៦. បាសាទិកសុត្តវណ្ណនា

និគណ្ឋនាដបុត្តកាលង្កិរិយវណ្ណនា

១៦៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ បាសាទិកសុត្តំ. តត្រាយមនុត្តានបទវណ្ណនា – វេធញ្ញា នាម សក្យាតិ ធនុម្ហិ កតសិក្ខា វេធញ្ញនាមកា ឯកេ សក្យា. តេសំ អម្ពវនេ បាសាទេតិ តេសំ អម្ពវនេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហត្ថាយ កតោ ទីឃបាសាទោ អត្ថិ, តត្ថ វិហរតិ. អធុនា កាលង្កតោតិ សម្បតិ កាលង្កតោ. ទ្វេធិកជាតាតិ ទ្វេជ្ឈជាតា, ទ្វេភាគា ជាតា. ភណ្ឌនាទីសុ ភណ្ឌនំ បុព្ពភាគកលហោ, តំ ទណ្ឌាទានាទិវសេន បណ្ណត្តិវីតិក្កមវសេន ច វឌ្ឍិតំ កលហោ. ‘‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសី’’តិអាទិនា នយេន វិរុទ្ធវចនំ វិវាទោ. វិតុទន្តាតិ វិជ្ឈន្តា. សហិតំ មេតិ មម វចនំ អត្ថសញ្ហិតំ. អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តន្តិ យំ តវ អធិចិណ្ណំ ចិរកាលាសេវនវសេន បគុណំ, តំ មម វាទំ អាគម្ម និវត្តំ. អារោបិតោ តេ វាទោតិ តុយ្ហំ ឧបរិ មយា ទោសោ អារោបិតោ. ចរ វាទប្បមោក្ខាយាតិ ភត្តបុដំ អាទាយ តំ តំ ឧបសង្កមិត្វា វាទប្បមោក្ខត្ថាយ ឧត្តរិ បរិយេសមានោ វិចរ. និព្ពេឋេហិ វាតិ អថ វា មយា អារោបិតទោសតោ អត្តានំ មោចេហិ. សចេ បហោសីតិ សចេ សក្កោសិ. វធោយេវាតិ មរណមេវ. នាដបុត្តិយេសូតិ នាដបុត្តស្ស អន្តេវាសិកេសុ. និព្ពិន្នរូបាតិ ឧក្កណ្ឋិតសភាវា អភិវាទនាទីនិបិ ន ករោន្តិ. វិរត្តរូបាតិ វិគតបេមា. បដិវានរូបាតិ តេសំ សក្កច្ចកិរិយតោ និវត្តនសភាវា. យថា តន្តិ យថា ទុរក្ខាតាទិសភាវេ ធម្មវិនយេ និព្ពិន្នវិរត្តប្បដិវានរូបេហិ ភវិតព្ពំ, តថេវ ជាតាតិ អត្ថោ. ទុរក្ខាតេតិ ទុក្កថិតេ. ទុប្បវេទិតេតិ ទុវិញ្ញាបិតេ. អនុបសមសំវត្តនិកេតិ រាគាទីនំ ឧបសមំ កាតុំ អសមត្ថេ. ភិន្នថូបេតិ ភិន្ទប្បតិដ្ឋេ. ឯត្ថ ហិ នាដបុត្តោវ នេសំ បតិដ្ឋដ្ឋេន ថូបោ. សោ បន ភិន្នោ មតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ភិន្នថូបេ’’តិ. អប្បដិសរណេតិ តស្សេវ អភាវេន បដិសរណវិរហិតេ.

ននុ ចាយំ នាដបុត្តោ នាឡន្ទវាសិកោ, សោ កស្មា បាវាយំ កាលង្កតោតិ? សោ កិរ ឧបាលិនា គហបតិនា បដិវិទ្ធសច្ចេន ទសហិ គាថាហិ ភាសិតេ ពុទ្ធគុណេ សុត្វា ឧណ្ហំ លោហិតំ ឆឌ្ឌេសិ. អថ នំ អផាសុកំ គហេត្វា បាវំ អគមំសុ. សោ តត្ថ កាលមកាសិ. កាលំ កុរុមានោ ច ចិន្តេសិ – ‘‘មម លទ្ធិ អនិយ្យានិកា សារវិរហិតា, មយំ តាវ នដ្ឋា, អវសេសជនោបិ មា អបាយបូរកោ អហោសិ, សចេ បនាហំ ‘មម សាសនំ អនិយ្យានិក’ន្តិ វក្ខាមិ, ន សទ្ទហិស្សន្តិ, យំនូនាហំ ទ្វេបិ ជនេ ន ឯកនីហារេន ឧគ្គណ្ហាបេយ្យំ, តេ មមច្ចយេន អញ្ញមញ្ញំ វិវទិស្សន្តិ, សត្ថា តំ វិវាទំ បដិច្ច ឯកំ ធម្មកថំ កថេស្សតិ, តតោ តេ សាសនស្ស មហន្តភាវំ ជានិស្សន្តី’’តិ.

អថ នំ ឯកោ អន្តេវាសិកោ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ តុម្ហេ ទុព្ពលា, មយ្ហម្បិ ឥមស្មិំ ធម្មេ សារំ អាចិក្ខថ, អាចរិយប្បមាណ’’ន្តិ. ‘‘អាវុសោ, ត្វំ មមច្ចយេន សស្សតន្តិ គណ្ហេយ្យាសី’’តិ. អបរោបិ ឧបសង្កមិ, តំ ឧច្ឆេទំ គណ្ហាបេសិ. ឯវំ ទ្វេបិ ជនេ ឯកលទ្ធិកេ អកត្វា ពហូ នានានីហារេន ឧគ្គណ្ហាបេត្វា កាលមកាសិ. តេ តស្ស សរីរកិច្ចំ កត្វា សន្និបតិត្វា អញ្ញមញ្ញំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘កស្សាវុសោ, អាចរិយោ សារំ អាចិក្ខី’’តិ? ឯកោ ឧដ្ឋហិត្វា មយ្ហន្តិ អាហ. កិំ អាចិក្ខីតិ? សស្សតន្តិ. អបរោ តំ បដិពាហិត្វា ‘‘មយ្ហំ សារំ អាចិក្ខី’’តិ អាហ. ឯវំ សព្ពេ ‘‘មយ្ហំ សារំ អាចិក្ខិ, អហំ ជេដ្ឋកោ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទំ វឌ្ឍេត្វា អក្កោសេ ចេវ បរិភាសេ ច ហត្ថបាទប្បហារាទីនិ ច បវត្តេត្វា ឯកមគ្គេន ទ្វេ អគច្ឆន្តា នានាទិសាសុ បក្កមិំសុ.

១៦៥. អថ ខោ ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោតិ អយំ ថេរោ ធម្មសេនាបតិស្ស កនិដ្ឋភាតិកោ. តំ ភិក្ខូ អនុបសម្បន្នកាលេ ‘‘ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ’’តិ សមុទាចរិត្វា ថេរកាលេបិ តថេវ សមុទាចរិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ’’តិ.

‘‘បាវាយំ វស្សំវុដ្ឋោ យេន សាមគាមោ, យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមី’’តិ កស្មា ឧបសង្កមិ? នាដបុត្តេ កិរ កាលង្កតេ ជម្ពុទីបេ មនុស្សា តត្ថ តត្ថ កថំ បវត្តយិំសុ ‘‘និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ ឯកោ សត្ថាតិ បញ្ញាយិត្ថ, តស្ស កាលង្កិរិយាយ សាវកានំ ឯវរូបោ វិវាទោ ជាតោ. សមណោ បន គោតមោ ជម្ពុទីបេ ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច បាកដោ, សាវកាបិស្ស បាកដាយេវ. កីទិសោ នុ ខោ សមណេ គោតមេ បរិនិព្ពុតេ សាវកានំ វិវាទោ ភវិស្សតី’’តិ. ថេរោ តំ កថំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមំ កថំ គហេត្វា ទសពលស្ស អារោចេស្សាមិ, សត្ថា ឯតំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ឯកំ ទេសនំ កថេស្សតី’’តិ. សោ និក្ខមិត្វា យេន សាមគាមោ, យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ.

សាមគាមោតិ សាមាកានំ ឧស្សន្នត្តា តស្ស គាមស្ស នាមំ. យេនាយស្មា អានន្ទោតិ ឧជុមេវ ភគវតោ សន្តិកំ អគន្ត្វា យេនស្ស ឧបជ្ឈាយោ អាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ.

ពុទ្ធកាលេ កិរ សារិបុត្តត្ថេរោ ច អានន្ទត្ថេរោ ច អញ្ញមញ្ញំ មមាយិំសុ. សារិបុត្តត្ថេរោ ‘‘មយា កាតព្ពំ សត្ថុ ឧបដ្ឋានំ ករោតី’’តិ អានន្ទត្ថេរំ មមាយិ. អានន្ទត្ថេរោ ‘‘ភគវតោ សាវកានំ អគ្គោ’’តិ សារិបុត្តត្ថេរំ មមាយិ. កុលទារកេ ច បព្ពាជេត្វា សារិបុត្តត្ថេរស្ស សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហាបេសិ. សារិបុត្តត្ថេរោបិ តថេវ អកាសិ. ឯវំ ឯកមេកេន អត្តនោ បត្តចីវរំ ទត្វា បព្ពាជេត្វា ឧបជ្ឈំ គណ្ហាបិតានិ បញ្ច បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អហេសុំ. អាយស្មា អានន្ទោ បណីតានិ ចីវរាទីនិបិ លភិត្វា ថេរស្ស អទាសិ.

ធម្មរតនបូជា

ឯកោ កិរ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘ពុទ្ធរតនស្ស ច សង្ឃរតនស្ស ច បូជា បញ្ញាយតិ, កថំ នុ ខោ ធម្មរតនំ បូជិតំ ហោតី’’តិ? សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បុច្ឆិ. ភគវា អាហ – ‘‘សចេបិ ព្រាហ្មណ ធម្មរតនំ បូជេតុកាមោ, ឯកំ ពហុស្សុតំ បូជេហី’’តិ. ពហុស្សុតំ, ភន្តេ, អាចិក្ខថាតិ. ភិក្ខុសង្ឃំ បុច្ឆាតិ. សោ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ពហុស្សុតំ, ភន្តេ, អាចិក្ខថា’’តិ អាហ. អានន្ទត្ថេរោ ព្រាហ្មណាតិ. ព្រាហ្មណោ ថេរំ សហស្សគ្ឃនិកេន តិចីវរេន បូជេសិ. ថេរោ តំ គហេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. ភគវា ‘‘កុតោ, អានន្ទ, លទ្ធ’’ន្តិ អាហ? ឯកេន, ភន្តេ, ព្រាហ្មណេន ទិន្នំ, ឥទំ បនាហំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ទាតុកាមោតិ. ទេហិ, អានន្ទាតិ. ចារិកំ បក្កន្តោ ភន្តេតិ. អាគតកាលេ ទេហីតិ, សិក្ខាបទំ ភន្តេ, បញ្ញត្តន្តិ. កទា បន សារិបុត្តោ អាគមិស្សតីតិ? ទសាហមត្តេន ភន្តេតិ. ‘‘អនុជានាមិ, អានន្ទ, ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ និក្ខិបិតុ’’ន្តិ សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេសិ.

សារិបុត្តត្ថេរោបិ តថេវ យំកិញ្ចិ មនាបំ លភតិ, តំ អានន្ទត្ថេរស្ស ទេតិ. សោ ឥមម្បិ អត្តនោ កនិដ្ឋភាតិកំ ថេរស្សេវ សទ្ធិវិហារិកំ អទាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘យេនស្ស ឧបជ្ឈាយោ អាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមី’’តិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មេ មហាបញ្ញោ, សោ ឥមំ កថំ សត្ថុ អារោចេស្សតិ, អថ សត្ថា តទនុរូបំ ធម្មំ ទេសេស្សតី’’តិ. កថាបាភតន្តិ កថាយ មូលំ. មូលញ្ហិ ‘‘បាភត’’ន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘អប្បកេនាបិ មេធាវី, បាភតេន វិចក្ខណោ;

សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានំ, អណុំ អគ្គិំវ សន្ធម’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៤);

ភគវន្តំ ទស្សនាយាតិ ភគវន្តំ ទស្សនត្ថាយ. កិំ បនានេន ភគវា ន ទិដ្ឋបុព្ពោតិ? នោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ. អយញ្ហិ អាយស្មា ទិវា នវ វារេ, រត្តិំ នវ វារេតិ ឯកាហំ អដ្ឋារស វារេ ឧបដ្ឋានមេវ គច្ឆតិ. ទិវសស្ស បន សតវារំ វា សហស្សវារំ វា គន្តុកាមោ សមានោបិ ន អការណា គច្ឆតិ, ឯកំ បញ្ហុទ្ធារំ គហេត្វាវ គច្ឆតិ. សោ តំ ទិវសំ តេន កថាបាភតេន គន្តុកាមោ ឯវមាហ.

អសម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតធម្មវិនយវណ្ណនា

១៦៦. ឯវញ្ហេតំ, ចុន្ទ, ហោតីតិ ភគវា អានន្ទត្ថេរេន អារោចិតេបិ យស្មា ន អានន្ទត្ថេរោ ឥមិស្សា កថាយ សាមិកោ, ចុន្ទត្ថេរោ បន សាមិកោ. សោវ តស្សា អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ ជានាតិ. តស្មា ភគវា តេន សទ្ធិំ កថេន្តោ ‘‘ឯវញ្ហេតំ, ចុន្ទ, ហោតី’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – ចុន្ទ ឯវញ្ហេតំ ហោតិ ទុរក្ខាតាទិសភាវេ ធម្មវិនយេ សាវកា ទ្វេធិកជាតា ភណ្ឌនាទីនិ កត្វា មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិហរន្តិ.

ឥទានិ យស្មា អនិយ្យានិកសាសនេនេវ និយ្យានិកសាសនំ បាកដំ ហោតិ, តស្មា អាទិតោ អនិយ្យានិកសាសនមេវ ទស្សេន្តោ ឥធ ចុន្ទ សត្ថា ច ហោតិ អសម្មាសម្ពុទ្ធោតិអាទិមាហ. តត្ថ វោក្កម្ម ច តម្ហា ធម្មា វត្តតីតិ ន និរន្តរំ បូរេតិ, ឱក្កមិត្វា ឱក្កមិត្វា អន្តរន្តរំ កត្វា វត្តតីតិ អត្ថោ. តស្ស តេ, អាវុសោ, លាភាតិ តស្ស តុយ្ហំ ឯតេ ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តិអាទយោ លាភា. សុលទ្ធន្តិ មនុស្សត្តម្បិ តេ សុលទ្ធំ. តថា បដិបជ្ជតូតិ ឯវំ បដិបជ្ជតុ. យថា តេ សត្ថារា ធម្មោ ទេសិតោតិ យេន តេ អាការេន សត្ថារា ធម្មោ កថិតោ. យោ ច សមាទបេតីតិ យោ ច អាចរិយោ សមាទបេតិ. យញ្ច សមាទបេតីតិ យំ អន្តេវាសិំ សមាទបេតិ. យោ ច សមាទបិតោតិ យោ ច ឯវំ សមាទបិតោ អន្តេវាសិកោ. យថា អាចរិយេន សមាទបិតំ, តថត្ថាយ បដិបជ្ជតិ. សព្ពេ តេតិ តយោបិ តេ. ឯត្ថ ហិ អាចរិយោ សមាទបិតត្តា អបុញ្ញំ បសវតិ, សមាទិន្នន្តេវាសិកោ សមាទិន្នត្តា, បដិបន្នកោ បដិបន្នត្តា. តេន វុត្តំ – ‘‘សព្ពេ តេ ពហុំ អបុញ្ញំ បសវន្តី’’តិ. ឯតេនុបាយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១៦៧. អបិចេត្ថ ញាយប្បដិបន្នោតិ ការណប្បដិបន្នោ. ញាយមារាធេស្សតីតិ ការណំ និប្ផាទេស្សតិ. វីរិយំ អារភតីតិ អត្តនោ ទុក្ខនិព្ពត្តកំ វីរិយំ ករោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ទុរក្ខាតេ, ភិក្ខវេ, ធម្មវិនយេ យោ អារទ្ធវីរិយោ, សោ ទុក្ខំ វិហរតិ. យោ កុសីតោ, សោ សុខំ វិហរតី’’តិ (អ. និ. ១.៣១៨).

សម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតធម្មវិនយាទិវណ្ណនា

១៦៨. ឯវំ អនិយ្យានិកសាសនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ និយ្យានិកសាសនំ ទស្សេន្តោ ឥធ បន, ចុន្ទ, សត្ថា ច ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិអាទិមាហ. តត្ថ និយ្យានិកោតិ មគ្គត្ថាយ ផលត្ថាយ ច និយ្យាតិ.

១៦៩. វីរិយំ អារភតីតិ អត្តនោ សុខនិប្ផាទកំ វីរិយំ អារភតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ស្វាក្ខាតេ, ភិក្ខវេ, ធម្មវិនយេ យោ កុសីតោ, សោ ទុក្ខំ វិហរតិ. យោ អារទ្ធវីរិយោ, សោ សុខំ វិហរតី’’តិ (អ. និ. ១.៣១៩).

១៧០. ឥតិ ភគវា និយ្យានិកសាសនេ សម្មាបដិបន្នស្ស កុលបុត្តស្ស បសំសំ ទស្សេត្វា បុន ទេសនំ វឌ្ឍេន្តោ ឥធ, ចុន្ទ, សត្ថា ច លោកេ ឧទបាទីតិអាទិមាហ. តត្ថ អវិញ្ញាបិតត្ថាតិ អពោធិតត្ថា. សព្ពសង្គាហបទកតន្តិ សព្ពសង្គហបទេហិ កតំ, សព្ពសង្គាហិកំ កតំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពសង្គាហបទគត’’ន្តិបិ បាឋោ, ន សព្ពសង្គាហបទេសុ គតំ, ន ឯកសង្គហជាតន្តិ អត្ថោ. សប្បាដិហីរកតន្តិ និយ្យានិកំ. យាវ ទេវមនុស្សេហីតិ ទេវលោកតោ យាវ មនុស្សលោកា សុប្បកាសិតំ. អនុតប្បោ ហោតីតិ អនុតាបករោ ហោតិ. សត្ថា ច នោ លោកេតិ ឥទំ តេសំ អនុតាបការទស្សនត្ថំ វុត្តំ. នានុតប្បោ ហោតីតិ សត្ថារំ អាគម្ម សាវកេហិ យំ បត្តព្ពំ, តស្ស បត្តត្តា អនុតាបករោ ន ហោតិ.

១៧២. ថេរោតិ ថិរោ ថេរការកេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ. ‘‘រត្តញ្ញូ’’តិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. ឯតេហិ ចេ បីតិ ឯតេហិ ហេដ្ឋា វុត្តេហិ.

១៧៣. បត្តយោគក្ខេមាតិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមត្តា អរហត្តំ ឥធ យោគក្ខេមំ នាម, តំ បត្តាតិ អត្ថោ. អលំ សមក្ខាតុំ សទ្ធម្មស្សាតិ សម្មុខា គហិតត្តា អស្ស សទ្ធម្មំ សម្មា អាចិក្ខិតុំ សមត្ថា.

១៧៤. ព្រហ្មចារិនោតិ ព្រហ្មចរិយវាសំ វសមានា អរិយសាវកា. កាមភោគិនោតិ គិហិសោតាបន្នា. ‘‘ឥទ្ធញ្ចេវា’’តិអាទីនិ មហាបរិនិព្ពានេ វិត្ថារិតានេវ. លាភគ្គយសគ្គបត្តន្តិ លាភគ្គញ្ចេវ យសគ្គញ្ច បត្តំ.

១៧៥. សន្តិ ខោ បន មេ, ចុន្ទ, ឯតរហិ ថេរា ភិក្ខូ សាវកាតិ សារិបុត្តមោគ្គល្លានាទយោ ថេរា. ភិក្ខុនិយោតិ ខេមាថេរីឧប្បលវណ្ណថេរីអាទយោ. ឧបាសកា សាវកា គិហី ឱទាតវត្ថវសនា ព្រហ្មចារិនោតិ ចិត្តគហបតិហត្ថកអាឡវកាទយោ. កាមភោគិនោតិ ចូឡអនាថបិណ្ឌិកមហាអនាថបិណ្ឌិកាទយោ. ព្រហ្មចារិនិយោតិ នន្ទមាតាទយោ. កាមភោគិនិយោតិ ខុជ្ជុត្តរាទយោ.

១៧៦. សព្ពាការសម្បន្នន្តិ សព្ពការណសម្បន្នំ. ឥទមេវ តន្តិ ឥទមេវ ព្រហ្មចរិយំ, ឥមមេវ ធម្មំ សម្មា ហេតុនា នយេន វទមានោ វទេយ្យ. ឧទកាស្សុទន្តិ ឧទកោ សុទំ. បស្សំ ន បស្សតីតិ បស្សន្តោ ន បស្សតិ. សោ កិរ ឥមំ បញ្ហំ មហាជនំ បុច្ឆិ. តេហិ ‘‘ន ជានាម, អាចរិយ, កថេហិ នោ’’តិ វុត្តោ សោ អាហ – ‘‘គម្ភីរោ អយំ បញ្ហោ អាហារសប្បាយេ សតិ ថោកំ ចិន្តេត្វា សក្កា កថេតុ’’ន្តិ. តតោ តេហិ ចត្តារោ មាសេ មហាសក្ការេ កតេ តំ បញ្ហំ កថេន្តោ កិញ្ច បស្សំ ន បស្សតីតិអាទិមាហ. តត្ថ សាធុនិសិតស្សាតិ សុដ្ឋុនិសិតស្ស តិខិណស្ស, សុនិសិតខុរស្ស កិរ តលំ បញ្ញាយតិ, ធារា ន បញ្ញាយតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

សង្គាយិតព្ពធម្មាទិវណ្ណនា

១៧៧. សង្គម្ម សមាគម្មាតិ សង្គន្ត្វា សមាគន្ត្វា. អត្ថេន អត្ថំ, ព្យញ្ជនេន ព្យញ្ជនន្តិ អត្ថេន សហ អត្ថំ, ព្យញ្ជនេនបិ សហ ព្យញ្ជនំ សមានេន្តេហីតិ អត្ថោ. សង្គាយិតព្ពន្តិ វាចេតព្ពំ សជ្ឈាយិតព្ពំ. យថយិទំ ព្រហ្មចរិយន្តិ យថា ឥទំ សកលំ សាសនព្រហ្មចរិយំ.

១៧៨. តត្រ ចេតិ តត្រ សង្ឃមជ្ឈេ, តស្ស វា ភាសិតេ. អត្ថញ្ចេវ មិច្ឆា គណ្ហាតិ, ព្យញ្ជនានិ ច មិច្ឆា រោបេតីតិ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ ឯត្ថ អារម្មណំ ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ អត្ថំ គណ្ហាតិ. ‘‘សតិបដ្ឋានានី’’តិ ព្យញ្ជនំ រោបេតិ. ឥមស្ស នុ ខោ, អាវុសោ, អត្ថស្សាតិ ‘‘សតិយេវ សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ. អត្ថស្ស ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ កិំ នុ ខោ ឥមានិ ព្យញ្ជនានិ, ឧទាហុ ចត្តារិ សតិបដ្ឋានានី’’តិ ឯតានិ វា ព្យញ្ជនានិ. កតមានិ ឱបាយិកតរានីតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស កតមានិ ព្យញ្ជនានិ ឧបបន្នតរានិ អល្លីនតរានិ. ឥមេសញ្ច ព្យញ្ជនានន្តិ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ ព្យញ្ជនានំ ‘‘សតិយេវ សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ កិំ នុ ខោ អយំ អត្ថោ, ឧទាហុ ‘‘អារម្មណំ សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ ឯសោ អត្ថោតិ? ឥមស្ស ខោ, អាវុសោ, អត្ថស្សាតិ ‘‘អារម្មណំ សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស. យា ចេវ ឯតានីតិ យានិ ចេវ ឯតានិ មយា វុត្តានិ. យា ចេវ ឯសោតិ យោ ចេវ ឯស មយា វុត្តោ. សោ នេវ ឧស្សាទេតព្ពោតិ តុម្ហេហិ តាវ សម្មា អត្ថេ ច សម្មា ព្យញ្ជនេ ច ឋាតព្ពំ. សោ បន នេវ ឧស្សាទេតព្ពោ, ន អបសាទេតព្ពោ. សញ្ញាបេតព្ពោតិ ជានាបេតព្ពោ. តស្ស ច អត្ថស្សាតិ ‘‘សតិយេវ សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ អត្ថស្ស ច. តេសញ្ច ព្យញ្ជនានន្តិ ‘‘សតិបដ្ឋានា’’តិ ព្យញ្ជនានំ. និសន្តិយាតិ និសាមនត្ថំ ធារណត្ថំ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១៨១. តាទិសន្តិ តុម្ហាទិសំ. អត្ថុបេតន្តិ អត្ថេន ឧបេតំ អត្ថស្ស វិញ្ញាតារំ. ព្យញ្ជនុបេតន្តិ ព្យញ្ជនេហិ ឧបេតំ ព្យញ្ជនានំ វិញ្ញាតារំ. ឯវំ ឯតំ ភិក្ខុំ បសំសថ. ឯសោ ហិ ភិក្ខុ ន តុម្ហាកំ សាវកោ នាម, ពុទ្ធោ នាម ឯស ចុន្ទាតិ. ឥតិ ភគវា ពហុស្សុតំ ភិក្ខុំ អត្តនោ ឋានេ ឋបេសិ.

បច្ចយានុញ្ញាតការណាទិវណ្ណនា

១៨២. ឥទានិ តតោបិ ឧត្តរិតរំ ទេសនំ វឌ្ឍេន្តោ ន វោ អហំ, ចុន្ទាតិអាទិមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មិកា អាសវា នាម ឥធលោកេ បច្ចយហេតុ ឧប្បជ្ជនកា អាសវា. សម្បរាយិកា អាសវា នាម បរលោកេ ភណ្ឌនហេតុ ឧប្បជ្ជនកា អាសវា. សំវរាយាតិ យថា តេ ន បវិសន្តិ, ឯវំ បិទហនាយ. បដិឃាតាយាតិ មូលឃាតេន បដិហននាយ. អលំ វោ តំ យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយាតិ តំ តុម្ហាកំ សីតស្ស បដិឃាតាយ សមត្ថំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ, យំ វោ មយា ចីវរំ អនុញ្ញាតំ, តំ បារុបិត្វា ទប្បំ វា មានំ វា កុរុមានា វិហរិស្សថាតិ ន អនុញ្ញាតំ, តំ បន បារុបិត្វា សីតប្បដិឃាតាទីនិ កត្វា សុខំ សមណធម្មំ យោនិសោ មនសិការំ ករិស្សថាតិ អនុញ្ញាតំ. យថា ច ចីវរំ, ឯវំ បិណ្ឌបាតាទយោបិ. អនុបទសំវណ្ណនា បនេត្ថ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

សុខល្លិកានុយោគាទិវណ្ណនា

១៨៣. សុខល្លិកានុយោគន្តិ សុខល្លិយនានុយោគំ, សុខសេវនាធិមុត្តន្តិ អត្ថោ. សុខេតីតិ សុខិតំ ករោតិ. បីណេតីតិ បីណិតំ ថូលំ ករោតិ.

១៨៦. អដ្ឋិតធម្មាតិ នដ្ឋិតសភាវា. ជិវ្ហា នោ អត្ថីតិ យំ យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ តំ កថេន្តិ, កទាចិ មគ្គំ កថេន្តិ, កទាចិ ផលំ កទាចិ និព្ពានន្តិ អធិប្បាយោ. ជានតាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានន្តេន. បស្សតាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ បស្សន្តេន. គម្ភីរនេមោតិ គម្ភីរភូមិំ អនុបវិដ្ឋោ. សុនិខាតោតិ សុដ្ឋុ និខាតោ. ឯវមេវ ខោ, អាវុសោតិ ឯវំ ខីណាសវោ អភព្ពោ នវ ឋានានិ អជ្ឈាចរិតុំ. តស្មិំ អនជ្ឈាចារោ អចលោ អសម្បវេធី. តត្ថ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបនាទីសុ សោតាបន្នាទយោបិ អភព្ពា. សន្និធិការកំ កាមេ បរិភុញ្ជិតុន្តិ វត្ថុកាមេ ច កិលេសកាមេ ច សន្និធិំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ. សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិកភូតោតិ យថា បុព្ពេ គិហិភូតោ បរិភុញ្ជតិ, ឯវំ បរិភុញ្ជិតុំ អភព្ពោ.

បញ្ហព្យាករណវណ្ណនា

១៨៧. អគារមជ្ឈេ វសន្តា ហិ សោតាបន្នាទយោ យាវជីវំ គិហិព្យញ្ជនេន តិដ្ឋន្តិ. ខីណាសវោ បន អរហត្តំ បត្វាវ មនុស្សភូតោ បរិនិព្ពាតិ វា បព្ពជតិ វា. ចាតុមហារាជិកាទីសុ កាមាវចរទេវេសុ មុហុត្តម្បិ ន តិដ្ឋតិ. កស្មា? វិវេកដ្ឋានស្ស អភាវា. ភុម្មទេវត្តភាវេ បន ឋិតោ អរហត្តំ បត្វាបិ តិដ្ឋតិ. តស្ស វសេន អយំ បញ្ហោ អាគតោ. ភិន្នទោសត្តា បនស្ស ភិក្ខុភាវោ វេទិតព្ពោ. អតីរកន្តិ អតីរំ អបរិច្ឆេទំ មហន្តំ. នោ ច ខោ អនាគតន្តិ អនាគតំ បន អទ្ធានំ អារព្ភ ឯវំ ន បញ្ញបេតិ, អតីតមេវ មញ្ញេ សមណោ គោតមោ ជានាតិ, ន អនាគតំ. តថា ហិស្ស អតីតេ អឌ្ឍឆដ្ឋសតជាតកានុស្សរណំ បញ្ញាយតិ. អនាគតេ ឯវំ ពហុំ អនុស្សរណំ ន បញ្ញាយតីតិ ឥមមត្ថំ មញ្ញមានា ឯវំ វទេយ្យុំ. តយិទំ កិំ សូតិ អនាគតេ អបញ្ញាបនំ កិំ នុ ខោ? កថំសូតិ កេន នុ ខោ ការណេន អជានន្តោយេវ នុ ខោ អនាគតំ នានុស្សរតិ, អននុស្សរិតុកាមតាយ នានុស្សរតីតិ. អញ្ញវិហិតកេន ញាណទស្សនេនាតិ បច្ចក្ខំ វិយ កត្វា ទស្សនសមត្ថតាយ ទស្សនភូតេន ញាណេន អញ្ញត្ថវិហិតកេន ញាណេន អញ្ញំ អារព្ភ បវត្តេន, អញ្ញវិហិតកំ អញ្ញំ អារព្ភ បវត្តមានំ ញាណទស្សនំ សង្គាហេតព្ពំ បញ្ញាបេតព្ពំ មញ្ញន្តិ. តេ ហិ ចរតោ ច តិដ្ឋតោ ច សុត្តស្ស ច ជាគរស្ស ច សតតំ សមិតំ ញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិតំ មញ្ញន្តិ, តាទិសញ្ច ញាណំ នាម នត្ថិ. តស្មា យថរិវ ពាលា អព្យត្តា, ឯវំ មញ្ញន្តីតិ វេទិតព្ពោ.

សតានុសារីតិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិសម្បយុត្តកំ. យាវតកំ អាកង្ខតីតិ យត្តកំ ញាតុំ ឥច្ឆតិ, តត្តកំ ជានិស្សាមីតិ ញាណំ បេសេសិ. អថស្ស ទុព្ពលបត្តបុដេ បក្ខន្ទនារាចោ វិយ អប្បដិហតំ អនិវារិតំ ញាណំ គច្ឆតិ, តេន យាវតកំ អាកង្ខតិ តាវតកំ អនុស្សរតិ. ពោធិជន្តិ ពោធិមូលេ ជាតំ. ញាណំ ឧប្បជ្ជតីតិ ចតុមគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. អយមន្តិមា ជាតីតិ តេន ញាណេន ជាតិមូលស្ស បហីនត្តា បុន អយមន្តិមា ជាតិ. នត្ថិទានិ បុនព្ភវោតិ អបរម្បិ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. អនត្ថសំហិតន្តិ ន ឥធលោកត្ថំ វា បរលោកត្ថំ វា និស្សិតំ. ន តំ តថាគតោ ព្យាករោតីតិ តំ ភារតយុទ្ធសីតាហរណសទិសំ អនិយ្យានិកកថំ តថាគតោ ន កថេតិ. ភូតំ តច្ឆំ អនត្ថសំហិតន្តិ រាជកថាទិតិរច្ឆានកថំ. កាលញ្ញូ តថាគតោ ហោតីតិ កាលំ ជានាតិ. សហេតុកំ សការណំ កត្វា យុត្តបត្តកាលេយេវ កថេតិ.

១៨៨. តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតីតិ យថា យថា គទិតព្ពំ, តថា តថេវ គទនតោ ទការស្ស តការំ កត្វា តថាគតោតិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋន្តិ រូបាយតនំ. សុតន្តិ សទ្ទាយតនំ. មុតន្តិ មុត្វា បត្វា គហេតព្ពតោ គន្ធាយតនំ រសាយតនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ. វិញ្ញាតន្តិ សុខទុក្ខាទិធម្មាយតនំ. បត្តន្តិ បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា បត្តំ. បរិយេសិតន្តិ បត្តំ វា អបត្តំ វា បរិយេសិតំ. អនុវិចរិតំ មនសាតិ ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតំ. ‘‘តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ ឥមិនា ឯតំ ទស្សេតិ, យញ្ហិ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស នីលំ បីតកន្តិអាទិ រូបារម្មណំ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម រូបារម្មណំ ទិស្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ភេរិសទ្ទោ មុទិង្គសទ្ទោតិអាទិ សទ្ទារម្មណំ សោតទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ. មូលគន្ធោ តចគន្ធោតិអាទិ គន្ធារម្មណំ ឃានទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ. មូលរសោ ខន្ធរសោតិអាទិ រសារម្មណំ ជិវ្ហាទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ. កក្ខឡំ មុទុកន្តិអាទិ បថវីធាតុតេជោធាតុវាយោធាតុភេទំ ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ កាយទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ. ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ ផុសិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស សុខទុក្ខាទិភេទំ ធម្មារម្មណំ មនោទ្វារស្ស អាបាថមាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥទំ នាម ធម្មារម្មណំ វិជានិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ.

យញ្ហិ, ចុន្ទ, ឥមេសំ សត្តានំ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ តត្ថ តថាគតេន អទិដ្ឋំ វា អសុតំ វា អមុតំ វា អវិញ្ញាតំ វា នត្ថិ. ឥមស្ស មហាជនស្ស បរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, បរិយេសិត្វា អប្បត្តម្បិ អត្ថិ. អបរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា អប្បត្តម្បិ អត្ថិ. សព្ពម្បិ តំ តថាគតស្ស អប្បត្តំ នាម នត្ថិ, ញាណេន អសច្ឆិកតំ នាម. ‘‘តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតី’’តិ. យំ យថា លោកេន គតំ តស្ស តថេវ គតត្តា ‘‘តថាគតោ’’តិ វុច្ចតិ. បាឡិយំ បន អភិសម្ពុទ្ធន្តិ វុត្តំ, តំ គតសទ្ទេន ឯកត្ថំ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ ‘‘តថាគតោ’’តិ និគមនស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ, តស្ស យុត្តិ ព្រហ្មជាលេ តថាគតសទ្ទវិត្ថារេ វុត្តាយេវ.

អព្យាកតដ្ឋានវណ្ណនា

១៨៩. ឯវំ អត្តនោ អសមតំ អនុត្តរតំ សព្ពញ្ញុតំ ធម្មរាជភាវំ កថេត្វា ឥទានិ ‘‘បុថុសមណព្រាហ្មណានំ លទ្ធីសុ មយា អញ្ញាតំ អទិដ្ឋំ នាម នត្ថិ, សព្ពំ មម ញាណស្ស អន្តោយេវ បរិវត្តតី’’តិ សីហនាទំ នទន្តោ ឋានំ ខោ បនេតំ, ចុន្ទ, វិជ្ជតីតិអាទិមាហ. តត្ថ តថាគតោតិ សត្តោ. ន ហេតំ, អាវុសោ, អត្ថសំហិតន្តិ ឥធលោកបរលោកអត្ថសំហិតំ ន ហោតិ. ន ច ធម្មសំហិតន្តិ នវលោកុត្តរធម្មនិស្សិតំ ន ហោតិ. ន អាទិព្រហ្មចរិយកន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហិតស្ស សកលសាសនព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភូតំ ន ហោតិ.

១៩០. ឥទំ ទុក្ខន្តិ ខោតិអាទីសុ តណ្ហំ ឋបេត្វា អវសេសា តេភុម្មកា ធម្មា ឥទំ ទុក្ខន្តិ ព្យាកតំ. តស្សេវ ទុក្ខស្ស បភាវិកា ជនិកា តណ្ហា ទុក្ខសមុទយោតិ ព្យាកតំ. ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ ទុក្ខនិរោធោតិ ព្យាកតំ. ទុក្ខបរិជាននោ សមុទយបជហនោ និរោធសច្ឆិករណោ អរិយមគ្គោ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ ព្យាកតំ. ‘‘ឯតញ្ហិ, អាវុសោ, អត្ថសំហិត’’ន្តិអាទីសុ ឯតំ ឥធលោកបរលោកអត្ថនិស្សិតំ នវលោកុត្តរធម្មនិស្សិតំ សកលសាសនព្រហ្មចរិយស្ស អាទិ បធានំ បុព្ពង្គមន្តិ អយមត្ថោ.

បុព្ពន្តសហគតទិដ្ឋិនិស្សយវណ្ណនា

១៩១. ឥទានិ យំ តំ មយា ន ព្យាកតំ, តំ អជានន្តេន ន ព្យាកតន្តិ មា ឯវំ សញ្ញមកំសុ. ជានន្តោវ អហំ ឯវំ ‘‘ឯតស្មិំ ព្យាកតេបិ អត្ថោ នត្ថី’’តិ ន ព្យាករិំ. យំ បន យថា ព្យាកាតព្ពំ, តំ មយា ព្យាកតមេវាតិ សីហនាទំ នទន្តោ បុន យេបិ តេ, ចុន្ទាតិអាទិមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋិយោវ ទិដ្ឋិនិស្សយា, ទិដ្ឋិនិស្សិតកា ទិដ្ឋិគតិកាតិ អត្ថោ. ឥទមេវ សច្ចន្តិ ឥទមេវ ទស្សនំ សច្ចំ. មោឃមញ្ញន្តិ អញ្ញេសំ វចនំ មោឃំ. អសយំការោតិ អសយំ កតោ.

១៩២. តត្រាតិ តេសុ សមណព្រាហ្មណេសុ. អត្ថិ នុ ខោ ឥទំ អាវុសោ វុច្ចតីតិ, អាវុសោ, យំ តុម្ហេហិ សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ វុច្ចតិ, ឥទមត្ថិ នុ ខោ ឧទាហុ នត្ថីតិ ឯវមហំ តេ បុច្ឆាមីតិ អត្ថោ. យញ្ច ខោ តេ ឯវមាហំសូតិ យំ បន តេ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ តេសំ នានុជានាមិ. បញ្ញត្តិយាតិ ទិដ្ឋិបញ្ញត្តិយា. សមសមន្តិ សមេន ញាណេន សមំ. យទិទំ អធិបញ្ញត្តីតិ យា អយំ អធិបញ្ញត្តិ នាម. ឯត្ថ អហមេវ ភិយ្យោ ឧត្តរិតរោ ន មយា សមោ អត្ថិ. តត្ថ យញ្ច វុត្តំ ‘‘បញ្ញត្តិយាតិ យញ្ច អធិបញ្ញត្តី’’តិ ឧភយមេតំ អត្ថតោ ឯកំ. ភេទតោ ហិ បញ្ញត្តិ អធិបញ្ញត្តីតិ ទ្វយំ ហោតិ. តត្ថ បញ្ញត្តិ នាម ទិដ្ឋិបញ្ញត្តិ. អធិបញ្ញត្តិ នាម ខន្ធបញ្ញត្តិ ធាតុបញ្ញត្តិ អាយតនបញ្ញត្តិ ឥន្ទ្រិយបញ្ញត្តិ សច្ចបញ្ញត្តិ បុគ្គលបញ្ញត្តីតិ ឯវំ វុត្តា ឆ បញ្ញត្តិយោ. ឥធ បន បញ្ញត្តិយាតិ ឯត្ថាបិ បញ្ញត្តិ ចេវ អធិបញ្ញត្តិ ច អធិប្បេតា, អធិបញ្ញត្តីតិ ឯត្ថាបិ. ភគវា ហិ បញ្ញត្តិយាបិ អនុត្តរោ, អធិបញ្ញត្តិយាបិ អនុត្តរោ. តេនាហ – ‘‘អហមេវ តត្ថ ភិយ្យោ យទិទំ អធិបញ្ញត្តី’’តិ.

១៩៦. បហានាយាតិ បជហនត្ថំ. សមតិក្កមាយាតិ តស្សេវ វេវចនំ. ទេសិតាតិ កថិតា. បញ្ញត្តាតិ ឋបិតា. សតិបដ្ឋានភាវនាយ ហិ ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា សព្ពធម្មេសុ យាថាវតោ ទិដ្ឋេសុ ‘‘សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជោយំ នយិធ សត្តូបលព្ភតី’’តិ សន្និដ្ឋានតោ សព្ពទិដ្ឋិនិស្សយានំ បហានំ ហោតីតិ. តេន វុត្តំ. ទិដ្ឋិនិស្សយានំ បហានាយ សមតិក្កមាយ ឯវំ មយា ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ទេសិតា បញ្ញត្តា’’តិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ

បាសាទិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.