៤. កោណ្ឌញ្ញពុទ្ធវំសវណ្ណនា

ទីបង្ករេ កិរ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ តស្ស សាសនំ វស្សសតសហស្សំ បវត្តិត្ថ. អថ ពុទ្ធានុពុទ្ធានំ សាវកានំ អន្តរធានេន សាសនម្បិស្ស អន្តរធាយិ. អថស្ស អបរភាគេ ឯកមសង្ខ្យេយ្យមតិក្កមិត្វា ឯកស្មិំ កប្បេ កោណ្ឌញ្ញោ នាម សត្ថា ឧទបាទិ. សោ បន ភគវា សោឡសអសង្ខ្យេយ្យំ កប្បានញ្ច សតសហស្សំ បារមិយោ បូរេត្វា ពោធិញាណំ បរិបាចេត្វា វេស្សន្តរត្តភាវសទិសេ អត្តភាវេ ឋត្វា តតោ ចវិត្វា តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា ទេវតានំ បដិញ្ញំ ទត្វា តុសិតបុរតោ ចវិត្វា រម្មវតីនគរេ សុនន្ទស្ស នាម រញ្ញោ កុលេ សុជាតាយ នាម ទេវិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. តស្សបិ បដិសន្ធិក្ខណេ ទីបង្ករពុទ្ធវំសេ វុត្តប្បការានិ ទ្វត្តិំស បាដិហារិយានិ និព្ពត្តិំសុ. សោ ទេវតាហិ កតារក្ខសំវិធានោ ទសន្នំ មាសានំ អច្ចយេន មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិត្វា សព្ពសត្តុត្តរោ ឧត្តរាភិមុខោ សត្តបទវីតិហារេន គន្ត្វា សព្ពា ច ទិសា វិលោកេត្វា អាសភិំ វាចំ និច្ឆារេសិ – ‘‘អគ្គោហមស្មិ លោកស្ស, ជេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្ស, សេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្ស, អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣១; ម. និ. ៣.២០៧).

តតោ កុមារស្ស នាមករណទិវសេ នាមំ ករោន្តា ‘‘កោណ្ឌញ្ញោ’’តិ នាមមកំសុ. សោ ហិ ភគវា កោណ្ឌញ្ញគោត្តោ អហោសិ. តស្ស កិរ តយោ បាសាទា អហេសុំ – រាម, សុរាម, សុភនាមកា បរមរមណីយា. តេសុ តីណិ សតសហស្សានិ នាដកិត្ថីនំ នច្ចគីតវាទិតកុសលានំ សព្ពកាលំ បច្ចុបដ្ឋិតានិ អហេសុំ. តស្ស រុចិទេវី នាម អគ្គមហេសី អហោសិ. វិជិតសេនោ នាមស្ស បុត្តោ អហោសិ. សោ ទសវស្សសហស្សានិ អគារំ អជ្ឈាវសិ.

សោ បន ជិណ្ណព្យាធិមតបព្ពជិតេ ទិស្វា អាជញ្ញរថេន និក្ខមិត្វា បព្ពជិត្វា ទស មាសេ បធានចរិយំ ចរិ. កោណ្ឌញ្ញកុមារំ បន បព្ពជន្តំ ទស ជនកោដិយោ អនុបព្ពជិំសុ. សោ តេហិ បរិវុតោ ទស មាសេ បធានចរិយំ ចរិត្វា វិសាខបុណ្ណមាយ សុនន្ទគាមេ សមសហិតឃនបយោធរាយ យសោធរាយ នាម សេដ្ឋិធីតាយ ទិន្នំ បរមមធុរំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា ផលបល្លវង្កុរសមលង្កតេ សាលវនេ ទិវាវិហារំ វីតិនាមេត្វា សាយន្ហសមយេ គណំ បហាយ សុនន្ទកាជីវកេន ទិន្នា អដ្ឋ តិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា សាលកល្យាណិរុក្ខំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា បុព្ពទិសាភាគំ ឱលោកេត្វា ពោធិរុក្ខំ បិដ្ឋិតោ កត្វា អដ្ឋបណ្ណាសហត្ថវិត្ថតំ តិណសន្ថរំ សន្ថរិត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ចតុរង្គវីរិយំ អធិដ្ឋាយ មារពលំ វិធមិត្វា រត្តិយា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ វិសោធេត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា បច្ឆិមយាមេ បច្ចយាការំ សម្មសិត្វា អានាបានចតុត្ថជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អភិនិវិសិត្វា ឧទយព្ពយវសេន សមបញ្ញាស លក្ខណានិ ទិស្វា យាវ គោត្រភុញាណំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ចត្តារិ មគ្គញាណានិ ចត្តារិ ច ផលញាណានិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ ឆ អសាធារណញាណានិ សកលេ ច ពុទ្ធគុណេ បដិវិជ្ឈិត្វា បរិបុណ្ណសង្កប្បោ ពោធិមូលេ និសិន្នោវ –

‘‘អនេកជាតិសំសារំ, សន្ធាវិស្សំ អនិព្ពិសំ;

គហការំ គវេសន្តោ, ទុក្ខា ជាតិ បុនប្បុនំ.

‘‘គហការក ទិដ្ឋោសិ, បុន គេហំ ន កាហសិ;

សព្ពា តេ ផាសុកា ភគ្គា, គហកូដំ វិសង្ខតំ;

វិសង្ខារគតំ ចិត្តំ, តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា. (ធ. ប. ១៥៣-១៥៤);

‘‘អយោឃនហតស្សេវ, ជលតោ ជាតវេទសោ;

អនុបុព្ពូបសន្តស្ស, យថា ន ញាយតេ គតិ.

‘‘ឯវំ សម្មា វិមុត្តានំ, កាមពន្ធោឃតារិនំ;

បញ្ញាបេតុំ គតី នត្ថិ, បត្តានំ អចលំ សុខ’’ន្តិ. (ឧទា. ៨០) –

ឯវំ ឧទានំ ឧទានេត្វា សត្តសត្តាហំ ពោធិមូលេយេវ ផលសមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេត្វា អដ្ឋមេ សត្តាហេ ព្រហ្មុនោ អជ្ឈេសនំ បដិច្ច – ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២៨៤; ២.៣៤១; មហាវ. ១០) ឧបធារេន្តោ អត្តនា សទ្ធិំ បព្ពជិតា ទស ភិក្ខុកោដិយោ អទ្ទស. ‘‘ឥមេ បន កុលបុត្តា សមុបចិតកុសលមូលា មំ បព្ពជន្តំ អនុបព្ពជិតា មយា សទ្ធិំ បធានំ ចរិត្វា មំ ឧបដ្ឋហិំសុ, ហន្ទាហំ ឥមេសំ សព្ពបឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ ឧបធារេត្វា – ‘‘ឥទានិ បន តេ កត្ថ វសន្តី’’តិ ឱលោកេន្តោ – ‘‘ឥតោ អដ្ឋារសយោជនិកេ អរុន្ធវតីនគរេ ទេវវនេ វិហរន្តី’’តិ ទិស្វា – ‘‘តេសំ ធម្មំ ទេសេតុំ គមិស្សាមី’’តិ បត្តចីវរមាទាយ សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវ ពោធិមូលេ អន្តរហិតោ ទេវវនេ បាតុរហោសិ.

តស្មិញ្ច សមយេ តា ទស ភិក្ខុកោដិយោ អរុន្ធវតីនគរំ ឧបនិស្សាយ ទេវវនេ វិហរន្តិ. តេ បន ភិក្ខូ ទសពលំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសា បច្ចុគ្គន្ត្វា, ភគវតោ បត្តចីវរំ បដិគ្គហេត្វា, ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា, សត្ថុ គារវំ កត្វា, ភគវន្តំ វន្ទិត្វា, បរិវារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. តត្រ កោណ្ឌញ្ញោ ទសពលោ មុនិគណបរិវុតោ ពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ តិទសគណបរិវុតោ ទសសតនយនោ វិយ វិមលគគនតលគតោ សរទសមយរជនិករោ វិយ តារាគណបរិវុតោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ វិរោចិត្ថ. អថ សត្ថា តេសំ សព្ពពុទ្ធនិសេវិតំ អនុត្តរំ តិបរិវដ្ដំ ទ្វាទសាការំ ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តំ កថេត្វា ទសភិក្ខុកោដិប្បមុខា សតសហស្សទេវមនុស្សកោដិយោ ធម្មាមតំ បាយេសិ. តេន វុត្តំ –

១. ‘‘ទីបង្ករស្ស អបរេន, កោណ្ឌញ្ញោ នាម នាយកោ;

អនន្តតេជោ អមិតយសោ, អប្បមេយ្យោ ទុរាសទោ.

២. ‘‘ធរណូបមោ ខមនេន, សីលេន សាគរូបមោ;

សមាធិនា មេរូបមោ, ញាណេន គគនូបមោ.

៣. ‘‘ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គ-មគ្គសច្ចប្បកាសនំ;

បកាសេសិ សទា ពុទ្ធោ ហិតាយ សព្ពបាណិនំ.

៤. ‘‘ធម្មចក្កំ បវត្តេន្តេ, កោណ្ឌញ្ញេ លោកនាយកេ;

កោដិសតសហស្សានំ, បឋមាភិសមយោ អហូ’’តិ.

តត្ថ ទីបង្ករស្ស អបរេនាតិ ទីបង្ករស្ស សត្ថុនោ អបរភាគេតិ អត្ថោ. កោណ្ឌញ្ញោ នាមាតិ អត្តនោ គោត្តវសេន សមធិគតនាមធេយ្យោ. នាយកោតិ វិនាយកោ. អនន្តតេជោតិ អត្តនោ សីលគុណញាណបុញ្ញតេជេន អនន្តតេជោ. ហេដ្ឋតោ អវីចិ ឧបរិ ភវគ្គំ តិរិយតោ អនន្តា លោកធាតុយោ ឯត្ថន្តរេ ឯកបុគ្គលោបិ តស្ស មុខំ ឱលោកេត្វា ឋាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. តេន វុត្តំ ‘‘អនន្តតេជោ’’តិ. អមិតយសោតិ អនន្តបរិវារោ. តស្ស ហិ ភគវតោ វស្សសតសហស្សានិ យាវ បរិនិព្ពានសមយំ ឯត្ថន្តរេ ភិក្ខុបរិសាយ គណនបរិច្ឆេទោ នាម នាហោសិ. តស្មា ‘‘អមិតយសោ’’តិ វុច្ចតិ. អមិតគុណកិត្តិបិ ‘‘អមិតយសោ’’តិ វុច្ចតិ. អប្បមេយ្យោតិ គុណគណបរិមាណវសេន នប្បមេយ្យោតិ អប្បមេយ្យោ. យថាហ –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ, កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ, វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៤; ៣.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤២៥; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; ចរិយា. អដ្ឋ. និទានកថា);

តស្មា អប្បមេយ្យគុណគណត្តា ‘‘អប្បមេយ្យោ’’តិ វុច្ចតិ. ទុរាសទោតិ ទុរុបសង្កមនីយោ, អាសជ្ជ ឃដ្ដេត្វា ឧបសង្កមិតុមសក្កុណេយ្យភាវតោ ទុរាសទោ, ទុរភិភវនីយោតិ អត្ថោ.

ធរណូបមោតិ ធរណីសមោ. ខមនេនាតិ ខន្តិយា, ចតុនហុតាធិកទ្វិយោជនសតសហស្សពហលា មហាបថវី វិយ បកតិវាតេន លាភាលាភឥដ្ឋានិដ្ឋាទីហិ អកម្បនភាវតោ ‘‘ធរណូបមោ’’តិ វុច្ចតិ. សីលេន សាគរូបមោតិ សីលសំវរេន វេលានាតិក្កមនភាវេន សាគរសមោ. ‘‘មហាសមុទ្ទោ, ភិក្ខវេ, ឋិតធម្មោ វេលំ នាតិវត្តតី’’តិ (អ. និ. ៨.១៩; ចូឡវ. ៣៨៤; មិ. ប. ៦.២.១០) ហិ វុត្តំ.

សមាធិនា មេរូបមោតិ សមាធិបដិបក្ខភូតធម្មជនិតកម្បាភាវតោ មេរុនា គិរិវរេន សមោ, សទិសោតិ អត្ថោ. មេរុគិរិវរោ វិយ ថិរតរសរីរោតិ វា. ញាណេន គគនូបមោតិ ឯត្ថ ភគវតោ ញាណស្ស អនន្តភាវេន អនន្តាកាសេន ឧបមា កតា. ចត្តារិ អនន្តានិ វុត្តានិ ភគវតា. យថាហ –

‘‘សត្តកាយោ ច អាកាសោ, ចក្កវាឡា ចនន្តកា;

ពុទ្ធញាណំ អប្បមេយ្យំ, ន សក្កា ឯតេ វិជានិតុ’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ១.៦៤);

តស្មា អនន្តស្ស ញាណស្ស អនន្តេន អាកាសេន ឧបមា កតាតិ.

ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គសច្ចប្បកាសនន្តិ ឯតេសំ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គសច្ចានំ គហណេន សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានិទ្ធិបាទាបិ គហិតាវ ហោន្តិ. តស្មា ឥន្ទ្រិយាទីនំ ចតុសង្ខេបានំ វសេន សត្តត្តិំសពោធិបក្ខិយធម្មានំ បកាសនធម្មំ បកាសេសិ, ទេសេសីតិ អត្ថោ. ហិតាយាតិ ហិតត្ថំ. ធម្មចក្កំ បវត្តេន្តេតិ ទេសនាញាណេ បវត្តិយមានេ.

តតោ អបរភាគេ មហាមង្គលសមាគមេ ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ ទេវតាយោ សុខុមេ អត្តភាវេ មាបេត្វា ឥមស្មិញ្ញេវ ចក្កវាឡេ សន្និបតិំសុ. តត្ថ កិរ អញ្ញតរោ ទេវបុត្តោ កោណ្ឌញ្ញទសពលំ មង្គលបញ្ហំ បុច្ឆិ. តស្ស ភគវា មង្គលានិ កថេសិ. តត្ថ នវុតិកោដិសហស្សានិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សោតាបន្នាទីនំ គណនបរិច្ឆេទោ នាម នាហោសិ. តេន វុត្តំ –

៥. ‘‘តតោ បរម្បិ ទេសេន្តេ, នរមរូនំ សមាគមេ;

នវុតិកោដិសហស្សានំ, ទុតិយាភិសមយោ អហូ’’តិ.

តត្ថ តតោ បរម្បីតិ តតោ អបរភាគេបិ. ទេសេន្តេតិ ភគវតិ ធម្មំ ទេសេន្តេ. នរមរូនន្តិ នរានញ្ចេវ អមរានញ្ច, យទា បន ភគវា គគនតលេ តិត្ថិយមានមទ្ទនំ យមកបាដិហារិយំ ករោន្តោ ធម្មំ ទេសេសិ តទា អសីតិកោដិសហស្សានិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. តីសុ ផលេសុ បតិដ្ឋិតា គណនបថំ វីតិវត្តា. តេន វុត្តំ –

៦. ‘‘តិត្ថិយេ អភិមទ្ទន្តោ, យទា ធម្មមទេសយិ;

អសីតិកោដិសហស្សានំ, តតិយាភិសមយោ អហូ’’តិ.

តត្ថ តទា-សទ្ទំ អានេត្វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យទា ភគវា ធម្មំ ទេសេសិ, តទា អសីតិកោដិសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហូតិ.

កោណ្ឌញ្ញោ កិរ សត្ថា អភិសម្ពោធិំ បត្វា បឋមវស្សំ ចន្ទវតីនគរំ ឧបនិស្សាយ ចន្ទារាមេ វិហាសិ. តត្ថ សុចិន្ធរស្ស នាម ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស បុត្តោ ភទ្ទមាណវោ នាម យសោធរព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ សុភទ្ទមាណវោ ច កោណ្ឌញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស សម្មុខា ធម្មទេសនំ សុត្វា បសន្នមានសា ទសហិ មាណវកសហស្សេហិ សទ្ធិំ តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

អថ កោណ្ឌញ្ញោ សត្ថា ជេដ្ឋមាសបុណ្ណមាយ សុភទ្ទត្ថេរប្បមុខេន កោដិសតសហស្សេន បរិវុតោ បាតិមោក្ខមុទ្ទិសិ, សោ បឋមោ សន្និបាតោ អហោសិ. តតោ អបរភាគេ កោណ្ឌញ្ញសត្ថុនោ បុត្តេ វិជិតសេនេ នាម អរហត្តំ បត្តេ តំបមុខស្ស កោដិសហស្សស្ស មជ្ឈេ ភគវា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ, សោ ទុតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. អថាបរេន សមយេន ទសពលោ ជនបទចារិកំ ចរន្តោ ឧទេនរាជានំ នាម នវុតិកោដិជនបរិវារំ បព្ពាជេសិ សទ្ធិំ តាយ បរិសាយ. តស្មិំ បន អរហត្តំ បត្តេ តំបមុខេហិ នវុតិយា អរហន្តកោដីហិ ភគវា បរិវុតោ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ, សោ តតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៧. ‘‘សន្និបាតា តយោ អាសុំ, កោណ្ឌញ្ញស្ស មហេសិនោ;

ខីណាសវានំ វិមលានំ, សន្តចិត្តាន តាទិនំ.

៨. ‘‘កោដិសតសហស្សានំ, បឋមោ អាសិ សមាគមោ;

ទុតិយោ កោដិសហស្សានំ, តតិយោ នវុតិកោដិន’’ន្តិ.

តទា កិរ អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ វិជិតាវី នាម ចក្កវត្តី ហុត្វា ចន្ទវតីនគរេ បដិវសតិ. សោ កិរ អនេកនរវរបរិវុតោ សលិលនិធិនិវសនំ សមេរុយុគន្ធរំ អបរិមិតវសុធរំ វសុន្ធរំ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេន បរិបាលេតិ. អថ កោណ្ឌញ្ញោ ពុទ្ធោបិ កោដិសតសហស្សខីណាសវបរិវុតោ ជនបទចារិកំ ចរមានោ អនុបុព្ពេន ចន្ទវតីនគរំ សម្បាបុណិ.

សោ វិជិតាវី កិរ រាជា – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ កិរ អម្ហាកំ នគរំ អនុប្បត្តោ’’តិ សុត្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា ភគវតោ វសនដ្ឋានំ សំវិទហិត្វា ស្វាតនាយ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន និមន្តេត្វា បុនទិវសេ ភត្តវិធិំ សុដ្ឋុ បដិយាទេត្វា កោដិសតសហស្សសង្ខស្ស ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ អទាសិ. ពោធិសត្តោ ភគវន្តំ ភោជេត្វា អនុមោទនាវសានេ – ‘‘ភន្តេ, តេមាសំ មហាជនសង្គហំ ករោន្តោ ឥធេវ វសថា’’តិ យាចិត្វា តយោ មាសេ និរន្តរំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អសទិសមហាទានំ អទាសិ.

អថ សត្ថា ពោធិសត្តំ – ‘‘អនាគតេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករិត្វា ធម្មមស្ស ទេសេសិ. សោ សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា រជ្ជំ និយ្យាតេត្វា បព្ពជិត្វា តីណិ បិដកានិ ឧគ្គហេត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច ច អភិញ្ញាយោ ឧប្បាទេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ. តេន វុត្តំ –

៩. ‘‘អហំ តេន សមយេន, វិជិតាវី នាម ខត្តិយោ;

សមុទ្ទំ អន្តមន្តេន, ឥស្សរិយំ វត្តយាមហំ.

១០. ‘‘កោដិសតសហស្សានំ, វិមលានំ មហេសិនំ;

សហ លោកគ្គនាថេន, បរមន្នេន តប្បយិំ.

១១. ‘‘សោបិ មំ ពុទ្ធោ ព្យាកាសិ, កោណ្ឌញ្ញោ លោកនាយកោ;

អបរិមេយ្យិតោ កប្បេ, ពុទ្ធោ លោកេ ភវិស្សតិ.

១២. ‘‘បធានំ បទហិត្វាន, កត្វា ទុក្ករការិកំ;

អស្សត្ថមូលេ សម្ពុទ្ធោ, ពុជ្ឈិស្សតិ មហាយសោ.

១៣. ‘‘ឥមស្ស ជនិកា មាតា, មាយា នាម ភវិស្សតិ;

បិតា សុទ្ធោទនោ នាម, អយំ ហេស្សតិ គោតមោ.

១៤. ‘‘កោលិតោ ឧបតិស្សោ ច, អគ្គា ហេស្សន្តិ សាវកា;

អានន្ទោ នាមុបដ្ឋាកោ, ឧបដ្ឋិស្សតិ តំ ជិនំ.

១៥. ‘‘ខេមា ឧប្បលវណ្ណា ច, អគ្គា ហេស្សន្តិ សាវិកា;

ពោធិ តស្ស ភគវតោ, អស្សត្ថោតិ បវុច្ចតិ.

១៦. ‘‘ចិត្តោ ច ហត្ថាឡវកោ, អគ្គា ហេស្សន្តុបដ្ឋកា;

នន្ទមាតា ច ឧត្តរា, អគ្គា ហេស្សន្តុបដ្ឋិកា;

អាយុ វស្សសតំ តស្ស, គោតមស្ស យសស្សិនោ.

១៧. ‘‘ឥទំ សុត្វាន វចនំ, អសមស្ស មហេសិនោ;

អាមោទិតា នរមរូ, ពុទ្ធពីជំ កិរ អយំ.

១៨. ‘‘ឧក្កុដ្ឋិសទ្ទា វត្តន្តិ, អប្ផោដេន្តិ ហសន្តិ ច;

កតញ្ជលី នមស្សន្តិ, ទសសហស្សិទេវតា.

១៩. ‘‘យទិមស្ស លោកនាថស្ស, វិរជ្ឈិស្សាម សាសនំ;

អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, ហេស្សាម សម្មុខា ឥមំ.

២០. ‘‘យថា មនុស្សា នទិំ តរន្តា, បដិតិត្ថំ វិរជ្ឈិយ;

ហេដ្ឋាតិត្ថេ គហេត្វាន, ឧត្តរន្តិ មហានទិំ.

២១. ‘‘ឯវមេវ មយំ សព្ពេ, យទិ មុញ្ចាមិមំ ជិនំ;

អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, ហេស្សាម សម្មុខា ឥមំ.

២២. ‘‘តស្សាហំ វចនំ សុត្វា, ភិយ្យោ ចិត្តំ បសាទយិំ;

តមេវ អត្ថំ សាធេន្តោ, មហារជ្ជំ ជិនេ អទំ;

មហារជ្ជំ ទទិត្វាន, បព្ពជិំ តស្ស សន្តិកេ.

២៣. ‘‘សុត្តន្តំ វិនយំ ចាបិ, នវង្គំ សត្ថុសាសនំ;

សព្ពំ បរិយាបុណិត្វាន, សោភយិំ ជិនសាសនំ.

២៤. ‘‘តត្ថប្បមត្តោ វិហរន្តោ, និសជ្ជដ្ឋានចង្កមេ;

អភិញ្ញាបារមិំ គន្ត្វា, ព្រហ្មលោកមគញ្ឆហ’’ន្តិ.

តត្ថ អហំ តេន សមយេនាតិ អហំ តស្មិំ សមយេ. វិជិតាវី នាមាតិ ឯវំនាមកោ ចក្កវត្តិរាជា អហោសិំ. សមុទ្ទំ អន្តមន្តេនាតិ ឯត្ថ ចក្កវាឡបព្ពតំ សីមំ មរិយាទំ កត្វា ឋិតំ សមុទ្ទំ អន្តំ កត្វា ឥស្សរិយំ វត្តយាមីតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា ន បាកដំ ហោតិ.

រាជា កិរ ចក្កវត្តី ចក្ករតនានុភាវេន វាមបស្សេន សិនេរុំ កត្វា សមុទ្ទស្ស ឧបរិភាគេន អដ្ឋយោជនសហស្សប្បមាណំ បុព្ពវិទេហំ គច្ឆតិ. តត្ថ រាជា ចក្កវត្តី – ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ, អទិន្នំ នាទាតព្ពំ, កាមេសុមិច្ឆា ន ចរិតព្ពា, មុសា ន ភាសិតព្ពា, មជ្ជំ ន បាតព្ពំ, យថាភុត្តញ្ច ភុញ្ជថា’’តិ (ទី. និ. ២.២៤៤; ៣.៨៥; ម. និ. ៣.២៥៧) ឱវាទំ ទេតិ. ឯវំ ឱវាទេ ទិន្នេ តំ ចក្ករតនំ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បុរត្ថិមំ សមុទ្ទំ អជ្ឈោគាហតិ. យថា យថា ច តំ អជ្ឈោគាហតិ, តថា តថា សំខិត្តឩមិវិប្ផារំ ហុត្វា ឱគច្ឆមានំ មហាសមុទ្ទសលិលំ យោជនមត្តំ ឱគ្គន្ត្វា អន្តោសមុទ្ទំ ឧភោសុ បស្សេសុ វេឡុរិយមណិភិត្តិ វិយ បរមទស្សនីយំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, ឯវំ បុរត្ថិមសាគរបរិយន្តំ គន្ត្វា តំ ចក្ករតនំ បដិនិវត្តតិ. បដិនិវត្តមានេ ច តស្មិំ សា បរិសា អគ្គតោ ហោតិ, មជ្ឈេ រាជា ចក្កវត្តី អន្តេ ចក្ករតនំ ហោតិ. តម្បិ ជលំ ជលន្តេន វិយោគំ អសហមានមិវ នេមិមណ្ឌលបរិយន្តំ អភិហនន្តមេវ តីរមុបគច្ឆតិ.

ឯវំ រាជា ចក្កវត្តី បុរត្ថិមសមុទ្ទបរិយន្តំ បុព្ពវិទេហំ អភិវិជិនិត្វា ទក្ខិណសមុទ្ទបរិយន្តំ ជម្ពុទីបំ វិជេតុកាមោ ចក្ករតនទេសិតេន មគ្គេន ទក្ខិណសមុទ្ទាភិមុខោ គច្ឆតិ. តំ ទសសហស្សយោជនប្បមាណំ ជម្ពុទីបំ អភិវិជិនិត្វា ទក្ខិណសមុទ្ទតោ បច្ចុត្តរិត្វា សត្តយោជនសហស្សប្បមាណំ អបរគោយានំ វិជេតុំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ គន្ត្វា តម្បិ សាគរបរិយន្តំ អភិវិជិនិត្វា បច្ឆិមសមុទ្ទតោបិ ឧត្តរិត្វា អដ្ឋយោជនសហស្សប្បមាណំ ឧត្តរកុរុំ វិជេតុំ តថេវ គន្ត្វា តំ សមុទ្ទបរិយន្តំ កត្វា តថេវ អភិវិជិយ ឧត្តរសមុទ្ទតោបិ បច្ចុត្តរតិ. ឯត្តាវតា រញ្ញា ចក្កវត្តិនា សាគរបរិយន្តាយ បថវិយា ឥស្សរិយំ អធិគតំ ហោតិ. តេន វុត្តំ សមុទ្ទំ អន្តមន្តេន, ឥស្សរិយំ វត្តយាមហ’’ន្តិ.

កោដិសតសហស្សានន្តិ កោដិសតសហស្សានិ. អយមេវ វា បាឋោ. វិមលានន្តិ ខីណាសវានំ. សហ លោកគ្គនាថេនាតិ សទ្ធិំ ទសពលេន កោដិសតសហស្សានន្តិ អត្ថោ. បរមន្នេនាតិ បណីតេន អន្នេន. តប្បយិន្តិ តប្បេសិំ. អបរិមេយ្យិតោ កប្បេតិ ឥតោ បដ្ឋាយ សតសហស្សកប្បាធិកានិ តីណិ អសង្ខ្យេយ្យានិ អតិក្កមិត្វា ឯកស្មិំ ភទ្ទកប្បេតិ អត្ថោ.

បធានន្តិ វីរិយំ. តមេវ អត្ថំ សាធេន្តោតិ តមេវ ពុទ្ធការកមត្ថំ ទានបារមិំ បូរេន្តោ សាធេន្តោ និប្ផាទេន្តោតិ អត្ថោ. មហារជ្ជន្តិ ចក្កវត្តិរជ្ជំ. ជិនេតិ ភគវតិ, សម្បទានត្ថេ វា ភុម្មំ ទដ្ឋព្ពំ. អទន្តិ អទាសិំ. ឯវមត្ថំ សាធេន្តោតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘មហារជ្ជំ ជិនេ ទទិ’’ន្តិ បឋន្តិ កេចិ. ទទិត្វានាតិ ចជិត្វា. សុត្តន្តន្តិ សុត្តន្តបិដកំ. វិនយន្តិ វិនយបិដកំ. នវង្គន្តិ សុត្តគេយ្យាទិនវង្គំ. សោភយិំ ជិនសាសនន្តិ អាគមាធិគមេហិ លោកិយេហិ សមលង្ករិំ. តត្ថាតិ តស្ស ភគវតោ សាសនេ. អប្បមត្តោតិ សតិសម្បន្នោ. ព្រហ្មលោកមគញ្ឆហន្តិ ព្រហ្មលោកំ អគញ្ឆិំ អហំ.

ឥមស្ស បន កោណ្ឌញ្ញពុទ្ធស្ស រម្មវតី នាម នគរំ អហោសិ, សុនន្ទោ នាម រាជា បិតា, សុជាតា នាម ទេវី មាតា, ភទ្ទោ ច សុភទ្ទោ ច ទ្វេ អគ្គសាវកា, អនុរុទ្ធោ នាមុបដ្ឋាកោ, តិស្សា ច ឧបតិស្សា ច ទ្វេ អគ្គសាវិកា, សាលកល្យាណិរុក្ខោ ពោធិ, អដ្ឋាសីតិហត្ថុព្ពេធំ សរីរំ, វស្សសតសហស្សានិ អាយុប្បមាណំ អហោសិ, តស្ស រុចិទេវី នាម អគ្គមហេសី អហោសិ, វិជិតសេនោ នាមស្ស បុត្តោ, ចន្ទោ នាមុបដ្ឋាកោ រាជា. ចន្ទារាមេ កិរ វសីតិ. តេន វុត្តំ –

២៥. ‘‘នគរំ រម្មវតី នាម, សុនន្ទោ នាម ខត្តិយោ;

សុជាតា នាម ជនិកា, កោណ្ឌញ្ញស្ស មហេសិនោ.

៣០. ‘‘ភទ្ទោ ចេវ សុភទ្ទោ ច, អហេសុំ អគ្គសាវកា;

អនុរុទ្ធោ នាមុបដ្ឋាកោ, កោណ្ឌញ្ញស្ស មហេសិនោ.

៣១. ‘‘តិស្សា ច ឧបតិស្សា ច, អហេសុំ អគ្គសាវិកា;

សាលកល្យាណិកោ ពោធិ, កោណ្ឌញ្ញស្ស មហេសិនោ.

៣៣. ‘‘សោ អដ្ឋាសីតិ ហត្ថានិ, អច្ចុគ្គតោ មហាមុនិ;

សោភតេ ឧឡុរាជាវ, សូរិយោ មជ្ឈន្ហិកេ យថា.

៣៤. ‘‘វស្សសតសហស្សានិ, អាយុ វិជ្ជតិ តាវទេ;

តាវតា តិដ្ឋមានោ សោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ.

៣៥. ‘‘ខីណាសវេហិ វិមលេហិ, វិចិត្តា អាសិ មេទនី;

យថា ហិ គគនមុឡូភិ, ឯវំ សោ ឧបសោភថ.

៣៦. ‘‘តេបិ នាគា អប្បមេយ្យា, អសង្ខោភា ទុរាសទា;

វិជ្ជុបាតំវ ទស្សេត្វា, និព្ពុតា តេ មហាយសា.

៣៧. ‘‘សា ច អតុលិយា ជិនស្ស ឥទ្ធិ, ញាណបរិភាវិតោ ច សមាធិ;

សព្ពំ តមន្តរហិតំ, ននុ រិត្តា សព្ពសង្ខារា’’តិ.

តត្ថ សាលកល្យាណិកោតិ សាលកល្យាណិរុក្ខោ, សោ ពុទ្ធកាលេ ចេវ ចក្កវត្តិកាលេ ច និព្ពត្តតិ, នាញ្ញទា. សោ ឯកាហេនេវ ឧដ្ឋាតិ កិរ. ខីណាសវេហិ វិមលេហិ, វិចិត្តា អាសិ មេទនីតិ អយំ មេទនី ខីណាសវេហិ ឯកកាសាវបជ្ជោតា វិចិត្តា បរមទស្សនីយា អហោសិ. យថា ហីតិ ឱបម្មត្ថេ និបាតោ. ឧឡូភីតិ នក្ខត្តេហិ, តារាគណេហិ គគនតលំ វិយ ខីណាសវេហិ វិចិត្តា អយំ មេទនី សោភិត្ថាតិ អត្ថោ.

អសង្ខោភាតិ អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ អក្ខោភា អវិការា. វិជ្ជុបាតំវ ទស្សេត្វាតិ វិជ្ជុបាតំ វិយ ទស្សយិត្វា, ‘‘វិជ្ជុប្បាតំវា’’តិបិ បាឋោ. កោណ្ឌញ្ញពុទ្ធស្ស កិរ កាលេ បរិនិព្ពាយមានា ភិក្ខូ សត្តតាលប្បមាណមាកាសមព្ភុគ្គន្ត្វា អសិតជលធរវិវរគតា វិជ្ជុលតា វិយ សមន្តតោ វិជ្ជោតមានា តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា និរុបាទានា ទហនា វិយ បរិនិព្ពាយិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘វិជ្ជុបាតំវ ទស្សេត្វា’’តិ. អតុលិយាតិ អតុល្យា អសទិសា. ញាណបរិភាវិតោតិ ញាណេន វឌ្ឍិតោ. សេសគាថា ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានា ឯវាតិ.

‘‘កោណ្ឌញ្ញោ នាម សម្ពុទ្ធោ, ចន្ទារាមេ មនោរមេ;

និព្ពាយិ ចេតិយោ តស្ស, សត្តយោជនិកោ កតោ.

‘‘ន ហេវ ធាតុយោ តស្ស, សត្ថុនោ, វិកិរិំសុ តា;

ឋិតា ឯកឃនា ហុត្វា, សុវណ្ណបដិមា វិយ’’.

សកលជម្ពុទីបវាសិនោ មនុស្សា សមាគន្ត្វា សត្តយោជនិកំ សត្តរតនមយំ ហរិតាលមនោសិលាយ មត្តិកាកិច្ចំ តេលសប្បីហិ ឧទកកិច្ចំ កត្វា និដ្ឋាបេសុន្តិ.

កោណ្ឌញ្ញពុទ្ធវំសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ទុតិយោ ពុទ្ធវំសោ.