឃរំ នេត្វា ជេដ្ឋកស្ស មហាតុណ្ឌិលោ, កនិដ្ឋស្ស ចូឡតុណ្ឌិលោតិ នាមំ ករិត្វា តេ បុត្តកេ វិយ បោសេសិ. តេ អបរភាគេ វឌ្ឍិត្វា ថូលសរីរា អហេសុំ. មហល្លិកា ‘‘ឥមេ នោ មូលេន ទេហី’’តិ វុច្ចមានាបិ ‘‘បុត្តា មេ’’តិ វត្វា កស្សចិ ន ទេតិ. អថេកស្មិំ ឆណកាលេ ធុត្តា សុរំ បិវន្តា មំសេ ខីណេ ‘‘កុតោ នុ ខោ មំសំ លភិស្សាមា’’តិ វីមំសន្តា មហល្លិកាយ គេហេ សូករានំ អត្ថិភាវំ ញត្វា មូលំ គហេត្វា តត្ថ គន្ត្វា ‘‘អម្ម, មូលំ គហេត្វា ឯកំ នោ សូករំ ទេហី’’តិ អាហំសុ. សា ‘‘អលំ, តាតា, បុត្តា មេ ឯតេ, បុត្តំ នាម មំសំ ខាទនត្ថាយ កិណន្តានំ ទទន្តា នាម នត្ថី’’តិ បដិក្ខិបិ. ធុត្តា ‘‘អម្ម, មនុស្សានំ សូករា នាម បុត្តា ន ហោន្តិ, ទេហិ នោ’’តិ បុនប្បុនំ យាចន្តាបិ អលភិត្វា មហល្លិកំ សុរំ បាយេត្វា មត្តកាលេ ‘‘អម្ម, សូករេហិ កិំ ករិស្សសិ, មូលំ គហេត្វា បរិព្ពយំ ករោហី’’តិ តស្សា ហត្ថេ កហាបណេ ឋបយិំសុ.

សា កហាបណេ គហេត្វា ‘‘តាតា, មហាតុណ្ឌិលំ ទាតុំ ន សក្កោមិ. ចូឡតុណ្ឌិលំ បន គណ្ហថា’’តិ អាហ. ‘‘កហំ សោ’’តិ? ‘‘អយំ ឯតស្មិំ គច្ឆេតិ, សទ្ទមស្ស ទេហី’’តិ. ‘‘អាហារំ ន បស្សាមី’’តិ. ធុត្តា មូលេន ឯកំ ភត្តបាតិំ អាហរាបេសុំ. មហល្លិកា តំ គហេត្វា ទ្វារេ ឋបិតំ សូករទោណិំ បូរេត្វា ទោណិសមីបេ អដ្ឋាសិ. តិំសមត្តាបិ ធុត្តា បាសហត្ថា តត្ថេវ អដ្ឋំសុ. មហល្លិកា ‘‘តាត, ចូឡតុណ្ឌិល, ឯហី’’តិ តស្ស សទ្ទមកាសិ. តំ សុត្វា មហាតុណ្ឌិលោ ‘‘ឯត្តកំ កាលំ មម មាតរា ចូឡតុណ្ឌិលស្ស សទ្ទោ ន ទិន្នបុព្ពោ, មំយេវ បឋមំ សទ្ទាយតិ, អវស្សំ អជ្ជ អម្ហាកំ ភយំ ឧប្បន្នំ ភវិស្សតី’’តិ អញ្ញាសិ. សោ កនិដ្ឋំ អាមន្តេសិ ‘‘តាត, មម មាតា តំ បក្កោសតិ, គច្ឆ តាវ ជានាហី’’តិ. សោ គច្ឆា និក្ខមិត្វា ភត្តទោណិសមីបេ តេសំ ឋិតភាវំ ទិស្វា ‘‘អជ្ជ មេ មរណំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ មរណភយតជ្ជិតោ និវត្តិត្វា កម្បមានោ ភាតុ សន្តិកំ អាគន្ត្វា ថម្ភិតុំ នាសក្ខិ, កម្បមានោ បរិព្ភមិ. មហាតុណ្ឌិលោ តំ ទិស្វា ‘‘តាត, ត្វំ អជ្ជ បន បវេធសិ បរិព្ភមសិ, បវិសនដ្ឋានំ ឱលោកេសិ, កិំ នាមេតំ ករោសី’’តិ បុច្ឆិ. សោ អត្តនា ទិដ្ឋការណំ កថេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៨៨. ‘‘នវឆន្នកេទានិ ទិយ្យតិ, បុណ្ណាយំ ទោណិ សុវាមិនី ឋិតា;

ពហុកេ ជនេ បាសបាណិកេ, នោ ច ខោ មេ បដិភាតិ ភុញ្ជិតុ’’ន្តិ.

តត្ថ នវឆន្នកេទានិ ទិយ្យតីតិ ភាតិក, បុព្ពេ អម្ហាកំ កុណ្ឌកយាគុ វា ឈាមភត្តំ វា ទិយ្យតិ, អជ្ជ បន នវឆន្នកំ នវាការំ ទានំ ទិយ្យតិ. បុណ្ណាយំ ទោណីតិ អយំ អម្ហាកំ ភត្តទោណិ សុទ្ធភត្តស្ស បុណ្ណា. សុវាមិនី ឋិតាតិ អយ្យាបិ នោ តស្សា សន្តិកេ ឋិតា. ពហុកេ ជនេតិ ន កេវលញ្ច អយ្យាវ, អញ្ញោបិ ពហុកោ ជនោ បាសបាណិកោ ឋិតោ. នោ ច ខោ មេ បដិភាតីតិ អយំ ឯវំ ឯតេសំ ឋិតភាវោបិ ឥទំ ភត្តំ ភុញ្ជិតុម្បិ មយ្ហំ ន បដិភាតិ, ន រុច្ចតីតិ អត្ថោ.

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ‘‘តាត ចូឡតុណ្ឌិល, មម កិរ មាតា ឯត្ថេវ សូករេ បោសេន្តី នាម យទត្ថំ បោសេតិ, ស្វាស្សា អត្ថោ អជ្ជ មត្ថកំ បត្តោ, ត្វំ មា ចិន្តយី’’តិ វត្វា មធុរេន សរេន ពុទ្ធលីឡាយ ធម្មំ ទេសេន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៨៩. ‘‘តសសិ ភមសិ លេណមិច្ឆសិ, អត្តាណោសិ កុហិំ គមិស្សសិ;

អប្បោស្សុក្កោ ភុញ្ជ តុណ្ឌិល, មំសត្ថាយ ហិ បោសិតាម្ហសេ.

៩០. ‘‘ឱគហ រហទំ អកទ្ទមំ, សព្ពំ សេទមលំ បវាហយ;

គណ្ហាហិ នវំ វិលេបនំ, យស្ស គន្ធោ ន កទាចិ ឆិជ្ជតី’’តិ.

តត្ថ តសសិ ភមសីតិ មរណភយេន ឧត្តសសិ, តេនេវ កិលមន្តោ ភមសិ. លេណមិច្ឆសីតិ បតិដ្ឋំ ឱលោកេសិ. អត្តាណោសីតិ តាត, បុព្ពេ អម្ហាកំ មាតា បដិសរណំ អហោសិ, សា អជ្ជ បន និរបេក្ខា អម្ហេ ឆឌ្ឌេសិ, ឥទានិ កុហិំ គមិស្សសិ. ឱគហាតិ ឱគាហ, អយមេវ វា បាឋោ. បវាហយាតិ បវាហេហិ, ហារេហីតិ អត្ថោ. ន ឆិជ្ជតីតិ ន នស្សតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តាត, សចេ មរណតោ តសសិ, អកទ្ទមំ បោក្ខរណិំ ឱតរិត្វា តវ សរីរេ សព្ពំ សេទញ្ច មលញ្ច បវាហេត្វា សុរភិគន្ធវិលេបនំ វិលិម្បាតិ.

តស្ស ទស បារមិយោ អាវជ្ជេត្វា មេត្តាបារមិំ បុរេចារិកំ កត្វា បឋមំ បទំ ឧទាហរន្តស្សេវ សទ្ទោ សកលំ ទ្វាទសយោជនិកំ ពារាណសិំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា គតោ. សុតសុតក្ខណេយេវ រាជឧបរាជាទយោ អាទិំ កត្វា ពារាណសិវាសិនោ អាគមំសុ. អនាគតាបិ គេហេ ឋិតាវ សុណិំសុ. រាជបុរិសា គច្ឆេ ឆិន្ទិត្វា ភូមិំ សមំ កត្វា វាលុកំ ឱកិរិំសុ. ធុត្តានំ សុរាមទោ ឆិជ្ជិ. បាសេ ឆឌ្ឌេត្វា ធម្មំ សុណមានា អដ្ឋំសុ. មហល្លិកាយបិ សុរាមទោ ឆិជ្ជិ. មហាសត្តោ មហាជនមជ្ឈេ ចូឡតុណ្ឌិលស្ស ធម្មទេសនំ អារភិ. តំ សុត្វា ចូឡតុណ្ឌិលោ ‘‘មយ្ហំ ភាតា ឯវំ វទេតិ, អម្ហាកញ្ច វំសេ បោក្ខរណិំ ឱតរិត្វា នហានំ, សរីរតោ សេទមលបវាហនំ, បុរាណវិលេបនំ ហារេត្វា នវវិលេបនគហណញ្ច កិស្មិញ្ចិ កាលេ នត្ថិ, កិំ នុ ខោ សន្ធាយ ភាតា មំ ឯវ មាហា’’តិ បុច្ឆន្តោ ចតុត្ថំ គាថមាហ –

៩១. ‘‘កតមោ រហទោ អកទ្ទមោ, កិំសុ សេទមលន្តិ វុច្ចតិ;

កតមញ្ច នវំ វិលេបនំ, យស្ស គន្ធោ ន កទាចិ ឆិជ្ជតី’’តិ.

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ‘‘តេន ហិ កនិដ្ឋ ឱហិតសោតោ សុណាហី’’តិ ពុទ្ធលីឡាយ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

៩២. ‘‘ធម្មោ រហទោ អកទ្ទមោ, បាបំ សេទមលន្តិ វុច្ចតិ;

សីលញ្ច នវំ វិលេបនំ, តស្ស គន្ធោ ន កទាចិ ឆិជ្ជតិ.

៩៣. ‘‘នន្ទន្តិ សរីរឃាតិនោ, ន ច នន្ទន្តិ សរីរធារិនោ;

បុណ្ណាយ ច បុណ្ណមាសិយា, រមមានាវ ជហន្តិ ជីវិត’’ន្តិ.

តត្ថ ធម្មោតិ បញ្ចសីលអដ្ឋសីលទសសីលានិ តីណិ សុចរិតានិ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មា អមតមហានិព្ពានន្តិ សព្ពោបេស ធម្មោ នាម. អកទ្ទមោតិ រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិកិលេសកទ្ទមានំ អភាវេន អកទ្ទមោ. ឥមិនា សេសធម្មតោ វិនិវត្តេត្វា និព្ពានមេវ ទស្សេតិ. ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតិ, យទិទំ មទនិម្មទនោ បិបាសវិនយោ អាលយសមុគ្ឃាតោ វដ្ដុបច្ឆេទោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពាន’’ន្តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) ហិ វុត្តំ, តទេវ ទស្សេន្តោ, តាត ចូឡតុណ្ឌិល, អហំ និព្ពានតឡាកំ ‘‘រហទោ’’តិ កថេមិ. ជាតិជរាព្យាធិមរណាទីនិ ហិ តត្ថ នត្ថិ, សចេ មរណតោ មុញ្ចិតុកាមោ, និព្ពានគាមិនិំ បដិបទំ គណ្ហាតិ. ឧបនិស្សយបច្ចយវសេន កិរ ពោធិសត្តោ ឯវំ កថេសិ.

បាបំ សេទមលន្តិ តាត ចូឡតុណ្ឌិល, បាបំ សេទមលសទិសត្តា ‘‘សេទមល’’ន្តិ បោរាណកបណ្ឌិតេហិ កថិតំ. តំ បនេតំ ឯកវិធេន បាបំ យទិទំ មនោបទោសោ, ទុវិធេន បាបំ បាបកញ្ច សីលំ, បាបិកា ច ទិដ្ឋិ, តិវិធេន បាបំ តីណិ ទុច្ចរិតានិ, ចតុព្ពិធេន បាបំ ចត្តារិ អគតិគមនានិ, បញ្ចវិធេន បាបំ បញ្ច ចេតោខិលា, ឆព្ពិធេន បាបំ ឆ អគារវា, សត្តវិធេន បាបំ សត្ត អសទ្ធម្មា, អដ្ឋវិធេន បាបំ អដ្ឋ មិច្ឆត្តា, នវវិធេន បាបំ នវ អាឃាតវត្ថូនិ, ទសវិធេន បាបំ ទស អកុសលកម្មបថា, ពហុវិធេន បាបំ រាគោ ទោសោ មោហោតិ ឯកកទុកតិកាទិវសេន វិភត្តា អកុសលា ធម្មា, ឥតិ សព្ពម្បេតំ បាបំ ‘‘សរីរនិស្សិតសេទមលសទិស’’ន្តិ បណ្ឌិតេហិ កថិតំ.

សីលន្តិ បញ្ចសីលំ ទសសីលំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. ‘‘ឥទំ, តាត, សីលំ ចតុជ្ជាតិគន្ធវិលេបនសទិស’’ន្តិ វទតិ. តស្សាតិ តស្ស សិលស្ស គន្ធោ តីសុ វយេសុ កទាចិ ន ឆិជ្ជតិ, សកលលោកំ បត្ថរិត្វា គច្ឆតិ.

‘‘ន បុប្ផគន្ធោ បដិវាតមេតិ, ន ចន្ទនំ តគ្គរមល្លិកា វា;

សតញ្ច គន្ធោ បដិវាតមេតិ, សព្ពា ទិសា សប្បុរិសោ បវាយតិ.

‘‘ចន្ទនំ តគរំ វាបិ, ឧប្បលំ អថ វស្សិកី;

ឯតេសំ គន្ធជាតានំ, សីលគន្ធោ អនុត្តរោ.

‘‘អប្បមត្តោ អយំ គន្ធោ, យ្វាយំ តគរចន្ទនំ;

យោ ច សីលវតំ គន្ធោ, វាតិ ទេវេសុ ឧត្តមោ’’តិ. (ធ. ប. ៥៤-៥៦);

នន្ទន្តិ សរីរឃាតិនោតិ តាត ចូឡតុណ្ឌិល, ឥមេ អញ្ញាណមនុស្សា ‘‘មធុរមំសំ ខាទិស្សាម, បុត្តទារម្បិ ខាទាបេស្សាមា’’តិ បាណាតិបាតំ ករោន្តា នន្ទន្តិ តុស្សន្តិ, បាណាតិបាតោ អាសេវិតោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ និរយសំវត្តនិកោ ហោតិ, តិរច្ឆានយោនិ…បេ… បេត្តិវិសយសំវត្តនិកោ ហោតិ, យោ សព្ពលហុកោ បាណាតិបាតស្ស វិបាកោ, សោ មនុស្សភូតស្ស អប្បាយុកសំវត្តនិកោ ហោតីតិ ឥមំ បាណាតិបាតេ អាទីនវំ ន ជានន្តិ. អជានន្តា –

‘‘មធុវា មញ្ញតិ ពាលោ, យាវ បាបំ ន បច្ចតិ;

យទា ច បច្ចតិ បាបំ, ពាលោ ទុក្ខំ និគច្ឆតី’’តិ. (ធ. ប. ៦៩) –

មធុរសញ្ញិនោ ហុត្វា –

‘‘ចរន្តិ ពាលា ទុម្មេធា, អមិត្តេនេវ អត្តនា;

ករោន្តា បាបកំ កម្មំ, យំ ហោតិ កដុកប្ផល’’ន្តិ. (ធ. ប. ៦៦) –

ឯត្តកម្បិ ន ជានន្តិ.

‘‘ន តំ កម្មំ កតំ សាធុ, យំ កត្វា អនុតប្បតិ;

យស្ស អស្សុមុខោ រោទំ, វិបាកំ បដិសេវតី’’តិ. (ធ. ប. ៦៧);

ន ច នន្ទន្តិ សរីរធារិនោតិ តាត ចូឡតុណ្ឌិល, យេ បនេតេ សរីរធារិនោ សត្តា, តេ អត្តនោ មរណេ អាគច្ឆន្តេ ឋបេត្វា សីហមិគរាជហត្ថាជានីយអស្សាជានីយខីណាសវេ អវសេសា ពោធិសត្តំ អាទិំ កត្វា អភាយន្តា នាម នត្ថិ.

‘‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ;

អត្តានំ ឧបមំ កត្វា, ន ហនេយ្យ ន ឃាតយេ’’តិ. (ធ. ប. ១២៩);

បុណ្ណាយាតិ គុណបុណ្ណាយ. បុណ្ណមាសិយាតិ បុណ្ណចន្ទយុត្តាយ, មាសំ វា បូរេត្វា ឋិតាយ. តទា កិរ បុណ្ណមាសី ឧបោសថទិវសោ ហោតិ. រមមានាវ ជហន្តិ ជីវិតន្តិ តាត ចូឡតុណ្ឌិល, មា សោចិ មា បរិទេវិ, មរណស្ស នាម តេ ភាយន្តិ, យេសំ អព្ភន្តរេ សីលាទិគុណា នត្ថិ. មយំ បន សីលាចារសម្បន្នា បុញ្ញវន្តោ, តស្មា អម្ហាទិសា សត្តា រមមានាវ ជហន្តិ ជីវិតន្តិ.

ឯវំ មហាសត្តោ មធុរេន សរេន ពុទ្ធលីឡាយ ធម្មំ ទេសេសិ. មហាជនកាយា អង្គុលិយោ ផោដេសុំ, ចេលុក្ខេបា ច បវត្តិំសុ, សាធុការសទ្ទបុណ្ណំ អន្តលិក្ខំ អហោសិ. ពារាណសិរាជា ពោធិសត្តំ រជ្ជេន បូជេត្វា មហល្លិកាយ យសំ ទត្វា ឧភោបិ តេ គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា គន្ធាទីហិ វិលិម្បាបេត្វា គីវាសុ មណិរតនានិ បិឡន្ធាបេត្វា ឃរំ នេត្វា បុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា មហន្តេន បរិវារេន បដិជគ្គិ. ពោធិសត្តោ រញ្ញោ បញ្ច សីលានិ អទាសិ. សព្ពេ ពារាណសិវាសិនោ ច កាសិរដ្ឋវាសិនោ ច បញ្ច សីលានិ រក្ខិំសុ. មហាសត្តោ នេសំ បក្ខទិវសេសុ ធម្មំ ទេសេសិ, វិនិច្ឆយេ និសីទិត្វា អឌ្ឌេ តីរេសិ. តស្មិំ ធរមានេ កូដឌ្ឌការកា នាម នាហេសុំ. អបរភាគេ រាជា កាលមកាសិ. មហាសត្តោ តស្ស សរីរបរិហារំ ការេត្វា វិនិច្ឆយេ បោត្ថកេ លិខាបេត្វា ‘‘ឥមំ បោត្ថកំ ឱលោកេត្វា អឌ្ឌំ តីរេយ្យាថា’’តិ វត្វា មហាជនស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា អប្បមាទេន ឱវាទំ ទត្វា សព្ពេសំ រោទន្តានំ បរិទេវន្តានញ្ញេវ សទ្ធិំ ចូឡតុណ្ឌិលេន អរញ្ញំ បាវិសិ. តទា ពោធិសត្តស្ស ឱវាទោ សដ្ឋិ វស្សសហស្សានិ បវត្តិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ មរណភីរុកោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ.

តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, ចូឡតុណ្ឌិលោ មរណភីរុកោ ភិក្ខុ, បរិសា ពុទ្ធបរិសា, មហាតុណ្ឌិលោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

តុណ្ឌិលជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៣៨៩] ៤. សុវណ្ណកក្កដកជាតកវណ្ណនា

សិង្គីមិគោតិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ អានន្ទត្ថេរស្ស អត្តនោ អត្ថាយ ជីវិតបរិច្ចាគំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ យាវ ធនុគ្គហបយោជនា ខណ្ឌហាលជាតកេ (ជា. ២.២២.៩៨២ អាទយោ) ធនបាលវិស្សជ្ជនំ ចូឡហំសមហាហំសជាតកេ (ជា. ១.១៥.១៣៣ អាទយោ) កថិតំ. តទា ហិ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, ធម្មភណ្ឌាគារិកអានន្ទត្ថេរោ សេក្ខបដិសម្ភិទាប្បត្តោ ហុត្វា ធនបាលកេ អាគច្ឆន្តេ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ជីវិតំ បរិច្ចជី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ អានន្ទោ មយ្ហំ ជីវិតំ បរិច្ចជិយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ រាជគហស្ស បុព្ពបស្សេ សាលិន្ទិយោ នាម ព្រាហ្មណគាមោ ហោតិ. តទា ពោធិសត្តោ តស្មិំ គាមេ កស្សកព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា តស្ស គាមស្ស បុព្ពុត្តរាយ ទិសាយ ឯកស្មិំ គាមខេត្តេ ករីសសហស្សមត្តំ កសិំ ការេសិ. សោ ឯកទិវសំ មនុស្សេហិ សទ្ធិំ ខេត្តំ គន្ត្វា កម្មការេ ‘‘កសថា’’តិ អាណាបេត្វា មុខធោវនត្ថាយ ខេត្តកោដិយំ មហន្តំ សោព្ភំ ឧបសង្កមិ. តស្មិំ ខោ បន សោព្ភេ ឯកោ សុវណ្ណវណ្ណោ កក្កដកោ បដិវសតិ អភិរូបោ បាសាទិកោ. ពោធិសត្តោ ទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា តំ សោព្ភំ ឱតរិ. តស្ស មុខធោវនកាលេ កក្កដកោ សន្តិកំ អាគមាសិ. អថ នំ សោ ឧក្ខិបិត្វា អត្តនោ ឧត្តរិសាដកន្តរេ និបជ្ជាបេត្វា គហេត្វា ខេត្តេ កត្តព្ពកិច្ចំ កត្វា គច្ឆន្តោ តត្ថេវ នំ សោព្ភេ បក្ខិបិត្វា គេហំ អគមាសិ. តតោ បដ្ឋាយ ខេត្តំ អាគច្ឆន្តោ បឋមំ តំ សោព្ភំ គន្ត្វា កក្កដកំ ឧក្ខិបិត្វា ឧត្តរិសាដកន្តរេ និបជ្ជាបេត្វា បច្ឆា កម្មន្តំ វិចារេសិ. ឥតិ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ វិស្សាសោ ទឡ្ហោ អហោសិ.

ពោធិសត្តោ និពទ្ធំ ខេត្តំ អាគច្ឆតិ, អក្ខីសុ ច បនស្ស បញ្ច បសាទា តីណិ មណ្ឌលានិ វិសុទ្ធានិ ហុត្វា បញ្ញាយន្តិ. អថស្ស ខេត្តកោដិយំ ឯកស្មិំ តាលេ កាកកុលាវកេ កាកី អក្ខីនិ ទិស្វា ខាទិតុកាមា ហុត្វា កាកំ អាហ – ‘‘សាមិ, ទោហឡោ មេ ឧប្បន្នោ’’តិ. ‘‘កិំ ទោហឡោ នាមា’’តិ? ‘‘ឯតស្ស ព្រាហ្មណស្ស អក្ខីនិ ខាទិតុកាមាម្ហី’’តិ. ‘‘ទុទ្ទោហឡោ តេ ឧប្បន្នោ, កោ ឯតានិ អាហរិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ. ‘‘ត្វំ ន សក្កោសី’’តិ អហម្បេតំ ជានាមិ, យោ បនេស តាលស្ស អវិទូរេ វម្មិកោ, ឯត្ថ កណ្ហសប្បោ វសតិ. ‘‘តំ ឧបដ្ឋហ, សោ ឯតំ ឌំសិត្វា មារេស្សតិ, អថស្ស អក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា ត្វំ អាហរិស្សសី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តតោ បដ្ឋាយ កណ្ហសប្បំ ឧបដ្ឋហិ. ពោធិសត្តេនបិ វាបិតសស្សានំ គព្ភគ្គហណកាលេ កក្កដកោ មហា អហោសិ. អថេកទិវសំ សប្បោ កាកមាហ ‘‘សម្ម, ត្វំ និពទ្ធំ មំ ឧបដ្ឋហសិ, កិំ តេ ករោមី’’តិ. ‘‘សាមិ, តុម្ហាកំ ទាសិយា ឯតស្ស ខេត្តសាមិកស្ស អក្ខីសុ ទោហឡោ ឧប្បជ្ជិ, ស្វាហំ តុម្ហាកំ អានុភាវេន តស្ស អក្ខីនិ លភិស្សាមីតិ តុម្ហេ ឧបដ្ឋហាមី’’តិ. សប្បោ ‘‘ហោតុ, នយិទំ គរុកំ, លភិស្សសី’’តិ តំ អស្សាសេត្វា បុន ទិវសេ ព្រាហ្មណស្ស អាគមនមគ្គេ កេទារមរិយាទំ និស្សាយ តិណេហិ បដិច្ឆន្នោ ហុត្វា តស្សាគមនំ ឱលោកេន្តោ និបជ្ជិ.

ពោធិសត្តោ អាគច្ឆន្តោ បឋមំ សោព្ភំ ឱតរិត្វា មុខំ ធោវិត្វា សិនេហំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា សុវណ្ណកក្កដកំ អាលិង្គេត្វា ឧត្តរិសាដកន្តរេ និបជ្ជាបេត្វា ខេត្តំ បាវិសិ. សប្បោ តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វាវ វេគេន បក្ខន្ទិត្វា បិណ្ឌិកមំសេ ឌំសិត្វា តត្ថេវ បាតេត្វា វម្មិកំ សន្ធាយ បលាយិ. ពោធិសត្តស្ស បតនញ្ច កក្កដកស្ស សាដកន្តរតោ លង្ឃនញ្ច កាកស្ស អាគន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស ឧរេ និលីយនញ្ច អបច្ឆាអបុរិមំ អហោសិ. កាកោ និលីយិត្វា អក្ខីនិ តុណ្ឌេន បហរិ. កក្កដកោ ‘‘ឥមំ កាកំ និស្សាយ មម សហាយស្ស ភយំ ឧប្បន្នំ, ឯតស្មិំ គហិតេ សប្បោ អាគច្ឆិស្សតី’’តិ សណ្ឌាសេន គណ្ហន្តោ វិយ កាកំ គីវាយំ អឡេន ទឡ្ហំ គហេត្វា កិលមេត្វា ថោកំ សិថិលមកាសិ. កាកោ ‘‘កិស្ស មំ សម្ម, ឆឌ្ឌេត្វា បលាយសិ, ឯស មំ កក្កដកោ ភិយ្យោ វិហេឋេតិ, យាវ ន មរាមិ, តាវ ឯហី’’តិ សប្បំ បក្កោសន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

៩៤. ‘‘សិង្គីមិគោ អាយតចក្ខុនេត្តោ, អដ្ឋិត្តចោ វារិសយោ អលោមោ;

តេនាភិភូតោ កបណំ រុទាមិ, ហរេ សខា កិស្ស នុ មំ ជហាសី’’តិ.

តត្ថ សិង្គីមិគោតិ សិង្គីសុវណ្ណវណ្ណតាយ វា អឡសង្ខាតានំ វា សិង្គានំ អត្ថិតាយ កក្កដកោ វុត្តោ. អាយតចក្ខុនេត្តោតិ ទីឃេហិ ចក្ខុសង្ខាតេហិ នេត្តេហិ សមន្នាគតោ. អដ្ឋិមេវ តចោ អស្សាតិ អដ្ឋិត្តចោ. ហរេ សខាតិ អាលបនមេតំ, អម្ភោ សហាយាតិ អត្ថោ.

សប្បោ តំ សុត្វា មហន្តំ ផណំ កត្វា កាកំ អស្សាសេន្តោ អគមាសិ. សត្ថា ឥមមត្ថំ ទីបេន្តោ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ទុតិយំ គាថមាហ –

៩៥. ‘‘សោ បស្សសន្តោ មហតា ផណេន, ភុជង្គមោ កក្កដមជ្ឈបត្តោ;

សខា សខារំ បរិតាយមានោ, ភុជង្គមំ កក្កដកោ គហេសី’’តិ.

តត្ថ កក្កដមជ្ឈបត្តោតិ កក្កដកំ សម្បត្តោ. សខា សខារន្តិ សហាយោ សហាយំ. ‘‘សកំ សខារ’’ន្តិបិ បាឋោ, អត្តនោ សហាយន្តិ អត្ថោ. បរិតាយមានោតិ រក្ខមានោ. គហេសីតិ ទុតិយេន អឡេន គីវាយំ ទឡ្ហំ គហេសិ.

អថ នំ កិលមេត្វា ថោកំ សិថិលមកាសិ. អថ សប្បោ ‘‘កក្កដកា នាម នេវ កាកមំសំ ខាទន្តិ, ន សប្បមំសំ, អថ កេន នុ ខោ ការណេន អយំ អម្ហេ គណ្ហី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ បុច្ឆន្តោ តតិយំ គាថមាហ –

៩៦. ‘‘ន វាយសំ នោ បន កណ្ហសប្បំ, ឃាសត្ថិកោ កក្កដកោ អទេយ្យ;

បុច្ឆាមិ តំ អាយតចក្ខុនេត្ត, អថ កិស្ស ហេតុម្ហ ឧភោ គហីតា’’តិ.

តត្ថ ឃាសត្ថិកោតិ អាហារត្ថិកោ ហុត្វា. អទេយ្យាតិអាទិយេយ្យ, ន-ការេន យោជេត្វា ន គណ្ហីតិ អត្ថោ.

តំ សុត្វា កក្កដកោ គហណការណំ កថេន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៩៧. ‘‘អយំ បុរិសោ មម អត្ថកាមោ, យោ មំ គហេត្វាន ទកាយ នេតិ;

តស្មិំ មតេ ទុក្ខមនប្បកំ មេ, អហញ្ច ឯសោ ច ឧភោ ន ហោម.

៩៨. ‘‘មមញ្ច ទិស្វាន បវទ្ធកាយំ, សព្ពោ ជនោ ហិំសិតុមេវ មិច្ឆេ;

សាទុញ្ច ថូលញ្ច មុទុញ្ច មំសំ, កាកាបិ មំ ទិស្វ វិហេឋយេយ្យុ’’ន្តិ.

តត្ថ អយន្តិ ពោធិសត្តំ និទ្ទិសតិ. អត្ថកាមោតិ ហិតកាមោ. ទកាយ នេតីតិ យោ មំ សម្បិយាយមានោ ឧត្តរិសាដកេន គហេត្វាន ឧទកាយ នេតិ, អត្តនោ វសនកសោព្ភំ បាបេតិ. តស្មិំ មតេតិ សចេ សោ ឥមស្មិំ ឋានេ មរិស្សតិ, ឯតស្មិំ មតេ មម កាយិកំ ចេតសិកំ មហន្តំ ទុក្ខំ ភវិស្សតីតិ ទីបេតិ. ឧភោ ន ហោមាតិ ទ្វេបិ ជនា ន ភវិស្សាម. មមញ្ច ទិស្វានាតិ គាថាយ អយមត្ថោ – ឥទញ្ច អបរំ ការណំ, ឥមស្មិំ មតេ អនាថំ និប្បច្ចយំ មំ បវឌ្ឍិតកាយំ ទិស្វា សព្ពោ ជនោ ‘‘ឥមស្ស កក្កដកស្ស សាទុញ្ច ថូលញ្ច មុទុញ្ច មំស’’ន្តិ មំ មារេតុំ ឥច្ឆេយ្យ, ន កេវលញ្ច ជនោ មនុស្សោ, តិរច្ឆានភូតា កាកាបិ មំ ទិស្វា វិហេឋយេយ្យុំ វិហេសេយ្យុំ មារេយ្យុំ.

តំ សុត្វា សប្បោ ចិន្តេសិ ‘‘ឯកេនុបាយេន ឥមំ វញ្ចេត្វា កាកញ្ច អត្តានញ្ច មោចេស្សាមី’’តិ. អថ នំ វញ្ចេតុកាមោ ឆដ្ឋំ គាថមាហ –

៩៩. ‘‘សចេតស្ស ហេតុម្ហ ឧភោ គហីតា, ឧដ្ឋាតុ បោសេ វិសមាវមាមិ;

មមញ្ច កាកញ្ច បមុញ្ច ខិប្បំ, បុរេ វិសំ គាឡ្ហមុបេតិ មច្ច’’ន្តិ.

តត្ថ សចេតស្ស ហេតូតិ សចេ ឯតស្ស ការណា. ឧដ្ឋាតូតិ និព្ពិសោ ហោតុ. វិសមាវមាមីតិ អហមស្ស វិសំ អាកឌ្ឍាមិ, និព្ពិសំ នំ ករោមិ. បុរេ វិសំ គាឡ្ហមុបេតិ មច្ចន្តិ ឥមញ្ហិ មច្ចំ មយា អនាវមិយមានំ វិសំ គាឡ្ហំ ពលវំ ហុត្វា ឧបគច្ឆេយ្យ, តំ យាវ ន ឧបគច្ឆតិ, តាវទេវ អម្ហេ ទ្វេបិ ជនេ ខិប្បំ មុញ្ចាតិ.

តំ សុត្វា កក្កដកោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ឯកេនុបាយេន មំ ទ្វេបិ ជនេ វិស្សជ្ជាបេត្វា បលាយិតុកាមោ, មយ្ហំ ឧបាយកោសល្លំ ន ជានាតិ, អហំ ទានិ យថា សប្បោ សញ្ចរិតុំ សក្កោតិ, ឯវំ អឡំ សិថិលំ ករិស្សាមិ, កាកំ បន នេវ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា សត្តមំ គាថមាហ –

១០០. ‘‘សប្បំ បមោក្ខាមិ ន តាវ កាកំ, បដិពន្ធកោ ហោហិតិ តាវ កាកោ;

បុរិសញ្ច ទិស្វាន សុខិំ អរោគំ, កាកំ បមោក្ខាមិ យថេវ សប្ប’’ន្តិ.

តត្ថ បដិពន្ធកោតិ បាដិភោគោ. យថេវ សប្បន្តិ យថា ភវន្តំ សប្បំ មុញ្ចាមិ, តថា កាកំ បមោក្ខាមិ, កេវលំ ត្វំ ឥមស្ស ព្រាហ្មណស្ស សរីរតោ សីឃំ វិសំ អាវមាហីតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា តស្ស សុខសញ្ចារណត្ថំ អឡំ សិថិលមកាសិ. សប្បោ វិសំ អាវមិត្វា មហាសត្តស្ស សរីរំ និព្ពិសំ អកាសិ. សោ និទ្ទុក្ខោ ឧដ្ឋាយ បកតិវណ្ណេនេវ អដ្ឋាសិ. កក្កដកោ ‘‘សចេ ឥមេ ទ្វេបិ ជនា អរោគា ភវិស្សន្តិ, មយ្ហំ សហាយស្ស វឌ្ឍិ នាម ន ភវិស្សតិ, វិនាសេស្សាមិ នេ’’តិ ចិន្តេត្វា កត្តរិកាយ ឧប្បលមកុឡំ វិយ អឡេហិ ឧភិន្នម្បិ សីសំ កប្បេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. កាកីបិ តម្ហា ឋានា បលាយិ. ពោធិសត្តោ សប្បស្ស សរីរំ ទណ្ឌកេ វេឋេត្វា គុម្ពបិដ្ឋេ ខិបិ. សុវណ្ណកក្កដកំ សោព្ភេ វិស្សជ្ជេត្វា ន្ហត្វា សាលិន្ទិយគាមមេវ គតោ. តតោ បដ្ឋាយ កក្កដកេន សទ្ធិំ អធិកតរោ វិស្សាសោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេន្តោ ឱសានគាថមាហ –

១០១. ‘‘កាកោ តទា ទេវទត្តោ អហោសិ, មារោ បន កណ្ហសប្បោ អហោសិ;

អានន្ទភទ្ទោ កក្កដកោ អហោសិ, អហំ តទា ព្រាហ្មណោ ហោមិ សត្ថា’’តិ.

សច្ចបរិយោសានេ ពហូ សោតាបន្នាទយោ អហេសុំ. កាកី បន គាថាយ ន វុត្តា, សា ចិញ្ចមាណវិកា អហោសីតិ.

សុវណ្ណកក្កដកជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៣៩០] ៥. មយ្ហកជាតកវណ្ណនា

សកុណោ មយ្ហកោ នាមាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អាគន្តុកសេដ្ឋិំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយញ្ហិ អាគន្តុកសេដ្ឋិ នាម អឌ្ឍោ អហោសិ មហទ្ធនោ. សោ នេវ អត្តនា ភោគេ ភុញ្ជិ, ន បរេសំ អទាសិ, នានគ្គរសេ បណីតេ ភោជនេ ឧបនីតេ តំ ន ភុញ្ជតិ, ពិលង្គទុតិយំ កណាជកំ ឯវ ភុញ្ជតិ, ធូបិតវាសិតេសុ កាសិកវត្ថេសុ ឧបនីតេសុ តានិ ហារេត្វា ថូលថូលសាដកេ និវាសេតិ, អាជានីយយុត្តេ មណិកនកវិចិត្តេ រថេ ឧបនីតេ តម្បិ ហរាបេត្វា កត្តររថកេន គច្ឆតិ, សុវណ្ណច្ឆត្តេ ធារិយមានេ តំ អបនេត្វា បណ្ណច្ឆត្តេន ធារិយមានេន. សោ យាវជីវំ ទានាទីសុ បុញ្ញេសុ ឯកម្បិ អកត្វា កាលំ កត្វា រោរុវនិរយេ និព្ពត្តិ. តស្ស អបុត្តកំ សាបតេយ្យំ រាជពលំ សត្តហិ រត្តិទិវសេហិ រាជកុលំ បវេសេសិ. តស្មិំ បវេសិតេ រាជា ភុត្តបាតរាសោ ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា និសិន្នោ ‘‘កិំ, មហារាជ, ពុទ្ធុបដ្ឋានំ ន ករោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘ភន្តេ, សាវត្ថិយំ អាគន្តុកសេដ្ឋិនោ នាម កាលកតស្ស អស្សាមិកធនេ អម្ហាកំ ឃរេ អាហរិយមានេយេវ សត្ត រត្តិទិវសា គតា, សោ បន ឯតំ ធនំ លភិត្វាបិ នេវ អត្តនា បរិភុញ្ជិ, ន បរេសំ អទាសិ, រក្ខសបរិគ្គហិតបោក្ខរណី វិយស្ស ធនំ អហោសិ, សោ ឯកទិវសម្បិ បណីតភោជនាទីនំ រសំ អននុភវិត្វាវ មរណមុខំ បវិដ្ឋោ, ឯវំ មច្ឆរី អបុញ្ញសត្តោ កិំ កត្វា ឯត្តកំ ធនំ លភិ, កេន ចស្ស ភោគេសុ ចិត្តំ ន រមី’’តិ សត្ថារំ បុច្ឆិ. សត្ថា ‘‘មហារាជ, ធនលាភោ ច, ធនំ លទ្ធា អបរិភុញ្ជនការណញ្ច តេនេវ កត’’ន្តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពារាណសិសេដ្ឋិ អស្សទ្ធោ អហោសិ មច្ឆរី, ន កស្សចិ កិញ្ចិ ទេតិ, ន កញ្ចិ សង្គណ្ហាតិ. សោ ឯកទិវសំ រាជុបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ តគរសិខិំ នាម បច្ចេកពុទ្ធំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា វន្ទិត្វា ‘‘លទ្ធា, ភន្តេ, ភិក្ខា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ននុ ចរាម មហាសេដ្ឋី’’តិ វុត្តេ បុរិសំ អាណាបេសិ ‘‘គច្ឆ, ឥមំ អម្ហាកំ ឃរំ អានេត្វា មម បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា អម្ហាកំ បដិយត្តភត្តស្ស បត្តំ បូរេត្វា ទាបេហី’’តិ. សោ បច្ចេកពុទ្ធំ ឃរំ នេត្វា និសីទាបេត្វា សេដ្ឋិភរិយាយ អាចិក្ខិ. សា នានគ្គរសភត្តស្ស បត្តំ បូរេត្វា តស្ស អទាសិ. សោ ភត្តំ គហេត្វា សេដ្ឋិនិវេសនា និក្ខមិត្វា អន្តរវីថិយំ បដិបជ្ជិ. សេដ្ឋិ រាជកុលតោ បច្ចាគច្ឆន្តោ តំ ទិស្វា វន្ទិត្វា ‘‘លទ្ធំ, ភន្តេ, ភត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘លទ្ធំ មហាសេដ្ឋី’’តិ. សោ បត្តំ ឱលោកេត្វា ចិត្តំ បសាទេតុំ នាសក្ខិ, ‘‘ឥមំ មេ ភត្តំ ទាសា វា កម្មករា វា ភុញ្ជិត្វា ទុក្ករម្បិ កម្មំ ករេយ្យុំ, អហោ វត មេ ជានី’’តិ អបរចេតនំ បរិបុណ្ណំ កាតុំ នាសក្ខិ. ទានញ្ហិ នាម តិស្សោ ចេតនា បរិបុណ្ណំ កាតុំ សក្កោន្តស្សេវ មហប្ផលំ ហោតិ.

‘‘បុព្ពេវ ទានា សុមនា ភវាម, ទទម្បិ វេ អត្តមនា ភវាម;

ទត្វាបិ វេ នានុតប្បាម បច្ឆា, តស្មា ហិ អម្ហំ ទហរា នមិយ្យរេ. (ជា. ១.១០.៩៥);

‘‘បុព្ពេវ ទានា សុមនោ, ទទំ ចិត្តំ បសាទយេ;

ទត្វា អត្តមនោ ហោតិ, ឯសា យញ្ញស្ស សម្បទា’’. (អ. និ. ៦.៣៧; បេ. វ. ៣០៥);

ឥតិ, មហារាជ, អាគន្តុកសេដ្ឋិ តគរសិខិបច្ចេកពុទ្ធស្ស ទិន្នបច្ចយេន ពហុំ ធនំ លភិ, ទត្វា អបរចេតនំ បណីតំ កាតុំ អសមត្ថតាយ ភោគេ ភុញ្ជិតុំ នាសក្ខីតិ. ‘‘បុត្តំ បន កស្មា ន លភិ, ភន្តេ’’តិ? សត្ថា ‘‘បុត្តស្ស អលភនការណម្បិ តេនេវ កតំ, មហារាជា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.