១. សុន្ទរីបរិព្ពាជិកាវត្ថុ

អភូតវាទីតិ ឥមំ ធម្មទេសនំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ សុន្ទរិំ បរិព្ពាជិកំ អារព្ភ កថេសិ.

‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ’’តិ វត្ថុ វិត្ថារតោ ឧទានេ (ឧទា. ៣៨) អាគតមេវ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ – ភគវតោ កិរ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច បញ្ចន្នំ មហានទីនំ មហោឃសទិសេ លាភសក្ការេ ឧប្បន្នេ ហតលាភសក្ការា អញ្ញតិត្ថិយា សូរិយុគ្គមនកាលេ ខជ្ជោបនកា វិយ និប្បភា ហុត្វា ឯកតោ សន្និបតិត្វា មន្តយិំសុ – ‘‘មយំ សមណស្ស គោតមស្ស ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ហតលាភសក្ការា, ន នោ កោចិ អត្ថិភាវម្បិ ជានាតិ, កេន នុ ខោ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ ឧប្បាទេត្វា លាភសក្ការមស្ស អន្តរធាបេយ្យាមា’’តិ. អថ នេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘សុន្ទរិយា សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា សក្កុណិស្សាមា’’តិ. តេ ឯកទិវសំ សុន្ទរិំ តិត្ថិយារាមំ បវិសិត្វា វន្ទិត្វា ឋិតំ នាលបិំសុ. សា បុនប្បុនំ សល្លបន្តីបិ បដិវចនំ អលភិត្វា ‘‘អបិ បនយ្យា, កេនចិ វិហេឋិតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កិំ, ភគិនិ, សមណំ គោតមំ អម្ហេ វិហេឋេត្វា ហតលាភសក្ការេ កត្វា វិចរន្តំ ន បស្សសី’’តិ? ‘‘មយា ឯត្ថ កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘ត្វំ ខោសិ, ភគិនិ, អភិរូបា សោភគ្គប្បត្តា, សមណស្ស គោតមស្ស អយសំ អារោបេត្វា មហាជនំ តវ កថំ គាហាបេត្វា ហតលាភសក្ការំ ករោហី’’តិ. សា តំ សុត្វា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បក្កន្តា តតោ បដ្ឋាយ មាលាគន្ធវិលេបនកប្បូរកដុកផលាទីនិ គហេត្វា សាយំ មហាជនស្ស សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា នគរំ បវិសនកាលេ ជេតវនាភិមុខី គច្ឆតិ, ‘‘កហំ គច្ឆសី’’តិ ច បុដ្ឋា ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមិ, អហញ្ហិ តេន សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសាមី’’តិ វត្វា អញ្ញតរស្មិំ តិត្ថិយារាមេ វសិត្វា បាតោវ ជេតវនមគ្គំ ឱតរិត្វា នគរាភិមុខី អាគច្ឆន្តី ‘‘កិំ, សុន្ទរិ, កហំ គតាសី’’តិ បុដ្ឋា ‘‘សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិត្វា តំ កិលេសរតិយា រមាបេត្វា អាគតាម្ហី’’តិ វទតិ.

អថ តេ កតិបាហច្ចយេន ធុត្តានំ កហាបណេ ទត្វា ‘‘គច្ឆថ សុន្ទរិំ មារេត្វា សមណស្ស គោតមស្ស គន្ធកុដិយា សមីបេ មាលាកចវរន្តរេ និក្ខិបិត្វា ឯថា’’តិ វទិំសុ. តេ តថា អកំសុ. តតោ តិត្ថិយា ‘‘សុន្ទរិំ ន បស្សាមា’’តិ កោលាហលំ កត្វា រញ្ញោ អារោចេត្វា ‘‘កហំ វោ អាសង្កា’’តិ វុត្តា ‘‘ឥមេសុ ទិវសេសុ ជេតវនេ វសតិ, តត្ថស្សា បវត្តិំ ន ជានាមា’’តិ វត្វា ‘‘តេន ហិ គច្ឆថ, នំ វិចិនថា’’តិ រញ្ញា អនុញ្ញាតា អត្តនោ ឧបដ្ឋាកេ គហេត្វា ជេតវនំ គន្ត្វា វិចិនន្តា មាលាកចវរន្តរេ តំ ទិស្វា មញ្ចកំ អារោបេត្វា នគរំ បវេសេត្វា ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស សាវកា ‘សត្ថារា កតំ បាបកម្មំ បដិច្ឆាទេស្សាមា’តិ សុន្ទរិំ មារេត្វា មាលាកចវរន្តរេ និក្ខិបិំសូ’’តិ រញ្ញោ អារោចយិំសុ. រាជា ‘‘តេន ហិ គច្ឆថ, នគរំ អាហិណ្ឌថា’’តិ អាហ. តេ នគរវីថីសុ ‘‘បស្សថ សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ កម្ម’’ន្តិអាទីនិ វត្វា បុន រញ្ញោ និវេសនទ្វារំ អាគមិំសុ. រាជា សុន្ទរិយា សរីរំ អាមកសុសានេ អដ្ដកំ អារោបេត្វា រក្ខាបេសិ. សាវត្ថិវាសិនោ ឋបេត្វា អរិយសាវកេ សេសា យេភុយ្យេន ‘‘បស្សថ សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ កម្ម’’ន្តិអាទីនិ វត្វា អន្តោនគរេបិ ពហិនគរេបិ ភិក្ខូ អក្កោសន្តា វិចរន្តិ. ភិក្ខូ តំ បវត្តិំ តថាគតស្ស អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘តេន ហិ តុម្ហេបិ តេ មនុស្សេ ឯវំ បដិចោទេថា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

៣០៦. ‘‘អភូតវាទី និរយំ ឧបេតិ,

យោ វាបិ កត្វា ន ករោមិចាហ;

ឧភោបិ តេ បេច្ច សមា ភវន្តិ,

និហីនកម្មា មនុជា បរត្ថា’’តិ.

តត្ថ អភូតវាទីតិ បរស្ស ទោសំ អទិស្វាវ មុសាវាទំ កត្វា តុច្ឆេន បរំ អព្ភាចិក្ខន្តោ. កត្វាតិ យោ វា បន បាបកម្មំ កត្វា ‘‘នាហំ ឯតំ ករោមី’’តិ អាហ. បេច្ច សមា ភវន្តីតិ តេ ឧភោបិ ជនា បរលោកំ គន្ត្វា និរយំ ឧបគមនេន គតិយា សមា ភវន្តិ. គតិយេវ នេសំ បរិច្ឆិន្នា, អាយុ បន នេសំ ន បរិច្ឆិន្នំ. ពហុកញ្ហិ បាបកម្មំ កត្វា ចិរំ និរយេ បច្ចន្តិ, បរិត្តំ កត្វា អប្បមត្តកមេវ កាលំ. យស្មា បន នេសំ ឧភិន្នម្បិ លាមកមេវ កម្មំ, តេន វុត្តំ – ‘‘និហីនកម្មា មនុជា បរត្ថា’’តិ. បរត្ថាតិ ឥមស្ស បន បទស្ស បុរតោ បេច្ចបទេន សម្ពន្ធោ. បេច្ច បរត្ថ ឥតោ គន្ត្វា តេ និហីនកម្មា បរលោកេ សមា ភវន្តីតិ អត្ថោ. ទេសនាវសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីនិ បាបុណិំសូតិ.

រាជា ‘‘សុន្ទរិយា អញ្ញេហិ មារិតភាវំ ជានាថា’’តិ បុរិសេ ឧយ្យោជេសិ. អថ តេ ធុត្តា តេហិ កហាបណេហិ សុរំ បិវន្តា អញ្ញមញ្ញំ កលហំ ករិំសុ. ឯកោ ឯកំ អាហ – ‘‘ត្វំ សុន្ទរិំ ឯកប្បហារេនេវ មារេត្វា មាលាកចវរន្តរេ និក្ខិបិត្វា តតោ លទ្ធកហាបណេហិ សុរំ បិវសិ, ហោតុ ហោតូ’’តិ. រាជបុរិសា តេ ធុត្តេ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. អថ នេ រាជា ‘‘តុម្ហេហិ សា មារិតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កេហិ មារាបិតា’’តិ? ‘‘អញ្ញតិត្ថិយេហិ, ទេវា’’តិ. រាជា តិត្ថិយេ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ. តេ តថេវ វទិំសុ. តេន ហិ គច្ឆថ តុម្ហេ ឯវំ វទន្តា នគរំ អាហិណ្ឌថ – ‘‘អយំ សុន្ទរី សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ អារោបេតុកាមេហិ អម្ហេហិ មារាបិតា, នេវ សមណស្ស គោតមស្ស, ន សាវកានំ ទោសោ អត្ថិ, អម្ហាកមេវ ទោសោ’’តិ. តេ តថា ករិំសុ. ពាលមហាជនោ តទា សទ្ទហិ, តិត្ថិយាបិ ធុត្តាបិ បុរិសវធទណ្ឌំ បាបុណិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធានំ សក្ការោ មហា អហោសីតិ.

សុន្ទរីបរិព្ពាជិកាវត្ថុ បឋមំ.