១០. សោមនស្សសុត្តវណ្ណនា

៣៧. ទសមេ សុខសោមនស្សពហុលោតិ ឯត្ថ សុខន្តិ កាយិកំ សុខំ, សោមនស្សន្តិ ចេតសិកំ. តស្មា យស្ស កាយិកំ ចេតសិកញ្ច សុខំ អភិណ្ហំ បវត្តតិ, សោ សុខសោមនស្សពហុលោតិ វុត្តោ. យោនីតិ ‘‘ចតស្សោ ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, យោនិយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៥២) ខន្ធកោដ្ឋាសោ យោនីតិ អាគតោ. ‘‘យោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២២៦) ការណំ.

‘‘ន ចាហំ ព្រាហ្មណំ ព្រូមិ, យោនិជំ មត្តិសម្ភវ’’ន្តិ ច. (ម. និ. ២.៤៥៧; ធ. ប. ៣៩៦; សុ. និ. ៦២៥);

‘‘តមេនំ កម្មជា វាតា និព្ពត្តិត្វា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ សម្បរិវត្តេត្វា មាតុ យោនិមុខេ សម្បដិបាទេន្តី’’តិ ច អាទីសុ បស្សាវមគ្គោ. ឥធ បន ការណំ អធិប្បេតំ. អស្សាតិ អនេន. អារទ្ធាតិ បដ្ឋបិតា បគ្គហិតា បរិបុណ្ណា សម្បាទិតា វា.

អាសវានំ ខយាយាតិ ឯត្ថ អាសវន្តីតិ អាសវា, ចក្ខុតោបិ…បេ… មនតោបិ សវន្តិ បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មតោ យាវ គោត្រភូ, ឱកាសតោ យាវ ភវគ្គា សវន្តីតិ វា អាសវា. ឯតេ ធម្មេ ឯតញ្ច ឱកាសំ អន្តោ ករិត្វា បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អន្តោករណត្ថោ ហិ អយំ អាការោ. ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន មទិរាទយោ អាសវា វិយាតិបិ អាសវា. លោកេ ហិ ចិរបារិវាសិកា មទិរាទយោ អាសវាតិ វុច្ចន្តិ. យទិ ច ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន អាសវា, ឯតេ ឯវ ភវិតុំ អរហន្តិ. វុត្តំ ហេតំ – ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ, ឥតោ បុព្ពេ អវិជ្ជា នាហោសី’’តិអាទិ (អ. និ. ១០.៦១). អាយតំ សំសារទុក្ខំ សវន្តិ បសវន្តីតិបិ អាសវា. បុរិមានិ ចេត្ថ និព្ពចនានិ យត្ថ កិលេសា អាសវាតិ អាគតា, តត្ថ យុជ្ជន្តិ; បច្ឆិមំ កម្មេបិ. ន កេវលញ្ច កម្មកិលេសា ឯវ អាសវា, អបិច ខោ នានប្បការា ឧបទ្ទវាបិ. អភិធម្មេ ហិ ‘‘ចត្តារោ អាសវា – កាមាសវោ, ភវាសវោ, ទិដ្ឋាសវោ, អវិជ្ជាសវោ’’តិ (ធ. ស. ១១០២) កាមរាគាទយោ កិលេសា អាសវាតិ អាគតា. សុត្តេបិ ‘‘នាហំ, ចុន្ទ, ទិដ្ឋធម្មិកានំយេវ អាសវានំ សំវរាយ ធម្មំ ទេសេមី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៨២) ឯត្ថ វិវាទមូលភូតា កិលេសា អាសវាតិ អាគតា.

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ, អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនឡីកតា’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៦) –

ឯត្ថ តេភូមកំ កម្មំ អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា. ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ (បារា. ៣៩) ឯត្ថ បរូបឃាតវិប្បដិសារវធពន្ធាទយោ ចេវ អបាយទុក្ខភូតា នានប្បការា ឧបទ្ទវា ច.

តេ បនេតេ អាសវា វិនយេ ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ, សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ ទ្វេធា អាគតា. សឡាយតនេ ‘‘តយោមេ, អាវុសោ, អាសវា – កាមាសវោ, ភវាសវោ, អវិជ្ជាសវោ’’តិ (សំ. និ. ៤.៣២១) តិធា អាគតា. តថា អញ្ញេសុ សុត្តន្តេសុ. អភិធម្មេ តេយេវ ទិដ្ឋាសវេន សទ្ធិំ ចតុធា អាគតា. និព្ពេធិកបរិយាយេ បន ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា និរយគមនីយា, អត្ថិ អាសវា តិរច្ឆានយោនិគមនីយា, អត្ថិ អាសវា បេត្តិវិសយគមនីយា, អត្ថិ អាសវា មនុស្សលោកគមនីយា, អត្ថិ អាសវា ទេវលោកគមនីយា’’តិ (អ. និ. ៦.៦៣) បញ្ចធា អាគតា. កម្មមេវ ចេត្ថ អាសវាតិ អធិប្បេតំ. ឆក្កនិបាតេ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា សំវរា បហាតព្ពា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៦.៥៨) នយេន ឆធា អាគតា. សព្ពាសវបរិយាយេ តេយេវ ទស្សនបហាតព្ពេហិ ធម្មេហិ សទ្ធិំ សត្តធា អាគតា. ឥធ បន អភិធម្មបរិយាយេន ចត្តារោ អាសវា អធិប្បេតាតិ វេទិតព្ពា.

ខយាយាតិ ឯត្ថ បន ‘‘យោ អាសវានំ ខយោ វយោ ភេទោ បរិភេទោ អនិច្ចតា អន្តរធាន’’ន្តិ អាសវានំ សរសភេទោ អាសវានំ ខយោតិ វុត្តោ. ‘‘ជានតោ អហំ, ភិក្ខវេ, បស្សតោ អាសវានំ ខយំ វទាមី’’តិ (ម. និ. ១.១៥) ឯត្ថ អាសវានំ ខីណាការោ នត្ថិភាវោ អច្ចន្តំ អសមុប្បាទោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ.

‘‘សេខស្ស សិក្ខមានស្ស, ឧជុមគ្គានុសារិនោ;

ខយស្មិំ បឋមំ ញាណំ, តតោ អញ្ញា អនន្តរា’’តិ. (ឥតិវុ. ៦២) –

ឯត្ថ អរិយមគ្គោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ. ‘‘អាសវានំ ខយា សមណោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៣៨) ឯត្ថ ផលំ.

‘‘បរវជ្ជានុបស្សិស្ស, និច្ចំ ឧជ្ឈានសញ្ញិនោ;

អាសវា តស្ស វឌ្ឍន្តិ, អារា សោ អាសវក្ខយា’’តិ. (ធ. ប. ២៥៣) –

ឯត្ថ និព្ពានំ. ឥធ បន ផលំ សន្ធាយ ‘‘អាសវានំ ខយាយា’’តិ វុត្តំ, អរហត្តផលត្ថាយាតិ អត្ថោ.

សំវេជនីយេសុ ឋានេសូតិ សំវេគជនកេសុ ជាតិអាទីសុ សំវេគវត្ថូសុ. ជាតិ, ជរា, ព្យាធិ, មរណំ, អបាយទុក្ខំ, អតីតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, អនាគតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, បច្ចុប្បន្នេ អាហារបរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខន្តិ ឥមានិ ហិ សំវេគវត្ថូនិ សំវេជនីយដ្ឋានានិ នាម. អបិច ‘‘អាទិត្តោ លោកសន្និវាសោ ឧយ្យុត្តោ បយាតោ កុម្មគ្គប្បដិបន្នោ, ឧបនីយតិ លោកោ អទ្ធុវោ, អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ, អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយំ, ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’’តិឯវមាទីនិ (បដិ. ម. ១.១១៧) ចេត្ថ សំវេជនីយដ្ឋានានីតិ វេទិតព្ពានិ. សំវេជនេនាតិ ជាតិអាទិសំវេគវត្ថូនិ បដិច្ច ឧប្បន្នភយសង្ខាតេន សំវេជនេន. អត្ថតោ បន សហោត្តប្បញាណំ សំវេគោ នាម.

សំវិគ្គស្សាតិ គព្ភោក្កន្តិកាទិវសេន អនេកវិធេហិ ជាតិអាទិទុក្ខេហិ សំវេគជាតស្ស. ‘‘សំវេជិត្វា’’តិ ច បឋន្តិ. យោនិសោ បធានេនាតិ ឧបាយបធានេន, សម្មាវាយាមេនាតិ អត្ថោ. សោ ហិ យថា អកុសលា ធម្មា បហីយន្តិ, កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, ឯវំ បទហនតោ ឧត្តមភាវសាធនតោ ច ‘‘បធាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តត្ថ សំវេគេន ភវាទីសុ កិញ្ចិ តាណំ លេណំ បដិសរណំ អបស្សន្តោ តត្ថ អនោលីយន្តោ អលគ្គមានសោ តប្បដិបក្ខេន ច វិនិវត្តិតវិសញ្ញិតោ អញ្ញទត្ថុ និព្ពាននិន្នោ ហោតិ និព្ពានបោណោ និព្ពានបព្ភារោ. សោ កល្យាណមិត្តសន្និស្សយេន យោនិសោមនសិការពហុលោ វិសុទ្ធាសយប្បយោគោ សមថវិបស្សនាសុ យុត្តប្បយុត្តោ សព្ពស្មិម្បិ សង្ខារគតេ និព្ពិន្ទតិ វិរជ្ជតិ, វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេតិ. តត្ថ យទិទំ យោនិសោមនសិការពហុលោ វិសុទ្ធាសយប្បយោគោ សមថវិបស្សនាសុ យុត្តប្បយុត្តោ, តេនស្ស ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខសោមនស្សពហុលតា វេទិតព្ពា. យំ បនាយំ សមថេ បតិដ្ឋិតោ វិបស្សនាយ យុត្តប្បយុត្តោ សព្ពស្មិម្បិ សង្ខារគតេ និព្ពិន្ទតិ វិរជ្ជតិ, វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេតិ, តេនស្ស យោនិ អារទ្ធា អាសវានំ ខយាយាតិ វេទិតព្ពំ.

គាថាសុ សំវិជ្ជេថេវាតិ សំវិជ្ជេយ្យ ឯវ សំវេគំ ករេយ្យ ឯវ. ‘‘សំវិជ្ជិត្វានា’’តិ ច បឋន្តិ. វុត្តនយេន សំវិគ្គោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. បណ្ឌិតោតិ សប្បញ្ញោ, តិហេតុកបដិសន្ធីតិ វុត្តំ ហោតិ. បញ្ញាយ សមវេក្ខិយាតិ សំវេគវត្ថូនិ សំវិជ្ជនវសេន បញ្ញាយ សម្មា អវេក្ខិយ. អថ វា បញ្ញាយ សម្មា អវេក្ខិត្វាតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយា ឥតិវុត្តក-អដ្ឋកថាយ

ទុកនិបាតេ បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.