២. សុមេធបត្ថនាកថាវណ្ណនា

ឥទានិ –

១-២. ‘‘កប្បេ ច សតសហស្សេ, ចតុរោ ច អសង្ខិយេ;

អមរំ នាម នគរំ, ទស្សនេយ្យំ មនោរម’’ន្តិ. –

អាទិនយប្បវត្តាយ ពុទ្ធវំសវណ្ណនាយ ឱកាសោ អនុប្បត្តោ. សា បនេសា ពុទ្ធវំសវណ្ណនា យស្មា សុត្តនិក្ខេបំ វិចារេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតិ, តស្មា សុត្តនិក្ខេបវិចារណា តាវ វេទិតព្ពា. ចត្តារោ ហិ សុត្តនិក្ខេបា អត្តជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោ បុច្ឆាវសិកោ អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ. តត្ថ យានិ សុត្តានិ ភគវា បរេហិ អនជ្ឈិដ្ឋោ កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេន កថេសិ. សេយ្យថិទំ – អាកង្ខេយ្យសុត្តំ (ម. និ. ១.៦៤ អាទយោ) វត្ថសុត្តន្តិ (ម. និ. ១.៧០ អាទយោ) ឯវមាទីនិ, តេសំ អត្តជ្ឈាសយោ និក្ខេបោ.

យានិ វា បន ‘‘បរិបក្កា ខោ រាហុលស្ស វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា, យំនូនាហំ រាហុលំ ឧត្តរិំ អាសវានំ ខយេ វិនេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.១២១) ឯវំ បរេសំ អជ្ឈាសយំ ខន្តិំ មនំ ពុជ្ឈនកភាវញ្ច ឱលោកេត្វា បរជ្ឈាសយវសេន កថិតានិ. សេយ្យថិទំ – រាហុលោវាទសុត្តំធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣ អាទយោ; បដិ. ម. ២.៣០) ឯវមាទីនិ, តេសំ បរជ្ឈាសយោ និក្ខេបោ.

ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា តេ តេ ទេវមនុស្សា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ. ឯវំ បុដ្ឋេន បន ភគវតា យានិ កថិតានិ ទេវតាសំយុត្ត (សំ. និ. ១.១ អាទយោ) ពោជ្ឈង្គសំយុត្តាទីនិ (សំ. និ. ៥.១៨២ អាទយោ) តេសំ បុច្ឆាវសិកោ និក្ខេបោ.

យានិ វា បន ឧប្បន្នំ ការណំ បដិច្ច ទេសិតានិ ធម្មទាយាទ- (ម. និ. ១.២៩ អាទយោ) បុត្តមំសូបមាទីនិ (សំ. និ. ២.៦៣), តេសំ អដ្ឋុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ. ឯវមេតេសុ ចតូសុ សុត្តនិក្ខេបេសុ ឥមស្ស ពុទ្ធវំសស្ស បុច្ឆាវសិកោ និក្ខេបោ. បុច្ឆាវសេន ហិ ភគវតា អយំ និក្ខិត្តោ. កស្ស បុច្ឆាវសេន? អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស. វុត្តញ្ហេតំ អស្មិំ និទានស្មិំ ឯវ –

‘‘សារិបុត្តោ មហាបញ្ញោ, សមាធិជ្ឈានកោវិទោ;

បញ្ញាយ បារមិប្បត្តោ, បុច្ឆតិ លោកនាយកំ;

កីទិសោ តេ មហាវីរ, អភិនីហារោ នរុត្តមា’’តិ. (ពុ. វំ. ១.៧៤-៧៥) –

អាទិ. តេនេសា ពុទ្ធវំសទេសនា បុច្ឆាវសិកាតិ វេទិតព្ពា.

តត្ថ កប្បេ ច សតសហស្សេតិ ឯត្ថ កប្ប-សទ្ទោ បនាយំ អភិសទ្ទហនវោហារកាលបញ្ញត្តិឆេទនវិកប្បនលេសសមន្តភាវអាយុកប្បមហាកប្បាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហិ ‘‘ឱកប្បនីយមេតំ ភោតោ គោតមស្ស. យថា តំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) អភិសទ្ទហនេ ទិស្សតិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ២៥០) វោហារេ. ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) កាលេ. ‘‘ឥច្ចាយស្មា កប្បោ’’តិ (សុ. និ. ១០៩៨; ចូឡនិ. កប្បមាណវបុច្ឆា ១១៧; កប្បមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៦១) ច, ‘‘និគ្រោធកប្បោ ឥតិ តស្ស នាមំ, តយា កតំ ភគវា ព្រាហ្មណស្សា’’តិ ច ឯវមាទីសុ (សុ. និ. ៣៤៦) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘អលង្កតោ កប្បិតកេសមស្សូ’’តិ ឯវមាទីសុ (ជា. ២.២២.១៣៦៨) ឆេទនេ. ‘‘កប្បតិ ទ្វង្គុលកប្បោ’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៤៤៦) វិកប្បេ. ‘‘អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុ’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.៨០) លេសេ. ‘‘កេវលកប្បំ ជេតវនំ ឱភាសេត្វា’’តិអាទីសុ សមន្តភាវេ. ‘‘តិដ្ឋតុ, ភន្តេ, ភគវា កប្បំ, តិដ្ឋតុ សុគតោ កប្ប’’ន្តិ (ទី. និ. ២.១៧៨; ឧទា. ៥១) ឯត្ថ អាយុកប្បេ. ‘‘កីវ ទីឃោ នុ ខោ, ភន្តេ, កប្បោ’’តិ (សំ. និ. ២.១២៨-១២៩) ឯត្ថ មហាកប្បេ. អាទិសទ្ទេន ‘‘សត្ថុកប្បេន វត កិរ, ភោ, មយំ សាវកេន សទ្ធិំ មន្តយមានា ន ជានិម្ហា’’តិ (ម. និ. ១.២៦០) ឯត្ថ បដិភាគេ. ‘‘កប្បោ នដ្ឋោ ហោតិ. កប្បកតោកាសោ ជិណ្ណោ ហោតី’’តិ (បាចិ. ៣៧១) ឯត្ថ វិនយកប្បេ. ឥធ បន មហាកប្បេ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា កប្បេ ច សតសហស្សេតិ មហាកប្បានំ សតសហស្សានន្តិ អត្ថោ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៩; ៣.២៧៥; សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.១២៨; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៥.មង្គលសុត្ត, ឯវមិច្ចាទិបាឋវណ្ណនា; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.មង្គលសុត្តវណ្ណនា; ចរិយា. អដ្ឋ. និទានកថា.១; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា). ចតុរោ ច អសង្ខិយេតិ ‘‘ចតុន្នំ អសង្ខ្យេយ្យានំ មត្ថកេ’’តិ វចនសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. កប្បសតសហស្សាធិកានំ ចតុន្នំ អសង្ខ្យេយ្យានំ មត្ថកេតិ អត្ថោ. អមរំ នាម នគរន្តិ ‘‘អមរ’’ន្តិ ច ‘‘អមរវតី’’តិ ច លទ្ធនាមំ នគរំ អហោសិ. កេចិ បនេត្ថ អញ្ញេនាបិ បការេន វណ្ណយន្តិ, កិំ តេហិ, នាមមត្តំ បនេតំ តស្ស នគរស្ស. ទស្សនេយ្យន្តិ សុវិភត្តវិចិត្រ-ចច្ចរទ្វារ-ចតុក្កសិង្ឃាដិក-បាការ-បរិក្ខេបបាសាទ- ហម្មិយ-ភវន-សមលង្កតត្តា ទស្សនីយំ. មនោរមន្តិ សមសុចិបរមរមណីយភូមិភាគត្តា ឆាយូទកសម្បន្នត្តា សុលភាហារត្តា សព្ពោបករណយុត្តត្តា ច សមិទ្ធត្តា ទេវមនុស្សាទីនំ មនោ រមយតីតិ មនោរមំ.

ទសហិ សទ្ទេហិ អវិវិត្តន្តិ ហត្ថិសទ្ទេន អស្សសទ្ទេន រថសទ្ទេន ភេរិសទ្ទេន សង្ខសទ្ទេន មុទិង្គសទ្ទេន វីណាសទ្ទេន គីតសទ្ទេន សម្មតាឡសទ្ទេន ‘‘ភុញ្ជថ បិវថ ខាទថា’’តិ ទសមេន សទ្ទេនាតិ; ឥមេហិ ទសហិ សទ្ទេហិ អវិវិត្តំ អហោសិ, សព្ពកាលំ អនុបមុស្សវសមជ្ជនាដកា កីឡន្តីតិ អត្ថោ. អន្នបានសមាយុតន្តិ អន្នេន ចតុព្ពិធេនាហារេន ច បានេន ច សុដ្ឋុ អាយុតំ អន្នបានសមាយុតំ, ឥមិនា សុភិក្ខតា ទស្សិតា, ពហុអន្នបានសមាយុតន្តិ អត្ថោ.

ឥទានិ តេ ទស សទ្ទេ វត្ថុតោ ទស្សនត្ថំ –

‘‘ហត្ថិសទ្ទំ អស្សសទ្ទំ, ភេរិសង្ខរថានិ ច;

ខាទថ បិវថ ចេវ, អន្នបានេន ឃោសិត’’ន្តិ. – វុត្តំ;

តត្ថ ហត្ថិសទ្ទន្តិ ហត្ថីនំ កោញ្ចនាទសទ្ទេន, ករណត្ថេ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. ភេរិសង្ខរថានិ ចាតិ ភេរិសទ្ទេន ច សង្ខសទ្ទេន ច រថសទ្ទេន ចាតិ អត្ថោ. លិង្គវិបរិយាសេន វុត្តំ, ‘ខាទថ បិវថា’តិ ឯវមាទិនយប្បវត្តេន អន្នបានបដិសំយុត្តេន ឃោសិតំ អភិនាទិតន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថាហ – តេសំ បន សទ្ទានំ ឯកទេសោវ ទស្សិតោ, ន សកលោតិ? ន ឯកទេសោ សកលោ ទសវិធោ ទស្សិតោវ. កថំ? ភេរិសទ្ទេន មុទិង្គសទ្ទោ សង្គហិតោ, សង្ខសទ្ទេន វីណាគីតសម្មតាឡសទ្ទា សង្គហិតាតិ ទសេវ ទស្សិតា.

ឯវំ ឯកេន បរិយាយេន នគរសម្បត្តិំ វណ្ណេត្វា បុន តមេវ ទស្សេតុំ –

៣. ‘‘នគរំ សព្ពង្គសម្បន្នំ, សព្ពកម្មមុបាគតំ, សត្តរតនសម្បន្នំ, នានាជនសមាកុលំ;

សមិទ្ធំ ទេវនគរំវ, អាវាសំ បុញ្ញកម្មិន’’ន្តិ. – វុត្តំ;

តត្ថ សព្ពង្គសម្បន្នន្តិ បាការគោបុរដ្ដាលកាទិសព្ពនគរាវយវសម្បន្នំ, បរិបុណ្ណសព្ពវិត្តូបករណធនធញ្ញតិណកដ្ឋោទកន្តិ វា អត្ថោ. សព្ពកម្មមុបាគតន្តិ សព្ពកម្មន្តេន ឧបគតំ, សមុបគតសព្ពកម្មន្តន្តិ អត្ថោ. សត្តរតនសម្បន្នន្តិ បរិបុណ្ណមុត្តាទិសត្តរតនំ, ចក្កវត្តិនិវាសភូមិតោ វា ហត្ថិរតនាទីហិ សត្តរតនេហិ សម្បន្នំ. នានាជនសមាកុលន្តិ នានាវិធទេសភាសេហិ ជនេហិ សមាកុលំ. សមិទ្ធន្តិ មនុស្សោបភោគសព្ពោបករណេហិ សមិទ្ធំ ផីតំ. ទេវនគរំ វាតិ ទេវនគរំ វិយ អាលកមន្ទា វិយ អមរវតី សមិទ្ធន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អាវាសំ បុញ្ញកម្មិនន្តិ អាវសន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញកម្មិនោ ជនាតិ អាវាសោ. ‘‘អាវាសោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អាវាស’’ន្តិ លិង្គភេទំ កត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បញ្ញាយតិ តេនាតិ បុញ្ញំ, កុលរូបមហាភោគិស្សរិយវសេន បញ្ញាយតីតិ អត្ថោ. បុនាតីតិ វា បុញ្ញំ. សព្ពកុសលមលរជាបវាហកត្តា បុញ្ញំ កម្មំ យេសំ អត្ថិ តេ បុញ្ញកម្មិនោ, តេសំ បុញ្ញកម្មិនំ អាវាសភូតន្តិ អត្ថោ.

តត្ថ សុមេធោ នាម ព្រាហ្មណោ បដិវសតិ ឧភតោ សុជាតោ មាតិតោ ច បិតិតោ ច, សំសុទ្ធគហណិកោ យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា អក្ខិត្តោ អនុបកុដ្ឋោ ជាតិវាទេន, អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតោ, សោ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ អហោសិ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ បទកោ វេយ្យាករណោ អនវយោ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ. តស្ស បន ទហរកាលេយេវ មាតាបិតរោ កាលមកំសុ. អថស្ស រាសិវឌ្ឍកោ អមច្ចោ អាយបោត្ថកំ អាហរិត្វា សុវណ្ណរជតមណិមុត្តាទិវិវិធរតនភរិតេ គព្ភេ វិវរិត្វា – ‘‘ឯត្ថកំ តេ, កុមារ, មាតុ សន្តកំ, ឯត្ថកំ បិតុ សន្តកំ, ឯត្ថកំ អយ្យកបយ្យកាន’’ន្តិ យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា ធនំ អាចិក្ខិត្វា – ‘‘ឯតំ បដិបជ្ជាហី’’តិ និយ្យាតេសិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បុញ្ញានិ ករោន្តោ អគារំ អជ្ឈាវសិ. តេន វុត្តំ –

៤. ‘‘នគរេ អមរវតិយា, សុមេធោ នាម ព្រាហ្មណោ;

អនេកកោដិសន្និចយោ, បហូតធនធញ្ញវា.

៥. ‘‘អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ;

លក្ខណេ ឥតិហាសេ ច, សធម្មេ បារមិំ គតោ’’តិ.

តត្ថ នគរេ អមរវតិយាតិ អមរវតីសង្ខាតេ នគរេ. សុមេធោ នាមាតិ ឯត្ថ ‘‘មេធា’’តិ បញ្ញា វុច្ចតិ. សា តស្ស សុន្ទរា បសត្ថាតិ សុមេធោតិ បញ្ញាយិត្ថ. ព្រាហ្មណោតិ ព្រហ្មំ អណតិ សិក្ខតីតិ ព្រាហ្មណោ, មន្តេ សជ្ឈាយតីតិ អត្ថោ. អក្ខរចិន្តកា បន ‘‘ព្រហ្មុនោ អបច្ចំ ព្រាហ្មណោ’’តិ វទន្តិ. អរិយា បន ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណាតិ. អនេកកោដិសន្និចយោតិ កោដីនំ សន្និចយោ កោដិសន្និចយោ, អនេកោ កោដិសន្និចយោ យស្ស សោយំ អនេកកោដិសន្និចយោ, អនេកកោដិ ធនសន្និចយោតិ អត្ថោ. បហូតធនធញ្ញវាតិ ពហុលធនធញ្ញវា. បុរិមំ ភូមិគតគព្ភគតធនធញ្ញវសេន វុត្តំ, ឥទំ និច្ចបរិភោគូបគតធនធញ្ញវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អជ្ឈាយកោតិ ន ឈាយតីតិ អជ្ឈាយកោ, ឈានភាវនារហិតោតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ន ទានិមេ ឈាយន្តីតិ. ន ទានិមេ ឈាយន្តីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, ‘អជ្ឈាយកា អជ្ឈាយកា’ ត្វេវ តតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.១៣២) ឯវំ បឋមកប្បិកកាលេ ឈានវិរហិតានំ ព្រាហ្មណានំ គរហវចនំ ឧប្បន្នំ. ឥទានិ មន្តំ ឈាយតីតិ អជ្ឈាយកោ, មន្តេ បរិវត្តេតីតិ ឥមិនា អត្ថេន បសំសវចនំ កត្វា វោហរន្តិ. មន្តេ ធារេតីតិ មន្តធរោ. តិណ្ណំ វេទានន្តិ ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទានំ តិណ្ណំ វេទានំ. អយំ បន វេទ-សទ្ទោ ញាណសោមនស្សគន្ថេសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស – ‘‘យំ ព្រាហ្មណំ វេទគុមាភិជញ្ញា, អកិញ្ចនំ កាមភវេ អសត្ត’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ១០៦៥) ញាណេ ទិស្សតិ. ‘‘យេ វេទជាតា វិចរន្តិ លោកេ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៥៧) សោមនស្សេ. ‘‘តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភាន’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៥៦) គន្ថេ. ឥធាបិ គន្ថេ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៧៥). បារគូតិ តិណ្ណំ វេទានំ ឱដ្ឋបហតករណមត្តេន បារំ គតោតិ បារគូ. លក្ខណេតិ ឥត្ថិលក្ខណបុរិសលក្ខណមហាបុរិសលក្ខណាទិកេ លក្ខណេ. ឥតិហាសេតិ ឥតិហ អាស, ឥតិហ អាសាតិ ឦទិសវចនបដិសំយុត្តេ បុរាណសង្ខាតេ គន្ថវិសេសេ. សធម្មេតិ ព្រាហ្មណានំ សកេ ធម្មេ, សកេ អាចរិយកេ វា. បារមិំ គតោតិ បារំ គតោ, ទិសាបាមោក្ខោ អាចរិយោ អហោសីតិ អត្ថោ.

អថេកទិវសំ សោ ទសគុណគណារាធិតបណ្ឌិតោ សុមេធបណ្ឌិតោ ឧបរិបាសាទវរតលេ រហោគតោ ហុត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នោ ចិន្តេសិ – ‘‘បុនព្ភវេ បដិសន្ធិគ្គហណំ នាម ទុក្ខំ, តថា និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ សរីរភេទនំ, អហញ្ច ជាតិធម្មោ, ជរាធម្មោ, ព្យាធិធម្មោ, មរណធម្មោ, ឯវំភូតេន មយា អជាតិំ អជរំ អព្យាធិំ អមរណំ សុខំ សិវំ និព្ពានំ បរិយេសិតុំ វដ្ដតិ, អវស្សំ ភវចារកតោ មុច្ចិត្វា និព្ពានគាមិនា ឯកេន មគ្គេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. តេន វុត្តំ –

៦. ‘‘រហោគតោ និសីទិត្វា, ឯវំ ចិន្តេសហំ តទា;

ទុក្ខោ បុនព្ភវោ នាម, សរីរស្ស ច ភេទនំ.

៧. ‘‘ជាតិធម្មោ ជរាធម្មោ, ព្យាធិធម្មោ សហំ តទា;

អជរំ អមរំ ខេមំ, បរិយេសិស្សាមិ និព្ពុតិំ.

៨. ‘‘យំនូនិមំ បូតិកាយំ, នានាកុណបបូរិតំ;

ឆឌ្ឌយិត្វាន គច្ឆេយ្យំ, អនបេក្ខោ អនត្ថិកោ.

៩. ‘‘អត្ថិ ហេហិតិ សោ មគ្គោ, ន សោ សក្កា ន ហេតុយេ;

បរិយេសិស្សាមិ តំ មគ្គំ, ភវតោ បរិមុត្តិយា’’តិ.

ឯត្ថ បន គាថាសម្ពន្ធញ្ច អនុត្តានបទានមត្ថញ្ច វត្វាវ គមិស្សាម. តត្ថ រហោគតោតិ រហសិ គតោ, រហសិ ឋានេ និសិន្នោ. ឯវំ ចិន្តេសហន្តិ ឯវំ ចិន្តេសិំ អហំ. ឯវន្តិ ឥមិនា ចិន្តនាការំ ទស្សេតិ. តទាតិ តស្មិំ សុមេធបណ្ឌិតកាលេ. ‘‘ឯវំ ចិន្តេសហ’’ន្តិ ភគវា ឥមិនា អត្តនា សទ្ធិំ សុមេធបណ្ឌិតំ ឯកត្តំ ករោតិ. តស្មា តទា សោ សុមេធោ អហមេវាតិ បកាសេន្តោ ‘‘ឯវំ ចិន្តេសហំ តទា’’តិ ភគវា ឧត្តមបុរិសវសេនាហ. ជាតិធម្មោតិ ជាតិសភាវោ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. និព្ពុតិន្តិ និព្ពានំ.

យំនូនាតិ បរិវិតក្កនត្ថេ និបាតោ, យទិ បនាហន្តិ អត្ថោ. បូតិកាយន្តិ បូតិភូតំ កាយំ. នានាកុណបបូរិតន្តិ មុត្ត-ករីស-បុព្ពលោហិត-បិត្ត-សេម្ហ-ខេឡសិង្ឃាណិកាទិអនេកកុណបបូរិតំ. អនបេក្ខោតិ អនាលយោ. អត្ថីតិ អវស្សំ ឧបលព្ភតិ. ហេហិតីតិ ភវិស្សតិ, បរិវិតក្កនវចនមិទំ. ន សោ សក្កា ន ហេតុយេតិ តេន មគ្គេន ន សក្កា ន ភវិតុំ. សោ បន មគ្គោ ហេតុយេតិ ហេតុភាវាយ ន ន ហោតិ, ហេតុយេវាតិ អត្ថោ. ភវតោ បរិមុត្តិយាតិ ភវពន្ធនវិមុត្តិយាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ អត្តនា បរិវិតក្កិតមត្ថំ សម្បាទយិតុំ ‘‘យថាបី’’តិ អាទិមាហ. យថា ហិ លោកេ ទុក្ខស្ស បដិបក្ខភូតំ សុខំ នាម អត្ថិ, ឯវំ ភវេ សតិ តប្បដិបក្ខេន វិភវេនាបិ ភវិតព្ពំ, យថា ច ឧណ្ហេ សតិ តស្ស វូបសមភូតំ សីតលម្បិ អត្ថិ, ឯវំ រាគាទិអគ្គីនំ វូបសមេន និព្ពានេន ភវិតព្ពំ. យថា ច បាបស្ស លាមកស្ស ធម្មស្ស បដិបក្ខភូតោ កល្យាណោ អនវជ្ជធម្មោបិ អត្ថិយេវ, ឯវមេវ បាបិកាយ ជាតិយា សតិ សព្ពជាតិខេបនតោ អជាតិសង្ខាតេន និព្ពានេនាបិ ភវិតព្ពមេវាតិ. តេន វុត្តំ –

១០. ‘‘យថាបិ ទុក្ខេ វិជ្ជន្តេ, សុខំ នាមបិ វិជ្ជតិ;

ឯវំ ភវេ វិជ្ជមានេ, វិភវោបិច្ឆិតព្ពកោ.

១១. ‘‘យថាបិ ឧណ្ហេ វិជ្ជន្តេ, អបរំ វិជ្ជតិ សីតលំ;

ឯវំ តិវិធគ្គិ វិជ្ជន្តេ, និព្ពានំ ឥច្ឆិតព្ពកំ.

១២. ‘‘យថាបិ បាបេ វិជ្ជន្តេ, កល្យាណមបិ វិជ្ជតិ;

ឯវមេវ ជាតិ វិជ្ជន្តេ, អជាតិបិច្ឆិតព្ពក’’ន្តិ.

តត្ថ យថាបីតិ ឱបម្មត្ថេ និបាតោ. សុខន្តិ កាយិកចេតសិកសុខំ, សុដ្ឋុ ទុក្ខំ ខណតីតិ សុខំ. ភវេតិ ជននេ. វិភវោតិ អជននំ, ជននេ វិជ្ជមានេ អជននធម្មោបិ ឥច្ឆិតព្ពោ. តិវិធគ្គិ វិជ្ជន្តេតិ តិវិធេ រាគាទិកេ អគ្គិម្ហិ វិជ្ជមានេតិ អត្ថោ. និព្ពានន្តិ តស្ស តិវិធស្ស រាគាទិអគ្គិស្ស និព្ពាបនំ ឧបសមនំ និព្ពានញ្ច ឥច្ឆិតព្ពំ. បាបេតិ អកុសលេ លាមកេ. កល្យាណមបីតិ កុសលមបិ. ឯវមេវាតិ ឯវមេវំ. ជាតិ វិជ្ជន្តេតិ ជាតិយា វិជ្ជមានាយាតិ អត្ថោ. លិង្គភេទញ្ច វិភត្តិលោបញ្ច កត្វា វុត្តំ. អជាតិបីតិ ជាតិខេបនំ អជាតិនិព្ពានម្បិ ឥច្ឆិតព្ពំ.

អថាហំ បរម្បិ ចិន្តេសិំ – ‘‘យថា នាម គូថរាសិម្ហិ និមុគ្គេន បុរិសេន ទូរតោវ កមលកុវលយបុណ្ឌរីកសណ្ឌមណ្ឌិតំ វិមលសលិលំ តឡាកំ ទិស្វា – ‘កតរេន នុ ខោ មគ្គេន តត្ថ គន្តព្ព’ន្តិ តឡាកំ គវេសិតុំ យុត្តំ. យំ តស្ស អគវេសនំ, ន សោ តស្ស តឡាកស្ស ទោសោ, តស្ស បុរិសស្សេវ ទោសោ. ឯវមេវ កិលេសមលធោវនេ អមតមហាតឡាកេ វិជ្ជមានេ យំ តស្ស អគវេសនំ, ន សោ អមតសង្ខាតស្ស និព្ពានមហាតឡាកស្ស ទោសោ, បុរិសស្សេវ ទោសោ. យថា បន ចោរេហិ សំបរិវារិតោ បុរិសោ បលាយនមគ្គេ វិជ្ជមានេបិ សចេ សោ ន បលាយតិ, ន សោ តស្ស មគ្គស្ស ទោសោ, តស្ស បុរិសស្សេវ ទោសោ. ឯវមេវ កិលេសចោរេហិ បរិវារេត្វា គហិតស្ស បុរិសស្ស វិជ្ជមានេយេវ និព្ពានមហានគរគាមិម្ហិ សិវេ មហាមគ្គេ តស្ស មគ្គស្ស អគវេសនំ នាម ន មគ្គស្ស ទោសោ, បុរិសស្សេវ ទោសោ. យថា ព្យាធិបីឡិតោ បុរិសោ វិជ្ជមានេ ព្យាធិតិកិច្ឆកេ វេជ្ជេ សចេ តំ វេជ្ជំ គវេសិត្វា តំ ព្យាធិំ ន តិកិច្ឆាបេតិ, ន សោ វេជ្ជស្ស ទោសោ, តស្ស បុរិសស្សេវ ទោសោ. ឯវមេវ បន យោ កិលេសព្យាធិបរិបីឡិតោ កិលេសវូបសមមគ្គកោវិទំ វិជ្ជមានមេវ អាចរិយំ ន គវេសតិ, តស្សេវ ទោសោ, ន កិលេសព្យាធិវិនាយកស្ស អាចរិយស្ស ទោសោ’’តិ. តេន វុត្តំ –

១៣. ‘‘យថា គូថគតោ បុរិសោ, តឡាកំ ទិស្វាន បូរិតំ;

ន គវេសតិ តំ តឡាកំ, ន ទោសោ តឡាកស្ស សោ.

១៤. ‘‘ឯវំ កិលេសមលធោវំ, វិជ្ជន្តេ អមតន្តឡេ;

ន គវេសតិ តំ តឡាកំ, ន ទោសោ អមតន្តឡេ.

១៥. ‘‘យថា អរីហិ បរិរុទ្ធោ, វិជ្ជន្តេ គមនម្បថេ;

ន បលាយតិ សោ បុរិសោ, ន ទោសោ អញ្ជសស្ស សោ.

១៦. ‘‘ឯវំ កិលេសបរិរុទ្ធោ, វិជ្ជមានេ សិវេ បថេ;

ន គវេសតិ តំ មគ្គំ, ន ទោសោ សិវមញ្ជសេ.

១៧. ‘‘យថាបិ ព្យាធិតោ បុរិសោ, វិជ្ជមានេ តិកិច្ឆកេ;

ន តិកិច្ឆាបេតិ តំ ព្យាធិំ, ន ទោសោ សោ តិកិច្ឆកេ.

១៨. ‘‘ឯវំ កិលេសព្យាធីហិ, ទុក្ខិតោ បតិបីឡិតោ;

ន គវេសតិ តំ អាចរិយំ, ន ទោសោ សោ វិនាយកេ’’តិ.

តត្ថ គូថគតោតិ គូថកូបគតោ, គូថេន គតោ មក្ខិតោ វា. កិលេសមលធោវន្តិ កិលេសមលសោធនេ, ភុម្មត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. អមតន្តឡេតិ អមតសង្ខាតស្ស តឡាកស្ស, សាមិអត្ថេ ភុម្មវចនំ ទដ្ឋព្ពំ, អនុស្សរំ បក្ខិបិត្វា វុត្តំ. អរីហីតិ បច្ចត្ថិកេហិ. បរិរុទ្ធោតិ សមន្តតោ និរុទ្ធោ. គមនម្បថេតិ គមនបថេ. ឆន្ទាវិនាសត្ថំ អនុស្សរាគមនំ កត្វា វុត្តំ. ន បលាយតីតិ យទិ ន បលាយេយ្យ. សោ បុរិសោតិ សោ ចោរេហិ បរិរុទ្ធោ បុរិសោ. អញ្ជសស្សាតិ មគ្គស្ស. មគ្គស្ស ហិ –

‘‘មគ្គោ បន្ថោ បថោ បជ្ជោ, អញ្ជសំ វដុមាយនំ;

នាវា ឧត្តរសេតុ ច, កុល្លោ ច ភិសិ សង្កមោ’’តិ. (ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ១០១) –

ពហូនិ នាមានិ. ស្វាយមិធ អញ្ជសនាមេន វុត្តោ. សិវេតិ សព្ពុបទ្ទវាភាវតោ សិវេ. សិវមញ្ជសេតិ សិវស្ស អញ្ជសស្សាតិ អត្ថោ. តិកិច្ឆកេតិ វេជ្ជេ. ន តិកិច្ឆាបេតីតិ ន តិកិច្ឆាបេយ្យ. ន ទោសោ សោ តិកិច្ឆកេតិ តិកិច្ឆកស្ស ទោសោ នត្ថិ, ព្យាធិតស្សេវ ទោសោតិ អត្ថោ. ទុក្ខិតោតិ សញ្ជាតកាយិកចេតសិកទុក្ខោ. អាចរិយន្តិ មោក្ខមគ្គាចរិយំ. វិនាយកេតិ អាចរិយស្ស.

ឯវំ បនាហំ ចិន្តេត្វា ឧត្តរិម្បិ ឯវំ ចិន្តេសិំ – ‘‘យថាបិ មណ្ឌនកជាតិកោ បុរិសោ កណ្ឋេ អាសត្តំ កុណបំ ឆឌ្ឌេត្វា សុខី គច្ឆេយ្យ, ឯវំ មយាបិ ឥមំ បូតិកាយំ ឆឌ្ឌេត្វា អនបេក្ខេន និព្ពានមហានគរំ បវិសិតព្ពំ. យថា ច នរនារិយោ ឧក្ការភូមិយំ ឧច្ចារបស្សាវំ កត្វា ន តំ ឧច្ឆង្គេន វា អាទាយ ទសន្តេ វា វេឋេត្វា អាទាយ គច្ឆន្តិ, អថ ខោ ជិគុច្ឆមានា ឱលោកេតុម្បិ អនិច្ឆន្តា អនបេក្ខា ឆឌ្ឌេត្វា គច្ឆន្តិ, ឯវំ មយាបិ ឥមំ បូតិកាយំ អនបេក្ខេន ឆឌ្ឌេត្វា អមតំ និព្ពាននគរំ បវិសិតុំ វដ្ដតិ. យថា ច នាវិកា នាម ជជ្ជរំ នាវំ ឧទកគាហិនិំ ឆឌ្ឌេត្វា អនបេក្ខាវ គច្ឆន្តិ, ឯវមហម្បិ ឥមំ នវហិ វណមុខេហិ បគ្ឃរន្តំ កាយំ ឆឌ្ឌេត្វា អនបេក្ខោ និព្ពានមហានគរំ បវិសិស្សាមិ. យថា ច កោចិ បុរិសោ មុត្តាមណិវេឡុរិយាទីនិ នានាវិធានិ រតនានិ អាទាយ ចោរេហិ សទ្ធិំ មគ្គំ គច្ឆន្តោ អត្តនោ រតនវិនាសភយេន តេ ចោរេ ឆឌ្ឌេត្វា ខេមំ មគ្គំ គណ្ហាតិ, ឯវមយម្បិ បូតិកាយោ រតនវិលោបកចោរសទិសោ. សចាហំ ឯត្ថ តណ្ហំ ករិស្សាមិ, អរិយមគ្គកុសលធម្មរតនានិ មេ នស្សិស្សន្តិ, តស្មា មយា ឥមំ មហាចោរសទិសំ ករជកាយំ ឆឌ្ឌេត្វា និព្ពានមហានគរំ បវិសិតុំ វដ្ដតី’’តិ. តេន វុត្តំ –

១៩. ‘‘យថាបិ កុណបំ បុរិសោ, កណ្ឋេ ពទ្ធំ ជិគុច្ឆិយ;

មោចយិត្វាន គច្ឆេយ្យ, សុខី សេរី សយំវសី.

២០. ‘‘តថេវិមំ បូតិកាយំ, នានាកុណបសញ្ចយំ;

ឆឌ្ឌយិត្វាន គច្ឆេយ្យំ, អនបេក្ខោ អនត្ថិកោ.

២១. ‘‘យថា ឧច្ចារដ្ឋានម្ហិ, ករីសំ នរនារិយោ;

ឆឌ្ឌយិត្វាន គច្ឆន្តិ, អនបេក្ខា អនត្ថិកា.

២២. ‘‘ឯវមេវាហំ ឥមំ កាយំ, នានាកុណបបូរិតំ;

ឆឌ្ឌយិត្វាន គច្ឆិស្សំ, វច្ចំ កត្វា យថា កុដិំ.

២៣. ‘‘យថាបិ ជជ្ជរំ នាវំ, បលុគ្គំ ឧទគាហិនិំ;

សាមី ឆឌ្ឌេត្វា គច្ឆន្តិ, អនបេក្ខា អនត្ថិកា.

២៤. ‘‘ឯវមេវាហំ ឥមំ កាយំ, នវច្ឆិទ្ទំ ធុវស្សវំ;

ឆឌ្ឌយិត្វាន គច្ឆិស្សំ, ជិណ្ណនាវំវ សាមិកា.

២៥. ‘‘យថាបិ បុរិសោ ចោរេហិ, គច្ឆន្តោ ភណ្ឌមាទិយ;

ភណ្ឌច្ឆេទភយំ ទិស្វា, ឆឌ្ឌយិត្វាន គច្ឆតិ.

២៦. ‘‘ឯវមេវ ឥមំ កាយោ, មហាចោរសមោ វិយ;

បហាយិមំ គមិស្សាមិ, កុសលច្ឆេទនាភយា’’តិ.

តត្ថ យថាបិ កុណបំ បុរិសោតិ យថាបិ ទហរោ យុវា មណ្ឌនកជាតិកោ បុរិសោ អហិកុណបេន វា កុក្កុរកុណបេន វា មនុស្សកុណបេន វា កណ្ឋេ អាសត្តេន អដ្ដីយិត្វា ហរាយិត្វា ជិគុច្ឆិត្វា តំ កុណបំ មោចេត្វា គច្ឆេយ្យ. សុខីតិ សុខិតោ. សេរីតិ យថិច្ឆកវិហារី. នានាកុណបសញ្ចយន្តិ អនេកវិធកុណបរាសិភូតំ ‘‘នានាកុណបបូរិត’’ន្តិបិ បាឋោ.

ឧច្ចារដ្ឋានម្ហីតិ ឧច្ចារេន្តិ វច្ចំ ករោន្តិ ឯត្ថាតិ ឧច្ចារោ, ឧច្ចារោ ច សោ ឋានំ ចេតិ ឧច្ចារដ្ឋានំ. អថ វា ឧស្សាសិយ្យតីតិ ឧស្សាសោ, វច្ចស្សេតំ នាមំ, តស្ស ឋានំ ឧស្សាសដ្ឋានំ, តស្មិំ ឧស្សាសដ្ឋានម្ហិ, ឧក្ការដ្ឋានេតិ អត្ថោ. វច្ចំ កត្វា យថា កុដិន្តិ វច្ចំ កត្វា កុដិំ នរនារិយោ វិយាតិ អត្ថោ.

ជជ្ជរន្តិ ជិណ្ណំ. បលុគ្គន្តិ បលុជ្ជន្តិំ, វិកិរន្តិន្តិ អត្ថោ. ឧទគាហិនិន្តិ ឧទកគាហិនិំ. សាមីតិ នាវាសាមិកា. នវច្ឆិទ្ទន្តិ ចក្ខុសោតាទីហិ នវហិ វណមុខេហិ ឆិទ្ទាវច្ឆិទ្ទេហិ យុត្តត្តា នវច្ឆិទ្ទំ. ធុវស្សវន្តិ ធុវនិស្សន្ទំ, និច្ចំ បគ្ឃរណាសុចិន្តិ អត្ថោ.

ភណ្ឌមាទិយាតិ យំកិញ្ចិ រតនាទិកំ ភណ្ឌំ អាទិយ. ភណ្ឌច្ឆេទភយំ ទិស្វាតិ ភណ្ឌស្ស អច្ឆិន្ទនេន ភយំ ទិស្វាតិ អត្ថោ. ឯវមេវាតិ សោ ភណ្ឌមាទាយ គច្ឆន្តោ បុរិសោ វិយ. អយំ កាយោតិ អយំ បន កុច្ឆិតានំ បរមជេគុច្ឆានំ អាយោតិ កាយោ. អាយោតិ ឧបត្តិដ្ឋានំ. អាយន្តិ តតោតិ អាយោ, កុច្ឆិតា កេសាទយោ. ឥតិ កុច្ឆិតានំ កេសាទីនំ អាយោតិ កាយោ. មហាចោរសមោ វិយាតិ ចក្ខុអាទីហិ រូបាទីសុ បិយរូបេសុ សារជ្ជនាទិវសេន បាណាតិបាតាទិន្នាទានាទិចោរោ ហុត្វា សព្ពកុសលំ វិលុម្បតីតិ មហាចោរសមោ. តស្មា យថា សោ រតនភណ្ឌមាទាយ ចោរេហិ សទ្ធិំ គច្ឆន្តោ បុរិសោ តេ ចោរេ បហាយ គច្ឆតិ, ឯវមេវាហម្បិ ឥមំ មហាចោរសមំ កាយំ បហាយ អត្តនោ សោត្ថិភាវករំ មគ្គំ គវេសិតុំ គមិស្សាមីតិ អត្ថសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. កុសលច្ឆេទនាភយាតិ កុសលធម្មវិលោបនភយេនាតិ អត្ថោ.

អថេវំ សុមេធបណ្ឌិតោ នានាវិធាហិ ឧបមាហិ នេក្ខម្មការណំ ចិន្តេត្វា បុនបិ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមំ មហាធនរាសិំ សំហរិត្វា មយ្ហំ បិតុបិតាមហាទយោ បរលោកំ គច្ឆន្តា ឯកកហាបណម្បិ គហេត្វា ន គតា, មយា បន គហេត្វា គមនការណំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘អហំ, មហារាជ, ជាតិជរាទីហិ ឧបទ្ទុតហទយោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សាមិ, មយ្ហំ អនេកកោដិសតសហស្សំ ធនំ អត្ថិ, តំ ទេវោ បដិបជ្ជតូ’’តិ. រាជា អាហ – ‘‘ន មយ្ហំ តេ ធនេន អត្ថោ, ត្វំយេវ យថិច្ឆកំ ករោហី’’តិ.

សោ ច ‘‘សាធុ ទេវា’’តិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេត្វា មហាជនស្ស ទានំ ទត្វា វត្ថុកាមេ ច កិលេសកាមេ ច បហាយ អមរវរនគរសទិសតោ អមរនគរតោ និក្ខមិត្វា ឯកកោវ នានាមិគគណវន្តេ ហិមវន្តេ ធម្មិកំ នាម បព្ពតំ និស្សាយ អស្សមំ កត្វា តត្ថ បណ្ណសាលំ កត្វា បញ្ចទោសវិវជ្ជិតំ ចង្កមំ មាបេត្វា អដ្ឋគុណសមុបេតំ អភិញ្ញាពលំ សមាហរិតុំ នវទោសសមន្នាគតំ សាដកំ បជហិត្វា ទ្វាទសគុណមុបាគតំ វាកចីរំ និវាសេត្វា បព្ពជិ. ឯវំ បន សោ បព្ពជិតោ អដ្ឋទោសសមាកិណ្ណំ បណ្ណសាលំ បហាយ ទសគុណសមន្នាគតំ រុក្ខមូលំ ឧបគន្ត្វា សព្ពធញ្ញវិកតិំ បហាយ បវត្តផលភោជនោ ហុត្វា និសជ្ជដ្ឋានចង្កមនវសេន បធានំ បទហន្តោ សត្តាហព្ភន្តរេយេវ អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ បញ្ចន្នញ្ច អភិញ្ញានំ លាភី អហោសិ. តេន វុត្តំ –

២៧. ‘‘ឯវាហំ ចិន្តយិត្វាន, នេកកោដិសតំ ធនំ;

នាថានាថានំ ទត្វាន, ហិមវន្តមុបាគមិំ.

២៨. ‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, ធម្មិកោ នាម បព្ពតោ;

អស្សមោ សុកតោ មយ្ហំ, បណ្ណសាលា សុមាបិតា.

២៩. ‘‘ចង្កមំ តត្ថ មាបេសិំ, បញ្ចទោសវិវជ្ជិតំ.

អដ្ឋគុណសមុបេតំ, អភិញ្ញាពលមាហរិំ.

៣០. ‘‘សាដកំ បជហិំ តត្ថ, នវទោសមុបាគតំ;

វាកចីរំ និវាសេសិំ, ទ្វាទសគុណមុបាគតំ.

៣១. ‘‘អដ្ឋទោសសមាកិណ្ណំ, បជហិំ បណ្ណសាលកំ;

ឧបាគមិំ រុក្ខមូលំ, គុណេ ទសហុបាគតំ.

៣២. ‘‘វាបិតំ រោបិតំ ធញ្ញំ, បជហិំ និរវសេសតោ;

អនេកគុណសម្បន្នំ, បវត្តផលមាទិយិំ.

៣៣. ‘‘តត្ថប្បធានំ បទហិំ, និស្សជ្ជដ្ឋានចង្កមេ;

អព្ភន្តរម្ហិ សត្តាហេ, អភិញ្ញាពលបាបុណិ’’ន្តិ.

តត្ថ ឯវាហន្តិ ឯវំ អហំ, ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេន ចិន្តេត្វាតិ អត្ថោ. នាថានាថានន្តិ សនាថានមនាថានញ្ច អឌ្ឍានញ្ចេវ ទលិទ្ទានញ្ច ‘‘អត្ថិកា គណ្ហន្តូ’’តិ សហ កោដ្ឋាគារេហិ ទត្វាតិ អត្ថោ. ហិមវន្តស្សាវិទូរេតិ ហិមវន្តបព្ពតរាជស្ស អវិទូរេ សមីបេ. ធម្មិកោ នាម បព្ពតោតិ ឯវំនាមកោ បព្ពតោ. កស្មា បនាយំ ធម្មិកោតិ? យេភុយ្យេន បន ពោធិសត្តា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តំ បព្ពតំ ឧបនិស្សាយ អភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា សមណធម្មំ អកំសុ. តស្មា សមណធម្មស្ស និស្សយភូតត្តា ‘‘ធម្មិកោ’’ត្វេវ បាកដោ អហោសិ. អស្សមោ សុកតោ មយ្ហន្តិអាទិនា សុមេធបណ្ឌិតេន អស្សមបណ្ណសាលា ចង្កមា សហត្ថា មាបិតា វិយ វុត្តា, ន ច បន សហត្ថា មាបិតា, កិន្តុ សក្កេន ទេវេន បេសិតេ វិស្សកម្មុនា ទេវបុត្តេន និម្មិតា. ភគវា បន តទា អត្តនោ បុញ្ញានុភាវេន និព្ពត្តំ តំ សម្បទំ សន្ធាយ – ‘‘សារិបុត្ត, តស្មិំ បព្ពតេ –

‘អស្សមោ សុកតោ មយ្ហំ, បណ្ណសាលា សុមាបិតា;

ចង្កមំ តត្ថ មាបេសិំ, បញ្ចទោសវិវជ្ជិត’’’ន្តិ. – អាទិមាហ;

តត្ថ បណ្ណសាលាតិ បណ្ណឆទនសាលា. តត្ថាតិ តស្មិំ អស្សមបទេ. បញ្ចទោសវិវជ្ជិតន្តិ បញ្ចហិ ចង្កមទោសេហិ វិវជ្ជិតំ. កតមេ បញ្ច ចង្កមទោសា នាម? ថទ្ធវិសមតា, អន្តោរុក្ខតា, គហនច្ឆន្នតា, អតិសម្ពាធតា, អតិវិសាលតាតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ ទោសេហិ វិវជ្ជិតំ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន ទីឃតោ សដ្ឋិរតនោ វិត្ថារតោ ទិយឌ្ឍរតនោ ចង្កមោ វុត្តោ. អថ វា បញ្ចទោសវិវជ្ជិតន្តិ បញ្ចហិ នីវរណទោសេហិ វិវជ្ជិតំ បរិហីនំ អភិញ្ញាពលមាហរិន្តិ ឥមិនា ឧត្តរបទេន សម្ពន្ធោ ទដ្ឋព្ពោ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា, សុមេធកថា). អដ្ឋគុណសមុបេតន្តិ ‘‘ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ’’តិ ឯវំ វុត្តេហិ អដ្ឋគុណេហិ (ទី. និ. ១.២៤៤-២៤៥; ម. និ. ១.៣៨៤-៣៨៦, ៤៣១-៤៣៣; បារា. ១២-១៤) សមន្នាគតំ អភិញ្ញាពលំ អាហរិំ អានេសិន្តិ អត្ថោ.

កេចិ បន ‘‘អដ្ឋហិ សមណសុខេហិ ឧបេតំ, អដ្ឋិមានិ សមណសុខានិ នាម ធនធញ្ញបរិគ្គហាភាវោ, អនវជ្ជបិណ្ឌបាតបរិយេសនភាវោ, និព្ពុតបិណ្ឌភុញ្ជនភាវោ, រដ្ឋំ បីឡេត្វា ធនធញ្ញាទីសុ គណ្ហន្តេសុ រាជបុរិសេសុ រដ្ឋបីឡនកិលេសាភាវោ, ឧបករណេសុ និច្ឆន្ទរាគភាវោ, ចោរវិលោបនេ និព្ភយភាវោ, រាជរាជមហាមត្តេហិ អសំសដ្ឋភាវោ, ចតូសុ ទិសាសុ អប្បដិហតភាវោតិ ឥមេហិ អដ្ឋហិ សមណសុខេហិ (អប. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទាន, សុមេធកថា; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា) ឧបេតំ សមុបេតំ អស្សមំ មាបេសិ’’ន្តិ អស្សមេន សម្ពន្ធំ កត្វា វទន្តិ, តំ បាឡិយា ន សមេតិ.

សាដកន្តិ វត្ថំ. តត្ថាតិ តស្មិំ អស្សមេ. នវទោសមុបាគតន្តិ, សារិបុត្ត, តត្ថ វសន្តោ អត្តនោ និវត្ថបារុតំ មហគ្ឃសាដកំ បជហិំ បរិច្ចជិំ. សាដកំ បជហន្តោ ច តត្ថ នវ ទោសេ ទិស្វា បជហិន្តិ ទីបេតិ. តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតានញ្ហិ សាដកស្មិំ នវ ទោសា បកាសិតា. កតមេ នវ? សាដកស្ស មហគ្ឃភាវោ, បរបដិពទ្ធភាវោ, បរិភោគេន លហុកំ កិលិស្សនភាវោ, កិលិដ្ឋោ ច ធោវិតព្ពោ បុន រជិតព្ពោ ច ហោតិ បរិភោគេន ជីរណភាវោ, ជិណ្ណស្ស បុន តុន្នករណំ វា អគ្គឡទានំ វា កាតព្ពំ ហោតិ បុន បរិយេសនាយ ទុរភិសម្ភវភាវោ, តាបសបព្ពជ្ជាយ អននុច្ឆវិកភាវោ, បច្ចត្ថិកានំ សាធារណភាវោ, យថា នំ ន បច្ចត្ថិកា គណ្ហន្តិ, ឯវំ គោបេតព្ពោ ហោតិ បរិទហតោ វិភូសនដ្ឋានភាវោ, គហេត្វា ចរន្តស្ស មហិច្ឆភាវោតិ ឯតេហិ នវហិ ទោសេហិ (អប. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទាន, សុមេធកថា) ឧបគតំ សាដកំ បហាយ វាកចីរំ និវាសេសិន្តិ ទីបេតិ. វាកចីរន្តិ មុញ្ជតិណំ ហីរាហីរំ កត្វា គន្ថេត្វា កតំ វាកមយចីរំ និវាសនបារុបនត្ថាយ អាទិយិន្តិ អត្ថោ. ទ្វាទសគុណមុបាគតន្តិ ទ្វាទសហិ អានិសំសេហិ ឧបេតំ. ឯត្ថ គុណ-សទ្ទោ អានិសំសដ្ឋោ ‘‘សតគុណា ទក្ខិណា បាដិកង្ខិតព្ពា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៣៧៩) វិយ. ម-ការោ បទសន្ធិករោ. វាកចីរស្មិំ ទ្វាទសានិសំសា អប្បគ្ឃតា, អបរាយត្តតា, សហត្ថា កាតុំ សក្កុណេយ្យតា, បរិភោគេន ជិណ្ណេបិ សិព្ពិតព្ពាភាវោ, ចោរភយាភាវោ បរិយេសន្តស្ស សុខេន ករណភាវោ, តាបសបព្ពជ្ជាយ សារុប្បភាវោ, សេវមានស្ស វិភូសនដ្ឋានាភាវោ, ចីវរប្បច្ចយេ អប្បិច្ឆភាវោ, បរិភោគសុខភាវោ, វាកុប្បត្តិយា សុលភភាវោ, វាកចីរេ នដ្ឋេបិ អនបេក្ខភាវោតិ ឥមេហិ ទ្វាទសហិ គុណេហិ សម្បន្នំ (អប. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទាន, សុមេធកថា; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា).

អថ សុមេធបណ្ឌិតោ តត្ថ បណ្ណសាលាយំ វិហរន្តោ បច្ចូសសមយេ បច្ចុដ្ឋាយ អត្តនោ និក្ខមនការណំ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ បន នវកនកកដកនូបុរាទិសង្ឃដ្ដនសទ្ទសម្មិស្សិត-មធុរហសិតកថិតគេហជនរមណីយំ ឧឡារវិភវសោភិតំ សុរវរភវនាការមគារំ ខេឡបិណ្ឌំ វិយ បហាយ វិវេការាមតាយ សព្ពជនបាបបវាហនំ តបោវនំ បវិដ្ឋោស្មិ, ឥធ បន មេ បណ្ណសាលាយ វាសោ ទុតិយោ ឃរាវាសោ វិយ ហោតិ, ហន្ទាហំ រុក្ខមូលេ វសេយ្យ’’ន្តិ. តេន វុត្តំ –

៣១. ‘‘អដ្ឋទោសសមាកិណ្ណំ, បជហិំ បណ្ណសាលក’’ន្តិ.

តត្ថ អដ្ឋទោសសមាកិណ្ណន្តិ អដ្ឋហិ ទោសេហិ សមាកិណ្ណំ សំយុត្តំ. កតមេហិ អដ្ឋហិ? មហាសម្ភារេហិ និប្ផាទនីយតា, តិណបណ្ណមត្តិកាទីហិ និច្ចំ បដិជគ្គនីយតា, សេនាសនំ នាម មហល្លកស្ស បាបុណាតីតិ អវេលាយ វុដ្ឋាបិយមានស្ស ចិត្តេកគ្គតា ន ហោតីតិ វុដ្ឋាបនីយភាវោ, សីតុណ្ហស្ស បដិឃាតេន កាយស្ស សុខុមាលករណភាវោ, ឃរំ បវិដ្ឋេន យំ កិញ្ចិ បាបំ សក្កា កាតុន្តិ គរហបដិច្ឆាទនករណភាវោ, ‘‘មយ្ហមិទ’’ន្តិ សបរិគ្គហភាវោ, គេហស្ស អត្ថិភាវោ សទុតិយកវាសោ, ឩកាមង្គុលឃរគោឡិកាទីនំ សាធារណតាយ ពហុសាធារណភាវោតិ ឥតិ ឥមេ អដ្ឋ អាទីនវេ (អប. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទាន, សុមេធកថា) ទិស្វា មហាសត្តោ បណ្ណសាលំ បជហិំ.

គុណេ ទសហុបាគតន្តិ ឆន្នំ បដិក្ខិបិត្វា ទសហិ គុណេហិ ឧបេតំ, រុក្ខមូលំ ឧបគតោស្មីតិ អត្ថោ. កតមេហិ ទសហិ? អប្បសមារម្ភតា, ឧបគមនមត្តមេវេត្ថ ហោតីតិ សុលភានវជ្ជតា, អភិណ្ហំ តរុបណ្ណវិការទស្សនេន អនិច្ចសញ្ញាសមុដ្ឋាបនតា, សេនាសនមច្ឆេរាភាវោ, តត្ថ ហិ បាបំ ករោន្តោ លជ្ជតីតិ បាបករណារហាភាវោ, បរិគ្គហករណាភាវោ, ទេវតាហិ សហ វាសោ, ឆន្នបដិក្ខេបោ, បរិភោគសុខតា, រុក្ខមូលសេនាសនស្ស គតគតដ្ឋានេ សុលភតាយ អនបេក្ខភាវោតិ ឥតិ ឥមេ ទស គុណេ (អប. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទាន, សុមេធកថា) ទិស្វា រុក្ខមូលំ ឧបគតោស្មីតិ វទតិ. អាហ ច –

‘‘វណ្ណិតោ ពុទ្ធសេដ្ឋេន, និស្សយោតិ ច ភាសិតោ;

និវាសោ បវិវិត្តស្ស, រុក្ខមូលសមោ កុតោ.

‘‘អាវាសមច្ឆេរហរេ, ទេវតាបរិបាលិតេ;

បវិវិត្តេ វសន្តោ ហិ, រុក្ខមូលម្ហិ សុព្ពតោ.

‘‘អភិរត្តានិ នីលានិ, បណ្ឌូនិ បតិតានិ ច;

បស្សន្តោ តរុបណ្ណានិ, និច្ចសញ្ញំ បនូទតិ.

‘‘តស្មា ហិ ពុទ្ធទាយជ្ជំ, ភាវនាភិរតាលយំ;

វិវិត្តំ នាតិមញ្ញេយ្យ, រុក្ខមូលំ វិចក្ខណោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៣២);

អថ សុមេធបណ្ឌិតោ បណ្ណសាលាយ ទិដ្ឋទោសោ ហុត្វា រុក្ខមូលសេនាសនេ លទ្ធានិសំសោ វិហរន្តោ ឧត្តរិបិ ចិន្តេសិ – ‘‘អាហារត្ថាយ មេ គាមគមនំ អាហារបរិយេសនទុក្ខំ, នាហំ កេនចិ បារិជុញ្ញេន និក្ខមិត្វា អាហារត្ថាយ បព្ពជិតោ, អាហារបរិយេសនមូលស្ស ច ទុក្ខស្ស បមាណំ នត្ថិ, យំនូនាហំ បវត្តផលេន យាបេយ្យ’’ន្តិ. ឥមំ បន អត្ថវិសេសំ ទីបេន្តោ –

៣២-៣៣. ‘‘វាបិតំ រោបិតំ ធញ្ញំ, បជហិំ និរវសេសតោ.

អនេកគុណសម្បន្នំ, បវត្តផលមាទិយិ’’ន្តិ. – អាទិមាហ;

តត្ថ វាបិតន្តិ វបិត្វា និប្ផន្នំ. រោបិតន្តិ រោបិត្វា និប្ផន្នំ, វបនរោបនវសេន ទុវិធាវ សស្សនិប្ផត្តិ, តំ ទុវិធម្បិ អត្តនោ អប្បិច្ឆតាយ បហាយ បវត្តផលេន យាបេសិំ. បវត្តផលន្តិ សយមេវ បតិតផលំ. អាទិយិន្តិ បរិភុញ្ជិំ.

‘‘បវត្តផលសន្តុដ្ឋោ, អបរាយត្តជីវិកោ;

បហីនាហារលោលុប្បោ, ហោតិ ចាតុទ្ទិសោ មុនិ.

‘‘ជហាតិ រសតណ្ហញ្ច, អាជីវោ តស្ស សុជ្ឈតិ;

តស្មា ហិ នាតិមញ្ញេយ្យ, បវត្តផលភោជន’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២៦ ថោកំ វិសទិសំ) –

ឯវំ បវត្តមានោ សុមេធបណ្ឌិតោ នចិរស្សេវ អន្តោសត្តាហេ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច អភិញ្ញាយោ ច បាបុណិ. ឥមមត្ថំ បកាសេន្តេន ‘‘តត្ថប្បធានំ បទហិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ អស្សមេ. បធានន្តិ វីរិយំ, វីរិយញ្ហិ បទហិតព្ពតោ បធានភាវករណតោ វា ‘‘បធាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. បទហិន្តិ វីរិយមារភិំ. និស្សជ្ជដ្ឋានចង្កមេតិ និសជ្ជាយ ច ឋានេន ច ចង្កមេន ច.

សុមេធបណ្ឌិតោ បន សេយ្យំ បដិក្ខិបិត្វា និសជ្ជដ្ឋានចង្កមេហេវ រត្តិន្ទិវំ វីតិនាមេត្វា សត្តាហព្ភន្តរេយេវ អភិញ្ញាពលំ បាបុណិ. ឯវំ បន អភិញ្ញាពលំ បត្វា សុមេធតាបសេ សមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេន្តេ តទា សព្ពជនសង្គហករោ មារពលភយំករោ ញាណទីបង្ករោ ទីបង្ករោ នាម សត្ថា លោកេ ឧទបាទិ.

សង្ខេបេនេវ តស្សាយមានុបុព្ពិកថា – អយំ កិរ ទីបង្ករោ នាម មហាសត្តោ សមត្តិំស បារមិយោ បូរេត្វា វេស្សន្តរត្តភាវសទិសេ អត្តភាវេ ឋិតោ បថវិកម្បនាទីនិ មហាទានានិ ទត្វា អាយុបរិយោសានេ តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតាហិ សន្និបតិត្វា –

‘‘កាលោ ខោ តេ មហាវីរ, ឧប្បជ្ជ មាតុកុច្ឆិយំ;

សទេវកំ តារយន្តោ, ពុជ្ឈស្សុ អមតំ បទ’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ១.៦៧) –

វុត្តេ តតោ សោ ទេវតានំ វចនំ សុត្វា ច បញ្ច មហាវិលោកនានិ វិលោកេត្វា តតោ ចុតោ រម្មវតីនគរេ អត្តនោ យសវិភូតិយា វិជិតវាសុទេវស្ស នរទេវស្ស សុទេវស្ស នាម រញ្ញោ កុលេ សុមេធាយ ទេវិយា កុច្ឆិស្មិំ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមិយា ឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តេន បដិសន្ធិំ គហេត្វា មហតា បរិវារេន បរិហរិយមានោ មហាទេវិយា កុច្ឆិម្ហិ មណិកូដគតោ វិយ កេនចិ អសុចិនា អមក្ខិតោ ទស មាសេ វសិត្វា សលិលធរវិវរគតោ សរទកាលចន្ទោ វិយ តស្សា ឧទរតោ និក្ខមិ.

ទ្វត្តិំស បុព្ពនិមិត្តានិ

តស្ស បន ទីបង្ករកុមារស្ស បដិសន្ធិក្ខណេបិ វិជាតក្ខណេបិ ទ្វត្តិំស បុព្ពនិមិត្តានិ បាដិហារិយានិ បាតុរហេសុំ. សព្ពសព្ពញ្ញុពោធិសត្តេសុ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមន្តេសុ និក្ខមន្តេសុ សម្ពុជ្ឈន្តេសុ ធម្មចក្កំ បវត្តន្តេសូតិ ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ ទ្វត្តិំស បាដិហារិយានិ បវត្តន្តេវ. តស្មា មយា បាកដត្តា ទីបង្ករកុមារស្ស ជាតិយំ ទស្សិតានិ –

‘‘ទីបង្ករេ ចារុករេ កុមារេ, សិវំករេ សន្តិករេវ ជាតេ;

បកម្បិ សង្កម្បិ តទា សមន្តា, សហស្សសង្ខ្យា ទសលោកធាតុ.

‘‘ចក្កវាឡសហស្សេសុ, ទសសហស្សេវ ទេវតា;

ឯកស្មិំ ចក្កវាឡស្មិំ, តទា សន្និបតិំសុ តា.

‘‘ពោធិសត្តំ មហាសត្តំ, ជាតមត្តន្តុ ទេវតា;

បឋមំ បដិគ្គណ្ហិំសុ, បច្ឆា តំ មនុជា បន.

‘‘អវាទិតា កេនចិ ចម្មនទ្ធា, សុបោក្ខរា ទុន្ទុភិយោ ច វីណា;

អឃដ្ដិតានាភរណានិ តស្មិំ, ខណេ សមន្តា មធុរំ រវិំសុ.

‘‘ឆិជ្ជិំសុ សព្ពត្ថ ច ពន្ធនានិ, សយំ វិគច្ឆិំសុ ច សព្ពរោគា;

រូបានិ បស្សិំសុ ច ជាតិអន្ធា, សទ្ទំ សមន្តា ពធិរា សុណិំសុ.

‘‘អនុស្សតិំ ជាតិជឡា មនុស្សា, លភិំសុ យានំ បទសាវ បង្គុលា;

វិទេសយាតា សយមេវ នាវា, សបដ្ដនំ សីឃមុបាគមិំសុ.

‘‘អាកាសដ្ឋំ ភូមិគតញ្ច សព្ពំ, សយំ សមន្តា រតនំ វិរោចិ;

និព្ពាយិ ឃោរេ និរយេ ហុតាសោ, នទីសុ តោយម្បិ ច នប្បវត្តិ.