១៩. តិស្សពុទ្ធវំសវណ្ណនា

តស្ស បន សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ អបរភាគេ ឯកោ កប្បោ ពុទ្ធសុញ្ញោ អហោសិ. ឥតោ ទ្វានវុតិកប្បមត្ថកេ តិស្សោ, ផុស្សោតិ ឯកស្មិំ កប្បេ ទ្វេ ពុទ្ធា និព្ពត្តិំសុ. តត្ថ តិស្សោ នាម មហាបុរិសោ បារមិយោ បូរេត្វា តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចវិត្វា ខេមកនគរេ ជនសន្ធស្ស នាម រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា បទុមទលសទិសនយនាយ បទុមានាមាយ ទេវិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ទសន្នំ មាសានំ អច្ចយេន អនោមុយ្យានេ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិ. សត្តវស្សសហស្សានិ អគារំ អជ្ឈាវសិ. តស្ស គុហាសេល-នារិសយ-និសភនាមកា តយោ បាសាទា អហេសុំ. សុភទ្ទាទេវិប្បមុខានិ តេត្តិំស ឥត្ថិសហស្សានិ អហេសុំ.

សោ ចត្តារិ និមិត្តានិ ទិស្វា សុភទ្ទាទេវិយា បុត្តេ អានន្ទកុមារេ ឧប្បន្នេ សោនុត្តរំ នាម អនុត្តរំ តុរង្គវរមារុយ្ហ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. តំ មនុស្សានំ កោដិ អនុបព្ពជិ. សោ តេហិ បរិវុតោ អដ្ឋ មាសេ បធានចរិយំ ចរិត្វា វិសាខបុណ្ណមាយ វីរនិគមេ វីរសេដ្ឋិស្ស ធីតាយ ទិន្នំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា សលលវនេ ទិវាវិហារំ វីតិនាមេត្វា សាយន្ហសមយេ វិជិតសង្គាមកេន នាម យវបាលេន ឧបនីតា អដ្ឋ តិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា អសនពោធិំ ឧបសង្កមិត្វា ចត្តាលីសហត្ថវិត្ថតំ តិណសន្ថរំ សន្ថរិត្វា តត្ថ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា សមារំ មារពលំ វិធមិត្វា អធិគតសព្ពញ្ញុតញ្ញាណោ – ‘‘អនេកជាតិសំសារំ…បេ… តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ ឧទានំ ឧទានេត្វា សត្តសត្តាហំ ពោធិសមីបេយេវ វីតិនាមេត្វា យសវតី នគរេ ព្រហ្មទេវំ ឧទយញ្ច ទ្វេ រាជបុត្តេ សបរិវារេ ឧបនិស្សយសម្បន្នេ អាកាសេន គន្ត្វា យសវតីមិគទាយេ ឱតរិត្វា ឧយ្យានបាលេន រាជបុត្តេ បក្កោសាបេត្វា តេសំ សបរិវារានំ អវិសារិនា ព្យាបិនា មធុរេន ព្រហ្មស្សរេន ទសសហស្សិលោកធាតុំ វិញ្ញាបេន្តោវ ធម្មចក្កំ បវត្តេសិ, តទា កោដិសតានំ បឋមោ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

១. ‘‘សិទ្ធត្ថស្ស អបរេន, អសមោ អប្បដិបុគ្គលោ;

អនន្តតេជោ អមិតយសោ, តិស្សោ លោកគ្គនាយកោ.

២. ‘‘តមន្ធការំ វិធមិត្វា, ឱភាសេត្វា សទេវកំ;

អនុកម្បកោ មហាវីរោ, លោកេ ឧប្បជ្ជិ ចក្ខុមា.

៣. ‘‘តស្សាបិ អតុលា ឥទ្ធិ, អតុលំ សីលំ សមាធិ ច;

សព្ពត្ថ បារមិំ គន្ត្វា, ធម្មចក្កំ បវត្តយិ.

៤. ‘‘សោ ពុទ្ធោ ទសសហស្សិម្ហិ, វិញ្ញាបេសិ គិរំ សុចិំ;

កោដិសតានិ អភិសមិំសុ, បឋមេ ធម្មទេសនេ’’តិ.

តត្ថ សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ធម្មេសុ បារំ គន្ត្វា. ទសសហស្សិម្ហីតិ ទសសហស្សិយំ អថាបរេន សមយេន តិស្សេន សត្ថារា សទ្ធិំ បព្ពជិតានំ ភិក្ខូនំ កោដិ មហាបុរិសស្ស គណវាសំ បហាយ ពោធិមូលមុបគមនសមយេ អញ្ញត្រ គតា. សា តិស្សេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ធម្មចក្កំ បវត្តិត’’ន្តិ សុត្វា យសវតីមិគទាយំ អាគន្ត្វា ទសពលមភិវាទេត្វា តំ បរិវារេត្វា និសីទិ. តេសំ ភគវា ធម្មំ ទេសេសិ, តទា នវុតិយា កោដីនំ ទុតិយាភិសមយោ អហោសិ. បុន មហាមង្គលសមាគមេ មង្គលបរិយោសានេ សដ្ឋិយា កោដីនំ តតិយោ អភិសមយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៥. ‘‘ទុតិយោ នវុតិកោដីនំ, តតិយោ សដ្ឋិកោដិយោ;

ពន្ធនាតោ បមោចេសិ, សត្តេ នរមរូ តទា’’តិ.

តត្ថ ទុតិយោ នវុតិកោដីនន្តិ ទុតិយោ អភិសមយោ អហោសិ នវុតិកោដិបាណីនន្តិ អត្ថោ. ពន្ធនាតោតិ ពន្ធនតោ, ទសហិ សំយោជនេហិ បរិមោចេសីតិ អត្ថោ. ឥទានិ បរិមោចិតេ សត្តេ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘នរមរូ’’តិ អាហ. នរមរូតិ នរាមរេ.

យសវតីនគរេ កិរ អន្តោវស្សំ បព្ពជិតានំ អរហន្តានំ សតសហស្សេហិ បរិវុតោ បវារេសិ, សោ បឋមោ សន្និបាតោ អហោសិ. ឧភតោ សុជាតស្ស សុជាតស្ស នាម រញ្ញោ នារិវាហនកុមារោ នារិវាហននគរំ អនុប្បត្តេ ភគវតិ លោកនាថេ សបរិវារោ បច្ចុគ្គន្ត្វា ទសពលំ សភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ អសទិសទានំ ទត្វា អត្តនោ រជ្ជំ បុត្តស្ស និយ្យាតេត្វា សបរិវារោ សព្ពលោកាធិបតិស្ស តិស្សសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពជិ. តស្ស កិរ សា បព្ពជ្ជា សព្ពទិសាសុ បាកដា អហោសិ. តស្មា តតោ តតោ អាគន្ត្វា នារិវាហនកុមារំ មហាជនោ អនុបព្ពជិ. តទា តថាគតោ នវុតិយា ភិក្ខុសតសហស្សស្ស មជ្ឈគតោ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ, សោ ទុតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. បុន ខេមវតីនគរេ ញាតិសមាគមេ ពុទ្ធវំសធម្មកថំ សុត្វា អសីតិសតសហស្សានិ តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ, តេហិ បរិវុតោ សុគតោ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ, សោ តតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៦. ‘‘សន្និបាតា តយោ អាសុំ, តិស្សេ លោកគ្គនាយកេ;

ខីណាសវានំ វិមលានំ, សន្តចិត្តាន តាទិនំ.

៧. ‘‘ខីណាសវសតសហស្សានំ, បឋមោ អាសិ សមាគមោ;

នវុតិសតសហស្សានំ, ទុតិយោ អាសិ សមាគមោ.

៨. ‘‘អសីតិសតសហស្សានំ, តតិយោ អាសិ សមាគមោ;

ខីណាសវានំ វិមលានំ, បុប្ផិតានំ វិមុត្តិយា’’តិ.

តទា អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ យសវតីនគរេ សុជាតោ នាម រាជា ហុត្វា ឥទ្ធំ ផីតំ ជនបទំ អនេកកោដិធនសន្និចយំ អនុរាគមុបគតហទយញ្ច បរិជនំ តិណនឡមិវ បរិច្ចជិត្វា ជាតិអាទីសុ សំវិគ្គហទយោ និក្ខមិត្វា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ ហុត្វា ‘‘ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ សុត្វា បញ្ចវណ្ណាយ បីតិយា ផុដសរីរោ ហុត្វា សបតិស្សោ តិស្សំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ហន្ទាហំ មន្ទារវបារិច្ឆត្តកាទីហិ ទិព្ពកុសុមេហិ ភគវន្តំ បូជេស្សាមី’’តិ. អថ សោ ឯវំ ចិន្តេត្វា ឥទ្ធិយា សគ្គលោកំ គន្ត្វា ចិត្តលតាវនំ បវិសិត្វា បទុមបារិច្ឆត្តកមន្ទារវាទីហិ ទិព្ពកុសុមេហិ រតនមយំ ចង្កោដកំ គាវុតប្បមាណំ បូរេត្វា គហេត្វា គគនតលេន អាគន្ត្វា ទិព្ពេហិ សុរភិកុសុមេហិ ភគវន្តំ បូជេសិ. ឯកញ្ច មណិទណ្ឌកំ សុវណ្ណមយកណ្ណិកំ បទុមរាគមណិមយបណ្ណំ សុគន្ធកេសរច្ឆត្តំ វិយ បទុមច្ឆត្តំ ភគវតោ សិរសិ ធារយន្តោ ចតុបរិសមជ្ឈេ អដ្ឋាសិ. អថ ភគវា នំ – ‘‘ឥតោ ទ្វេនវុតេ កប្បេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. តេន វុត្តំ –

៩. ‘‘អហំ តេន សមយេន, សុជាតោ នាម ខត្តិយោ;

មហាភោគំ ឆឌ្ឌយិត្វា, បព្ពជិំ ឥសិបព្ពជំ.

១០. ‘‘មយិ បព្ពជិតេ សន្តេ, ឧប្បជ្ជិ លោកនាយកោ;

ពុទ្ធោតិ សទ្ទំ សុត្វាន, បីតិ មេ ឧបបជ្ជថ.

១១. ‘‘ទិព្ពំ មន្ទារវំ បុប្ផំ, បទុមំ បារិឆត្តកំ;

ឧភោ ហត្ថេហិ បគ្គយ្ហ, ធុនមានោ ឧបាគមិំ.

១២. ‘‘ចាតុវណ្ណបរិវុតំ, តិស្សំ លោកគ្គនាយកំ;

តមហំ បុប្ផំ គហេត្វា, មត្ថកេ ធារយិំ ជិនំ.

១៣. ‘‘សោបិ មំ ពុទ្ធោ ព្យាកាសិ, ជនមជ្ឈេ និសីទិយ;

ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, អយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ.

១៤. ‘‘បធានំ បទហិត្វាន…បេ… ហេស្សាម សម្មុខា ឥមំ.

១៥. ‘‘តស្សាបិ វចនំ សុត្វា, ភិយ្យោ ចិត្តំ បសាទយិំ;

ឧត្តរិំ វតមធិដ្ឋាសិំ, ទសបារមិបូរិយា’’តិ.

តត្ថ មយិ បព្ពជិតេតិ មយិ បព្ពជិតភាវំ ឧបគតេ. ‘‘មម បព្ពជិតំ សន្ត’’ន្តិ បោត្ថកេសុ លិខន្តិ, សោ បមាទលេខោតិ វេទិតព្ពោ. ឧបបជ្ជថាតិ ឧប្បជ្ជិត្ថ. ឧភោ ហត្ថេហីតិ ឧភេហិ ហត្ថេហិ. បគ្គយ្ហាតិ គហេត្វាន. ធុនមានោតិ វាកចីរានិ វិធុនមានោវ. ចាតុវណ្ណបរិវុតន្តិ ចតុបរិសបរិវុតំ, ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិសមណបរិវុតន្តិ អត្ថោ. ‘‘ចតុវណ្ណេហិ បរិវុត’’ន្តិ បឋន្តិ កេចិ.

តស្ស បន ភគវតោ ខេមំ នាម នគរំ អហោសិ. ជនសន្ធោ នាម ខត្តិយោ បិតា, បទុមា នាម ជនិកា, ព្រហ្មទេវោ ច ឧទយោ ច ទ្វេ អគ្គសាវកា, សមង្គោ នាមុបដ្ឋាកោ, ផុស្សា ច សុទត្តា ច ទ្វេ អគ្គសាវិកា, អសនរុក្ខោ ពោធិ, សរីរំ សដ្ឋិហត្ថុព្ពេធំ អហោសិ, វស្សសតសហស្សំ អាយុ, សុភទ្ទា នាម អគ្គមហេសី, អានន្ទោ នាម បុត្តោ, តុរង្គយានេន និក្ខមិ. តេន វុត្តំ –

១៦. ‘‘ខេមកំ នាម នគរំ, ជនសន្ធោ នាម ខត្តិយោ;

បទុមា នាម ជនិកា, តិស្សស្ស ច មហេសិនោ.

២១. ‘‘ព្រហ្មទេវោ ច ឧទយោ ច, អហេសុំ អគ្គសាវកា;

សមង្គោ នាមុបដ្ឋាកោ, តិស្សស្ស ច មហេសិនោ.

២២. ‘‘ផុស្សា ចេវ សុទត្តា ច, អហេសុំ អគ្គសាវិកា;

ពោធិ តស្ស ភគវតោ, អសនោតិ បវុច្ចតិ.

២៤. ‘‘សោ ពុទ្ធោ សដ្ឋិរតនោ, អហុ ឧច្ចត្តនេ ជិនោ;

អនូបមោ អសទិសោ, ហិមវា វិយ ទិស្សតិ.

២៥. ‘‘តស្សាបិ អតុលតេជស្ស, អាយុ អាសិ អនុត្តរោ;

វស្សសតសហស្សានិ, លោកេ អដ្ឋាសិ ចក្ខុមា.

២៦. ‘‘ឧត្តមំ បវរំ សេដ្ឋំ, អនុភោត្វា មហាយសំ;

ជលិត្វា អគ្គិក្ខន្ធោវ, និព្ពុតោ សោ សសាវកោ.

២៧. ‘‘វលាហកោវ អនិលេន, សូរិយេន វិយ ឧស្សវោ;

អន្ធការោវ បទីបេន, និព្ពុតោ សោ សសាវកោ’’តិ.

តត្ថ ឧច្ចត្តនេតិ ឧច្ចភាវេន. ហិមវា វិយ ទិស្សតីតិ ហិមវាវ បទិស្សតិ. អយមេវ វា បាឋោ. យថា យោជនានំ សតានុច្ចោ ហិមវា បញ្ចបព្ពតោ សុទូរេ ឋិតានម្បិ ឧច្ចភាវេន ច សោម្មភាវេន ច អតិរមណីយោ ហុត្វា ទិស្សតិ, ឯវំ ភគវាបិ ទិស្សតីតិ អត្ថោ. អនុត្តរោតិ នាតិទីឃោ នាតិរស្សោ. អាយុ វស្សសតសហស្សន្តិ អត្ថោ. ឧត្តមំ បវរំ សេដ្ឋន្តិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. ឧស្សវោតិ ហិមពិន្ទុ វលាហកឧស្សវអន្ធការា វិយ អនិលសូរិយទីបេហិ អនិច្ចតានិលសូរិយទីបេហិ ឧបទ្ទុតោ បរិនិព្ពុតោ សសាវកោ ភគវាតិ អត្ថោ.

តិស្សោ កិរ ភគវា សុនន្ទវតីនគរេ សុនន្ទារាមេ បរិនិព្ពាយិ. សេសមេត្ថ គាថាសុ បាកដមេវាតិ.

តិស្សពុទ្ធវំសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ សត្តរសមោ ពុទ្ធវំសោ.