១. អវារិយវគ្គោ

[៣៧៦] ១. អវារិយជាតកវណ្ណនា

មាសុ កុជ្ឈ ភូមិបតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ តិត្ថនាវិកំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ ពាលោ អហោសិ អញ្ញាណោ, នេវ សោ ពុទ្ធាទីនំ រតនានំ, ន អញ្ញេសំ បុគ្គលានំ គុណំ ជានាតិ, ចណ្ឌោ ផរុសោ សាហសិកោ. អថេកោ ជានបទោ ភិក្ខុ ‘‘ពុទ្ធុបដ្ឋានំ ករិស្សាមី’’តិ អាគច្ឆន្តោ សាយំ អចិរវតីតិត្ថំ បត្វា តំ ឯវមាហ ‘‘ឧបាសក, បរតីរំ គមិស្សាមិ, នាវំ មេ ទេហី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឥទានិ អកាលោ, ឯកស្មិំ ឋានេ វសស្សូ’’តិ. ‘‘ឧបាសក, ឥធ កុហិំ វសិស្សាមិ, មំ គណ្ហិត្វា គច្ឆា’’តិ. សោ កុជ្ឈិត្វា ‘‘ឯហិ រេ សមណ, វហាមី’’តិ ថេរំ នាវំ អារោបេត្វា ឧជុកំ អគន្ត្វា ហេដ្ឋា នាវំ នេត្វា ឧល្លោឡំ កត្វា តស្ស បត្តចីវរំ តេមេត្វា កិលមេត្វា តីរំ បត្វា អន្ធការវេលាយំ ឧយ្យោជេសិ. អថ សោ វិហារំ គន្ត្វា តំ ទិវសំ ពុទ្ធុបដ្ឋានស្ស ឱកាសំ អលភិត្វា បុនទិវសេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា សត្ថារា កតបដិសន្ថារោ ‘‘កទា អាគតោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘ហិយ្យោ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ‘‘អថ កស្មា អជ្ជ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ អាគតោសី’’តិ វុត្តេ តមត្ថំ អារោចេសិ. តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ន ខោ ភិក្ខុ ឥទានេវ, បុព្ពេបេស ចណ្ឌោ ផរុសោ សាហសិកោ, ឥទានិ បន តេន ត្វំ កិលមិតោ, បុព្ពេបេស បណ្ឌិតេ កិលមេសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ទីឃមទ្ធានំ ហិមវន្តេ ផលាផលេន យាបេត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ពារាណសិំ បត្វា រាជុយ្យានេ វសិត្វា បុនទិវសេ នគរំ ភិក្ខាយ បាវិសិ. អថ នំ រាជង្គណប្បត្តំ រាជា ទិស្វា តស្ស ឥរិយាបថេ បសីទិត្វា អន្តេបុរំ អានេត្វា ភោជេត្វា បដិញ្ញំ គហេត្វា រាជុយ្យានេ វសាបេសិ, ទេវសិកំ ឧបដ្ឋានំ អគមាសិ. តមេនំ ពោធិសត្តោ ‘‘រញ្ញា នាម, មហារាជ, ចត្តារិ អគតិគមនានិ វជ្ជេត្វា អប្បមត្តេន ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បន្នេន ហុត្វា ធម្មេន រជ្ជំ ការេតព្ព’’ន្តិ វត្វា ទេវសិកំ ឱវទន្តោ –

១. ‘‘មាសុ កុជ្ឈ ភូមិបតិ, មាសុ កុជ្ឈ រថេសភ;

កុទ្ធំ អប្បដិកុជ្ឈន្តោ, រាជា រដ្ឋស្ស បូជិតោ.

២. ‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, និន្នេ វា យទិ វា ថលេ;

សព្ពត្ថ អនុសាសាមិ, មាសុ កុជ្ឈ រថេសភា’’តិ. – ទ្វេ គាថា អភាសិ;

តត្ថ រដ្ឋស្ស បូជិតោតិ ឯវរូបោ រាជា រដ្ឋស្ស បូជនីយោ ហោតីតិ អត្ថោ. សព្ពត្ថ អនុសាសាមីតិ ឯតេសុ គាមាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ វសន្តោបាហំ មហារាជ, ឥមាយ ឯវ អនុសិដ្ឋិយា តមនុសាសាមិ, ឯតេសុ វា គាមាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ ឯកស្មិម្បិ ឯកសត្តេបិ អនុសាសាមិ. មាសុ កុជ្ឈ រថេសភាតិ ឯវមេវាហំ តំ អនុសាសាមិ, រញ្ញា នាម កុជ្ឈតុំ ន វដ្ដតិ. កិំការណា? រាជានោ នាម វាចាវុធា, តេសំ កុទ្ធានំ វចនមត្តេនេវ ពហូ ជីវិតក្ខយំ បាបុណន្តីតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ រញ្ញោ អាគតាគតទិវសេ ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ. រាជា អនុសិដ្ឋិយា បសន្នចិត្តោ មហាសត្តស្ស សតសហស្សុដ្ឋានកំ ឯកំ គាមវរំ អទាសិ, ពោធិសត្តោ បដិក្ខិបិ. ឥតិ សោ តត្ថេវ ទ្វាទសសំវច្ឆរំ វសិត្វា ‘‘អតិចិរំ និវុត្ថោម្ហិ, ជនបទចារិកំ តាវ ចរិត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ រញ្ញោ អកថេត្វាវ ឧយ្យានបាលំ អាមន្តេត្វា ‘‘តាត, ឧក្កណ្ឋិតរូបោស្មិ, ជនបទំ ចរិត្វា អាគមិស្សាមិ, ត្វំ រញ្ញោ កថេយ្យាសី’’តិ វត្វា បក្កន្តោ គង្គាយ នាវាតិត្ថំ បាបុណិ. តត្ថ អវារិយបិតា នាម នាវិកោ អហោសិ. សោ ពាលោ នេវ គុណវន្តានំ គុណំ ជានាតិ, ន អត្តនោ អាយាបាយំ ជានាតិ, សោ គង្គំ តរិតុកាមំ ជនំ បឋមំ តារេត្វា បច្ឆា វេតនំ យាចតិ, វេតនំ អទេន្តេហិ សទ្ធិំ កលហំ ករោន្តោ អក្កោសប្បហារេយេវ ពហូ លភតិ, អប្បំ លាភំ, ឯវរូបោ អន្ធពាលោ. តំ សន្ធាយ សត្ថា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា តតិយំ គាថមាហ –

៣. ‘‘អវារិយបិតា នាម, អហុ គង្គាយ នាវិកោ;

បុព្ពេ ជនំ តារេត្វាន, បច្ឆា យាចតិ វេតនំ;

តេនស្ស ភណ្ឌនំ ហោតិ, ន ច ភោគេហិ វឌ្ឍតី’’តិ.

តត្ថ អវារិយបិតា នាមាតិ អវារិយា នាម តស្ស ធីតា, តស្សា វសេន អវារិយបិតា នាម ជាតោ. តេនស្ស ភណ្ឌនន្តិ តេន ការណេន, តេន វា បច្ឆា យាចិយមានេន ជនេន សទ្ធិំ តស្ស ភណ្ឌនំ ហោតិ.

ពោធិសត្តោ តំ នាវិកំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អាវុសោ, បរតីរំ មំ នេហី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា សោ អាហ ‘‘សមណ, កិំ មេ នាវាវេតនំ ទស្សសី’’តិ? ‘‘អាវុសោ, អហំ ភោគវឌ្ឍិំ អត្ថវឌ្ឍិំ ធម្មវឌ្ឍិំ នាម តេ កថេស្សាមី’’តិ. តំ សុត្វា នាវិកោ ‘‘ធុវំ ឯស មយ្ហំ កិញ្ចិ ទស្សតី’’តិ តំ បរតីរំ នេត្វា ‘‘ទេហិ មេ នាវាយ វេតន’’ន្តិ អាហ. សោ តស្ស ‘‘សាធុ, អាវុសោ’’តិ បឋមំ ភោគវឌ្ឍិំ កថេន្តោ –

៤. ‘‘អតិណ្ណំយេវ យាចស្សុ, អបារំ តាត នាវិក;

អញ្ញោ ហិ តិណ្ណស្ស មនោ, អញ្ញោ ហោតិ បារេសិនោ’’តិ. – គាថមាហ;

តត្ថ អបារន្តិ តាត, នាវិក បរតីរំ អតិណ្ណមេវ ជនំ ឱរិមតីរេ ឋិតញ្ញេវ វេតនំ យាចស្សុ, តតោ លទ្ធញ្ច គហេត្វា គុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា បច្ឆា មនុស្សេ បរតីរំ នេយ្យាសិ, ឯវំ តេ ភោគវឌ្ឍិ ភវិស្សតិ. អញ្ញោ ហិ តិណ្ណស្ស មនោតិ តាត នាវិក, បរតីរំ គតស្ស អញ្ញោ មនោ ភវតិ, អទត្វាវ គន្តុកាមោ ហោតិ. យោ បនេស បារេសី នាម បរតីរំ ឯសតិ, បរតីរំ គន្តុកាមោ ហោតិ, សោ អតិរេកម្បិ ទត្វា គន្តុកាមោ ហោតិ, ឥតិ បារេសិនោ អញ្ញោ មនោ ហោតិ, តស្មា ត្វំ អតិណ្ណមេវ យាចេយ្យាសិ, អយំ តាវ តេ ភោគានំ វឌ្ឍិ នាមាតិ.

តំ សុត្វា នាវិកោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ តាវ មេ ឱវាទោ ភវិស្សតិ, ឥទានិ បនេស អញ្ញំ កិញ្ចិ មយ្ហំ ទស្សតី’’តិ. អថ នំ ពោធិសត្តោ ‘‘អយំ តាវ តេ, អាវុសោ, ភោគវឌ្ឍិ, ឥទានិ អត្ថធម្មវឌ្ឍិំ សុណាហី’’តិ វត្វា ឱវទន្តោ –

៥. ‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, និន្នេ វា យទិ វា ថលេ;

សព្ពត្ថ អនុសាសាមិ, មាសុ កុជ្ឈិត្ថ នាវិកា’’តិ. – គាថមាហ;

ឥតិស្ស ឥមាយ គាថាយ អត្ថធម្មវឌ្ឍិំ កថេត្វា ‘‘អយំ តេ អត្ថវឌ្ឍិ ច ធម្មវឌ្ឍិ ចា’’តិ អាហ. សោ បន ទន្ធបុរិសោ តំ ឱវាទំ ន កិញ្ចិ មញ្ញមានោ ‘‘ឥទំ, សមណ, តយា មយ្ហំ ទិន្នំ នាវាវេតន’’ន្តិ អាហ. ‘‘អាមាវុសោ’’តិ. ‘‘មយ្ហំ ឥមិនា កម្មំ នត្ថិ, អញ្ញំ មេ ទេហី’’តិ. ‘‘អាវុសោ, ឥទំ ឋបេត្វា មយ្ហំ អញ្ញំ នត្ថី’’តិ. ‘‘អថ ត្វំ កស្មា មម នាវំ អារុឡ្ហោសី’’តិ តាបសំ គង្គាតីរេ បាតេត្វា ឧរេ និសីទិត្វា មុខមេវស្ស បោថេសិ.

សត្ថា ‘‘ឥតិ សោ, ភិក្ខវេ, តាបសោ យំ ឱវាទំ ទត្វា រញ្ញោ សន្តិកា គាមវរំ លភិ, តមេវ ឱវាទំ អន្ធពាលស្ស នាវិកស្ស កថេត្វា មុខបោថនំ បាបុណិ, តស្មា ឱវាទំ ទេន្តេន យុត្តជនស្សេវ ទាតព្ពោ, ន អយុត្តជនស្សា’’តិ វត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា តទនន្តរំ គាថមាហ –

៦. ‘‘យាយេវានុសាសនិយា, រាជា គាមវរំ អទា;

តាយេវានុសាសនិយា, នាវិកោ បហរី មុខ’’ន្តិ.

តស្ស តំ បហរន្តស្សេវ ភរិយា ភត្តំ គហេត្វា អាគតា បាបបុរិសំ ទិស្វា ‘‘សាមិ, អយំ តាបសោ នាម រាជកុលូបកោ, មា បហរី’’តិ អាហ. សោ កុជ្ឈិត្វា ‘‘ត្វំ មេ ឥមំ កូដតាបសំ បហរិតុំ ន ទេសី’’តិ ឧដ្ឋាយ តំ បហរិត្វា បាតេសិ. អថ ភត្តបាតិ បតិត្វា ភិជ្ជិ, តស្សា ច បន គរុគព្ភាយ គព្ភោ ភូមិយំ បតិ. អថ នំ មនុស្សា សម្បរិវារេត្វា ‘‘បុរិសឃាតកចោរោ’’តិ គហេត្វា ពន្ធិត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. រាជា វិនិច្ឆិនិត្វា តស្ស រាជាណំ ការេសិ. សត្ថា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា តមត្ថំ បកាសេន្តោ ឱសានគាថមាហ –

៧. ‘‘ភត្តំ ភិន្នំ ហតា ភរិយា, គព្ភោ ច បតិតោ ឆមា;

មិគោវ ជាតរូបេន, ន តេនត្ថំ អពន្ធិ សូ’’តិ.

តត្ថ ភត្តំ ភិន្នន្តិ ភត្តបាតិ ភិន្នា. ហតាតិ បហតា. ឆមាតិ ភូមិយំ. មិគោវ ជាតរូបេនាតិ យថា មិគោ សុវណ្ណំ វា ហិរញ្ញំ វា មុត្តាមណិអាទីនិ វា មទ្ទិត្វា គច្ឆន្តោបិ អត្ថរិត្វា និបជ្ជន្តោបិ តេន ជាតរូបេន អត្តនោ អត្ថំ វឌ្ឍេតុំ និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតិ, ឯវមេវ សោ អន្ធពាលោ បណ្ឌិតេហិ ទិន្នំ ឱវាទំ សុត្វាបិ អត្តនោ អត្ថំ វឌ្ឍេតុំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខីតិ វុត្តំ ហោតិ. អពន្ធិ សូតិ ឯត្ថ អពន្ធិ សោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ស-ឱឥតិ ឥមេសំ បទានញ្ហិ សូតិ សន្ធិ ហោតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តទា នាវិកោ ឥទានិ នាវិកោវ អហោសិ, រាជា អានន្ទោ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

អវារិយជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៣៧៧] ២. សេតកេតុជាតកវណ្ណនា

មា តាត កុជ្ឈិ ន ហិ សាធុ កោធោតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កុហកភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ, បច្ចុប្បន្នវត្ថុ ឧទ្ទាលជាតកេ (ជា. ១.១៤.៦២ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិយំ ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ ហុត្វា បញ្ចសតេ មាណវេ មន្តេ វាចេសិ. តេសំ ជេដ្ឋកោ សេតកេតុ នាម ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តមាណវោ, តស្ស ជាតិំ និស្សាយ មហន្តោ មានោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ អញ្ញេហិ មាណវេហិ សទ្ធិំ នគរា និក្ខមន្តោ នគរំ បវិសន្តំ ឯកំ ចណ្ឌាលំ ទិស្វា ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ចណ្ឌាលោហមស្មី’’តិ វុត្តេ តស្ស សរីរំ បហរិត្វា អាគតវាតស្ស អត្តនោ សរីរេ ផុសនភយេន ‘‘នស្ស, ចណ្ឌាល, កាឡកណ្ណី, អធោវាតំ យាហី’’តិ វត្វា វេគេន តស្ស ឧបរិវាតំ អគមាសិ. ចណ្ឌាលោ សីឃតរំ គន្ត្វា តស្ស ឧបរិវាតេ អដ្ឋាសិ. អថ នំ សោ ‘‘នស្ស កាឡកណ្ណី’’តិ សុដ្ឋុតរំ អក្កោសិ បរិភាសិ. តំ សុត្វា ចណ្ឌាលោ ‘‘ត្វំ កោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ព្រាហ្មណមាណវោហមស្មី’’តិ. ‘‘ព្រាហ្មណោ ហោតុ, មយា បន បុដ្ឋបញ្ហំ កថេតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ. ‘‘អាម, សក្ខិស្សាមី’’តិ. ‘‘សចេ ន សក្កោសិ, បាទន្តរេន តំ គមេមី’’តិ. សោ អត្តានំ តក្កេត្វា ‘‘គមេហី’’តិ អាហ.

ចណ្ឌាលបុត្តោ តស្ស កថំ បរិសំ គាហាបេត្វា ‘‘មាណវ, ទិសា នាម កតរា’’តិ បញ្ហំ បុច្ឆិ. ‘‘ទិសា នាម បុរត្ថិមាទយោ ចតស្សោ ទិសា’’តិ. ចណ្ឌាលោ ‘‘នាហំ តំ ឯតំ ទិសំ បុច្ឆាមិ, ត្វំ ឯត្តកម្បិ អជានន្តោ មម សរីរេ បហដវាតំ ជិគុច្ឆសី’’តិ តំ ខន្ធដ្ឋិកេ គហេត្វា ឱនមេត្វា អត្តនោ បាទន្តរេន គមេសិ. មាណវា តំ បវត្តិំ អាចរិយស្ស អាចិក្ខិំសុ. តំ សុត្វា អាចរិយោ ‘‘សច្ចំ កិរ, តាត, សេតកេតុ ចណ្ឌាលេនាសិ បាទន្តរេន គមិតោ’’តិ? ‘‘អាម, អាចរិយ, សោ មំ ចណ្ឌាលទាសិបុត្តោ ទិសាមត្តម្បិ ន ជានាសី’’តិ អត្តនោ បាទន្តរេន គមេសិ, ឥទានិ ទិស្វា កត្តព្ពំ អស្ស ជានិស្សាមីតិ កុទ្ធោ ចណ្ឌាលបុត្តំ អក្កោសិ បរិភាសិ. អថ នំ អាចរិយោ ‘តាត, សេតកេតុ មា តស្ស កុជ្ឈិ, បណ្ឌិតោ ចណ្ឌាលទាសិបុត្តោ, ន សោ តំ ឯតំ ទិសំ បុច្ឆតិ, អញ្ញំ ទិសំ បុច្ឆិ, តយា បន ទិដ្ឋសុតវិញ្ញាតតោ អទិដ្ឋាសុតាវិញ្ញាតមេវ ពហុតរ’’ន្តិ ឱវទន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

៨. ‘‘មា តាត កុជ្ឈិ ន ហិ សាធុ កោធោ, ពហុម្បិ តេ អទិដ្ឋមស្សុតញ្ច;

មាតា បិតា ទិសតា សេតកេតុ, អាចរិយមាហុ ទិសតំ បសត្ថា.

៩. ‘‘អគារិនោ អន្នទបានវត្ថទា, អវ្ហាយិកា តម្បិ ទិសំ វទន្តិ;

ឯសា ទិសា បរមា សេតកេតុ, យំ បត្វា ទុក្ខី សុខិនោ ភវន្តី’’តិ.

តត្ថ ន ហិ សាធុ កោធោតិ កោធោ នាម ឧប្បជ្ជមានោ សុភាសិតទុព្ភាសិតំ អត្ថានត្ថំ ហិតាហិតំ ជានិតុំ ន ទេតីតិ ន សាធុ ន លទ្ធកោ. ពហុម្បិ តេ អទិដ្ឋន្តិ តយា ចក្ខុនា អទិដ្ឋំ សោតេន ច អស្សុតមេវ ពហុតរំ. ទិសតាតិ ទិសា. មាតាបិតរោ បុត្តានំ បុរិមតរំ ឧប្បន្នត្តា បុរត្ថិមទិសា នាម ជាតាតិ វទតិ. អាចរិយមាហុ ទិសតំ បសត្ថាតិ អាចរិយា បន ទក្ខិណេយ្យត្តា ទិសតំ បសត្ថា ទក្ខិណា ទិសាតិ ពុទ្ធាទយោ អរិយា អាហុ កថេន្តិ ទីបេន្តិ.

អគារិនោតិ គហដ្ឋា. អន្នទបានវត្ថទាតិ អន្នទា, បានទា, វត្ថទា ច. អវ្ហាយិកាតិ ‘‘ឯថ ទេយ្យធម្មំ បដិគ្គណ្ហថា’’តិ បក្កោសនកា. តម្បិ ទិសំ វទន្តីតិ តម្បិ ពុទ្ធាទយោ អរិយា ឯកំ ទិសំ វទន្តិ. ឥមិនា ចតុបច្ចយទាយកា គហដ្ឋា បច្ចយេ អបទិសិត្វា ធម្មិកសមណព្រាហ្មណេហិ ឧបគន្តព្ពត្តា ឯកា ទិសា នាមាតិ ទីបេតិ. អបរោ នយោ – យេ ឯតេ អគារិនោ អន្នបានវត្ថទា, តេសំ ឆកាមសគ្គសម្បត្តិទាយកដ្ឋេន ឧបរូបរិ អវ្ហាយនតោ យេ អវ្ហាយិកា ធម្មិកសមណព្រាហ្មណា, តម្បិ ទិសំ វទន្តិ, ពុទ្ធាទយោ អរិយា ឧបរិមទិសំ នាម វទន្តីតិ ទីបេតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘មាតា បិតា ទិសា បុព្ពា, អាចរិយា ទក្ខិណា ទិសា;

បុត្តទារា ទិសា បច្ឆា, មិត្តាមច្ចា ច ឧត្តរា.

‘‘ទាសកម្មករា ហេដ្ឋា, ឧទ្ធំ សមណព្រាហ្មណា;

ឯតា ទិសា នមស្សេយ្យ, អលមត្តោ កុលេ គិហី’’តិ. (ទី. និ. ៣.២៧៣);

ឯសា ទិសាតិ ឥទំ បន និព្ពានំ សន្ធាយ វុត្តំ. ជាតិអាទិនា ហិ នានប្បការេន ទុក្ខេន ទុក្ខិតា សត្តា យំ បត្វា និទ្ទុក្ខា សុខិនោ ភវន្តិ, ឯសា ឯវ ច សត្តេហិ អគតបុព្ពា ទិសា នាម. តេនេវ ច និព្ពានំ ‘‘បរមា’’តិ អាហ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សមតិត្តិកំ អនវសេសកំ, តេលបត្តំ យថា បរិហរេយ្យ;

ឯវំ សចិត្តមនុរក្ខេ, បត្ថយានោ ទិសំ អគតបុព្ព’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៩៦);

ឯវំ មហាសត្តោ មាណវស្ស ទិសា កថេសិ. សោ បន ‘‘ចណ្ឌាលេនម្ហិ បាទន្តរេន គមិតោ’’តិ តស្មិំ ឋានេ អវសិត្វា តក្កសិលំ គន្ត្វា ទិសាបាមោក្ខាចរិយស្ស សន្តិកេ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា អាចរិយេន អនុញ្ញាតោ តក្កសិលតោ និក្ខមិត្វា សព្ពសមយសិប្បំ សិក្ខន្តោ វិចរិ. សោ ឯកំ បច្ចន្តគាមំ បត្វា តំ និស្សាយ វសន្តេ បញ្ចសតេ តាបសេ ទិស្វា តេសំ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា យំ តេ ជានន្តិ សិប្បមន្តចរណំ, តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា គណសត្ថា ហុត្វា តេហិ បរិវារិតោ ពារាណសិំ គន្ត្វា បុនទិវសេ ភិក្ខំ ចរន្តោ រាជង្គណំ អគមាសិ. រាជា តាបសានំ ឥរិយាបថេ បសីទិត្វា អន្តោនិវេសនេ ភោជេត្វា តេ អត្តនោ ឧយ្យានេ វសាបេសិ. សោ ឯកទិវសំ តាបសេ បរិវិសិត្វា ‘‘អជ្ជ សាយន្ហេ ឧយ្យានំ គន្ត្វា អយ្យេ វន្ទិស្សាមី’’តិ អាហ.

សេតកេតុ ឧយ្យានំ គន្ត្វា តាបសេ សន្និបាតេត្វា ‘‘មារិសា, អជ្ជ រាជា អាគមិស្សតិ, រាជានោ ច នាម សកិំ អារាធេត្វា យាវតាយុកំ សុខំ ជីវិតុំ សក្កា, អជ្ជ ឯកច្ចេ វគ្គុលិវតំ ចរថ, ឯកច្ចេ កណ្ដកសេយ្យំ កប្បេថ, ឯកច្ចេ បញ្ចាតបំ តប្បេថ, ឯកច្ចេ ឧក្កុដិកប្បធានមនុយុញ្ជថ, ឯកច្ចេ ឧទកោរោហណកម្មំ ករោថ, ឯកច្ចេ មន្តេ សជ្ឈាយថា’’តិ វិចារេត្វា សយំ បក្កសាលទ្វារេ អបស្សយបីឋកេ និសីទិត្វា បញ្ចវណ្ណរង្គសមុជ្ជលវាសនំ ឯកំ បោត្ថកំ វិចិត្រវណ្ណេ អាធារកេ ឋបេត្វា សុសិក្ខិតេហិ ចតូហិ បញ្ចហិ មាណវេហិ បុច្ឆិតេ បុច្ឆិតេ បញ្ហេ កថេសិ. តស្មិំ ខណេ រាជា អាគន្ត្វា តេ មិច្ឆាតបំ ករោន្តេ ទិស្វា តុដ្ឋោ សេតកេតុំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ បុរោហិតេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ តតិយំ គាថមាហ –

១០. ‘‘ខរាជិនា ជដិលា បង្កទន្តា, ទុម្មក្ខរូបា យេមេ ជប្បន្តិ មន្តេ;

កច្ចិ នុ តេ មានុសកេ បយោគេ, ឥទំ វិទូ បរិមុត្តា អបាយា’’តិ.

តត្ថ ខរាជិនាតិ សខុរេហិ អជិនចម្មេហិ សមន្នាគតា. បង្កទន្តាតិ ទន្តកដ្ឋស្ស អខាទនេន មលគ្គហិតទន្តា. ទុម្មក្ខរូបាតិ អនញ្ជិតាមណ្ឌិតលូខនិវាសនបារុបនា មាលាគន្ធវិលេបនវជ្ជិតា, កិលិដ្ឋរូបាតិ វុត្តំ ហោតិ. យេមេ ជប្បន្តីតិ យេ ឥមេ មន្តេ សជ្ឈាយន្តិ. មានុសកេ បយោគេតិ មនុស្សេហិ កត្តព្ពបយោគេ ឋិតា. ឥទំ វិទូ បរិមុត្តា អបាយាតិ ឥមស្មិំ បយោគេ ឋត្វា ឥមំ លោកំ វិទិត្វា បាកដំ កត្វា ‘‘កច្ចិ ឯតេ ឥសយោ ចតូហិ អបាយេហិ មុត្តា’’តិ បុច្ឆតិ.

តំ សុត្វា បុរោហិតោ ចតុត្ថំ គាថមាហ –

១១. ‘‘បាបានិ កម្មានិ ករិត្វ រាជ, ពហុស្សុតោ ចេ ន ចរេយ្យ ធម្មំ;

សហស្សវេទោបិ ន តំ បដិច្ច, ទុក្ខា បមុញ្ចេ ចរណំ អបត្វា’’តិ.

តត្ថ ករិត្វាតិ កត្វា. ចរណន្តិ សហ សីលេន អដ្ឋ សមាបត្តិយោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ. មហារាជ, ‘‘អហំ ពហុស្សុតោម្ហី’’តិ សហស្សវេទោបិ ចេ តិវិធំ សុចរិតធម្មំ ន ចរេយ្យ, បាបានេវ ករេយ្យ, សោ តានិ បាបានិ កម្មានិ កត្វា តំ ពាហុសច្ចំ បដិច្ច សីលសមាបត្តិសង្ខាតំ ចរណំ អប្បត្វា ទុក្ខា ន បមុញ្ចេ, អបាយទុក្ខតោ ន មុច្ចតេវាតិ.

តំ សុត្វា រាជា តាបសេសុ បសាទំ ហរិ. តតោ សេតកេតុ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមស្ស រញ្ញោ តាបសេសុ បសាទោ ឧទបាទិ, តំ បនេស បុរោហិតោ វាសិយា បហរិត្វា វិយ ឆិន្ទិ, មយា ឯតេន សទ្ធិំ កថេតុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ តេន សទ្ធិំ កថេន្តោ បញ្ចមំ គាថមាហ –

១២. ‘‘សហស្សវេទោបិ ន តំ បដិច្ច, ទុក្ខា បមុញ្ចេ ចរណំ អបត្វា;

មញ្ញាមិ វេទា អផលា ភវន្តិ, សសំយមំ ចរណមេវ សច្ច’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – សចេ សហស្សវេទោបិ តំ ពាហុសច្ចំ បដិច្ច ចរណំ អប្បត្វា អត្តានំ ទុក្ខា ន បមុញ្ចេ, ឯវំ សន្តេ អហំ មញ្ញាមិ ‘‘តយោ វេទា អផលា ហោន្តិ, សសីលំ សមាបត្តិចរណមេវ សច្ចំ ហោតី’’តិ.

តំ សុត្វា បុរោហិតោ ឆដ្ឋំ គាថមាហ –

១៣. ‘‘ន ហេវ វេទា អផលា ភវន្តិ, សសំយមំ ចរណមេវ សច្ចំ;

កិត្តិញ្ហិ បប្បោតិ អធិច្ច វេទេ, សន្តិំ បុណេតិ ចរណេន ទន្តោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – តយោ វេទា អផលា ន ភវន្តិ, សសំយមំ ចរណមេវ សច្ចំ សេយ្យំ ឧត្តមំ បវរំ ន ហេវ ហោតិ. កិំការណា? កិត្តិញ្ហិ បប្បោតិ អធិច្ច វេទេតិ តយោ វេទេ អធិច្ច ទិដ្ឋធម្មេ កិត្តិមត្តំ យសមត្តំ លាភមត្តំ លភតិ, ឥតោ បរំ អញ្ញំ នត្ថិ, តស្មា ន តេ អផលា. សន្តិំ បុណេតិ ចរណេន ទន្តោតិ សីលេ បតិដ្ឋាយ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា សមាបត្តិបទដ្ឋានំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ អច្ចន្តំ សន្តំ និព្ពានំ នាម តំ ឯតិ បាបុណាតិ.

ឥតិ បុរោហិតោ សេតកេតុនោ វាទំ ភិន្ទិត្វា តេ សព្ពេ គិហី ការេត្វា ផលកាវុធានិ គាហាបេត្វា មហន្តតរកេ កត្វា រញ្ញោ ឧបដ្ឋាកេ ការេសិ. អយំ កិរ មហន្តតរកានំ វំសោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សេតកេតុ កុហកភិក្ខុ អហោសិ, ចណ្ឌាលោ សារិបុត្តោ, រាជា អានន្ទោ, បុរោហិតោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សេតកេតុជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៣៧៨] ៣. ទរីមុខជាតកវណ្ណនា

បង្កោ ច កាមាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មហាភិនិក្ខមនំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ ហេដ្ឋា កថិតមេវ.

អតីតេ រាជគហនគរេ មគធរាជា នាម រជ្ជំ ការេសិ. តទា ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ, ព្រហ្មទត្តកុមារោតិស្ស នាមំ អកំសុ. តស្ស ជាតទិវសេយេវ បុរោហិតស្សបិ បុត្តោ ជាយិ, តស្ស មុខំ អតិវិយ សោភតិ, តេនស្ស ទរីមុខោតិ នាមំ អកំសុ. តេ ឧភោបិ រាជកុលេយេវ សំវឌ្ឍា អញ្ញមញ្ញំ បិយសហាយា ហុត្វា សោឡសវស្សកាលេ តក្កសិលំ គន្ត្វា សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ‘‘សព្ពសមយសិប្បញ្ច សិក្ខិស្សាម, ទេសចារិត្តញ្ច ជានិស្សាមា’’តិ គាមនិគមាទីសុ ចរន្តា ពារាណសិំ បត្វា ទេវកុលេ វសិត្វា បុនទិវសេ ពារាណសិំ ភិក្ខាយ បវិសិំសុ. តត្ថ ឯកស្មិំ កុលេ ‘‘ព្រាហ្មណេ ភោជេត្វា វាចនកំ ទស្សាមា’’តិ បាយាសំ បចិត្វា អាសនានិ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ. មនុស្សា តេ ឧភោបិ ភិក្ខាយ ចរន្តេ ទិស្វា ‘‘ព្រាហ្មណា អាគតា’’តិ គេហំ បវេសេត្វា មហាសត្តស្ស អាសនេ សុទ្ធវត្ថំ បញ្ញាបេសុំ, ទរីមុខស្ស អាសនេ រត្តកម្ពលំ. ទរីមុខោ តំ និមិត្តំ ទិស្វា ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ សហាយោ ពារាណសិរាជា ភវិស្សតិ, អហំ សេនាបតី’’តិ អញ្ញាសិ. តេ តត្ថ ភុញ្ជិត្វា វាចនកំ គហេត្វា មង្គលំ វត្វា និក្ខម្ម តំ រាជុយ្យានំ អគមំសុ. តត្ថ មហាសត្តោ មង្គលសិលាបដ្ដេ និបជ្ជិ, ទរីមុខោ បនស្ស បាទេ បរិមជ្ជន្តោ និសីទិ.

តទា ពារាណសិរញ្ញោ មតស្ស សត្តមោ ទិវសោ ហោតិ. បុរោហិតោ រញ្ញោ សរីរកិច្ចំ កត្វា អបុត្តកេ រជ្ជេ សត្តមេ ទិវសេ ផុស្សរថំ វិស្សជ្ជេសិ. ផុស្សរថវិស្សជ្ជនកិច្ចំ មហាជនកជាតកេ (ជា. ២.២២.១២៣ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. ផុស្សរថោ នគរា និក្ខមិត្វា ចតុរង្គិនិយា សេនាយ បរិវុតោ អនេកសតេហិ តូរិយេហិ វជ្ជមានេហិ ឧយ្យានទ្វារំ បាបុណិ. ទរីមុខោ តូរិយសទ្ទំ សុត្វា ‘‘សហាយស្ស មេ ផុស្សរថោ អាគច្ឆតិ, អជ្ជេវេស រាជា ហុត្វា មយ្ហំ សេនាបតិដ្ឋានំ ទស្សតិ, កោ មេ ឃរាវាសេនត្ថោ, និក្ខមិត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ ពោធិសត្តំ អនាមន្តេត្វាវ ឯកមន្តំ គន្ត្វា បដិច្ឆន្នេ អដ្ឋាសិ. បុរោហិតោ ឧយ្យានទ្វារេ រថំ ឋបេត្វា ឧយ្យានំ បវិដ្ឋោ ពោធិសត្តំ មង្គលសិលាបដ្ដេ និបន្នំ ទិស្វា បាទេសុ លក្ខណានិ ឱលោកេត្វា ‘‘អយំ បុញ្ញវា សត្តោ ទ្វិសហស្សទីបបរិវារានំ ចតុន្នម្បិ មហាទីបានំ រជ្ជំ ការេតុំ សមត្ថោ, ធិតិ បនស្ស កីទិសា’’តិ សព្ពតូរិយានិ បគ្គណ្ហាបេសិ. ពោធិសត្តោ បពុជ្ឈិត្វា មុខតោ សាដកំ អបនេត្វា មហាជនំ ឱលោកេត្វា បុន សាដកេន មុខំ បដិច្ឆាទេត្វា ថោកំ និបជ្ជិត្វា បស្សទ្ធទរថោ ឧដ្ឋាយ សិលាបដ្ដេ បល្លង្កេន និសីទិ. បុរោហិតោ ជាណុកេន បតិដ្ឋាយ ‘‘ទេវ, រជ្ជំ តុម្ហាកំ បាបុណាតី’’តិ អាហ. ‘‘អបុត្តកំ ភណេ រជ្ជ’’ន្តិ. ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘តេន ហិ សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. តេ តស្ស ឧយ្យានេយេវ អភិសេកំ អកំសុ. សោ យសមហន្តតាយ ទរីមុខំ អសរិត្វាវ រថំ អភិរុយ្ហ មហាជនបរិវុតោ នគរំ បវិសិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា រាជទ្វារេ ឋិតោវ អមច្ចានំ ឋានន្តរានិ វិចារេត្វា បាសាទំ អភិរុហិ.

តស្មិំ ខណេ ទរីមុខោ ‘‘សុញ្ញំ ទានិ ឧយ្យាន’’ន្តិ អាគន្ត្វា មង្គលសិលាយ និសីទិ, អថស្ស បុរតោ បណ្ឌុបលាសំ បតិ. សោ តស្មិំយេវ បណ្ឌុបលាសេ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា តិលក្ខណំ សម្មសិត្វា បថវិំ ឧន្នាទេន្តោ បច្ចេកពោធិំ និព្ពត្តេសិ. តស្ស តង្ខណញ្ញេវ គិហិលិង្គំ អន្តរធាយិ, ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ អាកាសតោ ឱតរិត្វា សរីរេ បដិមុញ្ចិ. តាវទេវ អដ្ឋបរិក្ខារធរោ ឥរិយាបថសម្បន្នោ វស្សសដ្ឋិកត្ថេរោ វិយ ហុត្វា ឥទ្ធិយា អាកាសេ ឧប្បតិត្វា ហិមវន្តបទេសេ នន្ទមូលកបព្ភារំ អគមាសិ. ពោធិសត្តោបិ ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ, យសមហន្តតាយ បន យសេន បមត្តោ ហុត្វា ចត្តាលីស វស្សានិ ទរីមុខំ ន សរិ, ចត្តាលីសេ បន សំវច្ឆរេ អតីតេ តំ សរិត្វា ‘‘មយ្ហំ សហាយោ ទរីមុខោ នាម អត្ថិ, កហំ នុ ខោ សោ’’តិ តំ ទដ្ឋុកាមោ អហោសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ អន្តេបុរេបិ បរិសមជ្ឈេបិ ‘‘កហំ នុ ខោ មយ្ហំ សហាយោ ទរីមុខោ, យោ មេ តស្ស វសនដ្ឋានំ កថេតិ, មហន្តមស្ស យសំ ទស្សាមី’’តិ វទតិ. ឯវំ តស្ស បុនប្បុនំ តំ សរន្តស្សេវ អញ្ញានិ ទស សំវច្ឆរានិ អតិក្កន្តានិ.

ទរីមុខបច្ចេកពុទ្ធោបិ បញ្ញាសវស្សច្ចយេន អាវជ្ជេន្តោ ‘‘មំ ខោ សហាយោ សរតី’’តិ ញត្វា ‘‘ឥទានិ សោ មហល្លកោ បុត្តធីតាទីហិ វុទ្ធិប្បត្តោ, គន្ត្វា ធម្មំ កថេត្វា បព្ពាជេស្សាមិ ន’’ន្តិ ឥទ្ធិយា អាកាសេន អាគន្ត្វា ឧយ្យានេ ឱតរិត្វា សុវណ្ណបដិមា វិយ សិលាបដ្ដេ និសីទិ. ឧយ្យានបាលោ តំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, កុតោ តុម្ហេ ឯថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘នន្ទមូលកបព្ភារតោ’’តិ. ‘‘កេ នាម តុម្ហេ’’តិ? ‘‘ទរីមុខបច្ចេកពុទ្ធោ នាមាហំ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ រាជានំ ជានាថា’’តិ? ‘‘អាម ជានាមិ, គិហិកាលេ នោ សហាយោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, រាជា តុម្ហេ ទដ្ឋុកាមោ, កថេស្សាមិ តស្ស តុម្ហាកំ អាគតភាវ’’ន្តិ. ‘‘គច្ឆ កថេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា តុរិតតុរិតោវ គន្ត្វា តស្ស សិលាបដ្ដេ និសិន្នភាវំ រញ្ញោ កថេសិ. រាជា ‘‘អាគតោ កិរ មេ សហាយោ, បស្សិស្សាមិ ន’’ន្តិ រថំ អារុយ្ហ មហន្តេន បរិវារេន ឧយ្យានំ គន្ត្វា បច្ចេកពុទ្ធំ វន្ទិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ នំ បច្ចេកពុទ្ធោ ‘‘កិំ, ព្រហ្មទត្ត, ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ, អគតិគមនំ ន គច្ឆសិ, ធនត្ថាយ លោកំ ន បីឡេសិ, ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោសី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘ព្រហ្មទត្ត, មហល្លកោសិ, ឯតរហិ កាមេ បហាយ បព្ពជិតុំ តេ សមយោ’’តិ វត្វា តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៤. ‘‘បង្កោ ច កាមា បលិបោ ច កាមា, ភយញ្ច មេតំ តិមូលំ បវុត្តំ;

រជោ ច ធូមោ ច មយា បកាសិតា, ហិត្វា តុវំ បព្ពជ ព្រហ្មទត្តា’’តិ.

តត្ថ បង្កោតិ ឧទកេ ជាតានិ តិណសេវាលកុមុទគច្ឆាទីនិ អធិប្បេតានិ. យថា ហិ ឧទកំ តរន្តំ តានិ លគ្គាបេន្តិ សជ្ជាបេន្តិ, តថា សំសារសាគរំ តរន្តស្ស យោគាវចរស្ស បញ្ច កាមគុណា សព្ពេ វា បន វត្ថុកាមកិលេសកាមា លគ្គាបនវសេន បង្កោ នាម. ឥមស្មិញ្ហិ បង្កេ អាសត្តា វិសត្តា ទេវាបិ មនុស្សាបិ តិរច្ឆានាបិ កិលមន្តិ រោទន្តិ បរិទេវន្តិ. បលិបោ ច កាមាតិ បលិបោ វុច្ចតិ មហាកទ្ទមោ, យម្ហិ លគ្គា សូករមិគាទយោបិ សីហាបិ វារណាបិ អត្តានំ ឧទ្ធរិត្វា គន្តុំ ន សក្កោន្តិ, វត្ថុកាមកិលេសកាមាបិ តំសរិក្ខតាយ ‘‘បលិបា’’តិ វុត្តា. បញ្ញវន្តោបិ ហិ សត្តា តេសុ កាមេសុ សកិំ លគ្គកាលតោ បដ្ឋាយ តេ កាមេ បទាលេត្វា សីឃំ ឧដ្ឋាយ អកិញ្ចនំ អបលិពោធំ រមណីយំ បព្ពជ្ជំ ឧបគន្តុំ ន សក្កោន្តិ. ភយញ្ច មេតន្តិ ភយញ្ច ឯតំ, ម-ការោ ព្យញ្ជនសន្ធិវសេន វុត្តោ. តិមូលន្តិ តីហិ មូលេហិ បតិដ្ឋិតំ វិយ អចលំ. ពលវភយស្សេតំ នាមំ. បវុត្តន្តិ មហារាជ, ឯតេ កាមា នាម ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកស្ស អត្តានុវាទភយាទិកស្ស ចេវ ទ្វត្តិំសកម្មករណឆនវុតិរោគវសប្បវត្តស្ស ច ភយស្ស បច្ចយដ្ឋេន ពលវភយន្តិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកេហិ ចេវ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តេហិ ច បវុត្តំ កថិតំ, ទីបិតន្តិ អត្ថោ. អថ វា ភយញ្ច មេតន្តិ ភយញ្ច មយា ឯតំ តិមូលំ បវុត្តន្តិ ឯវញ្ចេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោយេវ.

រជោ ច ធូមោ ចាតិ រជធូមសទិសត្តា ‘‘រជោ’’តិ ច ‘‘ធូមោ’’តិ ច មយា បកាសិតា. យថា ហិ សុន្ហាតស្ស សុវិលិត្តាលង្កតស្ស បុរិសស្ស សរីរេ សុខុមរជំ បតិតំ, តំ សរីរំ ទុព្ពណ្ណំ សោភារហិតំ កិលិដ្ឋំ ករោតិ, ឯវមេវ ឥទ្ធិពលេន អាកាសេន អាគន្ត្វា ចន្ទោ វិយ ច សូរិយោ វិយ ច លោកេ បញ្ញាតាបិ សកិំ កាមរជស្ស អន្តោ បតិតកាលតោ បដ្ឋាយ គុណវណ្ណគុណសោភាគុណសុទ្ធីនំ ឧបហតត្តា ទុព្ពណ្ណា សោភារហិតា កិលិដ្ឋាយេវ ហោន្តិ. យថា ច ធូមេន បហដកាលតោ បដ្ឋាយ សុបរិសុទ្ធាបិ ភិត្តិ កាឡវណ្ណា ហោតិ, ឯវំ អតិបរិសុទ្ធញ្ញាណាបិ កាមធូមេន បហដកាលតោ បដ្ឋាយ គុណវិនាសប្បត្តិយា មហាជនមជ្ឈេ កាឡកាវ ហុត្វា បញ្ញាយន្តិ. ឥតិ រជធូមសរិក្ខតាយ ឯតេ កាមា ‘‘រជោ ច ធូមោ ចា’’តិ មយា តុយ្ហំ បកាសិតា, តស្មា ឥមេ កាមេ ហិត្វា តុវំ បព្ពជ ព្រហ្មទត្តាតិ រាជានំ បព្ពជ្ជាយ ឧស្សាហំ ជនេតិ.

តំ សុត្វា រាជា កិលេសេហិ អត្តនោ ពទ្ធភាវំ កថេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៥. ‘‘គធិតោ ច រត្តោ ច អធិមុច្ឆិតោ ច, កាមេស្វហំ ព្រាហ្មណ ភិំសរូបំ;

តំ នុស្សហេ ជីវិកត្ថោ បហាតុំ, កាហាមិ បុញ្ញានិ អនប្បកានី’’តិ.

តត្ថ គធិតោតិ អភិជ្ឈាកាយគន្ថេន ពទ្ធោ. រត្តោតិ បកតិជហាបនេន រាគេន រត្តោ. អធិមុច្ឆិតោតិ អតិវិយ មុច្ឆិតោ. កាមេស្វហន្តិ ទុវិធេសុបិ កាមេសុ អហំ. ព្រាហ្មណាតិ ទរីមុខបច្ចេកពុទ្ធំ អាលបតិ. ភិំសរូបន្តិ ពលវរូបំ. តំ នុស្សហេតិ តំ ទុវិធម្បិ កាមំ ន ឧស្សហាមិ ន សក្កោមិ. ជីវិកត្ថោ បហាតុន្តិ ឥមាយ ជីវិកាយ អត្ថិកោ អហំ តំ កាមំ បហាតុំ ន សក្កោមីតិ វទតិ. កាហាមិ បុញ្ញានីតិ ឥទានិ ទានសីលឧបោសថកម្មសង្ខាតានិ បុញ្ញានិ អនប្បកានិ ពហូនិ ករិស្សាមីតិ.

ឯវំ កិលេសកាមោ នាមេស សកិំ អល្លីនកាលតោ បដ្ឋាយ អបនេតុំ ន សក្កោតិ, យេន សំកិលិដ្ឋចិត្តោ មហាបុរិសោ បច្ចេកពុទ្ធេន បព្ពជ្ជាយ គុណេ កថិតេបិ ‘‘បព្ពជិតុំ ន សក្កោមី’’តិ អាហ. យោយំ ទីបង្ករបាទមូលេ អត្តនិ សម្ភវេន ញាណេន ពុទ្ធករធម្មេ វិចិនន្តោ តតិយំ នេក្ខម្មបារមិំ ទិស្វា –

‘‘ឥមំ ត្វំ តតិយំ តាវ, ទឡ្ហំ កត្វា សមាទិយ;

នេក្ខម្មបារមិតំ គច្ឆ, យទិ ពោធិំ បត្តុមិច្ឆសិ.

‘‘យថា អន្ទុឃរេ បុរិសោ, ចិរវុត្ថោ ទុខដ្ដិតោ;

ន តត្ថ រាគំ ជនេតិ, មុត្តិំយេវ គវេសតិ.

‘‘តថេវ ត្វំ សព្ពភវេ, បស្ស អន្ទុឃរេ វិយ;

នេក្ខម្មាភិមុខោ ហុត្វា, សម្ពោធិំ បាបុណិស្សសី’’តិ. –

ឯវំ នេក្ខម្មេ គុណំ បរិកិត្តេសិ, សោ បច្ចេកពុទ្ធេន បព្ពជ្ជាយ វណ្ណំ វត្វា ‘‘កិលេសេ ឆឌ្ឌេត្វា សមណោ ហោហី’’តិ វុច្ចមានោបិ ‘‘នាហំ កិលេសេ ឆឌ្ឌេត្វា សមណោ ភវិតុំ សក្កោមី’’តិ វទតិ.

ឥមស្មិំ កិរ លោកេ អដ្ឋ ឧម្មត្តកា នាម. តេនាហុ បោរាណា ‘‘អដ្ឋ បុគ្គលា ឧម្មត្តកសញ្ញំ បដិលភន្តិ, កាមុម្មត្តកោ លោភវសំ គតោ, កោធុម្មត្តកោ ទោសវសំ គតោ, ទិដ្ឋុម្មត្តកោ វិបល្លាសវសំ គតោ, មោហុម្មត្តកោ អញ្ញាណវសំ គតោ, យក្ខុម្មត្តកោ យក្ខវសំ គតោ, បិត្តុម្មត្តកោ បិត្តវសំ គតោ, សុរុម្មត្តកោ បានវសំ គតោ, ព្យសនុម្មត្តកោ សោកវសំ គតោ’’តិ. ឥមេសុ អដ្ឋសុ ឧម្មត្តកេសុ មហាសត្តោ ឥមស្មិំ ជាតកេ កាមុម្មត្តកោ ហុត្វា លោភវសំ គតោ បព្ពជ្ជាយ គុណំ ន អញ្ញាសិ.

ឯវំ អនត្ថការកំ បន ឥមំ គុណបរិធំសកំ លោភជាតំ កស្មា សត្តា បរិមុញ្ចិតុំ ន សក្កោន្តីតិ? អនមតគ្គេ សំសារេ អនេកានិ កប្បកោដិសតសហស្សានិ ឯកតោ ពន្ធិតភាវេន. ឯវំ សន្តេបិ តំ បណ្ឌិតា ‘‘អប្បស្សាទា កាមា’’តិអាទីនំ អនេកេសំ បច្ចវេក្ខណានំ វសេន បជហន្តិ. តេនេវ ទរីមុខបច្ចេកពុទ្ធោ មហាសត្តេន ‘‘បព្ពជិតុំ ន សក្កោមី’’តិ វុត្តេបិ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា ឧត្តរិម្បិ ឱវទន្តោ ទ្វេ គាថា អាហ.

១៦. ‘‘យោ អត្ថកាមស្ស ហិតានុកម្បិនោ, ឱវជ្ជមានោ ន ករោតិ សាសនំ;

ឥទមេវ សេយ្យោ ឥតិ មញ្ញមានោ, បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ.

១៧. ‘‘សោ ឃោររូបំ និរយំ ឧបេតិ, សុភាសុភំ មុត្តករីសបូរំ;

សត្តា សកាយេ ន ជហន្តិ គិទ្ធា, យេ ហោន្តិ កាមេសុ អវីតរាគា’’តិ.

តត្ថ អត្ថកាមស្សាតិ វុឌ្ឍិកាមស្ស. ហិតានុកម្បិនោតិ ហិតេន មុទុចិត្តេន អនុកម្បន្តស្ស. ឱវជ្ជមានោតិ ឱវទិយមានោ. ឥទមេវ សេយ្យោតិ យំ អត្តនា គហិតំ អសេយ្យំ អនុត្តមម្បិ សមានំ, តំ ឥទមេវ សេយ្យោ ឥតិ មញ្ញមានោ. មន្ទោតិ សោ អញ្ញាណបុគ្គលោ មាតុកុច្ឆិយំ វាសំ នាតិក្កមតិ, បុនប្បុនំ គព្ភំ ឧបេតិយេវាតិ អត្ថោ.

សោ ឃោររូបន្តិ មហារាជ, សោ មន្ទោ តំ មាតុកុច្ឆិំ ឧបេន្តោ ឃោររូបំ ទារុណជាតិកំ និរយំ ឧបេតិ នាម. មាតុកុច្ឆិ ហិ និរស្សាទដ្ឋេន ឥធ ‘‘និរយោ’’តិ វុត្តោ, ‘‘ចតុកុដ្ដិកនិរយោ’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘ចតុកុដ្ដិកនិរយោ នាម កតរោ’’តិ វុត្តេ មាតុកុច្ឆិមេវ វត្តុំ វដ្ដតិ. អវីចិមហានិរយេ និព្ពត្តសត្តស្ស ហិ អបរាបរំ អាធាវនបរិធាវនំ ហោតិយេវ, តស្មា តំ ‘‘ចតុកុដ្ដិកនិរយោ’’តិ វត្តុំ ន លព្ភតិ, មាតុកុច្ឆិយំ បន នវ វា ទស វា មាសេ ចតូហិបិ បស្សេហិ ឥតោ ចិតោ ច ធាវិតុំ នាម ន សក្កា, អតិសម្ពាធេ ឱកាសេ ចតុកោដេន ចតុសង្កុដិតេនេវ ហុត្វា អច្ឆិតព្ពំ, តស្មា ឯស ‘‘ចតុកុដ្ដិកនិរយោ’’តិ វុច្ចតិ.

សុភាសុភន្តិ សុភានំ អសុភំ. សុភានញ្ហិ សំសារភីរុកានំ យោគាវចរកុលបុត្តានំ មាតុកុច្ឆិ ឯកន្តំ អសុភសម្មតោ. តេន វុត្តំ –

‘‘អជញ្ញំ ជញ្ញសង្ខាតំ, អសុចិំ សុចិសម្មតំ;

នានាកុណបបរិបូរំ, ជញ្ញរូបំ អបស្សតោ.

‘‘ធិរត្ថុមំ អាតុរំ បូតិកាយំ, ជេគុច្ឆិយំ អស្សុចិំ ព្យាធិធម្មំ;

យត្ថប្បមត្តា អធិមុច្ឆិតា បជា, ហាបេន្តិ មគ្គំ សុគតូបបត្តិយា’’តិ. (ជា. ១.៣.១២៨-១២៩);

សត្តាតិ អាសត្តា វិសត្តា លគ្គា លគ្គិតា សកាយេ ន ជហន្តីតិ តំ មាតុកុច្ឆិំ ន បរិច្ចជន្តិ. គិទ្ធាតិ គធិតា. យេ ហោន្តីតិ យេ កាមេសុ អវីតរាគា ហោន្តិ, តេ ឯតំ គព្ភវាសំ ន ជហន្តីតិ.

ឯវំ ទរីមុខបច្ចេកពុទ្ធោ គព្ភឱក្កន្តិមូលកញ្ច, បរិហារមូលកញ្ច ទុក្ខំ ទស្សេត្វា ឥទានិ គព្ភវុដ្ឋានមូលកំ ទស្សេតុំ ទិយឌ្ឍគាថមាហ.

១៨. ‘‘មីឡ្ហេន លិត្តា រុហិរេន មក្ខិតា, សេម្ហេន លិត្តា ឧបនិក្ខមន្តិ;

យំ យញ្ហិ កាយេន ផុសន្តិ តាវទេ, សព្ពំ អសាតំ ទុខមេវ កេវលំ.

១៩. ‘‘ទិស្វា វទាមិ ន ហិ អញ្ញតោ សវំ, បុព្ពេនិវាសំ ពហុកំ សរាមី’’តិ.

តត្ថ មីឡ្ហេន លិត្តាតិ មហារាជ, ឥមេ សត្តា មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមន្តា ន ចតុជ្ជាតិគន្ធេហិ វិលិម្បិត្វា សុរភិមាលំ បិឡន្ធិត្វា និក្ខមន្តិ, បុរាណគូថេន បន មក្ខិតា បលិពុទ្ធា ហុត្វា និក្ខមន្តិ. រុហិរេន មក្ខិតាតិ រត្តលោហិតចន្ទនានុលិត្តាបិ ច ហុត្វា ន និក្ខមន្តិ, រត្តលោហិតមក្ខិតា បន ហុត្វា និក្ខមន្តិ. សេម្ហេន លិត្តាតិ ន ចាបិ សេតចន្ទនវិលិត្តា និក្ខមន្តិ, ពហលបិច្ឆិលសេម្ហលិត្តា បន ហុត្វា និក្ខមន្តិ. ឥត្ថីនញ្ហិ គព្ភវុដ្ឋានកាលេ ឯតា អសុចិយោ និក្ខមន្តិ. តាវទេតិ តស្មិំ សមយេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មហារាជ, ឥមេ សត្តា តស្មិំ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនសមយេ ឯវំ មីឡ្ហាទិលិត្តា និក្ខមន្តា យំ យំ និក្ខមនមគ្គបទេសំ វា ហត្ថំ វា បាទំ វា ផុសន្តិ, តំ សព្ពំ អសាតំ អមធុរំ កេវលំ អសម្មិស្សំ ទុក្ខមេវ ផុសន្តិ, សុខំ នាម តេសំ តស្មិំ សមយេ នត្ថីតិ.

ទិស្វា វទាមិ ន ហិ អញ្ញតោ សវន្តិ មហារាជ, អហំ ឥមំ ឯត្តកំ វទន្តោ ន អញ្ញតោ សវំ, អញ្ញស្ស សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា តំ សុត្វា ន វទាមិ, អត្តនោ បន បច្ចេកពោធិញាណេន ទិស្វា បដិវិជ្ឈិត្វា បច្ចក្ខំ កត្វា វទាមីតិ អត្ថោ. បុព្ពេនិវាសំ ពហុកន្តិ ឥទំ អត្តនោ អានុភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មហារាជ, អហញ្ហិ បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធបដិបាដិសង្ខាតំ បុព្ពេនិវាសំ ពហុកំ សរាមិ, សតសហស្សកប្បាធិកានិ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ សរាមីតិ.

ឥទានិ សត្ថា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ‘‘ឯវំ សោ បច្ចេកពុទ្ធោ រាជានំ សុភាសិតកថាយ សង្គណ្ហី’’តិ វត្វា ឱសានេ ឧបឌ្ឍគាថមាហ –

‘‘ចិត្រាហិ គាថាហិ សុភាសិតាហិ, ទរីមុខោ និជ្ឈាបយិ សុមេធ’’ន្តិ.

តត្ថ ចិត្រាហីតិ អនេកត្ថសន្និស្សិតាហិ. សុភាសិតាហីតិ សុកថិតាហិ. ទរីមុខោ និជ្ឈាបយិ សុមេធន្តិ ភិក្ខវេ, សោ ទរីមុខបច្ចេកពុទ្ធោ តំ សុមេធំ សុន្ទរបញ្ញំ ការណាការណជាននសមត្ថំ រាជានំ និជ្ឈាបេសិ សញ្ញាបេសិ, អត្តនោ វចនំ គណ្ហាបេសីតិ អត្ថោ.

ឯវំ បច្ចេកពុទ្ធោ កាមេសុ ទោសំ ទស្សេត្វា អត្តនោ វចនំ គាហាបេត្វា ‘‘មហារាជ, ឥទានិ បព្ពជ វា មា វា, មយា បន តុយ្ហំ កាមេសុ អាទីនវោ បព្ពជ្ជាយ ច អានិសំសោ កថិតោ, ត្វំ អប្បមត្តោ ហោហី’’តិ វត្វា សុវណ្ណរាជហំសោ វិយ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា វលាហកគព្ភំ មទ្ទន្តោ នន្ទមូលកបព្ភារមេវ គតោ. មហាសត្តោ ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ សិរស្មិំ ឋបេត្វា នមស្សមានោ តស្មិំ ទស្សនវិសយេ អតីតេ ជេដ្ឋបុត្តំ បក្កោសាបេត្វា រជ្ជំ បដិច្ឆាបេត្វា មហាជនស្ស រោទន្តស្ស បរិទេវន្តស្ស កាមេ បហាយ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា បណ្ណសាលំ មាបេត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ន ចិរស្សេវ អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា អាយុបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ពហូ សោតាបន្នាទយោ អហេសុំ. តទា រាជា អហមេវ អហោសិន្តិ.

ទរីមុខជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៣៧៩] ៤. នេរុជាតកវណ្ណនា

កាកោលា កាកសង្ឃា ចាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឯកំ បច្ចន្តគាមំ អគមាសិ. មនុស្សា តស្ស ឥរិយាបថេ បសីទិត្វា តំ ភោជេត្វា បដិញ្ញំ គហេត្វា អរញ្ញេ បណ្ណសាលំ កត្វា តត្ថ វសាបេសុំ, អតិវិយ ចស្ស សក្ការំ ករិំសុ. អថេកេ សស្សតវាទា អាគមំសុ. តេ តេសំ វចនំ សុត្វា ថេរស្ស វាទំ វិស្សជ្ជេត្វា សស្សតវាទំ គហេត្វា តេសញ្ញេវ សក្ការំ ករិំសុ. តតោ ឧច្ឆេទវាទា អាគមំសុ តេ សស្សតវាទំ វិស្សជ្ជេត្វា ឧច្ឆេទវាទមេវ គណ្ហិំសុ. អថញ្ញេ អចេលកា អាគមិំសុ. តេ ឧច្ឆេទវាទំ វិស្សជ្ជេត្វា អចេលកវាទំ គណ្ហិំសុ. សោ តេសំ គុណាគុណំ អជានន្តានំ មនុស្សានំ សន្តិកេ ទុក្ខេន វសិត្វា វុត្ថវស្សោ បវារេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា កតបដិសន្ថារោ ‘‘កហំ វស្សំវុត្ថោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘បច្ចន្តំ និស្សាយ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ‘‘សុខំ វុត្ថោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘ភន្តេ, គុណាគុណំ អជានន្តានំ សន្តិកេ ទុក្ខំ វុត្ថោស្មី’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ភិក្ខុ បោរាណកបណ្ឌិតា តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តាបិ គុណាគុណំ អជានន្តេហិ សទ្ធិំ ឯកទិវសម្បិ ន វសិំសុ, ត្វំ អត្តនោ គុណាគុណំ អជាននដ្ឋានេ កស្មា វសី’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សុវណ្ណហំសយោនិយំ និព្ពត្តិ, កនិដ្ឋភាតាបិស្ស អត្ថិ. តេ ចិត្តកូដបព្ពតេ វសន្តា ហិមវន្តបទេសេ សយំជាតសាលិំ ខាទន្តិ. តេ ឯកទិវសំ តត្ថ ចរិត្វា ចិត្តកូដំ អាគច្ឆន្តា អន្តរាមគ្គេ ឯកំ នេរុំ នាម កញ្ចនបព្ពតំ ទិស្វា តស្ស មត្ថកេ និសីទិំសុ. តំ បន បព្ពតំ និស្សាយ វសន្តា សកុណសង្ឃា ចតុប្បទា ច គោចរភូមិយំ នានាវណ្ណា ហោន្តិ, បព្ពតំ បវិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ តេ សព្ពេ តស្សោភាសេន សុវណ្ណវណ្ណា ហោន្តិ. តំ ទិស្វា ពោធិសត្តស្ស កនិដ្ឋោ តំ ការណំ អជានិត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត្ថ ការណ’’ន្តិ ភាតរា សទ្ធិំ សល្លបន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២០. ‘‘កាកោលា កាកសង្ឃា ច, មយញ្ច បតតំ វរា;

សព្ពេវ សទិសា ហោម, ឥមំ អាគម្ម បព្ពតំ.

២១. ‘‘ឥធ សីហា ច ព្យគ្ឃា ច, សិង្គាលា ច មិគាធមា;

សព្ពេវ សទិសា ហោន្តិ, អយំ កោ នាម បព្ពតោ’’តិ.

តត្ថ កាកោលាតិ វនកាកា. កាកសង្ឃាតិ បកតិកាកសង្ឃា ច. បតតំ វរាតិ បក្ខីនំ សេដ្ឋា. សទិសា ហោមាតិ សទិសវណ្ណា ហោម.

តស្ស វចនំ សុត្វា ពោធិសត្តោ តតិយំ គាថមាហ –

២២. ‘‘ឥមំ នេរូតិ ជានន្តិ, មនុស្សា បព្ពតុត្តមំ;

ឥធ វណ្ណេន សម្បន្នា, វសន្តិ សព្ពបាណិនោ’’តិ.

តត្ថ ឥធ វណ្ណេនាតិ ឥមស្មិំ នេរុបព្ពតេ ឱភាសេន វណ្ណសម្បន្នា ហុត្វា.

តំ សុត្វា កនិដ្ឋោ សេសគាថា អភាសិ –

២៣. ‘‘អមាននា យត្ថ សិយា, អន្តានំ វា វិមាននា;

ហីនសម្មាននា វាបិ, ន តត្ថ វិសតិំវសេ.

២៤. ‘‘យត្ថាលសោ ច ទក្ខោ ច, សូរោ ភីរុ ច បូជិយា;

ន តត្ថ សន្តោ វសន្តិ, អវិសេសករេ នរេ.

២៥. ‘‘នាយំ នេរុ វិភជតិ, ហីនឧក្កដ្ឋមជ្ឈិមេ;

អវិសេសករោ នេរុ, ហន្ទ នេរុំ ជហាមសេ’’តិ.

តត្ថ បឋមគាថាយ អយមត្ថោ – យត្ថ សន្តានំ បណ្ឌិតានំ សីលសម្បន្នានំ មាននស្ស អភាវេន អមាននា អវមញ្ញនា ច អវមានវសេន វិមាននា វា ហីនានំ វា ទុស្សីលានំ សម្មាននា សិយា, តត្ថ និវាសេ ន វសេយ្យ. បូជិយាតិ ឯតេ ឯត្ថ ឯកសទិសាយ បូជាយ បូជនីយា ហោន្តិ, សមកំ សក្ការំ លភន្តិ. ហីនឧក្កដ្ឋមជ្ឈិមេតិ ជាតិគោត្តកុលប្បទេសសីលាចារញាណាទីហិ ហីនេ ច មជ្ឈិមេ ច ឧក្កដ្ឋេ ច អយំ ន វិភជតិ. ហន្ទាតិ វវស្សគ្គត្ថេ និបាតោ. ជហាមសេតិ បរិច្ចជាម. ឯវញ្ច បន វត្វា ឧភោបិ តេ ហំសា ឧប្បតិត្វា ចិត្តកូដមេវ គតា.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. តទា កនិដ្ឋហំសោ អានន្ទោ អហោសិ, ជេដ្ឋកហំសោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

នេរុជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៣៨០] ៥. អាសង្កជាតកវណ្ណនា

អាសាវតី នាម លតាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បុរាណទុតិយិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ឥន្ទ្រិយជាតកេ (ជា. ១.៨.៦០ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. ឥធ បន សត្ថា តំ ភិក្ខុំ ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ឧក្កណ្ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ចំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘កេន ឧក្កណ្ឋាបិតោសី’’តិ វត្វា ‘‘បុរាណទុតិយិកាយ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខុ ឯសា ឥត្ថី តុយ្ហំ អនត្ថការិកា, បុព្ពេបិ ត្វំ ឯតំ និស្សាយ ចតុរង្គិនិសេនំ ជហិត្វា ហិមវន្តបទេសេ មហន្តំ ទុក្ខំ អនុភវន្តោ តីណិ សំវច្ឆរានិ វសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិគាមេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ ឧគ្គហិតសិប្បោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា វនមូលផលាហារោ អភិញ្ញា ច សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេត្វា ហិមវន្តបទេសេ វសិ. តស្មិំ កាលេ ឯកោ បុញ្ញសម្បន្នោ សត្តោ តាវតិំសភវនតោ ចវិត្វា តស្មិំ ឋានេ បទុមសរេ ឯកស្មិំ បទុមគព្ភេ ទារិកា ហុត្វា និព្ពត្តិ, សេសបទុមេសុ បុរាណភាវំ បត្វា បតន្តេសុបិ តំ មហាកុច្ឆិកំ ហុត្វា តិដ្ឋតេវ. តាបសោ នហាយិតុំ បទុមសរំ គតោ តំ ទិស្វា ‘‘អញ្ញេសុ បទុមេសុ បតន្តេសុបិ ឥទំ មហាកុច្ឆិកំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ឧទកសាដកំ និវាសេត្វា ឱតរន្តោ គន្ត្វា តំ បទុមំ វិវរិត្វា តំ ទារិកំ ទិស្វា ធីតុសញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា បណ្ណសាលំ អានេត្វា បដិជគ្គិ. សា អបរភាគេ សោឡសវស្សិកា ហុត្វា អភិរូបា អហោសិ ឧត្តមរូបធរា អតិក្កន្តា មានុសកវណ្ណំ, អបត្តា ទេវវណ្ណំ. តទា សក្កោ ពោធិសត្តស្ស ឧបដ្ឋានំ អាគច្ឆតិ, សោ តំ ទារិកំ ទិស្វា ‘‘កុតោ ឯសា’’តិ បុច្ឆិត្វា លទ្ធនិយាមំ សុត្វា ‘‘ឥមិស្សា កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘និវាសដ្ឋានំ វត្ថាលង្ការភោជនវិធានំ, មារិសា’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ តស្សា វសនដ្ឋានស្ស អាសន្នេ ផលិកបាសាទំ មាបេត្វា ទិព្ពសយនទិព្ពវត្ថាលង្ការទិព្ពន្នបានានិ មាបេសិ.

សោ បាសាទោ តស្សា អភិរុហនកាលេ ឱតរិត្វា ភូមិយំ បតិដ្ឋាតិ, អភិរុឡ្ហកាលេ លង្ឃិត្វា អាកាសេ តិដ្ឋតិ. សា ពោធិសត្តស្ស វត្តបដិវត្តំ កុរុមានា បាសាទេ វសតិ. តមេកោ វនចរកោ ទិស្វា ‘‘អយំ, វោ ភន្តេ, កិំ ហោតី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ធីតា មេ’’តិ សុត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា ‘‘ទេវ, មយា ហិមវន្តបទេសេ ឯវរូបា នាម ឯកស្ស តាបសស្ស ធីតា ទិដ្ឋា’’តិ រញ្ញោ អារោចេសិ. តំ សុត្វា សោ សវនសំសគ្គេន ពជ្ឈិត្វា វនចរកំ មគ្គទេសកំ កត្វា ចតុរង្គិនិយា សេនាយ តំ ឋានំ គន្ត្វា ខន្ធាវារំ និវាសាបេត្វា វនចរកំ អាទាយ អមច្ចគណបរិវុតោ អស្សមបទំ បវិសិត្វា មហាសត្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ‘‘ភន្តេ, ឥត្ថិយោ នាម ព្រហ្មចរិយស្ស មលំ, តុម្ហាកំ ធីតរំ អហំ បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ បន ‘‘កិំ នុ ខោ ឯតស្មិំ បទុមេ’’តិ អាសង្កំ កត្វា ឧទកំ ឱតរិត្វា អានីតភាវេន តស្សា កុមារិកាយ អាសង្កាតិ នាមំ អកាសិ. សោ តំ រាជានំ ‘‘ឥមំ គហេត្វា គច្ឆា’’តិ ឧជុកំ អវត្វា ‘‘មហារាជ, ឥមាយ កុមារិកាយ នាមំ ជានន្តោ គណ្ហិត្វា គច្ឆា’’តិ អាហ. ‘‘តុម្ហេហិ កថិតេ ញស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘អហំ តេ ន កថេមិ, ត្វំ អត្តនោ បញ្ញាពលេន នាមំ ជានន្តោវ គហេត្វា យាហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តតោ បដ្ឋាយ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ ‘‘កិន្នាមា នុ ខោ ឯសា’’តិ នាមំ ឧបធារេតិ. សោ យានិ ទុជ្ជានានិ នាមានិ, តានិ កិត្តេត្វា ‘‘អសុកា នាម ភវិស្សតី’’តិ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ កថេតិ. ពោធិសត្តោ ‘‘ន ឯវំនាមា’’តិ បដិក្ខិបតិ.

រញ្ញោ ច នាមំ ឧបធារេន្តស្ស សំវច្ឆរោ អតីតោ. តទា ហត្ថិអស្សមនុស្សេ សីហាទយោ វាឡា គណ្ហន្តិ, ទីឃជាតិកបរិបន្ថោ ហោតិ, មក្ខិកបរិបន្ថោ ហោតិ, សីតេន កិលមិត្វា ពហូ មនុស្សា មរន្តិ. អថ រាជា កុជ្ឈិត្វា ‘‘កិំ មេ ឯតាយា’’តិ ពោធិសត្តស្ស កថេត្វា បាយាសិ. អាសង្កា កុមារិកា តំ ទិវសំ ផលិកវាតបានំ វិវរិត្វា អត្តានំ ទស្សេន្តី អដ្ឋាសិ. រាជា តំ ទិស្វា ‘‘មយំ តវ នាមំ ជានិតុំ ន សក្កោម, ត្វំ ហិមវន្តេយេវ វស, មយំ គមិស្សាមា’’តិ អាហ. ‘‘កហំ, មហារាជ, គច្ឆន្តោ មាទិសំ ឥត្ថិំ លភិស្សសិ, មម វចនំ សុណាហិ, តាវតិំសទេវលោកេ ចិត្តលតាវនេ អាសាវតី នាម លតា អត្ថិ, តស្សា ផលស្ស អព្ភន្តរេ ទិព្ពបានំ និព្ពត្តំ, តំ ឯកវារំ បិវិត្វា ចត្តារោ មាសេ មត្តា ហុត្វា ទិព្ពសយនេ សយន្តិ, សា បន វស្សសហស្សេន ផលតិ, សុរាសោណ្ឌា ទេវបុត្តា ‘ឥតោ ផលំ លភិស្សាមា’តិ ទិព្ពបានបិបាសំ អធិវាសេត្វា វស្សសហស្សំ និពទ្ធំ គន្ត្វា តំ លតំ ‘អរោគា នុ ខោ’តិ ឱលោកេន្តិ, ត្វំ បន ឯកសំវច្ឆរេនេវ ឧក្កណ្ឋិតោ, អាសាផលវតី នាម សុខា, មា ឧក្កណ្ឋី’’តិ វត្វា តិស្សោ គាថា អភាសិ –

២៦. ‘‘អាសាវតី នាម លតា, ជាតា ចិត្តលតាវនេ;

តស្សា វស្សសហស្សេន, ឯកំ និព្ពត្តតេ ផលំ.

២៧. ‘‘តំ ទេវា បយិរុបាសន្តិ, តាវ ទូរផលំ សតិំ;

អាសីសេវ តុវំ រាជ, អាសា ផលវតី សុខា.

២៨. ‘‘អាសីសតេវ សោ បក្ខី, អាសីសតេវ សោ ទិជោ;

តស្ស ចាសា សមិជ្ឈតិ, តាវ ទូរគតា សតី;

អាសីសេវ តុវំ រាជ, អាសា ផលវតី សុខា’’តិ.