១. បឋមវគ្គោ

១. ទុក្ខវិហារសុត្តវណ្ណនា

២៨. ទុកនិបាតស្ស បឋមេ ទ្វីហីតិ គណនបរិច្ឆេទោ. ធម្មេហីតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. ទ្វីហិ ធម្មេហីតិ ទ្វីហិ អកុសលធម្មេហិ. សមន្នាគតោតិ យុត្តោ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. ទុក្ខំ វិហរតីតិ ចតូសុបិ ឥរិយាបថេសុ កិលេសទុក្ខេន ចេវ កាយិកចេតសិកទុក្ខេន ច ទុក្ខំ វិហរតិ. សវិឃាតន្តិ ចិត្តូបឃាតេន ចេវ កាយូបឃាតេន ច សវិឃាតំ. សឧបាយាសន្តិ កិលេសូបាយាសេន ចេវ សរីរខេទេន ច ពលវអាយាសវសេន សឧបាយាសំ. សបរិឡាហន្តិ កិលេសបរិឡាហេន ចេវ កាយបរិឡាហេន ច សបរិឡាហំ. កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា. បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តក្ខន្ធគ្គហណេ. អថ វា កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទា. បរំ មរណាតិ ចុតិតោ ឧទ្ធំ. ទុគ្គតិ បាដិកង្ខាតិ ទុគ្គតិសង្ខាតានំ ចតុន្នំ អបាយានំ អញ្ញតរា គតិ ឥច្ឆិតព្ពា, អវស្សំភាវិនីតិ អត្ថោ.

អគុត្តទ្វារោតិ អបិហិតទ្វារោ. កត្ថ បន អគុត្តទ្វារោតិ អាហ ‘‘ឥន្ទ្រិយេសូ’’តិ. តេន មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ អសំវរមាហ. បដិគ្គហណបរិភោគវសេន ភោជនេ មត្តំ ន ជានាតីតិ ភោជនេ អមត្តញ្ញូ. ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតាយ ភោជនេ អមត្តញ្ញុតាយា’’តិបិ បឋន្តិ.

កថំ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា, កថំ វា គុត្តទ្វារតាតិ? កិញ្ចាបិ ហិ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោ វា អសំវរោ វា នត្ថិ. ន ហិ ចក្ខុបសាទំ និស្សាយ សតិ វា មុដ្ឋស្សច្ចំ វា ឧប្បជ្ជតិ. អបិច យទា រូបារម្មណំ ចក្ខុស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ, តទា ភវង្គេ ទ្វិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេ កិរិយាមនោធាតុ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ, តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សនកិច្ចំ, តតោ វិបាកមនោធាតុ សម្បដិច្ឆនកិច្ចំ, តតោ វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ សន្តីរណកិច្ចំ, តតោ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ, តទនន្តរំ ជវនំ ជវតិ. តថាបិ នេវ ភវង្គសមយេ, ន អាវជ្ជនាទីនំ អញ្ញតរសមយេ សំវរោ វា អសំវរោ វា អត្ថិ, ជវនក្ខណេ បន សចេ ទុស្សីល្យំ វា មុដ្ឋស្សច្ចំ វា អញ្ញាណំ វា អក្ខន្តិ វា កោសជ្ជំ វា ឧប្បជ្ជតិ, អសំវរោ ហោតិ. ឯវំ ហោន្តោបិ សោ ‘‘ចក្ខុទ្វារេ អសំវរោ’’តិ វុច្ចតិ. កស្មា? យស្មា តស្មិំ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបិ. យថា កិំ? យថា នគរេ ចតូសុ ទ្វារេសុ អសំវុតេសុ កិញ្ចាបិ អន្តោឃរទ្វារកោដ្ឋកគព្ភាទយោ សុសំវុតា តថាបិ អន្តោនគរេ សព្ពំ ភណ្ឌំ អរក្ខិតំ អគោបិតមេវ ហោតិ. នគរទ្វារេហិ បវិសិត្វា ចោរា យទិច្ឆន្តិ, តំ ហរេយ្យុំ. ឯវមេវ ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តស្មិំ អសំវរេ សតិទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបិ. តស្មិំ បន អសតិ ជវនេ សីលាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ទ្វារម្បិ គុត្តំ ហោតិ ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបិ. យថា កិំ? យថា នគរទ្វារេសុ សំវុតេសុ កិញ្ចាបិ អន្តោឃរទ្វារាទយោ អសំវុតា, តថាបិ អន្តោនគរេ សព្ពំ ភណ្ឌំ សុរក្ខិតំ សុគោបិតមេវ ហោតិ. នគរទ្វារេសុ ហិ បិហិតេសុ ចោរានំ បវេសោ នត្ថិ. ឯវមេវ ជវនេ សីលាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ទ្វារម្បិ គុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ, អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបិ. តស្មា ជវនក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានោបិ ‘‘ចក្ខុទ្វារេ សំវរោ’’តិ វុច្ចតិ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា, គុត្តទ្វារតា ច វេទិតព្ពា.

កថំ បន ភោជនេ អមត្តញ្ញូ, កថំ វា មត្តញ្ញូតិ? យោ ហិ បុគ្គលោ មហិច្ឆោ ហុត្វា បដិគ្គហណេ មត្តំ ន ជានាតិ. មហិច្ឆបុគ្គលោ ហិ យថា នាម កច្ឆបុដវាណិជោ បិឡន្ធនភណ្ឌកំ ហត្ថេន គហេត្វា ឧច្ឆង្គេបិ បក្ខិបិតព្ពយុត្តកំ បក្ខិបិត្វា មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ ‘‘អសុកំ គណ្ហថ, អសុកំ គណ្ហថា’’តិ មុខេន ឧគ្ឃោសេតិ, ឯវមេវ អប្បមត្តកម្បិ អត្តនោ សីលំ វា គន្ថំ វា ធុតង្គគុណំ វា អន្តមសោ អរញ្ញវាសមត្តកម្បិ មហាជនស្ស ជានន្តស្សេវ សម្ភាវេតិ, សម្ភាវេត្វា ច បន សកដេហិបិ ឧបនីតេ បច្ចយេ ‘‘អល’’ន្តិ អវត្វា បដិគ្គណ្ហាតិ. តយោ ហិ បូរេតុំ ន សក្កា អគ្គិ ឧបាទានេន, សមុទ្ទោ ឧទកេន, មហិច្ឆោ បច្ចយេហីតិ –

‘‘អគ្គិក្ខន្ធោ សមុទ្ទោ ច, មហិច្ឆោ ចាបិ បុគ្គលោ;

ពហុកេ បច្ចយេ ទិន្នេ, តយោបេតេ ន បូរយេតិ’’.

មហិច្ឆបុគ្គលោ ហិ វិជាតមាតុយាបិ មនំ គណ្ហិតុំ ន សក្កោតិ. ឯវរូបោ ហិ អនុប្បន្នំ លាភំ ន ឧប្បាទេតិ, ឧប្បន្នលាភតោ ច បរិហាយតិ. ឯវំ តាវ បដិគ្គហណេ អមត្តញ្ញូ ហោតិ. យោ បន ធម្មេន សមេន លទ្ធម្បិ អាហារំ គធិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈោបន្នោ អនាទីនវទស្សាវី អនិស្សរណបញ្ញោ អាហរហត្ថកអលំសាដកតត្ថវដ្ដកកាកមាសកភុត្តវមិតកព្រាហ្មណានំ អញ្ញតរោ វិយ អយោនិសោ អនុបាយេន យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកំ បរិភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរតិ. អយំ បរិភោគេ អមត្តញ្ញូ នាម.

យោ បន ‘‘យទិបិ ទេយ្យធម្មោ ពហុ ហោតិ, ទាយកោ អប្បំ ទាតុកាមោ, ទាយកស្ស វសេន អប្បំ គណ្ហាតិ. ទេយ្យធម្មោ អប្បោ, ទាយកោ ពហុំ ទាតុកាមោ, ទេយ្យធម្មស្ស វសេន អប្បំ គណ្ហាតិ. ទេយ្យធម្មោ ពហុ, ទាយកោបិ ពហុំ ទាតុកាមោ, អត្តនោ ថាមំ ញត្វា បមាណយុត្តមេវ គណ្ហាតី’’តិ ឯវំ វុត្តស្ស បដិគ្គហណេ បមាណជាននស្ស ចេវ, ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ, នេវ ទវាយ, ន មទាយា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១៣៥៥) ‘‘លទ្ធញ្ច បិណ្ឌបាតំ អគធិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោបន្នោ អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតី’’តិ ច អាទិនា នយេន វុត្តស្ស បច្ចវេក្ខិត្វា បដិសង្ខានបញ្ញាយ ជានិត្វា អាហារបរិភុញ្ជនសង្ខាតស្ស បរិភោគេ បមាណជាននស្ស ច វសេន ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ, អយំ ភោជនេ មត្តញ្ញូ នាម. ឯវំ ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា មត្តញ្ញុតា ច ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

គាថាសុ បន ចក្ខុន្តិអាទីសុ ចក្ខតីតិ ចក្ខុ, រូបំ អស្សាទេតិ, សមវិសមំ អាចិក្ខន្តំ វិយ ហោតីតិ វា អត្ថោ. សុណាតីតិ សោតំ. ឃាយតីតិ ឃានំ. ជីវិតនិមិត្តំ អាហាររសោ ជីវិតំ, តំ អវ្ហាយតីតិ ជិវ្ហា. កុច្ឆិតានំ អាយោតិ កាយោ. មនតេ វិជានាតីតិ មនោ. បោរាណា បនាហុ មុនាតីតិ មនោ, នាឡិយា មិនមានោ វិយ មហាតុលាយ ធារយមានោ វិយ ច អារម្មណំ វិជានាតីតិ អត្ថោ. ឯវំ តាវេត្ថ បទត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ភាវត្ថតោ បន ទុវិធំ ចក្ខុ – មំសចក្ខុ ច បញ្ញាចក្ខុ ច. តេសុ ពុទ្ធចក្ខុ, សមន្តចក្ខុ, ញាណចក្ខុ, ទិព្ពចក្ខុ, ធម្មចក្ខូតិ បញ្ចវិធំ បញ្ញាចក្ខុ. តត្ថ ‘‘អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ’’តិ (ម. និ. ១.២៨៣) ឥទំ ពុទ្ធចក្ខុ នាម. ‘‘សមន្តចក្ខុ វុច្ចតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ (ចូឡវ. ធោតកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣២) ឥទំ សមន្តចក្ខុ នាម. ‘‘ចក្ខុំ ឧទបាទី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៥) ឥទំ ញាណចក្ខុ នាម. ‘‘អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេនា’’តិ (ម. និ. ១.២៨៤) ឥទំ ទិព្ពចក្ខុ នាម. ‘‘វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទី’’តិ (ម. និ. ២.៣៩៥; មហាវ. ១៦) ឥទំ ហេដ្ឋិមមគ្គត្តយសង្ខាតំ ធម្មចក្ខុ នាម.

មំសចក្ខុបិ ទុវិធំ – សសម្ភារចក្ខុ, បសាទចក្ខូតិ. តត្ថ យ្វាយំ អក្ខិកូបកេ បតិដ្ឋិតោ ហេដ្ឋា អក្ខិកូបកដ្ឋិកេន, ឧបរិ ភមុកដ្ឋិកេន, ឧភតោ អក្ខិកូដេហិ, អន្តោ មត្ថលុង្គេន, ពហិទ្ធា អក្ខិលោមេហិ បរិច្ឆិន្នោ មំសបិណ្ឌោ, សង្ខេបតោ ចតស្សោ ធាតុយោ – វណ្ណោ, គន្ធោ, រសោ, ឱជាសម្ភវោ សណ្ឋានំ ជីវិតំ ភាវោ កាយបសាទោ ចក្ខុបសាទោតិ ចុទ្ទស សម្ភារា. វិត្ថារតោ ចតស្សោ ធាតុយោ តំនិស្សិតា វណ្ណគន្ធរសឱជាសណ្ឋានសម្ភវាតិ ឥមានិ ទស ចតុសមុដ្ឋានិកត្តា ចត្តាលីសំ ហោន្តិ, ជីវិតំ ភាវោ កាយបសាទោ ចក្ខុបសាទោតិ ចត្តារិ ឯកន្តកម្មសមុដ្ឋានេវាតិ ឥមេសំ ចតុចត្តាលីសាយ រូបានំ វសេន ចតុចត្តាលីស សម្ភារា. យំ លោកេ ‘‘សេតំ វដ្ដំ បុថុលំ វិសដំ វិបុលំ ចក្ខូ’’តិ សញ្ជានន្តោ ន ចក្ខុំ សញ្ជានាតិ, វត្ថុំ ចក្ខុតោ សញ្ជានាតិ, យោ មំសបិណ្ឌោ អក្ខិកូបកេ បតិដ្ឋិតោ ន្ហារុសុត្តកេន មត្ថលុង្គេន អាពទ្ធោ, យត្ថ សេតម្បិ អត្ថិ កណ្ហម្បិ លោហិតកម្បិ បថវីបិ អាបោបិ តេជោបិ វាយោបិ. យំ សេម្ហុស្សទត្តា សេតំ, បិត្តុស្សទត្តា កណ្ហំ, រុហិរុស្សទត្តា លោហិតកំ, បថវុស្សទត្តា បត្ថទ្ធំ, អាបុស្សទត្តា បគ្ឃរតិ, តេជុស្សទត្តា បរិឌយ្ហតិ, វាយុស្សទត្តា សម្ភមតិ, ឥទំ សសម្ភារចក្ខុ នាម. យោ បន ឯត្ថ សិតោ ឯត្ថ បដិពទ្ធោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ, ឥទំ បសាទចក្ខុ នាម. ឥទញ្ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវេន បវត្តតិ.

សោតាទីសុបិ សោតំ ទិព្ពសោតំ, មំសសោតន្តិ ទុវិធំ. ឯត្ថ ‘‘ទិព្ពាយ សោតធាតុយា វិសុទ្ធាយ អតិក្កន្តមានុសិកាយ ឧភោ សទ្ទេ សុណាតី’’តិ ឥទំ ទិព្ពសោតំ នាម. មំសសោតំ បន សសម្ភារសោតំ បសាទសោតន្តិ ទុវិធន្តិអាទិ សព្ពំ ចក្ខុម្ហិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ, តថា ឃានជិវ្ហា. កាយោ បន ចោបនកាយោ, ករជកាយោ, សមូហកាយោ, បសាទកាយោតិអាទិនា ពហុវិធោ. តត្ថ –

‘‘កាយេន សំវុតា ធីរា, អថោ វាចាយ សំវុតា’’តិ. (ធ. ប. ២៣៤) –

អយំ ចោបនកាយោ នាម. ‘‘ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៣៦; បដិ. ម. ៣.១៤) អយំ ករជកាយោ នាម. សមូហកាយោ បន វិញ្ញាណាទិសមូហវសេន អនេកវិធោ អាគតោ. តថា ហិ ‘‘ឆ ឥមេ, អាវុសោ, វិញ្ញាណកាយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១០១) វិញ្ញាណសមូហោ វុត្តោ. ‘‘ឆ ផស្សកាយា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣២៣; ម. និ. ១.៩៨) ផស្សាទិសមូហោ. តថា ‘‘កាយបស្សទ្ធិ កាយលហុតា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១១៤) វេទនាក្ខន្ធាទយោ. ‘‘ឥធេកច្ចោ បថវិកាយំ អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, អាបោកាយំ តេជោកាយំ វាយោកាយំ កេសកាយំ លោមកាយ’’ន្តិអាទីសុ (បដិ. ម. ៣.៣៥) បថវាទិសមូហោ. ‘‘កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា’’តិ (អ. និ. ៣.១៦) អយំ បសាទកាយោ. ឥធាបិ បសាទកាយោ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ កាយវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវេន បវត្តតិ. មនោតិ បន កិញ្ចាបិ សព្ពំ វិញ្ញាណំ វុច្ចតិ, តថាបិ ទ្វារភាវស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា ទ្វារភូតំ សាវជ្ជនំ ភវង្គំ វេទិតព្ពំ.

ឯតានិ យស្ស ទ្វារានិ អគុត្តានិ ច ភិក្ខុនោតិ យស្ស ភិក្ខុនោ ឯតានិ មនច្ឆដ្ឋានិ ទ្វារានិ សតិវោស្សគ្គេន បមាទំ អាបន្នត្តា សតិកវាដេន អបិហិតានិ. ភោជនម្ហិ…បេ… អធិគច្ឆតីតិ សោ ភិក្ខុ វុត្តនយេន ភោជនេ អមត្តញ្ញូ ឥន្ទ្រិយេសុ ច សំវររហិតោ ទិដ្ឋធម្មិកញ្ច រោគាទិវសេន, សម្បរាយិកញ្ច ទុគ្គតិបរិយាបន្នំ កាយទុក្ខំ រាគាទិកិលេសសន្តាបវសេន, ឥច្ឆាវិឃាតវសេន ច ចេតោទុក្ខន្តិ សព្ពថាបិ ទុក្ខមេវ អធិគច្ឆតិ បាបុណាតិ. យស្មា ចេតទេវំ, តស្មា ទុវិធេនបិ ទុក្ខគ្គិនា ឥធលោកេ ច បរលោកេ ច ឌយ្ហមានេន កាយេន ឌយ្ហមានេន ចេតសា ទិវា វា យទិ វា រត្តិំ និច្ចកាលមេវ តាទិសោ បុគ្គលោ ទុក្ខមេវ វិហរតិ, ន តស្ស សុខវិហារស្ស សម្ភវោ, វដ្ដទុក្ខានតិក្កមេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុខវិហារសុត្តវណ្ណនា

២៩. ទុតិយេ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តបនីយសុត្តវណ្ណនា

៣០. តតិយេ តបនីយាតិ ឥធ ចេវ សម្បរាយេ ច តបន្តិ វិពាធេន្តិ វិហេឋេន្តីតិ តបនីយា. តបនំ វា ទុក្ខំ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ អភិសម្បរាយេ ច តស្ស ឧប្បាទនេន ចេវ អនុពលប្បទានេន ច ហិតាតិ តបនីយា. អថ វា តបន្តិ តេនាតិ តបនំ, បច្ឆានុតាបោ, វិប្បដិសារោតិ អត្ថោ, តស្ស ហេតុភាវតោ ហិតាតិ តបនីយា. អកតកល្យាណោតិ អកតំ កល្យាណំ ភទ្ទកំ បុញ្ញំ ឯតេនាតិ អកតកល្យាណោ. សេសបទទ្វយំ តស្សេវ វេវចនំ. បុញ្ញញ្ហិ បវត្តិហិតតាយ អាយតិំសុខតាយ ច ភទ្ទកដ្ឋេន កល្យាណន្តិ ច កុច្ឆិតសលនាទិអត្ថេន កុសលន្តិ ច ទុក្ខភីរូនំ សំសារភីរូនញ្ច រក្ខនដ្ឋេន ភីរុត្តាណន្តិ ច វុច្ចតិ. កតបាបោតិ កតំ ឧបចិតំ បាបំ ឯតេនាតិ កតបាបោ. សេសបទទ្វយំ តស្សេវ វេវចនំ. អកុសលកម្មញ្ហិ លាមកដ្ឋេន បាបន្តិ ច អត្តនោ បវត្តិក្ខណេ វិបាកក្ខណេ ច ឃោរសភាវតាយ លុទ្ទន្តិ ច កិលេសេហិ ទូសិតភាវេន កិព្ពិសន្តិ ច វុច្ចតិ. ឥតិ ភគវា ‘‘ទ្វេ ធម្មា តបនីយា’’តិ ធម្មាធិដ្ឋានេន ឧទ្ទិសិត្វា អកតំ កុសលំ ធម្មំ កតញ្ច អកុសលំ ធម្មំ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន និទ្ទិសិ. ឥទានិ តេសំ តបនីយភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ អកតំ មេ កល្យាណន្តិបិ តប្បតិ, កតំ មេ បាបន្តិបិ តប្បតី’’តិ អាហ. ចិត្តសន្តាសេន តប្បតិ អនុតប្បតិ អនុសោចតីតិ អត្ថោ.

គាថាសុ ទុដ្ឋុ ចរិតំ, កិលេសបូតិកត្តា វា ទុដ្ឋំ ចរិតន្តិ ទុច្ចរិតំ. កាយេន ទុច្ចរិតំ, កាយតោ វា បវត្តំ ទុច្ចរិតំ កាយទុច្ចរិតំ. ឯវំ វចីមនោទុច្ចរិតានិបិ ទដ្ឋព្ពានិ. ឥមានិ ច កាយទុច្ចរិតាទីនិ កម្មបថប្បត្តានិ អធិប្បេតានីតិ យំ ន កម្មបថប្បត្តំ អកុសលជាតំ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘យញ្ចញ្ញំ ទោសសញ្ហិត’’ន្តិ. តស្សត្ថោ – យម្បិ ច អញ្ញំ កម្មបថភាវំ អប្បត្តត្តា និប្បរិយាយេន កាយកម្មាទិសង្ខំ ន លភតិ, រាគាទិកិលេសសំសដ្ឋត្តា ទោសសហិតំ អកុសលំ តម្បិ កត្វាតិ អត្ថោ. និរយន្តិ និរតិអត្ថេន និរស្សាទដ្ឋេន វា និរយន្តិ លទ្ធនាមំ សព្ពម្បិ ទុគ្គតិំ, អយសង្ខាតសុខប្បដិក្ខេបេន វា សព្ពត្ថ សុគតិទុគ្គតីសុ និរយទុក្ខំ. សោ តាទិសោ បុគ្គលោ ឧបគច្ឆតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯត្ថ ច កាយទុច្ចរិតស្ស តបនីយភាវេ នន្ទោ យក្ខោ នន្ទោ មាណវកោ នន្ទោ គោឃាតកោ ទ្វេ ភាតិកាតិ ឯតេសំ វត្ថូនិ កថេតព្ពានិ. តេ កិរ គាវិំ វធិត្វា មំសំ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អកំសុ. តតោ កនិដ្ឋោ ជេដ្ឋំ អាហ – ‘‘មយ្ហំ ទារកា ពហូ, ឥមានិ មេ អន្តានិ ទេហី’’តិ. អថ នំ ជេដ្ឋោ – ‘‘សព្ពំ មំសំ ទ្វេធា វិភត្តំ, បុន កិមគ្គហេសី’’តិ បហរិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. និវត្តិត្វា ច នំ ឱលោកេន្តោ មតំ ទិស្វា ‘‘ភារិយំ វត មយា កតំ, ស្វាហំ អការណេនេវ នំ មារេសិ’’ន្តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. អថស្ស ពលវវិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជិ. សោ ឋិតដ្ឋានេបិ និសិន្នដ្ឋានេបិ តទេវ កម្មំ អាវជ្ជេតិ, ចិត្តស្សាទំ ន លភតិ, អសិតបីតខាយិតម្បិស្ស សរីរេ ឱជំ ន ផរតិ, អដ្ឋិចម្មមត្តមេវ អហោសិ. អថ នំ ឯកោ ថេរោ បុច្ឆិ ‘‘ឧបាសក, ត្វំ អតិវិយ កិសោ អដ្ឋិចម្មមត្តោ ជាតោ, កីទិសោ តេ រោគោ, ឧទាហុ អត្ថិ កិញ្ចិ តបនីយំ កម្មំ កត’’ន្តិ? សោ ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ សព្ពំ អារោចេសិ. អថស្ស សោ ‘‘ភារិយំ តេ, ឧបាសក, កម្មំ កតំ, អនបរាធដ្ឋានេ អបរទ្ធ’’ន្តិ អាហ. សោ តេនេវ កម្មុនា កាលំ កត្វា និរយេ និព្ពត្តិ. វចីទុច្ចរិតស្ស បន សុប្បពុទ្ធសក្កកោកាលិកចិញ្ចមាណវិកាទីនំ វត្ថូនិ កថេតព្ពានិ, មនោទុច្ចរិតស្ស ឧក្កលជយភញ្ញាទីនំ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អតបនីយសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថេ តតិយេ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមសីលសុត្តវណ្ណនា

៣២. បញ្ចមេ បាបកេន ច សីលេនាតិ បាបកំ នាម សីលំ សីលភេទករោ អសំវរោតិ វទន្តិ. តត្ថ យទិ អសំវរោ អសីលមេវ តំទុស្សីល្យភាវតោ, កថំ សីលន្តិ វុច្ចតិ? តត្ថាយំ អធិប្បាយោ សិយា – យថា នាម លោកេ អទិដ្ឋំ ‘‘ទិដ្ឋ’’ន្តិ វុច្ចតិ, អសីលវា ‘‘សីលវា’’តិ, ឯវមិធាបិ អសីលម្បិ អសំវរោបិ ‘‘សីល’’ន្តិ វោហរីយតិ. អថ វា ‘‘កតមេ ច, ថបតិ, អកុសលា សីលា? អកុសលំ កាយកម្មំ, អកុសលំ វចីកម្មំ, បាបកោ អាជីវោ’’តិ (ម. និ. ២.២៦៤) វចនតោ អកុសលធម្មេសុបិ អត្ថេវ សីលសមញ្ញា, តស្មា បរិចយវសេន សភាវសិទ្ធិ វិយ បកតិភូតោ សព្ពោ សមាចារោ ‘‘សីល’’ន្តិ វុច្ចតិ. តត្ថ យំ អកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន អកុសលំ លាមកំ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘បាបកេន ច សីលេនា’’តិ. បាបិកាយ ច ទិដ្ឋិយាតិ សព្ពាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយោ បាបិកាវ. វិសេសតោ បន អហេតុកទិដ្ឋិ, អកិរិយទិដ្ឋិ, នត្ថិកទិដ្ឋីតិ ឥមា តិវិធា ទិដ្ឋិយោ បាបិកតរា. តត្ថ បាបកេន សីលេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ បយោគវិបន្នោ ហោតិ, បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ អាសយវិបន្នោ ហោតិ, ឯវំ បយោគាសយវិបន្នោ បុគ្គលោ និរយូបគោ ហោតិយេវ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទ្វីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ យថាភតំ និក្ខិត្តោ, ឯវំ និរយេ’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘ទ្វីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ’’តិ ឥទំ លក្ខណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ, ន តន្តិនិទ្ទេសោ. យថា តំ លោកេ ‘‘យទិមេ ព្យាធិតា សិយុំ, ឥមេសំ ឥទំ ភេសជ្ជំ ទាតព្ព’’ន្តិ. អញ្ញេសុបិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ ឯសេវ នយោ. ទុប្បញ្ញោតិ និប្បញ្ញោ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយសីលសុត្តវណ្ណនា

៣៣. ឆដ្ឋេ ភទ្ទកេន ច សីលេនាតិ កាយសុចរិតាទិចតុបារិសុទ្ធិសីលេន. តញ្ហិ អខណ្ឌាទិសីលភាវេន សយញ្ច កល្យាណំ, សមថវិបស្សនាទិកល្យាណគុណាវហំ ចាតិ ‘‘ភទ្ទក’’ន្តិ វុច្ចតិ. ភទ្ទិកាយ ច ទិដ្ឋិយាតិ កម្មស្សកតាញាណេន ចេវ កម្មបថសម្មាទិដ្ឋិយា ច. តត្ថ ភទ្ទកេន សីលេន បយោគសម្បន្នោ ហោតិ, ភទ្ទិកាយ ទិដ្ឋិយា អាសយសម្បន្នោ. ឥតិ បយោគាសយសម្បន្នោ បុគ្គលោ សគ្គូបគោ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឥមេហិ, ខោ, ភិក្ខវេ, ទ្វីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ យថាភតំ និក្ខិត្តោ, ឯវំ សគ្គេ’’តិ. សប្បញ្ញោតិ បញ្ញវា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អាតាបីសុត្តវណ្ណនា

៣៤. សត្តមេ អនាតាបីតិ កិលេសានំ អាតាបនដ្ឋេន អាតាបោ, វីរិយំ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អាតាបី, ន អាតាបី អនាតាបី, សម្មប្បធានវិរហិតោ កុសីតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឱត្តាបោ វុច្ចតិ បាបុត្រាសោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឱត្តាបី, ន ឱត្តាបី អនោត្តាបី, ឱត្តាបរហិតោ. អថ វា អាតាបប្បដិបក្ខោ អនាតាបោ, កោសជ្ជំ សោ អស្ស អត្ថីតិ អនាតាបី. យំ ‘‘ន ឱត្តបតិ ឱត្តប្បិតព្ពេន, ន ឱត្តបតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា’’តិ ឯវំ វុត្តំ, តំ អនោត្តប្បំ អនោត្តាបោ. សោ អស្ស អត្ថីតិ អនោត្តាបីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អភព្ពោតិ អនរហោ. សម្ពោធាយាតិ អរិយមគ្គត្ថាយ. និព្ពានាយាតិ កិលេសានំ អច្ចន្តវូបសមាយ អមតមហានិព្ពានាយ. អនុត្តរស្ស យោគក្ខេមស្សាតិ អរហត្តផលស្ស. តញ្ហិ ឧត្តរិតរស្ស អភាវតោ អនុត្តរំ, ចតូហិ យោគេហិ អនុបទ្ទុតត្តា ខេមំ និព្ភយន្តិ យោគក្ខេមន្តិ ច វុច្ចតិ. អធិគមាយាតិ បត្តិយា. អាតាបីតិ វីរិយវា. សោ ហិ ‘‘អារទ្ធវីរិយោ វិហរតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ, ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៤៥) ឯវំ វុត្តេន វីរិយារម្ភេន សមន្នាគតោ កិលេសានំ អច្ចន្តមេវ អាតាបនសីលោតិ អាតាបី. ឱត្តាបីតិ ‘‘យំ ឱត្តបតិ ឱត្តប្បិតព្ពេន, ឱត្តបតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា’’តិ (ធ. ស. ៣១) ឯវំ វុត្តេន ឱត្តប្បេន សមន្នាគតត្តា ឱត្តបនសីលោតិ ឱត្តប្បី. អយញ្ហិ ឱត្តាបីតិ វុត្តោ. តទវិនាភាវតោ ហិរិយា ច សមន្នាគតោ ឯវ ហោតីតិ ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ អណុមត្តេបិ វជ្ជេ ភយទស្សាវី សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ. ឥច្ចស្ស សីលសម្បទា ទស្សិតា. អាតាបីតិ ឥមិនា នយេនស្ស កិលេសបរិតាបិតាទីបនេន សមថវិបស្សនាភាវនានុយុត្តតា ទស្សិតា. យថាវុត្តញ្ច វីរិយំ សទ្ធាសតិសមាធិបញ្ញាហិ វិនា ន ហោតីតិ វិមុត្តិបរិបាចកានិ សទ្ធាបញ្ចមានិ ឥន្ទ្រិយានិ អត្ថតោ វុត្តានេវ ហោន្តិ. តេសុ ច សិទ្ធេសុ អនិច្ចេ អនិច្ចសញ្ញា, អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញា, ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញា, បហានសញ្ញា, វិរាគសញ្ញា, និរោធសញ្ញាតិ ឆ និព្ពេធភាគិយា សញ្ញា សិទ្ធា ឯវាតិ. ឯវំ ឥមេហិ ទ្វីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតស្ស លោកិយានំ សីលសមាធិបញ្ញានំ សិជ្ឈនតោ មគ្គផលនិព្ពានាធិគមស្ស ភព្ពតំ ទស្សេន្តោ ‘‘អាតាបី ច ខោ…បេ… អធិគមាយា’’តិ អាហ.

គាថាសុ កុសីតោតិ មិច្ឆាវិតក្កពហុលតាយ កាមព្យាបាទវិហិំសាវិតក្កសង្ខាតេហិ កុច្ឆិតេហិ បាបធម្មេហិ សិតោ សម្ពន្ធោ យុត្តោតិ កុសីតោ. កុច្ឆិតំ វា សីទតិ សម្មាបដិបត្តិតោ អវសីទតីតិ កុសីតោ, ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា. ហីនវីរិយោតិ និព្ពីរិយោ, ចតូសុបិ ឥរិយាបថេសុ វីរិយករណរហិតោ. អនុស្សាហសំហននសភាវស្ស ចិត្តាលសិយស្ស ថិនស្ស, អសត្តិវិឃាតសភាវស្ស កាយាលសិយស្ស មិទ្ធស្ស ច អភិណ្ហប្បវត្តិយា ថិនមិទ្ធពហុលោ. បាបជិគុច្ឆនលក្ខណាយ ហិរិយា អភាវេន តប្បដិបក្ខេន អហិរិកេន សមន្នាគតត្តា ច អហិរិកោ. ហិរោត្តប្បវីរិយានំ អភាវេនេវ សម្មាបដិបត្តិយំ នត្ថិ ឯតស្ស អាទរោតិ អនាទរោ. ឧភយថាបិ តថា ធម្មបុគ្គលេន ទុវិធកិរិយាករណេន អនាទរោ. ផុដ្ឋុន្តិ ផុសិតុំ. សម្ពោធិមុត្តមន្តិ សម្ពោធិសង្ខាតំ ឧត្តមំ អរហត្តំ អធិគន្តុំ អភព្ពោតិ អត្ថោ.

សតិមាតិ ចិរកតចិរភាសិតានំ អនុស្សរណេ សមត្ថស្ស សតិនេបក្កស្ស ភាវេន ចតុសតិបដ្ឋានយោគេន សតិមា. និបកោតិ សត្តដ្ឋានិយសម្បជញ្ញសង្ខាតេន ចេវ កម្មដ្ឋានបរិហរណបញ្ញាសង្ខាតេន ច នេបក្កេន សមន្នាគតត្តា និបកោ. ឈាយីតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានេន លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ចាតិ ទ្វីហិបិ ឈានេហិ ឈាយី. អប្បមត្តោតិ ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណិយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិអាទិនា នយេន កម្មដ្ឋានភាវនាយ អប្បមត្តោ. សំយោជនំ ជាតិជរាយ ឆេត្វាតិ ជាតិយា ចេវ ជរាយ ច សត្តេ សំយោជេតីតិ សំយោជនន្តិ លទ្ធនាមំ កាមរាគាទិកំ ទសវិធម្បិ កិលេសជាតំ អនុសយសមុគ្ឃាតវសេន មូលតោ ឆិន្ទិត្វា. អថ វា សំយោជនំ ជាតិជរាយ ឆេត្វាតិ ជាតិជរាយ សំយោជនំ ឆិន្ទិត្វា. យស្ស ហិ សំយោជនានិ អច្ឆិន្នានិ, តស្ស ជាតិជរាយ អច្ឆេទោ អសមុគ្ឃាតោវ. យស្ស បន តានិ ឆិន្នានិ, តស្ស ជាតិជរាបិ ឆិន្នាវ ការណស្ស សមុគ្ឃាតិតត្តា. តស្មា សំយោជនំ ឆិន្ទន្តោ ឯវ ជាតិជរាបិ ឆិន្ទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សំយោជនំ ជាតិជរាយ ឆេត្វា’’តិ. ឥធេវ សម្ពោធិមនុត្តរំ ផុសេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ អគ្គមគ្គំ អរហត្តំ វា ផុសេ បាបុណេយ្យ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បឋមនកុហនសុត្តវណ្ណនា

៣៥. អដ្ឋមេ នយិទន្តិ ឯត្ថ នឥតិ បដិសេធេ និបាតោ, តស្ស ‘‘វុស្សតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, យការោ បទសន្ធិករោ. ឥទំ-សទ្ទោ ‘‘ឯកមិទាហំ, ភិក្ខវេ, សមយំ ឧក្កដ្ឋាយំ វិហរាមិ សុភគវនេ សាលរាជមូលេ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៥០១) និបាតមត្តំ. ‘‘ឥទំ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, អប្បមត្តកំ ឱរមត្តកំ សីលមត្តក’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៧) យថាវុត្តេ អាសន្នបច្ចក្ខេ អាគតោ.

‘‘ឥទញ្ហិ តំ ជេតវនំ, ឥសិសង្ឃនិសេវិតំ;

អាវុត្ថំ ធម្មរាជេន, បីតិសញ្ជននំ មមា’’តិ. –

អាទីសុ (សំ. និ. ១.៤៨) វក្ខមានេ អាសន្នបច្ចក្ខេ. ឥធាបិ វក្ខមានេយេវ អាសន្នបច្ចក្ខេ ទដ្ឋព្ពោ.

ព្រហ្មចរិយ-សទ្ទោ –

‘‘កិំ តេ វតំ កិំ បន ព្រហ្មចរិយំ,

កិស្ស សុចិណ្ណស្ស អយំ វិបាកោ;

ឥទ្ធី ជុតី ពលវីរិយូបបត្តិ,

ឥទញ្ច តេ នាគ មហាវិមានំ.

‘‘អហញ្ច ភរិយា ច មនុស្សលោកេ,

សទ្ធា ឧភោ ទានបតី អហុម្ហា;

ឱបានភូតំ មេ ឃរំ តទាសិ,

សន្តប្បិតា សមណព្រាហ្មណា ច.

‘‘តំ មេ វតំ តំ បន ព្រហ្មចរិយំ,

តស្ស សុចិណ្ណស្ស អយំ វិបាកោ;

ឥទ្ធី ជុតី ពលវីរិយូបបត្តិ,

ឥទញ្ច មេ ធីរ មហាវិមាន’’ន្តិ. (ជា. ២.២២.១៥៩២-១៥៩៣, ១៥៩៥) –

ឥមស្មិំ បុណ្ណកជាតកេ ទានេ អាគតោ.

‘‘កេន បាណិ កាមទទោ, កេន បាណិ មធុស្សវោ;

កេន តេ ព្រហ្មចរិយេន, បុញ្ញំ បាណិម្ហិ ឥជ្ឈតិ.

‘‘តេន បាណិ កាមទទោ, តេន បាណិ មធុស្សវោ;

តេន មេ ព្រហ្មចរិយេន, បុញ្ញំ បាណិម្ហិ ឥជ្ឈតី’’តិ. (បេ. វ. ២៧៥, ២៧៧) –

ឥមស្មិំ អង្កុរបេតវត្ថុស្មិំ វេយ្យាវច្ចេ. ‘‘ឥទំ ខោ តំ, ភិក្ខវេ, តិត្តិរិយំ នាម ព្រហ្មចរិយំ អហោសី’’តិ (ចូឡវ. ៣១១) ឥមស្មិំ តិត្តិរជាតកេ បញ្ចសិក្ខាបទសីលេ. ‘‘តំ ខោ បន, បញ្ចសិខ, ព្រហ្មចរិយំ នេវ និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ…បេ… យាវទេវ ព្រហ្មលោកូបបត្តិយា’’តិ (ទី. និ. ២.៣២៩) ឥមស្មិំ មហាគោវិន្ទសុត្តេ ព្រហ្មវិហារេ. ‘‘បរេ អព្រហ្មចារី ភវិស្សន្តិ, មយមេត្ថ ព្រហ្មចារិនោ ភវិស្សាមា’’តិ (ម. និ. ១.៨៣) សល្លេខសុត្តេ មេថុនវិរតិយំ.

‘‘មយញ្ច ភរិយា នាតិក្កមាម,

អម្ហេ ច ភរិយា នាតិក្កមន្តិ;

អញ្ញត្រ តាហិ ព្រហ្មចរិយំ ចរាម,

តស្មា ហិ អម្ហំ ទហរា ន មីយរេ’’តិ. (ជា. ១.១០.៩៧) –

មហាធម្មបាលជាតកេ សទារសន្តោសេ. ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, សារិបុត្ត, ចតុរង្គសមន្នាគតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតា – តបស្សី សុទំ ហោមី’’តិ (ម. និ. ១.១៥៥) លោមហំសសុត្តេ វីរិយេ.

‘‘ហីនេន ព្រហ្មចរិយេន, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជតិ;

មជ្ឈិមេន ច ទេវត្តំ, ឧត្តមេន វិសុជ្ឈតី’’តិ. (ជា. ១.៨.៧៥) –

និមិជាតកេ អត្តទមនវសេន កតេ អដ្ឋង្គិកឧបោសថេ. ‘‘ឥទំ ខោ បន, បញ្ចសិខ, ព្រហ្មចរិយំ ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ…បេ… អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣២៩) មហាគោវិន្ទសុត្តេយេវ អរិយមគ្គេ. ‘‘តយិទំ ព្រហ្មចរិយំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច វិត្ថារិកំ ពាហុជញ្ញំ បុថុភូតំ យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិត’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.១៧៤) បាសាទិកសុត្តេ សិក្ខត្តយសង្គហេ សកលស្មិំ សាសនេ. ឥធាបិ អរិយមគ្គេ សាសនេ ច វត្តតិ.

វុស្សតីតិ វសីយតិ, ចរីយតីតិ អត្ថោ. ជនកុហនត្ថន្តិ ‘‘អហោ អយ្យោ សីលវា វត្តសម្បន្នោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ’’តិអាទិនា ជនស្ស សត្តលោកស្ស វិម្ហាបនត្ថំ. ជនលបនត្ថន្តិ ‘‘ឯវរូបស្ស នាម អយ្យស្ស ទិន្នំ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ បសន្នចិត្តេហិ ‘‘កេនត្ថោ, កិំ អាហរីយតូ’’តិ មនុស្សេហិ វទាបនត្ថំ. លាភសក្ការសិលោកានិសំសត្ថន្តិ យ្វាយំ ‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘លាភី អស្សំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’ន្តិ, សីលេ-ស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិ (ម. និ. ១.៦៥) សីលានិសំសភាវេន វុត្តោ ចតុបច្ចយលាភោ, យោ ច ចតុន្នំ បច្ចយានំ សក្កច្ចទានសង្ខាតោ អាទរពហុមានគរុករណសង្ខាតោ ច សក្ការោ, យោ ច ‘‘សីលសម្បន្នោ ពហុស្សុតោ សុតធរោ អារទ្ធវីរិយោ’’តិអាទិនា នយេន ឧគ្គតថុតិឃោសសង្ខាតោ សិលោកោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តានំ ទិដ្ឋធម្មិកោ អានិសំសោ, តទត្ថំ. ឥតិ មំ ជនោ ជានាតូតិ ‘‘ឯវំ ព្រហ្មចរិយវាសេ សតិ ‘អយំ សីលវា កល្យាណធម្មោ’តិអាទិនា មំ ជនោ ជានាតុ សម្ភាវេតូ’’តិ អត្តនោ សន្តគុណវសេន សម្ភាវនត្ថម្បិ ន ឥទំ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតីតិ សម្ពន្ធោ.

កេចិ បន ‘‘ជនកុហនត្ថន្តិ បាបិច្ឆស្ស ឥច្ឆាបកតស្ស សតោ សាមន្តជប្បនឥរិយាបថនិស្សិតបច្ចយបដិសេវនសង្ខាតេន តិវិធេន កុហនវត្ថុនា កុហនភាវេន ជនស្ស វិម្ហាបនត្ថំ. ជនលបនត្ថន្តិ បាបិច្ឆស្សេវ សតោ បច្ចយត្ថំ បរិកថោភាសាទិវសេន លបនភាវេន ឧបលាបនភាវេន វា ជនស្ស លបនត្ថំ. លាភសក្ការសិលោកានិសំសត្ថន្តិ បាបិច្ឆស្សេវ សតោ លាភាទិគរុតាយ លាភសក្ការសិលោកសង្ខាតស្ស អានិសំសឧទយស្ស និប្ផាទនត្ថំ. ឥតិ មំ ជនោ ជានាតូតិ បាបិច្ឆស្សេវ សតោ អសន្តគុណសម្ភាវនាធិប្បាយេន ‘ឥតិ ឯវំ មំ ជនោ ជានាតូ’តិ ន ឥទំ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថំ វទន្តិ. បុរិមោយេវ បន អត្ថោ សារតរោ.

អថ ខោតិ ឯត្ថ អថាតិ អញ្ញទត្ថេ និបាតោ, ខោតិ អវធារណេ. តេន កុហនាទិតោ អញ្ញទត្ថាយេវ បន ឥទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតីតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ តំ បយោជនំ ទស្សេន្តោ ‘‘សំវរត្ថញ្ចេវ បហានត្ថញ្ចា’’តិ អាហ. តត្ថ បញ្ចវិធោ សំវរោ – បាតិមោក្ខសំវរោ, សតិសំវរោ, ញាណសំវរោ, ខន្តិសំវរោ, វីរិយសំវរោតិ.

តត្ថ ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) ហិ អាទិនា នយេន អាគតោ អយំ បាតិមោក្ខសំវរោ នាម, យោ សីលសំវរោតិ ច បវុច្ចតិ. ‘‘រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ១.២១៣; ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) អាគតោ អយំ សតិសំវរោ.

‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ (អជិតាតិ ភគវា),

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ,

បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ. (សុ. និ. ១០៤១) –

អាគតោ អយំ ញាណសំវរោ. ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) នយេន អាគតោ អយំ ខន្តិសំវរោ. ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) នយេន អាគតោ អយំ វីរិយសំវរោ. អត្ថតោ បន បាណាតិបាតាទីនំ បជហនវសេន, វត្តបដិវត្តានំ ករណវសេន ច បវត្តា ចេតនា វិរតិយោ ច. សង្ខេបតោ សព្ពោ កាយវចីសំយមោ, វិត្ថារតោ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អវីតិក្កមោ សីលសំវរោ. សតិ ឯវ សតិសំវរោ, សតិប្បធានា វា កុសលា ខន្ធា. ញាណមេវ ញាណសំវរោ. អធិវាសនវសេន អទោសោ, អទោសប្បធានា វា តថា បវត្តា កុសលា ខន្ធា ខន្តិសំវរោ, បញ្ញាតិ ឯកេ. កាមវិតក្កាទីនំ អនធិវាសនវសេន បវត្តំ វីរិយមេវ វីរិយសំវរោ. តេសុ បឋមោ កាយទុច្ចរិតាទិទុស្សីល្យស្ស សំវរណតោ សំវរោ, ទុតិយោ មុដ្ឋស្សច្ចស្ស, តតិយោ អញ្ញាណស្ស, ចតុត្ថោ អក្ខន្តិយា, បញ្ចមោ កោសជ្ជស្ស សំវរណតោ បិទហនតោ សំវរោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវមេតស្ស សំវរស្ស អត្ថាយ សំវរត្ថំ, សំវរនិប្ផាទនត្ថន្តិ អត្ថោ.

បហានម្បិ បញ្ចវិធំ – តទង្គប្បហានំ, វិក្ខម្ភនប្បហានំ, សមុច្ឆេទប្បហានំ, បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ, និស្សរណប្បហានន្តិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា ឯកកនិបាតេ បឋមសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តមេវ. តស្ស បន បញ្ចវិធស្សបិ តថា តថា រាគាទិកិលេសានំ បដិនិស្សជ្ជនដ្ឋេន សមតិក្កមនដ្ឋេន វា បហានស្ស អត្ថាយ បហានត្ថំ, បហានសាធនត្ថន្តិ អត្ថោ. តត្ថ សំវរេន កិលេសានំ ចិត្តសន្តានេ បវេសននិវារណំ បហានេន បវេសននិវារណញ្ចេវ សមុគ្ឃាតោ ចាតិ វទន្តិ. ឧភយេនាបិ បន យថារហំ ឧភយំ សម្បជ្ជតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សីលាទិធម្មា ឯវ ហិ សំវរណតោ សំវរោ, បជហនតោ បហានន្តិ.

គាថាសុ អនីតិហន្តិ ឦតិយោ វុច្ចន្តិ ឧបទ្ទវា – ទិដ្ឋធម្មិកា ច សម្បរាយិកា ច. ឦតិយោ ហនតិ វិនាសេតិ បជហតីតិ ឦតិហំ, អនុ ឦតិហន្តិ អនីតិហំ, សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច. អថ វា ឦតីហិ អនត្ថេហិ សទ្ធិំ ហនន្តិ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ ឦតិហា, តណ្ហាទិឧបក្កិលេសា. នត្ថិ ឯត្ថ ឦតិហាតិ អនីតិហំ. ឦតិហា វា យថាវុត្តេនដ្ឋេន តិត្ថិយសមយា, តប្បដិបក្ខតោ ឥទំ អនីតិហំ. ‘‘អនិតិហ’’ន្តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – ‘‘ឥតិហាយ’’ន្តិ ធម្មេសុ អនេកំសគ្គាហភាវតោ វិចិកិច្ឆា ឥតិហំ នាម, សម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតត្តា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជន្តានំ និក្កង្ខភាវសាធនតោ នត្ថិ ឯត្ថ ឥតិហន្តិ អនិតិហំ, អបរប្បច្ចយន្តិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហី’’តិ ‘‘អតក្កាវចរោ’’តិ ច. គាថាសុខត្ថំ បន ‘‘អនីតិហ’’ន្តិ ទីឃំ កត្វា បឋន្តិ.

និព្ពានសង្ខាតំ ឱគធំ បតិដ្ឋំ បារំ គច្ឆតីតិ និព្ពានោគធគាមី, វិមុត្តិរសត្តា ឯកន្តេនេវ និព្ពានសម្បាបកោតិ អត្ថោ. តំ និព្ពានោគធគាមិនំ ព្រហ្មចរិយំ. សោតិ យោ សោ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភិន្ទិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, សោ ភគវា អទេសយិ ទេសេសិ. និព្ពានោគធោតិ វា អរិយមគ្គោ វុច្ចតិ. តេន វិនា និព្ពានោគាហនស្ស អសម្ភវតោ តស្ស ច និព្ពានំ អនាលម្ពិត្វា អប្បវត្តនតោ, តញ្ច តំ ឯកន្តំ គច្ឆតីតិ និព្ពានោគធគាមី. អថ វា និព្ពានោគធគាមិនន្តិ និព្ពានស្ស អន្តោគាមិនំ មគ្គព្រហ្មចរិយំ, និព្ពានំ អារម្មណំ ករិត្វា តស្ស អន្តោ ឯវ វត្តតិ បវត្តតីតិ. មហត្តេហីតិ មហាអាតុមេហិ ឧឡារជ្ឈាសយេហិ. មហន្តំ និព្ពានំ, មហន្តេ វា សីលក្ខន្ធាទិកេ ឯសន្តិ គវេសន្តីតិ មហេសិនោ ពុទ្ធាទយោ អរិយា. តេហិ អនុយាតោ បដិបន្នោ. យថា ពុទ្ធេន ទេសិតន្តិ យថា អភិញ្ញេយ្យាទិធម្មេ អភិញ្ញេយ្យាទិភាវេនេវ សម្មាសម្ពុទ្ធេន មយា ទេសិតំ, ឯវំ យេ ឯតំ មគ្គព្រហ្មចរិយំ តទត្ថំ សាសនព្រហ្មចរិយញ្ច បដិបជ្ជន្តិ. តេ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថេហិ យថារហំ អនុសាសន្តស្ស សត្ថុ មយ្ហំ សាសនការិនោ ឱវាទប្បដិករា សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ បរិយន្តំ អប្បវត្តិំ ករិស្សន្តិ, ទុក្ខស្ស វា អន្តំ និព្ពានំ សច្ឆិករិស្សន្តីតិ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយនកុហនសុត្តវណ្ណនា

៣៦. នវមេ អភិញ្ញត្ថន្តិ កុសលាទិវិភាគេន ខន្ធាទិវិភាគេន ច សព្ពធម្មេ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន អវិបរីតតោ ជាននត្ថំ. បរិញ្ញត្ថន្តិ តេភូមកធម្មេ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា បរិជាននត្ថំ សមតិក្កមនត្ថញ្ច. តត្ថ អភិញ្ញេយ្យអភិជាននា ចតុសច្ចវិសយា. បរិញ្ញេយ្យបរិជាននា បន យទិបិ ទុក្ខសច្ចវិសយា, បហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយេហិ បន វិនា ន បវត្តតីតិ បហានាទយោបិ ឥធ គហិតាតិ វេទិតព្ពំ. សេសំ អនន្តរសុត្តេ វុត្តត្ថមេវ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សោមនស្សសុត្តវណ្ណនា

៣៧. ទសមេ សុខសោមនស្សពហុលោតិ ឯត្ថ សុខន្តិ កាយិកំ សុខំ, សោមនស្សន្តិ ចេតសិកំ. តស្មា យស្ស កាយិកំ ចេតសិកញ្ច សុខំ អភិណ្ហំ បវត្តតិ, សោ សុខសោមនស្សពហុលោតិ វុត្តោ. យោនីតិ ‘‘ចតស្សោ ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, យោនិយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៥២) ខន្ធកោដ្ឋាសោ យោនីតិ អាគតោ. ‘‘យោនិ ហេសា, ភូមិជ, ផលស្ស អធិគមាយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២២៦) ការណំ.

‘‘ន ចាហំ ព្រាហ្មណំ ព្រូមិ, យោនិជំ មត្តិសម្ភវ’’ន្តិ ច. (ម. និ. ២.៤៥៧; ធ. ប. ៣៩៦; សុ. និ. ៦២៥);

‘‘តមេនំ កម្មជា វាតា និព្ពត្តិត្វា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ សម្បរិវត្តេត្វា មាតុ យោនិមុខេ សម្បដិបាទេន្តី’’តិ ច អាទីសុ បស្សាវមគ្គោ. ឥធ បន ការណំ អធិប្បេតំ. អស្សាតិ អនេន. អារទ្ធាតិ បដ្ឋបិតា បគ្គហិតា បរិបុណ្ណា សម្បាទិតា វា.

អាសវានំ ខយាយាតិ ឯត្ថ អាសវន្តីតិ អាសវា, ចក្ខុតោបិ…បេ… មនតោបិ សវន្តិ បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មតោ យាវ គោត្រភូ, ឱកាសតោ យាវ ភវគ្គា សវន្តីតិ វា អាសវា. ឯតេ ធម្មេ ឯតញ្ច ឱកាសំ អន្តោ ករិត្វា បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អន្តោករណត្ថោ ហិ អយំ អាការោ. ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន មទិរាទយោ អាសវា វិយាតិបិ អាសវា. លោកេ ហិ ចិរបារិវាសិកា មទិរាទយោ អាសវាតិ វុច្ចន្តិ. យទិ ច ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន អាសវា, ឯតេ ឯវ ភវិតុំ អរហន្តិ. វុត្តំ ហេតំ – ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ, ឥតោ បុព្ពេ អវិជ្ជា នាហោសី’’តិអាទិ (អ. និ. ១០.៦១). អាយតំ សំសារទុក្ខំ សវន្តិ បសវន្តីតិបិ អាសវា. បុរិមានិ ចេត្ថ និព្ពចនានិ យត្ថ កិលេសា អាសវាតិ អាគតា, តត្ថ យុជ្ជន្តិ; បច្ឆិមំ កម្មេបិ. ន កេវលញ្ច កម្មកិលេសា ឯវ អាសវា, អបិច ខោ នានប្បការា ឧបទ្ទវាបិ. អភិធម្មេ ហិ ‘‘ចត្តារោ អាសវា – កាមាសវោ, ភវាសវោ, ទិដ្ឋាសវោ, អវិជ្ជាសវោ’’តិ (ធ. ស. ១១០២) កាមរាគាទយោ កិលេសា អាសវាតិ អាគតា. សុត្តេបិ ‘‘នាហំ, ចុន្ទ, ទិដ្ឋធម្មិកានំយេវ អាសវានំ សំវរាយ ធម្មំ ទេសេមី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៨២) ឯត្ថ វិវាទមូលភូតា កិលេសា អាសវាតិ អាគតា.

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ, អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនឡីកតា’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៦) –

ឯត្ថ តេភូមកំ កម្មំ អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា. ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ (បារា. ៣៩) ឯត្ថ បរូបឃាតវិប្បដិសារវធពន្ធាទយោ ចេវ អបាយទុក្ខភូតា នានប្បការា ឧបទ្ទវា ច.

តេ បនេតេ អាសវា វិនយេ ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ, សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ ទ្វេធា អាគតា. សឡាយតនេ ‘‘តយោមេ, អាវុសោ, អាសវា – កាមាសវោ, ភវាសវោ, អវិជ្ជាសវោ’’តិ (សំ. និ. ៤.៣២១) តិធា អាគតា. តថា អញ្ញេសុ សុត្តន្តេសុ. អភិធម្មេ តេយេវ ទិដ្ឋាសវេន សទ្ធិំ ចតុធា អាគតា. និព្ពេធិកបរិយាយេ បន ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា និរយគមនីយា, អត្ថិ អាសវា តិរច្ឆានយោនិគមនីយា, អត្ថិ អាសវា បេត្តិវិសយគមនីយា, អត្ថិ អាសវា មនុស្សលោកគមនីយា, អត្ថិ អាសវា ទេវលោកគមនីយា’’តិ (អ. និ. ៦.៦៣) បញ្ចធា អាគតា. កម្មមេវ ចេត្ថ អាសវាតិ អធិប្បេតំ. ឆក្កនិបាតេ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា សំវរា បហាតព្ពា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៦.៥៨) នយេន ឆធា អាគតា. សព្ពាសវបរិយាយេ តេយេវ ទស្សនបហាតព្ពេហិ ធម្មេហិ សទ្ធិំ សត្តធា អាគតា. ឥធ បន អភិធម្មបរិយាយេន ចត្តារោ អាសវា អធិប្បេតាតិ វេទិតព្ពា.

ខយាយាតិ ឯត្ថ បន ‘‘យោ អាសវានំ ខយោ វយោ ភេទោ បរិភេទោ អនិច្ចតា អន្តរធាន’’ន្តិ អាសវានំ សរសភេទោ អាសវានំ ខយោតិ វុត្តោ. ‘‘ជានតោ អហំ, ភិក្ខវេ, បស្សតោ អាសវានំ ខយំ វទាមី’’តិ (ម. និ. ១.១៥) ឯត្ថ អាសវានំ ខីណាការោ នត្ថិភាវោ អច្ចន្តំ អសមុប្បាទោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ.

‘‘សេខស្ស សិក្ខមានស្ស, ឧជុមគ្គានុសារិនោ;

ខយស្មិំ បឋមំ ញាណំ, តតោ អញ្ញា អនន្តរា’’តិ. (ឥតិវុ. ៦២) –

ឯត្ថ អរិយមគ្គោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ. ‘‘អាសវានំ ខយា សមណោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៣៨) ឯត្ថ ផលំ.

‘‘បរវជ្ជានុបស្សិស្ស, និច្ចំ ឧជ្ឈានសញ្ញិនោ;

អាសវា តស្ស វឌ្ឍន្តិ, អារា សោ អាសវក្ខយា’’តិ. (ធ. ប. ២៥៣) –

ឯត្ថ និព្ពានំ. ឥធ បន ផលំ សន្ធាយ ‘‘អាសវានំ ខយាយា’’តិ វុត្តំ, អរហត្តផលត្ថាយាតិ អត្ថោ.

សំវេជនីយេសុ ឋានេសូតិ សំវេគជនកេសុ ជាតិអាទីសុ សំវេគវត្ថូសុ. ជាតិ, ជរា, ព្យាធិ, មរណំ, អបាយទុក្ខំ, អតីតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, អនាគតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, បច្ចុប្បន្នេ អាហារបរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខន្តិ ឥមានិ ហិ សំវេគវត្ថូនិ សំវេជនីយដ្ឋានានិ នាម. អបិច ‘‘អាទិត្តោ លោកសន្និវាសោ ឧយ្យុត្តោ បយាតោ កុម្មគ្គប្បដិបន្នោ, ឧបនីយតិ លោកោ អទ្ធុវោ, អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ, អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយំ, ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’’តិឯវមាទីនិ (បដិ. ម. ១.១១៧) ចេត្ថ សំវេជនីយដ្ឋានានីតិ វេទិតព្ពានិ. សំវេជនេនាតិ ជាតិអាទិសំវេគវត្ថូនិ បដិច្ច ឧប្បន្នភយសង្ខាតេន សំវេជនេន. អត្ថតោ បន សហោត្តប្បញាណំ សំវេគោ នាម.

សំវិគ្គស្សាតិ គព្ភោក្កន្តិកាទិវសេន អនេកវិធេហិ ជាតិអាទិទុក្ខេហិ សំវេគជាតស្ស. ‘‘សំវេជិត្វា’’តិ ច បឋន្តិ. យោនិសោ បធានេនាតិ ឧបាយបធានេន, សម្មាវាយាមេនាតិ អត្ថោ. សោ ហិ យថា អកុសលា ធម្មា បហីយន្តិ, កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, ឯវំ បទហនតោ ឧត្តមភាវសាធនតោ ច ‘‘បធាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តត្ថ សំវេគេន ភវាទីសុ កិញ្ចិ តាណំ លេណំ បដិសរណំ អបស្សន្តោ តត្ថ អនោលីយន្តោ អលគ្គមានសោ តប្បដិបក្ខេន ច វិនិវត្តិតវិសញ្ញិតោ អញ្ញទត្ថុ និព្ពាននិន្នោ ហោតិ និព្ពានបោណោ និព្ពានបព្ភារោ. សោ កល្យាណមិត្តសន្និស្សយេន យោនិសោមនសិការពហុលោ វិសុទ្ធាសយប្បយោគោ សមថវិបស្សនាសុ យុត្តប្បយុត្តោ សព្ពស្មិម្បិ សង្ខារគតេ និព្ពិន្ទតិ វិរជ្ជតិ, វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេតិ. តត្ថ យទិទំ យោនិសោមនសិការពហុលោ វិសុទ្ធាសយប្បយោគោ សមថវិបស្សនាសុ យុត្តប្បយុត្តោ, តេនស្ស ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខសោមនស្សពហុលតា វេទិតព្ពា. យំ បនាយំ សមថេ បតិដ្ឋិតោ វិបស្សនាយ យុត្តប្បយុត្តោ សព្ពស្មិម្បិ សង្ខារគតេ និព្ពិន្ទតិ វិរជ្ជតិ, វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេតិ, តេនស្ស យោនិ អារទ្ធា អាសវានំ ខយាយាតិ វេទិតព្ពំ.

គាថាសុ សំវិជ្ជេថេវាតិ សំវិជ្ជេយ្យ ឯវ សំវេគំ ករេយ្យ ឯវ. ‘‘សំវិជ្ជិត្វានា’’តិ ច បឋន្តិ. វុត្តនយេន សំវិគ្គោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. បណ្ឌិតោតិ សប្បញ្ញោ, តិហេតុកបដិសន្ធីតិ វុត្តំ ហោតិ. បញ្ញាយ សមវេក្ខិយាតិ សំវេគវត្ថូនិ សំវិជ្ជនវសេន បញ្ញាយ សម្មា អវេក្ខិយ. អថ វា បញ្ញាយ សម្មា អវេក្ខិត្វាតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយា ឥតិវុត្តក-អដ្ឋកថាយ

ទុកនិបាតេ បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.