៨. សិង្គាលសុត្តវណ្ណនា

និទានវណ្ណនា

២៤២. ឯវំ មេ សុតន្តិ សិង្គាលសុត្តំ. តត្រាយមនុត្តានបទវណ្ណនា – វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេតិ វេឡុវនន្តិ តស្ស ឧយ្យានស្ស នាមំ. តំ កិរ វេឡូហិ បរិក្ខិត្តំ អហោសិ អដ្ឋារសហត្ថេន ច បាការេន គោបុរដ្ដាលកយុត្តំ នីលោភាសំ មនោរមំ, តេន វេឡុវនន្តិ វុច្ចតិ. កលន្ទកានញ្ចេត្ថ និវាបំ អទំសុ, តេន កលន្ទកនិវាបោតិ វុច្ចតិ.

បុព្ពេ កិរ អញ្ញតរោ រាជា តត្ថ ឧយ្យានកីឡនត្ថំ អាគតោ សុរាមទេន មត្តោ ទិវា និទ្ទំ ឱក្កមិ. បរិជនោបិស្ស ‘‘សុត្តោ រាជា’’តិ បុប្ផផលាទីហិ បលោភិយមានោ ឥតោ ចិតោ ច បក្កាមិ. អថ សុរាគន្ធេន អញ្ញតរស្មា សុសិររុក្ខា កណ្ហសប្បោ និក្ខមិត្វា រញ្ញោ អភិមុខោ អាគច្ឆតិ, តំ ទិស្វា រុក្ខទេវតា ‘‘រញ្ញោ ជីវិតំ ទម្មី’’តិ កាឡកវេសេន អាគន្ត្វា កណ្ណមូលេ សទ្ទមកាសិ. រាជា បដិពុជ្ឈិ. កណ្ហសប្បោ និវត្តោ. សោ តំ ទិស្វា ‘‘ឥមាយ កាឡកាយ មម ជីវិតំ ទិន្ន’’ន្តិ កាឡកានំ តត្ថ និវាបំ បដ្ឋបេសិ, អភយឃោសញ្ច ឃោសាបេសិ. តស្មា តំ តតោ បភុតិ ‘‘កលន្ទកនិវាបោ’’តិ សង្ខ្យំ គតំ. កលន្ទកាតិ ហិ កាឡកានំ ឯតំ នាមំ.

តេន ខោ បន សមយេនាតិ យស្មិំ សមយេ ភគវា រាជគហំ គោចរគាមំ កត្វា វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ វិហរតិ, តេន សមយេន. សិង្គាលកោ គហបតិបុត្តោតិ សិង្គាលកោតិ តស្ស នាមំ. គហបតិបុត្តោតិ គហបតិស្ស បុត្តោ គហបតិបុត្តោ. តស្ស កិរ បិតា គហបតិមហាសាលោ, និទហិត្វា ឋបិតា ចស្ស គេហេ ចត្តាលីស ធនកោដិយោ អត្ថិ. សោ ភគវតិ និដ្ឋង្គតោ ឧបាសកោ សោតាបន្នោ, ភរិយាបិស្ស សោតាបន្នាយេវ. បុត្តោ បនស្ស អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ. អថ នំ មាតាបិតរោ អភិក្ខណំ ឯវំ ឱវទន្តិ – ‘‘តាត សត្ថារំ ឧបសង្កម, ធម្មសេនាបតិំ មហាមោគ្គល្លានំ មហាកស្សបំ អសីតិមហាសាវកេ ឧបសង្កមា’’តិ. សោ ឯវមាហ – ‘‘នត្ថិ មម តុម្ហាកំ សមណានំ ឧបសង្កមនកិច្ចំ, សមណានំ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិតព្ពំ ហោតិ, ឱនមិត្វា វន្ទន្តស្ស បិដ្ឋិ រុជ្ជតិ, ជាណុកានិ ខរានិ ហោន្តិ, ភូមិយំ និសីទិតព្ពំ ហោតិ, តត្ថ និសិន្នស្ស វត្ថានិ កិលិស្សន្តិ ជីរន្តិ, សមីបេ និសិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ កថាសល្លាបោ ហោតិ, តស្មិំ សតិ វិស្សាសោ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ និមន្តេត្វា ចីវរបិណ្ឌបាតាទីនិ ទាតព្ពានិ ហោន្តិ. ឯវំ សន្តេ អត្ថោ បរិហាយតិ, នត្ថិ មយ្ហំ តុម្ហាកំ សមណានំ ឧបសង្កមនកិច្ច’’ន្តិ. ឥតិ នំ យាវជីវំ ឱវទន្តាបិ មាតាបិតរោ សាសនេ ឧបនេតុំ នាសក្ខិំសុ.

អថស្ស បិតា មរណមញ្ចេ និបន្នោ ‘‘មម បុត្តស្ស ឱវាទំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘ទិសា តាត នមស្សាហី’’តិ ឯវមស្ស ឱវាទំ ទស្សាមិ, សោ អត្ថំ អជានន្តោ ទិសា នមស្សិស្សតិ, អថ នំ សត្ថា វា សាវកា វា បស្សិត្វា ‘‘កិំ ករោសី’’តិ បុច្ឆិស្សន្តិ. តតោ ‘‘មយ្ហំ បិតា ទិសា នមស្សនំ ករោហីតិ មំ ឱវទី’’តិ វក្ខតិ. អថស្ស តេ ‘‘ន តុយ្ហំ បិតា ឯតា ទិសា នមស្សាបេតិ, ឥមា បន ទិសា នមស្សាបេតី’’តិ ធម្មំ ទេសេស្សន្តិ. សោ ពុទ្ធសាសនេ គុណំ ញត្វា ‘‘បុញ្ញកម្មំ ករិស្សតី’’តិ. អថ នំ អាមន្តាបេត្វា ‘‘តាត, បាតោវ ឧដ្ឋាយ ឆ ទិសា នមស្សេយ្យាសី’’តិ អាហ. មរណមញ្ចេ និបន្នស្ស កថា នាម យាវជីវំ អនុស្សរណីយា ហោតិ. តស្មា សោ គហបតិបុត្តោ តំ បិតុវចនំ អនុស្សរន្តោ តថា អកាសិ. តស្មា ‘‘កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ រាជគហា និក្ខមិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

២៤៣. បុថុទិសាតិ ពហុទិសា. ឥទានិ តា ទស្សេន្តោ បុរត្ថិមំ ទិសន្តិអាទិមាហ. បាវិសីតិ ន តាវ បវិដ្ឋោ, បវិសិស្សាមីតិ និក្ខន្តត្តា បន អន្តរាមគ្គេ វត្តមានោបិ ឯវំ វុច្ចតិ. អទ្ទសា ខោ ភគវាតិ ន ឥទានេវ អទ្ទស, បច្ចូសសមយេបិ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ ឯតំ ទិសា នមស្សមានំ ទិស្វា ‘‘អជ្ជ អហំ សិង្គាលស្ស គហបតិបុត្តស្ស គិហិវិនយំ សិង្គាលសុត្តន្តំ កថេស្សាមិ, មហាជនស្ស សា កថា សផលា ភវិស្សតិ, គន្តព្ពំ មយា ឯត្ថា’’តិ. តស្មា បាតោវ និក្ខមិត្វា រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ, បវិសន្តោ ច នំ តថេវ អទ្ទស. តេន វុត្តំ – ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា’’តិ. ឯតទវោចាតិ សោ កិរ អវិទូរេ ឋិតម្បិ សត្ថារំ ន បស្សតិ, ទិសាយេវ នមស្សតិ. អថំ នំ ភគវា សូរិយរស្មិសម្ផស្សេន វិកសមានំ មហាបទុមំ វិយ មុខំ វិវរិត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ត្វំ, គហបតិបុត្តា’’តិអាទិកំ ឯតទវោច.

ឆទិសាទិវណ្ណនា

២៤៤. យថា កថំ បន, ភន្តេតិ សោ កិរ តំ ភគវតោ វចនំ សុត្វាវ ចិន្តេសិ ‘‘យា កិរ មម បិតរា ឆ ទិសា នមស្សិតព្ពា’’តិ វុត្តា, ន កិរ តា ឯតា, អញ្ញា កិរ អរិយសាវកេន ឆ ទិសា នមស្សិតព្ពា. ហន្ទាហំ អរិយសាវកេន នមស្សិតព្ពា ទិសាយេវ បុច្ឆិត្វា នមស្សាមីតិ. សោ តា បុច្ឆន្តោ យថា កថំ បន, ភន្តេតិអាទិមាហ. តត្ថ យថាតិ និបាតមត្តំ. កថំ បនាតិ ឥទមេវ បុច្ឆាបទំ. កម្មកិលេសាតិ តេហិ កម្មេហិ សត្តា កិលិស្សន្តិ, តស្មា កម្មកិលេសាតិ វុច្ចន្តិ. ឋានេហីតិ ការណេហិ. អបាយមុខានីតិ វិនាសមុខានិ. សោតិ សោ សោតាបន្នោ អរិយសាវកោ. ចុទ្ទស បាបកាបគតោតិ ឯតេហិ ចុទ្ទសហិ បាបកេហិ លាមកេហិ អបគតោ. ឆទ្ទិសាបដិច្ឆាទីតិ ឆ ទិសា បដិច្ឆាទេន្តោ. ឧភោលោកវិជយាយាតិ ឧភិន្នំ ឥធលោកបរលោកានំ វិជិននត្ថាយ. អយញ្ចេវ លោកោ អារទ្ធោ ហោតីតិ ឯវរូបស្ស ហិ ឥធ លោកេ បញ្ច វេរានិ ន ហោន្តិ, តេនស្ស អយញ្ចេវ លោកោ អារទ្ធោ ហោតិ បរិតោសិតោ ចេវ និប្ផាទិតោ ច. បរលោកេបិ បញ្ច វេរានិ ន ហោន្តិ, តេនស្ស បរោ ច លោកោ អារាធិតោ ហោតិ. តស្មា សោ កាយស្ស ភេទា បរម្មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ.

២៤៥. ឥតិ ភគវា សង្ខេបេន មាតិកំ ឋបេត្វា ឥទានិ តមេវ វិត្ថារេន្តោ កតមស្ស ចត្តារោ កម្មកិលេសាតិអាទិមាហ. កម្មកិលេសោតិ កម្មញ្ច តំ កិលេសសម្បយុត្តត្តា កិលេសោ ចាតិ កម្មកិលេសោ. សកិលេសោយេវ ហិ បាណំ ហនតិ, និក្កិលេសោ ន ហនតិ, តស្មា បាណាតិបាតោ ‘‘កម្មកិលេសោ’’តិ វុត្តោ. អទិន្នាទានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អថាបរន្តិ អបរម្បិ ឯតទត្ថបរិទីបកមេវ គាថាពន្ធំ អវោចាតិ អត្ថោ.

ចតុឋានាទិវណ្ណនា

២៤៦. បាបកម្មំ ករោតីតិ ឥទំ ភគវា យស្មា ការកេ ទស្សិតេ អការកោ បាកដោ ហោតិ, តស្មា ‘‘បាបកម្មំ ន ករោតី’’តិ មាតិកំ ឋបេត្វាបិ ទេសនាកុសលតាយ បឋមតរំ ការកំ ទស្សេន្តោ អាហ. តត្ថ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆន្តោតិ ឆន្ទេន បេមេន អគតិំ គច្ឆន្តោ អកត្តព្ពំ ករោន្តោ. បរបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ យោ ‘‘អយំ មេ មិត្តោ វា សម្ភត្តោ វា សន្ទិដ្ឋោ វា ញាតកោ វា លញ្ជំ វា បន មេ ទេតី’’តិ ឆន្ទវសេន អស្សាមិកំ សាមិកំ ករោតិ, អយំ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ នាម. យោ ‘‘អយំ មេ វេរី’’តិ បកតិវេរវសេន តង្ខណុប្បន្នកោធវសេន វា សាមិកំ អស្សាមិកំ ករោតិ, អយំ ទោសាគតិំ គច្ឆន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ នាម. យោ បន មន្ទត្តា មោមូហត្តា យំ វា តំ វា វត្វា អស្សាមិកំ សាមិកំ ករោតិ, អយំ មោហាគតិំ គច្ឆន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ នាម. យោ បន ‘‘អយំ រាជវល្លភោ វា វិសមនិស្សិតោ វា អនត្ថម្បិ មេ ករេយ្យា’’តិ ភីតោ អស្សាមិកំ សាមិកំ ករោតិ, អយំ ភយាគតិំ គច្ឆន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ នាម. យោ បន យំកិញ្ចិ ភាជេន្តោ ‘‘អយំ មេ សន្ទិដ្ឋោ វា សម្ភត្តោ វា’’តិ បេមវសេន អតិរេកំ ទេតិ, ‘‘អយំ មេ វេរី’’តិ ទោសវសេន ឩនកំ ទេតិ, មោមូហត្តា ទិន្នាទិន្នំ អជានមានោ កស្សចិ ឩនំ កស្សចិ អធិកំ ទេតិ, ‘‘អយំ ឥមស្មិំ អទិយ្យមានេ មយ្ហំ អនត្ថម្បិ ករេយ្យា’’តិ ភីតោ កស្សចិ អតិរេកំ ទេតិ, សោ ចតុព្ពិធោបិ យថានុក្កមេន ឆន្ទាគតិអាទីនិ គច្ឆន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ នាម.

អរិយសាវកោ បន ជីវិតក្ខយំ បាបុណន្តោបិ ឆន្ទាគតិអាទីនិ ន គច្ឆតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ បាបកម្មំ ន ករោតី’’តិ.

និហីយតិ យសោ តស្សាតិ តស្ស អគតិគាមិនោ កិត្តិយសោបិ បរិវារយសោបិ និហីយតិ បរិហាយតិ.

ឆអបាយមុខាទិវណ្ណនា

២៤៧. សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានានុយោគោតិ ឯត្ថ សុរាតិ បិដ្ឋសុរា បូវសុរា ឱទនសុរា កិណ្ណបក្ខិត្តា សម្ភារសំយុត្តាតិ បញ្ច សុរា. មេរយន្តិ បុប្ផាសវោ ផលាសវោ មធ្វាសវោ គុឡាសវោ សម្ភារសំយុត្តោតិ បញ្ច អាសវា. តំ សព្ពម្បិ មទករណវសេន មជ្ជំ. បមាទដ្ឋានន្តិ បមាទការណំ. យាយ ចេតនាយ តំ មជ្ជំ បិវតិ, តស្ស ឯតំ អធិវចនំ. អនុយោគោតិ តស្ស សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានស្ស អនុអនុយោគោ បុនប្បុនំ ករណំ. យស្មា បនេតំ អនុយុត្តស្ស ឧប្បន្នា ចេវ ភោគា បរិហាយន្តិ, អនុប្បន្នា ច នុប្បជ្ជន្តិ, តស្មា ‘‘ភោគានំ អបាយមុខ’’ន្តិ វុត្តំ. វិកាលវិសិខាចរិយានុយោគោតិ អវេលាយ វិសិខាសុ ចរិយានុយុត្តតា.

សមជ្ជាភិចរណន្តិ នច្ចាទិទស្សនវសេន សមជ្ជាគមនំ. អាលស្យានុយោគោតិ កាយាលសិយតាយ យុត្តប្បយុត្តតា.

សុរាមេរយស្ស ឆអាទីនវាទិវណ្ណនា

២៤៨. ឯវំ ឆន្នំ អបាយមុខានំ មាតិកំ ឋបេត្វា ឥទានិ តានិ វិភជន្តោ ឆ ខោ មេ, គហបតិបុត្ត អាទីនវាតិអាទិមាហ. តត្ថ សន្ទិដ្ឋិកាតិ សាមំ បស្សិតព្ពា, ឥធលោកភាវិនី. ធនជានីតិ ធនហានិ. កលហប្បវឌ្ឍនីតិ វាចាកលហស្ស ចេវ ហត្ថបរាមាសាទិកាយកលហស្ស ច វឌ្ឍនី. រោគានំ អាយតនន្តិ តេសំ តេសំ អក្ខិរោគាទីនំ ខេត្តំ. អកិត្តិសញ្ជននីតិ សុរំ បិវិត្វា ហិ មាតរម្បិ បហរន្តិ បិតរម្បិ, អញ្ញំ ពហុម្បិ អវត្តព្ពំ វទន្តិ, អកត្តព្ពំ ករោន្តិ. តេន គរហម្បិ ទណ្ឌម្បិ ហត្ថបាទាទិឆេទម្បិ បាបុណន្តិ, ឥធលោកេបិ បរលោកេបិ អកិត្តិំ បាបុណន្តិ, ឥតិ តេសំ សា សុរា អកិត្តិសញ្ជននី នាម ហោតិ. កោបីននិទំសនីតិ គុយ្ហដ្ឋានញ្ហិ វិវរិយមានំ ហិរិំ កោបេតិ វិនាសេតិ, តស្មា ‘‘កោបីន’’ន្តិ វុច្ចតិ, សុរាមទមត្តា ច តំ តំ អង្គំ វិវរិត្វា វិចរន្តិ, តេន នេសំ សា សុរា កោបីនស្ស និទំសនតោ ‘‘កោបីននិទំសនី’’តិ វុច្ចតិ. បញ្ញាយ ទុព្ពលិករណីតិ សាគតត្ថេរស្ស វិយ កម្មស្សកតបញ្ញំ ទុព្ពលំ ករោតិ, តស្មា ‘‘បញ្ញាយ ទុព្ពលិករណី’’តិ វុច្ចតិ. មគ្គបញ្ញំ បន ទុព្ពលំ កាតុំ ន សក្កោតិ. អធិគតមគ្គានញ្ហិ សា អន្តោមុខមេវ ន បវិសតិ. ឆដ្ឋំ បទន្តិ ឆដ្ឋំ ការណំ.

២៤៩. អត្តាបិស្ស អគុត្តោ អរក្ខិតោ ហោតីតិ អវេលាយ ចរន្តោ ហិ ខាណុកណ្ដកាទីនិបិ អក្កមតិ, អហិនាបិ យក្ខាទីហិបិ សមាគច្ឆតិ, តំ តំ ឋានំ គច្ឆតីតិ ញត្វា វេរិនោបិ នំ និលីយិត្វា គណ្ហន្តិ វា ហនន្តិ វា. ឯវំ អត្តាបិស្ស អគុត្តោ ហោតិ អរក្ខិតោ. បុត្តទារាបិ ‘‘អម្ហាកំ បិតា អម្ហាកំ សាមិ រត្តិំ វិចរតិ, កិមង្គំ បន មយ’’ន្តិ ឥតិស្ស បុត្តធីតរោបិ ភរិយាបិ ពហិ បត្ថនំ កត្វា រត្តិំ ចរន្តា អនយព្យសនំ បាបុណន្តិ. ឯវំ បុត្តទារោបិស្ស អគុត្តោ អរក្ខិតោ ហោតិ. សាបតេយ្យន្តិ តស្ស បុត្តទារបរិជនស្ស រត្តិំ ចរណកភាវំ ញត្វា ចោរា សុញ្ញំ គេហំ បវិសិត្វា យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ ហរន្តិ. ឯវំ សាបតេយ្យម្បិស្ស អគុត្តំ អរក្ខិតំ ហោតិ. សង្កិយោ ច ហោតីតិ អញ្ញេហិ កតបាបកម្មេសុបិ ‘‘ឥមិនា កតំ ភវិស្សតី’’តិ សង្កិតព្ពោ ហោតិ. យស្ស យស្ស ឃរទ្វារេន យាតិ, តត្ថ យំ អញ្ញេន ចោរកម្មំ បរទារិកកម្មំ វា កតំ, តំ ‘‘ឥមិនា កត’’ន្តិ វុត្តេ អភូតំ អសន្តម្បិ តស្មិំ រូហតិ បតិដ្ឋាតិ. ពហូនញ្ច ទុក្ខធម្មានន្តិ ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ឯត្តកំ ទោមនស្សន្តិ វត្តុំ ន សក្កា, អញ្ញស្មិំ បុគ្គលេ អសតិ សព្ពំ វិកាលចារិម្ហិ អាហរិតព្ពំ ហោតិ, ឥតិ សោ ពហូនំ ទុក្ខធម្មានំ បុរក្ខតោ បុរេគាមី ហោតិ.

២៥០. ក្វ នច្ចន្តិ ‘‘កស្មិំ ឋានេ នដនាដកាទិនច្ចំ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិត្វា យស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា តំ អត្ថិ, តត្ថ គន្តព្ពំ ហោតិ, តស្ស ‘‘ស្វេ នច្ចទស្សនំ គមិស្សាមី’’តិ អជ្ជ វត្ថគន្ធមាលាទីនិ បដិយាទេន្តស្សេវ សកលទិវសម្បិ កម្មច្ឆេទោ ហោតិ, នច្ចទស្សនេន ឯកាហម្បិ ទ្វីហម្បិ តីហម្បិ តត្ថេវ ហោតិ, អថ វុដ្ឋិសម្បត្តិយាទីនិ លភិត្វាបិ វប្បាទិកាលេ វប្បាទីនិ អករោន្តស្ស អនុប្បន្នា ភោគា នុប្បជ្ជន្តិ, តស្ស ពហិ គតភាវំ ញត្វា អនារក្ខេ គេហេ ចោរា យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ ករោន្តិ, តេនស្ស ឧប្បន្នាបិ ភោគា វិនស្សន្តិ. ក្វ គីតន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តេសំ នានាករណំ ព្រហ្មជាលេ វុត្តមេវ.

២៥១. ជយំ វេរន្តិ ‘‘ជិតំ មយា’’តិ បរិសមជ្ឈេ បរស្ស សាដកំ វា វេឋនំ វា គណ្ហាតិ, សោ ‘‘បរិសមជ្ឈេ មេ អវមានំ ករោសិ, ហោតុ, សិក្ខាបេស្សាមិ ន’’ន្តិ តត្ថ វេរំ ពន្ធតិ, ឯវំ ជិនន្តោ សយំ វេរំ បសវតិ. ជិនោតិ អញ្ញេន ជិតោ សមានោ យំ តេន តស្ស វេឋនំ វា សាដកោ វា អញ្ញំ វា បន ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិវិត្តំ គហិតំ, តំ អនុសោចតិ ‘‘អហោសិ វត មេ, តំ តំ វត មេ នត្ថី’’តិ តប្បច្ចយា សោចតិ. ឯវំ សោ ជិនោ វិត្តំ អនុសោចតិ. សភាគតស្ស វចនំ ន រូហតីតិ វិនិច្ឆយដ្ឋានេ សក្ខិបុដ្ឋស្ស សតោ វចនំ ន រូហតិ, ន បតិដ្ឋាតិ, ‘‘អយំ អក្ខសោណ្ឌោ ជូតករោ, មា តស្ស វចនំ គណ្ហិត្ថា’’តិ វត្តារោ ភវន្តិ. មិត្តាមច្ចានំ បរិភូតោ ហោតីតិ តញ្ហិ មិតាមច្ចា ឯវំ វទន្តិ – ‘‘សម្ម, ត្វម្បិ នាម កុលបុត្តោ ជូតករោ ឆិន្នភិន្នកោ ហុត្វា វិចរសិ, ន តេ ឥទំ ជាតិគោត្តានំ អនុរូបំ, ឥតោ បដ្ឋាយ មា ឯវំ ករេយ្យាសី’’តិ. សោ ឯវំ វុត្តោបិ តេសំ វចនំ ន ករោតិ. តតោ តេន សទ្ធិំ ឯកតោ ន តិដ្ឋន្តិ ន និសីទន្តិ. តស្ស ការណា សក្ខិបុដ្ឋាបិ ន កថេន្តិ. ឯវំ មិត្តាមច្ចានំ បរិភូតោ ហោតិ.

អាវាហវិវាហកានន្តិ អាវាហកា នាម យេ តស្ស ឃរតោ ទារិកំ គហេតុកាមា. វិវាហកា នាម យេ តស្ស គេហេ ទារិកំ ទាតុកាមា. អបត្ថិតោ ហោតីតិ អនិច្ឆិតោ ហោតិ. នាលំ ទារភរណាយាតិ ទារភរណាយ ន សមត្ថោ. ឯតស្ស គេហេ ទារិកា ទិន្នាបិ ឯតស្ស គេហតោ អាគតាបិ អម្ហេហិ ឯវ បោសិតព្ពា ភវិស្សតិយេវ.

បាបមិត្តតាយ ឆអាទីនវាទិវណ្ណនា

២៥២. ធុត្តាតិ អក្ខធុត្តា. សោណ្ឌាតិ ឥត្ថិសោណ្ឌា ភត្តសោណ្ឌា បូវសោណ្ឌា មូលកសោណ្ឌា. បិបាសាតិ បានសោណ្ឌា. នេកតិកាតិ បតិរូបកេន វញ្ចនកា. វញ្ចនិកាតិ សម្មុខាវញ្ចនាហិ វញ្ចនិកា. សាហសិកាតិ ឯកាគារិកាទិសាហសិកកម្មការិនោ. ត្យាស្ស មិត្តា ហោន្តីតិ តេ អស្ស មិត្តា ហោន្តិ. អញ្ញេហិ សប្បុរិសេហិ សទ្ធិំ ន រមតិ គន្ធមាលាទីហិ អលង្ករិត្វា វរសយនំ អារោបិតសូករោ គូថកូបមិវ, តេ បាបមិត្តេយេវ ឧបសង្កមតិ. តស្មា ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ សម្បរាយញ្ច ពហុំ អនត្ថំ និគច្ឆតិ.

២៥៣. អតិសីតន្តិ កម្មំ ន ករោតីតិ មនុស្សេហិ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ ‘‘ឯថ ភោ កម្មន្តំ គច្ឆាមា’’តិ វុត្តោ ‘‘អតិសីតំ តាវ, អដ្ឋីនិ ភិជ្ជន្តិ វិយ, គច្ឆថ តុម្ហេ បច្ឆា ជានិស្សាមី’’តិ អគ្គិំ តបន្តោ និសីទតិ. តេ គន្ត្វា កម្មំ ករោន្តិ. ឥតរស្ស កម្មំ បរិហាយតិ. អតិឧណ្ហន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ហោតិ បានសខា នាមាតិ ឯកច្ចោ បានដ្ឋានេ សុរាគេហេយេវ សហាយោ ហោតិ. ‘‘បន្នសខា’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. សម្មិយសម្មិយោតិ សម្ម សម្មាតិ វទន្តោ សម្មុខេយេវ សហាយោ ហោតិ, បរម្មុខេ វេរីសទិសោ ឱតារមេវ គវេសតិ. អត្ថេសុ ជាតេសូតិ តថារូបេសុ កិច្ចេសុ សមុប្បន្នេសុ. វេរប្បសវោតិ វេរពហុលតា. អនត្ថតាតិ អនត្ថការិតា. សុកទរិយតាតិ សុដ្ឋុ កទរិយតា ថទ្ធមច្ឆរិយភាវោ. ឧទកមិវ ឥណំ វិគាហតីតិ បាសាណោ ឧទកំ វិយ សំសីទន្តោ ឥណំ វិគាហតិ.

រត្តិនុដ្ឋានទេស្សិនាតិ រត្តិំ អនុដ្ឋានសីលេន. អតិសាយមិទំ អហូតិ ឥទំ អតិសាយំ ជាតន្តិ យេ ឯវំ វត្វា កម្មំ ន ករោន្តិ. ឥតិ វិស្សដ្ឋកម្មន្តេតិ ឯវំ វត្វា បរិច្ចត្តកម្មន្តេ. អត្ថា អច្ចេន្តិ មាណវេតិ ឯវរូបេ បុគ្គលេ អត្ថា អតិក្កមន្តិ, តេសុ ន តិដ្ឋន្តិ.

តិណា ភិយ្យោតិ តិណតោបិ ឧត្តរិ. សោ សុខំ ន វិហាយតីតិ សោ បុរិសោ សុខំ ន ជហាតិ, សុខសមង្គីយេវ ហោតិ. ឥមិនា កថាមគ្គេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘គិហិភូតេន សតា ឯត្តកំ កម្មំ ន កាតព្ពំ, ករោន្តស្ស វឌ្ឍិ នាម នត្ថិ. ឥធលោកេ បរលោកេ គរហមេវ បាបុណាតី’’តិ.

មិត្តបតិរូបកាទិវណ្ណនា

២៥៤. ឥទានិ យោ ឯវំ ករោតោ អនត្ថោ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញានិ វា បន យានិ កានិចិ ភយានិ យេកេចិ ឧបទ្ទវា យេកេចិ ឧបសគ្គា, សព្ពេ តេ ពាលំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្មា ‘‘ឯវរូបា ពាលា ន សេវិតព្ពា’’តិ ពាលេ មិត្តបតិរូបកេ អមិត្តេ ទស្សេតុំ ចត្តារោមេ, គហបតិបុត្ត អមិត្តាតិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញទត្ថុហរោតិ សយំ តុច្ឆហត្ថោ អាគន្ត្វា ឯកំសេន យំកិញ្ចិ ហរតិយេវ. វចីបរមោតិ វចនបរមោ វចនមត្តេនេវ ទាយកោ ការកោ វិយ ហោតិ. អនុប្បិយភាណីតិ អនុប្បិយំ ភណតិ. អបាយសហាយោតិ ភោគានំ អបាយេសុ សហាយោ ហោតិ.

២៥៥. ឯវំ ចត្តារោ អមិត្តេ ទស្សេត្វា បុន តត្ថ ឯកេកំ ចតូហិ ការណេហិ វិភជន្តោ ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្តាតិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញទត្ថុហរោ ហោតីតិ ឯកំសេន ហារកោយេវ ហោតិ. សហាយស្ស គេហំ រិត្តហត្ថោ អាគន្ត្វា និវត្ថសាដកាទីនំ វណ្ណំ ភាសតិ, សោ ‘‘អតិវិយ ត្វំ សម្ម ឥមស្ស វណ្ណំ ភាសសី’’តិ អញ្ញំ និវាសេត្វា តំ ទេតិ. អប្បេន ពហុមិច្ឆតីតិ យំកិញ្ចិ អប្បកំ ទត្វា តស្ស សន្តិកា ពហុំ បត្ថេតិ. ភយស្ស កិច្ចំ ករោតីតិ អត្តនោ ភយេ ឧប្បន្នេ តស្ស ទាសោ វិយ ហុត្វា តំ តំ កិច្ចំ ករោតិ, អយំ សព្ពទា ន ករោតិ, ភយេ ឧប្បន្នេ ករោតិ, ន បេមេនាតិ អមិត្តោ នាម ជាតោ. សេវតិ អត្ថការណាតិ មិត្តសន្ថវវសេន ន សេវតិ, អត្តនោ អត្ថមេវ បច្ចាសីសន្តោ សេវតិ.

២៥៦. អតីតេន បដិសន្ថរតីតិ សហាយេ អាគតេ ‘‘ហិយ្យោ វា បរេ វា ន អាគតោសិ, អម្ហាកំ ឥមស្មិំ វារេ សស្សំ អតិវិយ និប្ផន្នំ, ពហូនិ សាលិយវពីជាទីនិ ឋបេត្វា មគ្គំ ឱលោកេន្តា និសីទិម្ហ, អជ្ជ បន សព្ពំ ខីណ’’ន្តិ ឯវំ អតីតេន សង្គណ្ហាតិ. អនាគតេនាតិ ‘‘ឥមស្មិំ វារេ អម្ហាកំ សស្សំ មនាបំ ភវិស្សតិ, ផលភារភរិតា សាលិអាទយោ, សស្សសង្គហេ កតេ តុម្ហាកំ សង្គហំ កាតុំ សមត្ថា ភវិស្សាមា’’តិ ឯវំ អនាគតេន សង្គណ្ហាតិ. និរត្ថកេនាតិ ហត្ថិក្ខន្ធេ វា អស្សបិដ្ឋេ វា និសិន្នោ សហាយំ ទិស្វា ‘‘ឯហិ, ភោ, ឥធ និសីទា’’តិ វទតិ. មនាបំ សាដកំ និវាសេត្វា ‘‘សហាយកស្ស វត មេ អនុច្ឆវិកោ អញ្ញោ បន មយ្ហំ នត្ថី’’តិ វទតិ, ឯវំ និរត្ថកេន សង្គណ្ហាតិ នាម. បច្ចុប្បន្នេសុ កិច្ចេសុ ព្យសនំ ទស្សេតីតិ ‘‘សកដេន មេ អត្ថោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ចក្កមស្ស ភិន្នំ, អក្ខោ ឆិន្នោ’’តិអាទីនិ វទតិ.

២៥៧. បាបកម្បិស្ស អនុជានាតីតិ បាណាតិបាតាទីសុ យំកិញ្ចិ ករោមាតិ វុត្តេ ‘‘សាធុ សម្ម ករោមា’’តិ អនុជានាតិ. កល្យាណេបិ ឯសេវ នយោ. សហាយោ ហោតីតិ ‘‘អសុកដ្ឋានេ សុរំ បិវន្តិ, ឯហិ តត្ថ គច្ឆាមា’’តិ វុត្តេ សាធូតិ គច្ឆតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឥតិ វិញ្ញាយាតិ ‘‘មិត្តបតិរូបកា ឯតេ’’តិ ឯវំ ជានិត្វា.

សុហទមិត្តាទិវណ្ណនា

២៦០. ឯវំ ន សេវិតព្ពេ បាបមិត្តេ ទស្សេត្វា ឥទានិ សេវិតព្ពេ កល្យាណមិត្តេ ទស្សេន្តោ បុន ចត្តារោមេ, គហបតិបុត្តាតិអាទិមាហ. តត្ថ សុហទាតិ សុន្ទរហទយា.

២៦១. បមត្តំ រក្ខតីតិ មជ្ជំ បិវិត្វា គាមមជ្ឈេ វា គាមទ្វារេ វា មគ្គេ វា និបន្នំ ទិស្វា ‘‘ឯវំនិបន្នស្ស កោចិទេវ និវាសនបារុបនម្បិ ហរេយ្យា’’តិ សមីបេ និសីទិត្វា បពុទ្ធកាលេ គហេត្វា គច្ឆតិ. បមត្តស្ស សាបតេយ្យន្តិ សហាយោ ពហិគតោ វា ហោតិ សុរំ បិវិត្វា វា បមត្តោ, គេហំ អនារក្ខំ ‘‘កោចិទេវ យំកិញ្ចិ ហរេយ្យា’’តិ គេហំ បវិសិត្វា តស្ស ធនំ រក្ខតិ. ភីតស្សាតិ កិស្មិញ្ចិទេវ ភយេ ឧប្បន្នេ ‘‘មា ភាយិ, មាទិសេ សហាយេ ឋិតេ កិំ ភាយសី’’តិ តំ ភយំ ហរន្តោ បដិសរណំ ហោតិ. តទ្ទិគុណំ ភោគន្តិ កិច្ចករណីយេ ឧប្បន្នេ សហាយំ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតំ ទិស្វា វទតិ ‘‘កស្មា អាគតោសី’’តិ? រាជកុលេ កម្មំ អត្ថីតិ. កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ? ឯកោ កហាបណោតិ. ‘‘នគរេ កម្មំ នាម ន ឯកកហាបណេន និប្ផជ្ជតិ, ទ្វេ គណ្ហាហី’’តិ ឯវំ យត្តកំ វទតិ, តតោ ទិគុណំ ទេតិ.

២៦២. គុយ្ហមស្ស អាចិក្ខតីតិ អត្តនោ គុយ្ហំ និគូហិតុំ យុត្តកថំ អញ្ញស្ស អកថេត្វា តស្សេវ អាចិក្ខតិ. គុយ្ហមស្ស បរិគូហតីតិ តេន កថិតំ គុយ្ហំ យថា អញ្ញោ ន ជានាតិ, ឯវំ រក្ខតិ. អាបទាសុ ន វិជហតីតិ ឧប្បន្នេ ភយេ ន បរិច្ចជតិ. ជីវិតម្បិស្ស អត្ថាយាតិ អត្តនោ ជីវិតម្បិ តស្ស សហាយស្ស អត្ថាយ បរិច្ចត្តមេវ ហោតិ, អត្តនោ ជីវិតំ អគណេត្វាបិ តស្ស កម្មំ ករោតិយេវ.

២៦៣. បាបា និវារេតីតិ អម្ហេសុ បស្សន្តេសុ បស្សន្តេសុ ត្វំ ឯវំ កាតុំ ន លភសិ, បញ្ច វេរានិ ទស អកុសលកម្មបថេ មា ករោហីតិ និវារេតិ. កល្យាណេ និវេសេតីតិ កល្យាណកម្មេ តីសុ សរណេសុ បញ្ចសីលេសុ ទសកុសលកម្មបថេសុ វត្តស្សុ, ទានំ ទេហិ បុញ្ញំ ករោហិ ធម្មំ សុណាហីតិ ឯវំ កល្យាណេ និយោជេតិ. អស្សុតំ សាវេតីតិ អស្សុតបុព្ពំ សុខុមំ និបុណំ ការណំ សាវេតិ. សគ្គស្ស មគ្គន្តិ ឥទំ កម្មំ កត្វា សគ្គេ និព្ពត្តន្តីតិ ឯវំ សគ្គស្ស មគ្គំ អាចិក្ខតិ.

២៦៤. អភវេនស្ស ន នន្ទតីតិ តស្ស អភវេន អវុឌ្ឍិយា បុត្តទារស្ស វា បរិជនស្ស វា តថារូបំ បារិជុញ្ញំ ទិស្វា វា សុត្វា វា ន នន្ទតិ, អនត្តមនោ ហោតិ. ភវេនាតិ វុឌ្ឍិយា តថារូបស្ស សម្បត្តិំ វា ឥស្សរិយប្បដិលាភំ វា ទិស្វា វា សុត្វា វា នន្ទតិ, អត្តមនោ ហោតិ. អវណ្ណំ ភណមានំ និវារេតីតិ ‘‘អសុកោ វិរូបោ ន បាសាទិកោ ទុជ្ជាតិកោ ទុស្សីលោ’’តិ វា វុត្តេ ‘‘ឯវំ មា ភណិ, រូបវា ច សោ បាសាទិកោ ច សុជាតោ ច សីលសម្បន្នោ ចា’’តិអាទីហិ វចនេហិ បរំ អត្តនោ សហាយស្ស អវណ្ណំ ភណមានំ និវារេតិ. វណ្ណំ ភណមានំ បសំសតីតិ ‘‘អសុកោ រូបវា បាសាទិកោ សុជាតោ សីលសម្បន្នោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អហោ សុដ្ឋុ វទសិ, សុភាសិតំ តយា, ឯវមេតំ, ឯស បុរិសោ រូបវា បាសាទិកោ សុជាតោ សីលសម្បន្នោ’’តិ ឯវំ អត្តនោ សហាយកស្ស បរំ វណ្ណំ ភណមានំ បសំសតិ.

២៦៥. ជលំ អគ្គីវ ភាសតីតិ រត្តិំ បព្ពតមត្ថកេ ជលមានោ អគ្គិ វិយ វិរោចតិ.

ភោគេ សំហរមានស្សាតិ អត្តានម្បិ បរម្បិ អបីឡេត្វា ធម្មេន សមេន ភោគេ សម្បិណ្ឌេន្តស្ស រាសិំ ករោន្តស្ស. ភមរស្សេវ ឥរីយតោតិ យថា ភមរោ បុប្ផានំ វណ្ណគន្ធំ អបោថយំ តុណ្ឌេនបិ បក្ខេហិបិ រសំ អាហរិត្វា អនុបុព្ពេន ចក្កប្បមាណំ មធុបដលំ ករោតិ, ឯវំ អនុបុព្ពេន មហន្តំ ភោគរាសិំ ករោន្តស្ស. ភោគា សន្និចយំ យន្តីតិ តស្ស ភោគា និចយំ គច្ឆន្តិ. កថំ? អនុបុព្ពេន ឧបចិកាហិ សំវឌ្ឍិយមានោ វម្មិកោ វិយ. តេនាហ ‘‘វម្មិកោវុបចីយតី’’តិ. យថា វម្មិកោ ឧបចិយតិ, ឯវំ និចយំ យន្តីតិ អត្ថោ.

សមាហត្វាតិ សមាហរិត្វា. អលមត្ថោតិ យុត្តសភាវោ សមត្ថោ វា បរិយត្តរូបោ ឃរាវាសំ សណ្ឋាបេតុំ.

ឥទានិ យថា វា ឃរាវាសោ សណ្ឋបេតព្ពោ, តថា ឱវទន្តោ ចតុធា វិភជេ ភោគេតិអាទិមាហ. តត្ថ ស វេ មិត្តានិ គន្ថតីតិ សោ ឯវំ វិភជន្តោ មិត្តានិ គន្ថតិ នាម អភេជ្ជមានានិ ឋបេតិ. យស្ស ហិ ភោគា សន្តិ, សោ ឯវ មិត្តេ ឋបេតុំ សក្កោតិ, ន ឥតរោ.

ឯកេន ភោគេ ភុញ្ជេយ្យាតិ ឯកេន កោដ្ឋាសេន ភោគេ ភុញ្ជេយ្យ. ទ្វីហិ កម្មំ បយោជយេតិ ទ្វីហិ កោដ្ឋាសេហិ កសិវាណិជ្ជាទិកម្មំ បយោជេយ្យ. ចតុត្ថញ្ច និធាបេយ្យាតិ ចតុត្ថំ កោដ្ឋាសំ និធាបេត្វា ឋបេយ្យ. អាបទាសុ ភវិស្សតីតិ កុលានញ្ហិ ន សព្ពកាលំ ឯកសទិសំ វត្តតិ, កទាចិ រាជាទិវសេន អាបទាបិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា ឯវំ អាបទាសុ ឧប្បន្នាសុ ភវិស្សតីតិ ‘‘ឯកំ កោដ្ឋាសំ និធាបេយ្យា’’តិ អាហ. ឥមេសុ បន ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ កតរកោដ្ឋាសំ គហេត្វា កុសលំ កាតព្ពន្តិ? ‘‘ភោគេ ភុញ្ជេយ្យា’’តិ វុត្តកោដ្ឋាសំ. តតោ គណ្ហិត្វា ភិក្ខូនម្បិ កបណទ្ធិកាទីនម្បិ ទាតព្ពំ, បេសការន្ហាបិតាទីនម្បិ វេតនំ ទាតព្ពំ.

ឆទ្ទិសាបដិច្ឆាទនកណ្ឌវណ្ណនា

២៦៦. ឥតិ ភគវា ឯត្តកេន កថាមគ្គេន ឯវំ គហបតិបុត្តស្ស អរិយសាវកោ ចតូហិ ការណេហិ អកុសលំ បហាយ ឆហិ ការណេហិ ភោគានំ អបាយមុខំ វជ្ជេត្វា សោឡស មិត្តានិ សេវន្តោ ឃរាវាសំ សណ្ឋបេត្វា ទារភរណំ ករោន្តោ ធម្មិកេន អាជីវេន ជីវតិ, ទេវមនុស្សានញ្ច អន្តរេ អគ្គិក្ខន្ធោ វិយ វិរោចតីតិ វជ្ជនីយធម្មវជ្ជនត្ថំ សេវិតព្ពធម្មសេវនត្ថញ្ច ឱវាទំ ទត្វា ឥទានិ នមស្សិតព្ពា ឆ ទិសា ទស្សេន្តោ កថញ្ច គហបតិបុត្តាតិអាទិមាហ.

តត្ថ ឆទ្ទិសាបដិច្ឆាទីតិ យថា ឆហិ ទិសាហិ អាគមនភយំ ន អាគច្ឆតិ, ខេមំ ហោតិ និព្ភយំ ឯវំ វិហរន្តោ ‘‘ឆទ្ទិសាបដិច្ឆាទី’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ វេទិតព្ពា’’តិអាទីសុ មាតាបិតរោ បុព្ពុបការិតាយ បុរត្ថិមា ទិសាតិ វេទិតព្ពា. អាចរិយា ទក្ខិណេយ្យតាយ ទក្ខិណា ទិសាតិ. បុត្តទារា បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធនវសេន បច្ឆិមា ទិសាតិ. មិត្តាមច្ចា យស្មា សោ មិត្តាមច្ចេ និស្សាយ តេ តេ ទុក្ខវិសេសេ ឧត្តរតិ, តស្មា ឧត្តរា ទិសាតិ. ទាសកម្មករា បាទមូលេ បតិដ្ឋានវសេន ហេដ្ឋិមា ទិសាតិ. សមណព្រាហ្មណា គុណេហិ ឧបរិ ឋិតភាវេន ឧបរិមា ទិសាតិ វេទិតព្ពា.

២៦៧. ភតោ នេ ភរិស្សាមីតិ អហំ មាតាបិតូហិ ថញ្ញំ បាយេត្វា ហត្ថបាទេ វឌ្ឍេត្វា មុខេន សិង្ឃាណិកំ អបនេត្វា នហាបេត្វា មណ្ឌេត្វា ភតោ ភរិតោ ជគ្គិតោ, ស្វាហំ អជ្ជ តេ មហល្លកេ បាទធោវនន្ហាបនយាគុភត្តទានាទីហិ ភរិស្សាមិ.

កិច្ចំ នេសំ ករិស្សាមីតិ អត្តនោ កម្មំ ឋបេត្វា មាតាបិតូនំ រាជកុលាទីសុ ឧប្បន្នំ កិច្ចំ គន្ត្វា ករិស្សាមិ. កុលវំសំ សណ្ឋបេស្សាមីតិ មាតាបិតូនំ សន្តកំ ខេត្តវត្ថុហិរញ្ញសុវណ្ណាទិំ អវិនាសេត្វា រក្ខន្តោបិ កុលវំសំ សណ្ឋបេតិ នាម. មាតាបិតរោ អធម្មិកវំសតោ ហារេត្វា ធម្មិកវំសេ ឋបេន្តោបិ, កុលវំសេន អាគតានិ សលាកភត្តាទីនិ អនុបច្ឆិន្ទិត្វា បវត្តេន្តោបិ កុលវំសំ សណ្ឋបេតិ នាម. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘កុលវំសំ សណ្ឋបេស្សាមី’’តិ.

ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជាមីតិ មាតាបិតរោ អត្តនោ ឱវាទេ អវត្តមានេ មិច្ឆាបដិបន្នេ ទារកេ វិនិច្ឆយំ បត្វា អបុត្តេ ករោន្តិ, តេ ទាយជ្ជារហា ន ហោន្តិ. ឱវាទេ វត្តមានេ បន កុលសន្តកស្ស សាមិកេ ករោន្តិ, អហំ ឯវំ វត្តិស្សាមីតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជាមី’’តិ វុត្តំ.

ទក្ខិណំ អនុប្បទស្សាមីតិ តេសំ បត្តិទានំ កត្វា តតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ ទានំ អនុប្បទស្សាមិ. បាបា និវារេន្តីតិ បាណាតិបាតាទីនំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកំ អាទីនវំ វត្វា, ‘‘តាត, មា ឯវរូបំ ករី’’តិ និវារេន្តិ, កតម្បិ គរហន្តិ. កល្យាណេ និវេសេន្តីតិ អនាថបិណ្ឌិកោ វិយ លញ្ជំ ទត្វាបិ សីលសមាទានាទីសុ និវេសេន្តិ. សិប្បំ សិក្ខាបេន្តីតិ អត្តនោ ឱវាទេ ឋិតភាវំ ញត្វា វំសានុគតំ មុទ្ទាគណនាទិសិប្បំ សិក្ខាបេន្តិ. បតិរូបេនាតិ កុលសីលរូបាទីហិ អនុរូបេន.

សមយេ ទាយជ្ជំ និយ្យាទេន្តីតិ សមយេ ធនំ ទេន្តិ. តត្ថ និច្ចសមយោ កាលសមយោតិ ទ្វេ សមយា. និច្ចសមយេ ទេន្តិ នាម ‘‘ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ ឥមំ គណ្ហិតព្ពំ គណ្ហ, អយំ តេ បរិព្ពយោ ហោតុ, ឥមិនា កុសលំ ករោហី’’តិ ទេន្តិ. កាលសមយេ ទេន្តិ នាម សិខាឋបនអាវាហវិវាហាទិសមយេ ទេន្តិ. អបិច បច្ឆិមេ កាលេ មរណមញ្ចេ និបន្នស្ស ‘‘ឥមិនា កុសលំ ករោហី’’តិ ទេន្តាបិ សមយេ ទេន្តិ នាម. បដិច្ឆន្នា ហោតីតិ យំ បុរត្ថិមទិសតោ ភយំ អាគច្ឆេយ្យ, យថា តំ នាគច្ឆតិ, ឯវំ បិហិតា ហោតិ. សចេ ហិ បុត្តា វិប្បដិបន្នា, អស្សុ, មាតាបិតរោ ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ ជគ្គនាទីហិ សម្មា បដិបន្នា, ឯតេ ទារកា, មាតាបិតូនំ អប្បតិរូបាតិ ឯតំ ភយំ អាគច្ឆេយ្យ. បុត្តា សម្មា បដិបន្នា, មាតាបិតរោ វិប្បដិបន្នា, មាតាបិតរោ បុត្តានំ នានុរូបាតិ ឯតំ ភយំ អាគច្ឆេយ្យ. ឧភោសុ វិប្បដិបន្នេសុ ទុវិធម្បិ តំ ភយំ ហោតិ. សម្មា បដិបន្នេសុ សព្ពំ ន ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បដិច្ឆន្នា ហោតិ ខេមា អប្បដិភយា’’តិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា ភគវា សិង្គាលកំ ឯតទវោច – ‘‘ន ខោ តេ, គហបតិបុត្ត, បិតា លោកសម្មតំ បុរត្ថិមំ ទិសំ នមស្សាបេតិ. មាតាបិតរោ បន បុរត្ថិមទិសាសទិសេ កត្វា នមស្សាបេតិ. អយញ្ហិ តេ បិតរា បុរត្ថិមា ទិសា អក្ខាតា, នោ អញ្ញា’’តិ.

២៦៨. ឧដ្ឋានេនាតិ អាសនា ឧដ្ឋានេន. អន្តេវាសិកេន ហិ អាចរិយំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា អាសនា វុដ្ឋាយ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ហត្ថតោ ភណ្ឌកំ គហេត្វា អាសនំ បញ្ញបេត្វា និសីទាបេត្វា ពីជនបាទធោវនបាទមក្ខនានិ កាតព្ពានិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឧដ្ឋានេនា’’តិ. ឧបដ្ឋានេនាតិ ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ ឧបដ្ឋានគមនេន. សិប្បុគ្គហណកាលេ បន អវស្សកមេវ គន្តព្ពំ ហោតិ. សុស្សូសាយាតិ សទ្ទហិត្វា សវនេន. អសទ្ទហិត្វា សុណន្តោ ហិ វិសេសំ នាធិគច្ឆតិ. បារិចរិយាយាតិ អវសេសខុទ្ទកបារិចរិយាយ. អន្តេវាសិកេន ហិ អាចរិយស្ស បាតោវ វុដ្ឋាយ មុខោទកទន្តកដ្ឋំ ទត្វា ភត្តកិច្ចកាលេបិ បានីយំ គហេត្វា បច្ចុបដ្ឋានាទីនិ កត្វា វន្ទិត្វា គន្តព្ពំ. កិលិដ្ឋវត្ថាទីនិ ធោវិតព្ពានិ, សាយំ នហានោទកំ បច្ចុបដ្ឋបេតព្ពំ. អផាសុកាលេ ឧបដ្ឋាតព្ពំ. បព្ពជិតេនបិ សព្ពំ អន្តេវាសិកវត្តំ កាតព្ពំ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘បារិចរិយាយា’’តិ. សក្កច្ចំ សិប្បបដិគ្គហណេនាតិ សក្កច្ចំ បដិគ្គហណំ នាម ថោកំ គហេត្វា ពហុវារេ សជ្ឈាយករណំ, ឯកបទម្បិ វិសុទ្ធមេវ គហេតព្ពំ.

សុវិនីតំ វិនេន្តីតិ ‘‘ឯវំ តេ និសីទិតព្ពំ, ឯវំ ឋាតព្ពំ, ឯវំ ខាទិតព្ពំ, ឯវំ ភុញ្ជិតព្ពំ, បាបមិត្តា វជ្ជេតព្ពា, កល្យាណមិត្តា សេវិតព្ពា’’តិ ឯវំ អាចារំ សិក្ខាបេន្តិ វិនេន្តិ. សុគ្គហិតំ គាហាបេន្តីតិ យថា សុគ្គហិតំ គណ្ហាតិ, ឯវំ អត្ថញ្ច ព្យញ្ជនញ្ច សោធេត្វា បយោគំ ទស្សេត្វា គណ្ហាបេន្តិ. មិត្តាមច្ចេសុ បដិយាទេន្តីតិ ‘‘អយំ អម្ហាកំ អន្តេវាសិកោ ព្យត្តោ ពហុស្សុតោ មយា សមសមោ, ឯតំ សល្លក្ខេយ្យាថា’’តិ ឯវំ គុណំ កថេត្វា មិត្តាមច្ចេសុ បតិដ្ឋបេន្តិ.

ទិសាសុ បរិត្តាណំ ករោន្តីតិ សិប្បសិក្ខាបនេនេវស្ស សព្ពទិសាសុ រក្ខំ ករោន្តិ. ឧគ្គហិតសិប្បោ ហិ យំ យំ ទិសំ គន្ត្វា សិប្បំ ទស្សេតិ, តត្ថ តត្ថស្ស លាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជតិ. សោ អាចរិយេន កតោ នាម ហោតិ, គុណំ កថេន្តោបិស្ស មហាជនោ អាចរិយបាទេ ធោវិត្វា វសិតអន្តេវាសិកោ វត អយន្តិ បឋមំ អាចរិយស្សេវ គុណំ កថេន្តិ, ព្រហ្មលោកប្បមាណោបិស្ស លាភោ ឧប្បជ្ជមានោ អាចរិយសន្តកោវ ហោតិ. អបិច យំ វិជ្ជំ បរិជប្បិត្វា គច្ឆន្តំ អដវិយំ ចោរា ន បស្សន្តិ, អមនុស្សា វា ទីឃជាតិអាទយោ វា ន វិហេឋេន្តិ, តំ សិក្ខាបេន្តាបិ ទិសាសុ បរិត្តាណំ ករោន្តិ. យំ វា សោ ទិសំ គតោ ហោតិ, តតោ កង្ខំ ឧប្បាទេត្វា អត្តនោ សន្តិកំ អាគតមនុស្សេ ‘‘ឯតិស្សំ ទិសាយំ អម្ហាកំ អន្តេវាសិកោ វសតិ, តស្ស ច មយ្ហញ្ច ឥមស្មិំ សិប្បេ នានាករណំ នត្ថិ, គច្ឆថ តមេវ បុច្ឆថា’’តិ ឯវំ អន្តេវាសិកំ បគ្គណ្ហន្តាបិ តស្ស តត្ថ លាភសក្ការុប្បត្តិយា បរិត្តាណំ ករោន្តិ នាម, បតិដ្ឋំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

២៦៩. តតិយទិសាវារេ សម្មាននាយាតិ ទេវមាតេ តិស្សមាតេតិ ឯវំ សម្ភាវិតកថាកថនេន. អនវមាននាយាតិ យថា ទាសកម្មករាទយោ បោថេត្វា វិហេឋេត្វា កថេន្តិ, ឯវំ ហីឡេត្វា វិមានេត្វា អកថនេន. អនតិចរិយាយាតិ តំ អតិក្កមិត្វា ពហិ អញ្ញាយ ឥត្ថិយា សទ្ធិំ បរិចរន្តោ តំ អតិចរតិ នាម, តថា អករណេន. ឥស្សរិយវោស្សគ្គេនាតិ ឥត្ថិយោ ហិ មហាលតាសទិសម្បិ អាភរណំ លភិត្វា ភត្តំ វិចារេតុំ អលភមានា កុជ្ឈន្តិ, កដច្ឆុំ ហត្ថេ ឋបេត្វា តវ រុចិយា ករោហីតិ ភត្តគេហេ វិស្សដ្ឋេ សព្ពំ ឥស្សរិយំ វិស្សដ្ឋំ នាម ហោតិ, ឯវំ ករណេនាតិ អត្ថោ. អលង្ការានុប្បទានេនាតិ អត្តនោ វិភវានុរូបេន អលង្ការទានេន. សុសំវិហិតកម្មន្តាតិ យាគុភត្តបចនកាលាទីនិ អនតិក្កមិត្វា តស្ស តស្ស សាធុកំ ករណេន សុដ្ឋុ សំវិហិតកម្មន្តា. សង្គហិតបរិជនាតិ សម្មាននាទីហិ ចេវ បហេណកបេសនាទីហិ ច សង្គហិតបរិជនា. ឥធ បរិជនោ នាម សាមិកស្ស ចេវ អត្តនោ ច ញាតិជនោ. អនតិចារិនីតិ សាមិកំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ មនសាបិ ន បត្ថេតិ. សម្ភតន្តិ កសិវាណិជ្ជាទីនិ កត្វា អាភតធនំ. ទក្ខា ច ហោតីតិ យាគុភត្តសម្បាទនាទីសុ ឆេកា និបុណា ហោតិ. អនលសាតិ និក្កោសជ្ជា. យថា អញ្ញា កុសីតា និសិន្នដ្ឋានេ និសិន្នាវ ហោន្តិ ឋិតដ្ឋានេ ឋិតាវ, ឯវំ អហុត្វា វិប្ផារិតេន ចិត្តេន សព្ពកិច្ចានិ និប្ផាទេតិ. សេសមិធាបិ បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

២៧០. ចតុត្ថទិសាវារេ អវិសំវាទនតាយាតិ យស្ស យស្ស នាមំ គណ្ហាតិ, តំ តំ អវិសំវាទេត្វា ឥទម្បិ អម្ហាកំ គេហេ អត្ថិ, ឥទម្បិ អត្ថិ, គហេត្វា គច្ឆាហីតិ ឯវំ អវិសំវាទេត្វា ទានេន. អបរបជា ចស្ស បដិបូជេន្តីតិ សហាយស្ស បុត្តធីតរោ បជា នាម, តេសំ បន បុត្តធីតរោ ច នត្តុបនត្តកា ច អបរបជា នាម. តេ បដិបូជេន្តិ កេឡាយន្តិ មមាយន្តិ មង្គលកាលាទីសុ តេសំ មង្គលាទីនិ ករោន្តិ. សេសមិធាបិ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២៧១. យថាពលំ កម្មន្តសំវិធានេនាតិ ទហរេហិ កាតព្ពំ មហល្លកេហិ, មហល្លកេហិ វា កាតព្ពំ ទហរេហិ, ឥត្ថីហិ កាតព្ពំ បុរិសេហិ, បុរិសេហិ វា កាតព្ពំ ឥត្ថីហិ អការេត្វា តស្ស តស្ស ពលានុរូបេនេវ កម្មន្តសំវិធានេន. ភត្តវេតនានុប្បទានេនាតិ អយំ ខុទ្ទកបុត្តោ, អយំ ឯកវិហារីតិ តស្ស តស្ស អនុរូបំ សល្លក្ខេត្វា ភត្តទានេន ចេវ បរិព្ពយទានេន ច. គិលានុបដ្ឋានេនាតិ អផាសុកកាលេ កម្មំ អការេត្វា សប្បាយភេសជ្ជាទីនិ ទត្វា បដិជគ្គនេន. អច្ឆរិយានំ រសានំ សំវិភាគេនាតិ អច្ឆរិយេ មធុររសេ លភិត្វា សយមេវ អខាទិត្វា តេសម្បិ តតោ សំវិភាគករណេន. សមយេ វោស្សគ្គេនាតិ និច្ចសមយេ ច កាលសមយេ ច វោស្សជ្ជនេន. និច្ចសមយេ វោស្សជ្ជនំ នាម សកលទិវសំ កម្មំ ករោន្តា កិលមន្តិ. តស្មា យថា ន កិលមន្តិ, ឯវំ វេលំ ញត្វា វិស្សជ្ជនំ. កាលសមយេ វោស្សគ្គោ នាម ឆណនក្ខត្តកីឡាទីសុ អលង្ការភណ្ឌខាទនីយភោជនីយាទីនិ ទត្វា វិស្សជ្ជនំ. ទិន្នាទាយិនោតិ ចោរិកាយ កិញ្ចិ អគហេត្វា សាមិកេហិ ទិន្នស្សេវ អាទាយិនោ. សុកតកម្មករាតិ ‘‘កិំ ឯតស្ស កម្មេន កតេន, ន មយំ កិញ្ចិ លភាមា’’តិ អនុជ្ឈាយិត្វា តុដ្ឋហទយា យថា តំ កម្មំ សុកតំ ហោតិ, ឯវំ ការកា. កិត្តិវណ្ណហរាតិ បរិសមជ្ឈេ កថាយ សម្បត្តាយ ‘‘កោ អម្ហាកំ សាមិកេហិ សទិសោ អត្ថិ, មយំ អត្តនោ ទាសភាវម្បិ ន ជានាម, តេសំ សាមិកភាវម្បិ ន ជានាម, ឯវំ នោ អនុកម្បន្តី’’តិ គុណកថាហារកា. សេសមិធាបិ បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

២៧២. មេត្តេន កាយកម្មេនាតិអាទីសុ មេត្តចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា កតានិ កាយកម្មាទីនិ មេត្តានិ នាម វុច្ចន្តិ. តត្ថ ភិក្ខូ និមន្តេស្សាមីតិ វិហារគមនំ, ធមករណំ គហេត្វា ឧទកបរិស្សាវនំ, បិដ្ឋិបរិកម្មបាទបរិកម្មាទិករណញ្ច មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ភិក្ខូ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋេ ទិស្វា ‘‘សក្កច្ចំ យាគុំ ទេថ, ភត្តំ ទេថា’’តិអាទិវចនញ្ចេវ, សាធុការំ ទត្វា ធម្មសវនញ្ច សក្កច្ចំ បដិសន្ថារករណាទីនិ ច មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. ‘‘អម្ហាកំ កុលូបកត្ថេរា អវេរា ហោន្តុ អព្យាបជ្ជា’’តិ ឯវំ ចិន្តនំ មេត្តំ មនោកម្មំ នាម. អនាវដទ្វារតាយាតិ អបិហិតទ្វារតាយ. តត្ថ សព្ពទ្វារានិ វិវរិត្វាបិ សីលវន្តានំ អទាយកោ អការកោ បិហិតទ្វារោយេវ. សព្ពទ្វារានិ បន បិទហិត្វាបិ តេសំ ទាយកោ ការកោ វិវដទ្វារោយេវ. ឥតិ សីលវន្តេសុ គេហទ្វារំ អាគតេសុ សន្តំយេវ នត្ថីតិ អវត្វា ទាតព្ពំ. ឯវំ អនាវដទ្វារតា នាម ហោតិ.

អាមិសានុប្បទានេនាតិ បុរេភត្តំ បរិភុញ្ជិតព្ពកំ អាមិសំ នាម, តស្មា សីលវន្តានំ យាគុភត្តសម្បទានេនាតិ អត្ថោ. កល្យាណេន មនសា អនុកម្បន្តីតិ ‘‘សព្ពេ សត្តា សុខិតា ហោន្តុ អវេរា អរោគា អព្យាបជ្ជា’’តិ ឯវំ ហិតផរណេន. អបិច ឧបដ្ឋាកានំ គេហំ អញ្ញេ សីលវន្តេ សព្រហ្មចារី គហេត្វា បវិសន្តាបិ កល្យាណេន ចេតសា អនុកម្បន្តិ នាម. សុតំ បរិយោទាបេន្តីតិ យំ តេសំ បកតិយា សុតំ អត្ថិ, តស្ស អត្ថំ កថេត្វា កង្ខំ វិនោទេន្តិ, តថត្តាយ វា បដិបជ្ជាបេន្តិ. សេសមិធាបិ បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

២៧៣. អលមត្តោតិ បុត្តទារភរណំ កត្វា អគារំ អជ្ឈាវសនសមត្ថោ. បណ្ឌិតោតិ ទិសានមស្សនដ្ឋានេ បណ្ឌិតោ ហុត្វា. សណ្ហោតិ សុខុមត្ថទស្សនេន សណ្ហវាចាភណនេន វា សណ្ហោ ហុត្វា. បដិភានវាតិ ទិសានមស្សនដ្ឋានេ បដិភានវា ហុត្វា និវាតវុត្តីតិ នីចវុត្តិ. អត្ថទ្ធោតិ ថម្ភរហិតោ. ឧដ្ឋានកោតិ ឧដ្ឋានវីរិយសម្បន្នោ. អនលសោតិ និក្កោសជ្ជោ. អច្ឆិន្នវុត្តីតិ និរន្តរករណវសេន អខណ្ឌវុត្តិ. មេធាវីតិ ឋានុប្បត្តិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ.

សង្គាហកោតិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ សង្គហករោ. មិត្តករោតិ មិត្តគវេសនោ. វទញ្ញូតិ បុព្ពការិនា, វុត្តវចនំ ជានាតិ. សហាយកស្ស ឃរំ គតកាលេ ‘‘មយ្ហំ សហាយកស្ស វេឋនំ ទេថ, សាដកំ ទេថ, មនុស្សានំ ភត្តវេតនំ ទេថា’’តិ វុត្តវចនមនុស្សរន្តោ តស្ស អត្តនោ គេហំ អាគតស្ស តត្តកំ វា តតោ អតិរេកំ វា បដិកត្តាតិ អត្ថោ. អបិច សហាយកស្ស ឃរំ គន្ត្វា ឥមំ នាម គណ្ហិស្សាមីតិ អាគតំ សហាយកំ លជ្ជាយ គណ្ហិតុំ អសក្កោន្តំ អនិច្ឆារិតម្បិ តស្ស វាចំ ញត្វា យេន អត្ថេន សោ អាគតោ, តំ និប្ផាទេន្តោ វទញ្ញូ នាម. យេន យេន វា បន សហាយកស្ស ឩនំ ហោតិ, ឱលោកេត្វា តំ តំ ទេន្តោបិ វទញ្ញូយេវ. នេតាតិ តំ តំ អត្ថំ ទស្សេន្តោ បញ្ញាយ នេតា. វិវិធានិ ការណានិ ទស្សេន្តោ នេតីតិ វិនេតា. បុនប្បុនំ នេតីតិ អនុនេតា.

តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ បុគ្គលេ. រថស្សាណីវ យាយតោតិ យថា អាណិយា សតិយេវ រថោ យាតិ, អសតិ ន យាតិ, ឯវំ ឥមេសុ សង្គហេសុ សតិយេវ លោកោ វត្តតិ, អសតិ ន វត្តតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯតេ ខោ សង្គហា លោកេ, រថស្សាណីវ យាយតោ’’តិ.

ន មាតា បុត្តការណាតិ យទិ មាតា ឯតេ សង្គហេ បុត្តស្ស ន ករេយ្យ, បុត្តការណា មានំ វា បូជំ វា ន លភេយ្យ.

សង្គហា ឯតេតិ ឧបយោគវចនេ បច្ចត្តំ. ‘‘សង្គហេ ឯតេ’’តិ វា បាឋោ. សម្មបេក្ខន្តីតិ សម្មា បេក្ខន្តិ. បាសំសា ច ភវន្តីតិ បសំសនីយា ច ភវន្តិ.

២៧៤. ឥតិ ភគវា យា ទិសា សន្ធាយ តេ គហបតិបុត្ត បិតា អាហ ‘‘ទិសា នមស្សេយ្យាសី’’តិ, ឥមា តា ឆ ទិសា. យទិ ត្វំ បិតុ វចនំ ករោសិ, ឥមា ទិសា នមស្សាតិ ទស្សេន្តោ សិង្គាលស្ស បុច្ឆាយ ឋត្វា ទេសនំ មត្ថកំ បាបេត្វា រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. សិង្គាលកោបិ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ ចត្តាលីសកោដិធនំ ពុទ្ធសាសនេ វិកិរិត្វា បុញ្ញកម្មំ កត្វា សគ្គបរាយណោ អហោសិ. ឥមស្មិញ្ច បន សុត្តេ យំ គិហីហិ កត្តព្ពំ កម្មំ នាម, តំ អកថិតំ នត្ថិ, គិហិវិនយោ នាមាយំ សុត្តន្តោ. តស្មា ឥមំ សុត្វា យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានស្ស វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានីតិ.

សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ

សិង្គាលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.