១៦. អត្ថទស្សីពុទ្ធវំសវណ្ណនា

បិយទស្សិម្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេ បរិនិព្ពុតេ តស្ស សាសនេ ច អន្តរហិតេ បរិហាយិត្វា វឌ្ឍិត្វា អបរិមិតាយុកេសុ មនុស្សេសុ អនុក្កមេន បរិហាយិត្វា វស្សសតសហស្សាយុកេសុ ជាតេសុ បរមត្ថទស្សី អត្ថទស្សី នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិ. សោ បារមិយោ បូរេត្វា តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចវិត្វា បរមសោភនេ សោភនេ នាម នគរេ សាគរស្ស នាម រញ្ញោ កុលេ អគ្គមហេសិយា សុទស្សនទេវិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ទស មាសេ គព្ភេ វសិត្វា សុចិន្ធនុយ្យានេ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិ. មាតុកុច្ឆិតោ មហាបុរិសេ និក្ខន្តមត្តេ សុចិរកាលនិហិតានិ កុលបរម្បរាគតានិ មហានិធានានិ ធនសាមិកា បដិលភិំសូតិ តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘អត្ថទស្សី’’តិ នាមមកំសុ. សោ ទសវស្សសហស្សានិ អគារំ អជ្ឈាវសិ. អមរគិរិ-សុរគិរិ-គិរិវាហននាមកា បរមសុរភិជនកា តយោ ចស្ស បាសាទា អហេសុំ. វិសាខាទេវិប្បមុខានិ តេត្តិំស ឥត្ថិសហស្សានិ អហេសុំ.

សោ ចត្តារិ និមិត្តានិ ទិស្វា វិសាខាទេវិយា សេលកុមារេ នាម បុត្តេ ឧប្បន្នេ សុទស្សនំ នាម អស្សរាជំ អភិរុហិត្វា មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. តំ នវ មនុស្សកោដិយោ អនុបព្ពជិំសុ. តេហិ បរិវុតោ សោ មហាបុរិសោ អដ្ឋ មាសេ បធានចរិយំ ចរិត្វា វិសាខបុណ្ណមាយ សុចិន្ធរនាគិយា ឧបហារត្ថាយ អានីតំ មធុបាយាសំ មហាជនេន សន្ទិស្សមានសព្ពសរីរាយ នាគិយា សហ សុវណ្ណបាតិយា ទិន្នំ មធុបាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា តរុណតរុសតសមលង្កតេ តរុណសាលវនេ ទិវាវិហារំ វីតិនាមេត្វា សាយន្ហសមយេ ធម្មរុចិនា មហារុចិនា នាម នាគរាជេន ទិន្នា អដ្ឋ កុសតិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា ចម្បកពោធិំ ឧបសង្កមិត្វា តេបញ្ញាសហត្ថាយាមវិត្ថតំ កុសតិណសន្ថរំ សន្ថរិត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា សម្ពោធិំ បត្វា សព្ពពុទ្ធាចិណ្ណំ – ‘‘អនេកជាតិសំសារំ…បេ… តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ ឧទានំ ឧទានេត្វា សត្តសត្តាហំ ពោធិសមីបេយេវ វីតិនាមេត្វា ព្រហ្មុនោ ធម្មទេសនាយាចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា អត្តនា សហ បព្ពជិតនវភិក្ខុកោដិយោ អរិយធម្មបដិវេធសមត្ថេ ទិស្វា អាកាសេន គន្ត្វា អនោមនគរសមីបេ អនោមុយ្យានេ ឱតរិត្វា តេហិ បរិវុតោ តត្ថ ធម្មចក្កំ បវត្តេសិ. តទា កោដិសតសហស្សានំ បឋមោ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ.

បុន ភគវតិ លោកនាយកេ ទេវលោកចារិកំ ចរិត្វា តត្ថ ធម្មំ ទេសេន្តេ កោដិសតសហស្សានំ ទុតិយោ អភិសមយោ អហោសិ. យទា បន ភគវា អត្ថទស្សី អម្ហាកំ ភគវា វិយ កបិលវត្ថុបុរំ សោភនបុរំ បវិសិត្វា ធម្មំ ទេសេសិ, តទា កោដិសតសហស្សានំ តតិយោ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

១. ‘‘តត្ថេវ មណ្ឌកប្បម្ហិ, អត្ថទស្សី មហាយសោ;

មហាតមំ និហន្ត្វាន, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ.

២. ‘‘ព្រហ្មុនា យាចិតោ សន្តោ, ធម្មចក្កំ បវត្តយិ;

អមតេន តប្បយី លោកំ, ទសសហស្សី សទេវកំ.

៣. ‘‘តស្សាបិ លោកនាថស្ស, អហេសុំ អភិសមយា តយោ;

កោដិសតសហស្សានំ, បឋមាភិសមយោ អហុ.

៤. ‘‘យទា ពុទ្ធោ អត្ថទស្សី, ចរតិ ទេវចារិកំ;

កោដិសតសហស្សានំ, ទុតិយាភិសមយោ អហុ.

៥. ‘‘បុនាបរំ យទា ពុទ្ធោ, ទេសេសិ បិតុសន្តិកេ;

កោដិសតសហស្សានំ, តតិយាភិសមយោ អហូ’’តិ.

តត្ថ តត្ថេវាតិ តស្មិញ្ញេវ កប្បេតិ អត្ថោ. ឯត្ថ បន វរកប្បោ ‘‘មណ្ឌកប្បោ’’តិ អធិប្បេតោ. ‘‘យស្មិំ កប្បេ តយោ ពុទ្ធា និព្ពត្តន្តិ, សោ កប្បោ វរកប្បោ’’តិ ហេដ្ឋា បទុមុត្តរពុទ្ធវំសវណ្ណនាយំ វុត្តោ. តស្មា វរកប្បោ ឥធ ‘‘មណ្ឌកប្បោ’’តិ វុត្តោ. និហន្ត្វានាតិ និហនិត្វា. អយមេវ វា បាឋោ. សន្តោតិ សមានោ. អមតេនាតិ មគ្គផលាធិគមាមតបានេន. តប្បយីតិ អតប្បយិ, បីណេសីតិ អត្ថោ. ទសសហស្សីតិ ទសសហស្សិលោកធាតុំ. ទេវចារិកន្តិ ទេវានំ វិនយនត្ថំ ទេវលោកចារិកន្តិ អត្ថោ.

សុចន្ទកនគរេ កិរ សន្តោ ច រាជបុត្តោ ឧបសន្តោ ច បុរោហិតបុត្តោ តីសុ វេទេសុ សព្ពសមយន្តរេសុ ច សារមទិស្វា នគរស្ស ចតូសុ ទ្វារេសុ ចត្តារោ បណ្ឌិតេ វិសារទេ ច មនុស្សេ ឋបេសុំ – ‘‘យំ បន តុម្ហេ បណ្ឌិតំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បស្សថ សុណាថ វា, តំ អម្ហាកំ អាគន្ត្វា អារោចេថា’’តិ. តេន ច សមយេន អត្ថទស្សី លោកនាថោ សុចន្ទកនគរំ សម្បាបុណិ. អថ តេហិ និវេទិតា បុរិសា គន្ត្វា តេសំ ទសពលស្ស តត្ថាគមនំ បដិវេទេសុំ. តតោ តេ សន្តោបសន្តា តថាគតាគមនំ សុត្វា បហដ្ឋមានសា សហស្សបរិវារា ទសពលំ អសមំ បច្ចុគ្គន្ត្វា អភិវាទេត្វា និមន្តេត្វា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស អសទិសំ មហាទានំ ទត្វា សត្តមេ ទិវសេ សកលនគរវាសីហិ មនុស្សេហិ សទ្ធិំ ធម្មកថំ សុណិំសុ. តស្មិំ កិរ ទិវសេ អដ្ឋនវុតិសហស្សានិ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. តាយ បរិសាយ មជ្ឈេ ភគវា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ, សោ បឋមោ សន្និបាតោ អហោសិ.

យទា បន ភគវា អត្តនោ បុត្តស្ស សេលត្ថេរស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ អដ្ឋាសីតិសហស្សានិ បសាទេត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេន បព្ពាជេត្វា អរហត្តំ បាបេត្វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ, សោ ទុតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. បុន មហាមង្គលសមាគមេ មាឃបុណ្ណមាយំ ទេវមនុស្សានំ ធម្មំ ទេសេន្តោ អដ្ឋសត្តតិសហស្សានិ អរហត្តំ បាបេត្វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិ, សោ តតិយោ សន្និបាតោ អហោសិ. តេន វុត្តំ –

៦. ‘‘សន្និបាតា តយោ អាសុំ, តស្សាបិ ច មហេសិនោ;

ខីណាសវានំ វិមលានំ, សន្តចិត្តាន តាទិនំ.

៧. ‘‘អដ្ឋនវុតិសហស្សានំ, បឋមោ អាសិ សមាគមោ;

អដ្ឋាសីតិសហស្សានំ, ទុតិយោ អាសិ សមាគមោ.

៨. ‘‘អដ្ឋសត្តតិសហស្សានំ, តតិយោ អាសិ សមាគមោ;

អនុបាទា វិមុត្តានំ, វិមលានំ មហេសិន’’ន្តិ.

តទា កិរ អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ ចម្បកនគរេ សុសីមោ នាម ព្រាហ្មណមហាសាលោ លោកសម្មតោ អហោសិ. សោ សព្ពវិភវជាតំ ទីនានាថកបណទ្ធិកាទីនំ វិស្សជ្ជេត្វា ហិមវន្តសមីបំ គន្ត្វា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច អភិញ្ញាយោ ច និព្ពត្តេត្វា មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ ហុត្វា មហាជនស្ស កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ អនវជ្ជសាវជ្ជភាវញ្ច ទស្សេត្វា ពុទ្ធុប្បាទំ អាគមយមានោ អដ្ឋាសិ.

អថាបរេន សមយេន អត្ថទស្សិម្ហិ លោកនាយកេ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា សុទស្សនមហានគរេ អដ្ឋន្នំ បរិសានំ មជ្ឈេ ធម្មាមតវស្សំ វស្សេន្តេ តស្ស ធម្មំ សុត្វា សគ្គលោកំ គន្ត្វា ទិព្ពានិ មន្ទារវបទុមបារិច្ឆត្តកាទីនិ បុប្ផានិ ទេវលោកតោ អាហរិត្វា អត្តនោ អានុភាវំ ទស្សេន្តោ ទិស្សមានសរីរោ ចតូសុ ទិសាសុ ចតុទ្ទីបិកមហាមេឃោ វិយ បុប្ផវស្សំ វស្សេត្វា សមន្តតោ បុប្ផមណ្ឌបំ បុប្ផមយគ្ឃិតោរណហេមជាលាទីនិ បុប្ផមយានិ កត្វា មន្ទារវបុប្ផច្ឆត្តេន ទសពលំ បូជេសិ. សោបិ នំ ភគវា – ‘‘អនាគតេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. តេន វុត្តំ –

៩. ‘‘អហំ តេន សមយេន, ជដិលោ ឧគ្គតាបនោ;

សុសីមោ នាម នាមេន, មហិយា សេដ្ឋសម្មតោ.

១០. ‘‘ទិព្ពំ មន្ទារវំ បុប្ផំ, បទុមំ បារិច្ឆត្តកំ;

ទេវលោកា ហរិត្វាន, សម្ពុទ្ធមភិបូជយិំ.

១១. ‘‘សោបិ មំ ពុទ្ធោ ព្យាកាសិ, អត្ថទស្សី មហាមុនិ;

អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, អយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ.

១២. ‘‘បធានំ បទហិត្វាន…បេ… ហេស្សាម សម្មុខា ឥមំ.

១៣. ‘‘តស្សាបិ វចនំ សុត្វា, ហដ្ឋោ សំវិគ្គមានសោ;

ឧត្តរិំ វតមធិដ្ឋាសិំ, ទសបារមិបូរិយា’’តិ.

តត្ថ ជដិលោតិ ជដា អស្ស អត្ថីតិ ជដិលោ. មហិយា សេដ្ឋសម្មតោតិ សកលេនបិ លោកេន សេដ្ឋោ ឧត្តមោ បវរោតិ ឯវំ សម្មតោ សម្ភាវិតោតិ អត្ថោ.

តស្ស បន ភគវតោ សោភនំ នាម នគរំ អហោសិ. សាគរោ នាម រាជា បិតា, សុទស្សនា នាម មាតា, សន្តោ ឧបសន្តោ ច ទ្វេ អគ្គសាវកា, អភយោ នាមុបដ្ឋាកោ, ធម្មា ច សុធម្មា ច ទ្វេ អគ្គសាវិកា, ចម្បករុក្ខោ ពោធិ, សរីរំ អសីតិហត្ថុព្ពេធំ អហោសិ. សរីរប្បភា សមន្តតោ សព្ពកាលំ យោជនមត្តំ ផរិត្វា អដ្ឋាសិ, អាយុ វស្សសតសហស្សំ, វិសាខា នាមស្ស អគ្គមហេសី, សេលោ នាម បុត្តោ, អស្សយានេន និក្ខមិ. តេន វុត្តំ –

១៤. ‘‘សោភនំ នាម នគរំ, សាគរោ នាម ខត្តិយោ;

សុទស្សនា នាម ជនិកា, អត្ថទស្សិស្ស សត្ថុនោ.

១៩. ‘‘សន្តោ ច ឧបសន្តោ ច, អហេសុំ អគ្គសាវកា;

អភយោ នាមុបដ្ឋាកោ, អត្ថទស្សិស្ស សត្ថុនោ.

២០. ‘‘ធម្មា ចេវ សុធម្មា ច, អហេសុំ អគ្គសាវិកា;

ពោធិ តស្ស ភគវតោ, ចម្បកោតិ បវុច្ចតិ.

២២. ‘‘សោបិ ពុទ្ធោ អសមសមោ, អសីតិហត្ថមុគ្គតោ;

សោភតេ សាលរាជាវ, ឧឡុរាជាវ បូរិតោ.

២៣. ‘‘តស្ស បាកតិកា រំសី, អនេកសតកោដិយោ;

ឧទ្ធំ អធោ ទស ទិសា, ផរន្តិ យោជនំ សទា.

២៤. ‘‘សោបិ ពុទ្ធោ នរាសភោ, សព្ពសត្តុត្តមោ មុនិ;

វស្សសតសហស្សានិ, លោកេ អដ្ឋាសិ ចក្ខុមា.

២៥. ‘‘អតុលំ ទស្សេត្វា ឱភាសំ, វិរោចេត្វា សទេវកេ;

សោបិ អនិច្ចតំ បត្តោ, យថគ្គុបាទានសង្ខយា’’តិ.

តត្ថ ឧឡុរាជាវ បូរិតោតិ សរទសមយបរិបុណ្ណវិមលសកលមណ្ឌលោ តារករាជា វិយាតិ អត្ថោ. បាកតិកាតិ បកតិវសេន ឧប្បជ្ជមានា, ន អធិដ្ឋានវសេន. យទា ឥច្ឆតិ ភគវា, តទា អនេកកោដិសតសហស្សេបិ ចក្កវាឡេ អាភាយ ផរេយ្យ. រំសីតិ រស្មិយោ. ឧបាទានសង្ខយាតិ ឧបាទានក្ខយា ឥន្ធនក្ខយា អគ្គិ វិយ. សោបិ ភគវា ចតុន្នំ ឧបាទានានំ ខយេន អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា អនុបមនគរេ អនោមារាមេ បរិនិព្ពាយិ. ធាតុយោ បនស្ស អធិដ្ឋានេន វិកិរិំសុ. សេសមេត្ថ គាថាសុ ឧត្តានមេវាតិ.

អត្ថទស្សីពុទ្ធវំសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ចុទ្ទសមោ ពុទ្ធវំសោ.