៣-៩. ខទិរវនិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា

គង្គា ភាគីរថី នាមាតិអាទិកំ អាយស្មតោ ខទិរវនិយត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ តិត្ថនាវិកកុលេ និព្ពត្តិត្វា មហាគង្គាយ បយាគតិត្ថេ តិត្ថនាវាយ កម្មំ ករោន្តោ ឯកទិវសំ សសាវកសង្ឃំ ភគវន្តំ គង្គាតីរំ ឧបគតំ ទិស្វា បសន្នមានសោ នាវាសង្ឃាដំ យោជេត្វា មហន្តេន បូជាសក្ការេន បរតីរំ បាបេត្វា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ សត្ថារា អារញ្ញកានំ ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិយមានំ ទិស្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច មហាទានំ បវត្តេត្វា បណិធានំ អកាសិ. ភគវា តស្ស បត្ថនាយ អវញ្ឈភាវំ ព្យាកាសិ.

សោ តតោ បដ្ឋាយ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ នាលកគាមេ រូបសារិយា នាម ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ. តំ វយប្បត្តំ មាតាបិតរោ ឃរពន្ធនេន ពន្ធិតុកាមា ហុត្វា តស្ស អារោចេសុំ. សោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា ‘‘មយ្ហំ ជេដ្ឋភាតា អយ្យោ ឧបតិស្សោ ឥមំ វិភវំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពជិតោ, តេន វន្តំ ខេឡបិណ្ឌំ កថាហំ អនុភវិស្សាមី’’តិ ជាតសំវេគោ បាសំ អនុបគច្ឆមានមិគោ វិយ ញាតកេ វញ្ចេត្វា ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មសេនាបតិនោ កនិដ្ឋភាវំ និវេទេត្វា អត្តនោ បព្ពជ្ជាយ ឆន្ទំ អារោចេសិ. ភិក្ខូ តំ បព្ពាជេត្វា បរិបុណ្ណវីសតិវស្សំ ឧបសម្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជេសុំ. សោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ខទិរវនំ បវិសិត្វា វិស្សមន្តោ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អរហា អហោសិ. សោ អរហា ហុត្វា សត្ថារំ ធម្មសេនាបតិញ្ច វន្ទិតុំ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនំ បវិសិត្វា សត្ថារំ ធម្មសេនាបតិញ្ច វន្ទិត្វា កតិបាហំ ជេតវនេ វិហាសិ. អថ នំ សត្ថា អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ អារញ្ញកានំ ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ អារញ្ញកានំ យទិទំ រេវតោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០៣).

៦២៨. ឯវំ ឯតទគ្គដ្ឋានំ បត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា បីតិសោមនស្សវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ គង្គា ភាគីរថីតិអាទិមាហ. តត្ថ គង្គាតិ គាយមានា ឃោសំ កុរុមានា គច្ឆតីតិ គង្គា. អថ វា គោ វុច្ចតិ បថវី, តស្មិំ គតា បវត្តាតិ គង្គា. អនោតត្តទហំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា គតដ្ឋានេ អាវដ្ដគង្គាតិ ច បព្ពតមត្ថកេន គតដ្ឋានេ ពហលគង្គាតិ ច តិរច្ឆានបព្ពតំ វិជ្ឈិត្វា គតដ្ឋានេ ឧមង្គគង្គាតិ ច តតោ ពហលបព្ពតំ បហរិត្វា បញ្ចយោជនំ អាកាសេន គតដ្ឋានេ អាកាសគង្គាតិ ច តស្សា បតិតដ្ឋានំ ភិន្ទិត្វា ជាតំ បញ្ច យោជនំ បោក្ខរណីកូលំ ភិន្ទិត្វា តត្ថ បន បញ្ចង្គុលិ វិយ បញ្ច ធារា ហុត្វា គង្គា យមុនា សរភូ មហី អចិរវតីតិ បញ្ច នាមា ហុត្វា ជម្ពុទីបំ បញ្ច ភាគំ បញ្ច កោដ្ឋាសំ កត្វា បញ្ច ភាគេ បញ្ច កោដ្ឋាសេ ឥតា គតា បវត្តាតិ ភាគីរថី. គង្គា ច សា ភាគីរថី ចេតិ គង្គាភាគីរថី. ‘‘ភាគីរថី គង្គា’’តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធសុខត្ថំ បុព្ពចរិយវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ហិមវន្តា បភាវិតាតិ សត្តេ ហិំសតិ សីតេន ហនតិ មថេតិ អាលោឡេតីតិ ហិមោ, ហិមោ អស្ស អត្ថីតិ ហិមវា, តតោ ហិមវន្តតោ បដ្ឋាយ បភាវិតា បវត្តា សន្ទមានាតិ ហិមវន្តបភាវិតា. កុតិត្ថេ នាវិកោ អាសិន្តិ តស្សា គង្គាយ ចណ្ឌសោតសមាបន្នេ វិសមតិត្ថេ កេវដ្ដកុលេ ឧប្បន្នោ នាវិកោ អាសិំ អហោសិន្តិ អត្ថោ. ឱរិមេ ច តរិំ អហន្តិ សម្បត្តសម្បត្តមនុស្សេ បារិមា តីរា ឱរិមំ តីរំ អហំ តរិំ តារេសិន្តិ អត្ថោ.

៦២៩. បទុមុត្តរោ នាយកោតិ ទ្វិបទានំ ឧត្តមោ សត្តេ និព្ពានំ នាយកោ បាបនកោ បទុមុត្តរពុទ្ធោ មម បុញ្ញសម្បត្តិំ និប្ផាទេន្តោ. វសីសតសហស្សេហិ ខីណាសវសតសហស្សេហិ គង្គាសោតំ តរិតុំ តិត្ថំ បត្តោតិ សម្ពន្ធោ.

៦៣០. ពហូ នាវា សមានេត្វាតិ សម្បត្តំ តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទិស្វា វឌ្ឍកីហិ សុដ្ឋុ សង្ខតំ កតំ និប្ផាទិតំ ពហូ នាវាយោ សមានេត្វា ទ្វេ ទ្វេ នាវាយោ ឯកតោ កត្វា តស្សា នាវាយ ឧបរិ មណ្ឌបឆទនំ កត្វា នរាសភំ បទុមុត្តរសម្ពុទ្ធំ បដិមានិំ បូជេសិន្តិ អត្ថោ.

៦៣១. អាគន្ត្វាន ច សម្ពុទ្ធោតិ ឯវំ សង្ឃដិតាយ នាវាយ តត្ថ អាគន្ត្វាន តញ្ច នាវកំ នាវមុត្តមំ អារុហីតិ សម្ពន្ធោ. វារិមជ្ឈេ ឋិតោ សត្ថាតិ នាវមារូឡ្ហោ សត្ថា គង្គាជលមជ្ឈេ ឋិតោ សមានោ ឥមា សោមនស្សបដិសំយុត្តគាថា អភាសថ កថេសីតិ សម្ពន្ធោ.

៦៣២. យោ សោ តារេសិ សម្ពុទ្ធន្តិ យោ សោ នាវិកោ គង្គាសោតាយ សម្ពុទ្ធំ អតារេសិ. សង្ឃញ្ចាបិ អនាសវន្តិ ន កេវលមេវ សម្ពុទ្ធំ តារេសិ, អនាសវំ និក្កិលេសំ សង្ឃញ្ចាបិ តារេសីតិ អត្ថោ. តេន ចិត្តបសាទេនាតិ តេន នាវាបាជនកាលេ ឧប្បន្នេន សោមនស្សសហគតចិត្តបសាទេន ទេវលោកេ ឆសុ កាមសគ្គេសុ រមិស្សតិ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិស្សតីតិ អត្ថោ.

៦៣៣. និព្ពត្តិស្សតិ តេ ព្យម្ហន្តិ ទេវលោកេ ឧប្បន្នស្ស តេ តុយ្ហំ ព្យម្ហំ វិមានំ សុកតំ សុដ្ឋុ និព្ពត្តំ នាវសណ្ឋិតំ នាវាសណ្ឋានំ និព្ពត្តិស្សតិ បាតុភវិស្សតីតិ អត្ថោ. អាកាសេ បុប្ផឆទនន្តិ នាវាយ ឧបរិមណ្ឌបកតកម្មស្ស និស្សន្ទេន សព្ពទា គតគតដ្ឋានេ អាកាសេ បុប្ផឆទនំ ធារយិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ.

៦៣៤. អដ្ឋបញ្ញាសកប្បម្ហីតិ ឥតោ បុញ្ញករណកាលតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋបណ្ណាសកប្បំ អតិក្កមិត្វា នាមេន តារកោ នាម ចក្កវត្តី ខត្តិយោ ចាតុរន្តោ ចតូសុ ទីបេសុ ឥស្សរោ វិជិតាវី ជិតវន្តោ ភវិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. សេសគាថា ឧត្តានត្ថាវ.

៦៣៧. រេវតោ នាម នាមេនាតិ រេវតីនក្ខត្តេន ជាតត្តា ‘‘រេវតោ’’តិ លទ្ធនាមោ ព្រហ្មពន្ធុ ព្រាហ្មណបុត្តភូតោ ភវិស្សតិ ព្រាហ្មណកុលេ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ អត្ថោ.

៦៣៩. និព្ពាយិស្សតិនាសវោតិ និក្កិលេសោ ខន្ធបរិនិព្ពានេន និព្ពាយិស្សតិ.

៦៤០. វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហន្តិ ឯវំ បទុមុត្តរេន ភគវតា ព្យាកតោ អហំ កមេន បារមិតាកោដិំ បត្វា មេ មយ្ហំ វីរិយំ អសិថិលវីរិយំ ធុរធោរយ្ហំ ធុរវាហំ ធុរាធារំ យោគេហិ ខេមស្ស និព្ភយស្ស និព្ពានស្ស អធិវាហនំ អាវហនំ អហោសីតិ អត្ថោ. ធារេមិ អន្តិមំ ទេហន្តិ ឥទានាហំ សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ បរិយោសានសរីរំ ធារេមីតិ សម្ពន្ធោ.

សោ អបរភាគេ អត្តនោ ជាតគាមំ គន្ត្វា ‘‘ចាលា, ឧបចាលា, សីសូបចាលា’’តិ តិស្សន្នំ ភគិនីនំ បុត្តេ ‘‘ចាលា, ឧបចាលា, សីសូបចាលា’’តិ តយោ ភាគិនេយ្យេ អានេត្វា បព្ពាជេត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជេសិ. តេ កម្មដ្ឋានំ អនុយុត្តា វិហរិំសុ.

តស្មិញ្ច សមយេ ថេរស្ស កោចិទេវ អាពាធោ ឧប្បន្នោ, តំ សុត្វា សារិបុត្តត្ថេរោ – ‘‘រេវតស្ស គិលានបុច្ឆនំ អធិគមបុច្ឆនញ្ច ករិស្សាមី’’តិ ឧបគញ្ឆិ. រេវតត្ថេរោ ធម្មសេនាបតិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា តេសំ សាមណេរានំ សតុប្បាទវសេន ឱវទិយមានោ ចាលេតិគាថំ អភាសិត្ថ. តត្ថ ចាលេ ឧបចាលេ សីសូបចាលេតិ តេសំ អាលបនំ. ចាលា, ឧបចាលា, សីសូបចាលាតិ ហិ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមា តយោ ទារកា បព្ពជិតាបិ តថា វោហរិយ្យន្តិ. ‘‘ចាលី, ឧបចាលី, សីសូបចាលីតិ តេសំ នាមានី’’តិ ច វទន្តិ. យទត្ថំ ‘‘ចាលេ’’តិអាទិនា អាមន្តនំ កតំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘បតិស្សតា នុ ខោ វិហរថា’’តិ វត្វា តត្ថ ការណំ អាហ – ‘‘អាគតោ វោ វាលំ វិយ វេធី’’តិ. បតិស្សតាតិ បតិស្សតិកា. ខោតិ អវធារណេ. អាគតោតិ អាគញ្ឆិ. វោតិ តុម្ហាកំ. វាលំ វិយ វេធីតិ វាលវេធិ វិយ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – តិក្ខជវននិព្ពេធិកបញ្ញតាយ វាលវេធិរូបោ សត្ថុកប្បោ តុម្ហាកំ មាតុលត្ថេរោ អាគតោ, តស្មា សមណសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា សតិសម្បជញ្ញយុត្តា ឯវ ហុត្វា វិហរថ, យថាធិគតេ វិហារេ អប្បមត្តា ភវថាតិ.

តំ សុត្វា តេ សាមណេរា ធម្មសេនាបតិស្ស បច្ចុគ្គមនាទិវត្តំ កត្វា ឧភិន្នំ មាតុលត្ថេរានំ បដិសន្ថារវេលាយំ នាតិទូរេ សមាធិំ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិំសុ. ធម្មសេនាបតិ រេវតត្ថេរេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ឧដ្ឋាយាសនា តេ សាមណេរេ ឧបសង្កមិ. តេ តថា កាលបរិច្ឆេទស្ស កតត្តា ថេរេ ឧបសង្កមន្តេ ឧដ្ឋហិត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ. ថេរោ – ‘‘កតរកតរវិហារេន វិហរថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តេហិ ‘‘ឥមាយ ឥមាយា’’តិ វុត្តេ ទារកេបិ ឯវំ វិនេន្តោ – ‘‘មយ្ហំ ភាតិកោ សច្ចវាទី វត ធម្មស្ស អនុធម្មចារិ’’ន្តិ ថេរំ បសំសន្តោ បក្កាមិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ខទិរវនិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.