២. ឧទុម្ពរិកសុត្តវណ្ណនា

និគ្រោធបរិព្ពាជកវត្ថុវណ្ណនា

៤៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ ឧទុម្ពរិកសុត្តំ. តត្រាយមបុព្ពបទវណ្ណនា – បរិព្ពាជកោតិ ឆន្នបរិព្ពាជកោ. ឧទុម្ពរិកាយ បរិព្ពាជការាមេតិ ឧទុម្ពរិកាយ ទេវិយា សន្តកេ បរិព្ពាជការាមេ. សន្ធានោតិ តស្ស នាមំ. អយំ បន មហានុភាវោ បរិវារេត្វា វិចរន្តានំ បញ្ចន្នំ ឧបាសកសតានំ អគ្គបុរិសោ អនាគាមី ភគវតា មហាបរិសមជ្ឈេ ឯវំ សំវណ្ណិតោ –

‘‘ឆហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ សន្ធានោ គហបតិ តថាគតេ និដ្ឋង្គតោ សទ្ធម្មេ ឥរិយតិ. កតមេហិ ឆហិ? ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន ធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេន សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន អរិយេន សីលេន អរិយេន ញាណេន អរិយាយ វិមុត្តិយា. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ សន្ធានោ គហបតិ តថាគតេ និដ្ឋង្គតោ សទ្ធម្មេ ឥរិយតី’’តិ (អ. និ. ៦.១២០-១៣៩).

សោ បាតោយេវ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ បុព្ពណ្ហសមយេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា ភិក្ខូសុ វិហារំ គតេសុ ឃរេ ខុទ្ទកមហល្លកានំ ទារកានំ សទ្ទេន ឧព្ពាឡ្ហោ សត្ថុ សន្តិកេ ‘‘ធម្មំ សោស្សាមី’’តិ និក្ខន្តោ. តេន វុត្តំ ទិវា ទិវស្ស រាជគហា និក្ខមីតិ. តត្ថ ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវសស្ស ទិវា នាម មជ្ឈន្ហាតិក្កមោ, តស្មិំ ទិវសស្សាបិ ទិវាភូតេ អតិក្កន្តមត្តេ មជ្ឈន្ហិកេ និក្ខមីតិ អត្ថោ. បដិសល្លីនោតិ តតោ តតោ រូបាទិគោចរតោ ចិត្តំ បដិសំហរិត្វា និលីនោ ឈានរតិសេវនាវសេន ឯកីភាវំ គតោ. មនោភាវនីយានន្តិ មនវឌ្ឍកានំ. យេ ច អាវជ្ជតោ មនសិករោតោ ចិត្តំ វិនីវរណំ ហោតិ ឧន្នមតិ វឌ្ឍតិ.

៥០. ឧន្នាទិនិយាតិអាទីនិ បោដ្ឋបាទសុត្តេ វិត្ថារិតនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

៥១. យាវតាតិ យត្តកា. អយំ តេសំ អញ្ញតរោតិ អយំ តេសំ អព្ភន្តរោ ឯកោ សាវកោ, ភគវតោ កិរ សាវកា គិហិអនាគាមិនោយេវ បញ្ចសតា រាជគហេ បដិវសន្តិ. យេសំ ឯកេកស្ស បញ្ច បញ្ច ឧបាសកសតានិ បរិវារា, តេ សន្ធាយ ‘‘អយំ តេសំ អញ្ញតរោ’’តិ អាហ. អប្បេវ នាមាតិ តស្ស ឧបសង្កមនំ បត្ថយមានោ អាហ. បត្ថនាការណំ បន បោដ្ឋបាទសុត្តេ វុត្តមេវ.

៥២. ឯតទវោចាតិ អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេយេវ តេសំ កថាយ សុតត្តា ឯតំ អញ្ញថា ខោ ឥមេតិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ អញ្ញតិត្ថិយាតិ ទស្សនេនបិ អាកប្បេនបិ កុត្តេនបិ អាចារេនបិ វិហារេនបិ ឥរិយាបថេនបិ អញ្ញេ តិត្ថិយាតិ អញ្ញតិត្ថិយា. សង្គម្ម សមាគម្មាតិ សង្គន្ត្វា សមាគន្ត្វា រាសិ ហុត្វា និសិន្នដ្ឋានេ. អរញ្ញវនបត្ថានីតិ អរញ្ញវនបត្ថានិ គាមូបចារតោ មុត្តានិ ទូរសេនាសនានិ. បន្តានីតិ ទូរតរានិ មនុស្សូបចារវិរហិតានិ. អប្បសទ្ទានីតិ វិហារូបចារេន គច្ឆតោ អទ្ធិកជនស្សបិ សទ្ទេន មន្ទសទ្ទានិ. អប្បនិគ្ឃោសានីតិ អវិភាវិតត្ថេន និគ្ឃោសេន មន្ទនិគ្ឃោសានិ. វិជនវាតានីតិ អន្តោសញ្ចារិនោ ជនស្ស វាតេន វិគតវាតានិ. មនុស្សរាហស្សេយ្យកានីតិ មនុស្សានំ រហស្សករណស្ស យុត្តានិ អនុច្ឆវិកានិ. បដិសល្លានសារុប្បានីតិ ឯកីភាវស្ស អនុរូបានិ. ឥតិ សន្ធានោ គហបតិ ‘‘អហោ មម សត្ថា យោ ឯវរូបានិ សេនាសនានិ បដិសេវតី’’តិ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ឧត្តមង្គេ សិរស្មិំ បតិដ្ឋបេត្វា ឥមំ ឧទានំ ឧទានេន្តោ និសីទិ.

៥៣. ឯវំ វុត្តេតិ ឯវំ សន្ធានេន គហបតិនា ឧទានំ ឧទានេន្តេន វុត្តេ. និគ្រោធោ បរិព្ពាជកោ អយំ គហបតិ មម សន្តិកេ និសិន្នោបិ អត្តនោ សត្ថារំយេវ ថោមេតិ ឧក្កំសតិ, អម្ហេ បន អត្ថីតិបិ ន មញ្ញតិ, ឯតស្មិំ ឧប្បន្នកោបំ សមណស្ស គោតមស្ស ឧបរិ បាតេស្សាមីតិ សន្ធានំ គហបតិំ ឯតទវោច.

យគ្ឃេតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. ជានេយ្យាសីតិ ពុជ្ឈេយ្យាសិ បស្សេយ្យាសិ. កេន សមណោ គោតមោ សទ្ធិំ សល្លបតីតិ កេន ការណេន កេន បុគ្គលេន សទ្ធិំ សមណោ គោតមោ សល្លបតិ វទតិ ភាសតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យទិ កិញ្ចិ សល្លាបការណំ ភវេយ្យ, យទិ វា កោចិ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ សល្លាបត្ថិកោ គច្ឆេយ្យ, សល្លបេយ្យ, ន បន ការណំ អត្ថិ, ន តស្ស សន្តិកំ កោចិ គច្ឆតិ, ស្វាយំ កេន សមណោ គោតមោ សទ្ធិំ សល្លបតិ, អសល្លបន្តោ កថំ ឧន្នាទី ភវិស្សតី’’តិ.

សាកច្ឆន្តិ សំសន្ទនំ. បញ្ញាវេយ្យត្តិយន្តិ ឧត្តរបច្ចុត្តរនយេន ញាណព្យត្តភាវំ. សុញ្ញាគារហតាតិ សុញ្ញាគារេសុ នដ្ឋា, សមណេន ហិ គោតមេន ពោធិមូលេ អប្បមត្តិកា បញ្ញា អធិគតា, សាបិស្ស សុញ្ញាគារេសុ ឯកកស្ស និសីទតោ នដ្ឋា. យទិ បន មយំ វិយ គណសង្គណិកំ កត្វា និសីទេយ្យ, នាស្ស បញ្ញា នស្សេយ្យាតិ ទស្សេតិ. អបរិសាវចរោតិ អវិសារទត្តា បរិសំ ឱតរិតុំ ន សក្កោតិ. នាលំ សល្លាបាយាតិ ន សមត្ថោ សល្លាបំ កាតុំ. អន្តមន្តានេវាតិ កោចិ មំ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យាតិ បញ្ហាភីតោ អន្តមន្តានេវ បន្តសេនាសនានិ សេវតិ. គោកាណាតិ ឯកក្ខិហតា កាណគាវី. សា កិរ បរិយន្តចារិនី ហោតិ, អន្តមន្តានេវ សេវតិ. សា កិរ កាណក្ខិភាវេន វនន្តាភិមុខីបិ ន សក្កោតិ ភវិតុំ. កស្មា? យស្មា បត្តេន វា សាខាយ វា កណ្ដកេន វា បហារស្ស ភាយតិ. គុន្នំ អភិមុខីបិ ន សក្កោតិ ភវិតុំ. កស្មា? យស្មា សិង្គេន វា កណ្ណេន វា វាលេន វា បហារស្ស ភាយតិ. ឥង្ឃាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. សំសាទេយ្យាមាតិ ឯកបញ្ហបុច្ឆនេនេវ សំសាទនំ វិសាទមាបន្នំ ករេយ្យាម. តុច្ឆកុម្ភីវ នន្តិ រិត្តឃដំ វិយ នំ. ឱរោធេយ្យាមាតិ វិនន្ធេយ្យាម. បូរិតឃដោ ហិ ឥតោ ចិតោ ច បរិវត្តេត្វា ន សុវិនន្ធនីយោ ហោតិ. រិត្តកោ យថារុចិ បរិវត្តេត្វា សក្កា ហោតិ វិនន្ធិតុំ, ឯវមេវ ហតបញ្ញតាយ រិត្តកុម្ភិសទិសំ សមណំ គោតមំ វាទវិនន្ធនេន សមន្តា វិនន្ធិស្សាមាតិ វទតិ.

ឥតិ បរិព្ពាជកោ សត្ថុ សុវណ្ណវណ្ណំ នលាដមណ្ឌលំ អបស្សន្តោ ទសពលស្ស បរម្មុខា អត្តនោ ពលំ ទីបេន្តោ អសម្ភិន្នំ ខត្តិយកុមារំ ជាតិយា ឃដ្ដយន្តោ ចណ្ឌាលបុត្តោ វិយ អសម្ភិន្នកេសរសីហំ មិគរាជានំ ថាមេន ឃដ្ដេន្តោ ជរសិង្គាលោ វិយ ច នានប្បការំ តុច្ឆគជ្ជិតំ គជ្ជិ. ឧបាសកោបិ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ បរិព្ពាជកោ អតិ វិយ គជ្ជតិ, អវីចិផុសនត្ថាយ បាទំ, ភវគ្គគ្គហណត្ថាយ ហត្ថំ បសារយន្តោ វិយ និរត្ថកំ វាយមតិ. សចេ មេ សត្ថា ឥមំ ឋានមាគច្ឆេយ្យ, ឥមស្ស បរិព្ពាជកស្ស យាវ ភវគ្គា ឧស្សិតំ មានទ្ធជំ ឋានសោវ ឱបាតេយ្យា’’តិ.

៥៤. ភគវាបិ តេសំ តំ កថាសល្លាបំ អស្សោសិយេវ. តេន វុត្តំ ‘‘អស្សោសិ ខោ ឥមំ កថាសល្លាប’’ន្តិ.

សុមាគធាយាតិ សុមាគធា នាម បោក្ខរណី, យស្សា តីរេ និសិន្នោ អញ្ញតរោ បុរិសោ បទុមនាឡន្តរេហិ អសុរភវនំ បវិសន្តំ អសុរសេនំ អទ្ទស. មោរនិវាបោតិ និវាបោ វុច្ចតិ ភត្តំ, យត្ថ មោរានំ អភយេន សទ្ធិំ និវាបោ ទិន្នោ, តំ ឋានន្តិ អត្ថោ. អព្ភោកាសេតិ អង្គណដ្ឋានេ. អស្សាសបត្តាតិ តុដ្ឋិបត្តា សោមនស្សបត្តា. អជ្ឈាសយន្តិ ឧត្តមនិស្សយភូតំ. អាទិព្រហ្មចរិយន្តិ បុរាណព្រហ្មចរិយសង្ខាតំ អរិយមគ្គំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘កោ នាម សោ, ភន្តេ, ធម្មោ យេន ភគវតា សាវកា វិនីតា អជ្ឈាសយាទិព្រហ្មចរិយភូតំ អរិយមគ្គំ បូរេត្វា អរហត្តាធិគមវសេន អស្សាសបត្តា បដិជានន្តី’’តិ.

តបោជិគុច្ឆាវាទវណ្ណនា

៥៥. វិប្បកតាតិ មមាគមនបច្ចយា អនិដ្ឋិតា, វ ហុត្វា ឋិតា, កថេហិ, អហមេតំ និដ្ឋបេត្វា មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេមីតិ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសិ.

៥៦. ទុជ្ជានំ ខោតិ ភគវា បរិព្ពាជកស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘អយំ បរិព្ពាជកោ មយា សាវកានំ ទេសេតព្ពំ ធម្មំ តេហិ បូរេតព្ពំ បដិបត្តិំ បុច្ឆតិ, សចស្សាហំ អាទិតោវ តំ កថេស្សាមិ, កថិតម្បិ នំ ន ជានិស្សតិ, អយំ បន វីរិយេន បាបជិគុច្ឆនវាទោ, ហន្ទាហំ ឯតស្សេវ វិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆាបេត្វា បុថុសមណព្រាហ្មណានំ លទ្ធិយា និរត្ថកភាវំ ទស្សេមិ. អថ បច្ឆា ឥមំ បញ្ហំ ព្យាករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ទុជ្ជានំ ខោ ឯតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សកេ អាចរិយកេតិ អត្តនោ អាចរិយវាទេ. អធិជេគុច្ឆេតិ វីរិយេន បាបជិគុច្ឆនភាវេ. កថំ សន្តាតិ កថំ ភូតា. តបោជិគុច្ឆាតិ វីរិយេន បាបជិគុច្ឆា បាបវិវជ្ជនា. បរិបុណ្ណាតិ បរិសុទ្ធា. កថំ អបរិបុណ្ណាតិ កថំ អបរិសុទ្ធា ហោតីតិ ឯវំ បុច្ឆាតិ. យត្រ ហិ នាមាតិ យោ នាម.

៥៧. អប្បសទ្ទេ កត្វាតិ និរវេ អប្បសទ្ទេ កត្វា. សោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘សមណោ គោតមោ ឯកំ បញ្ហម្បិ ន កថេតិ, សល្លាបកថាបិស្ស អតិពហុកា នត្ថិ, ឥមេ បន អាទិតោ បដ្ឋាយ សមណំ គោតមំ អនុវត្តន្តិ ចេវ បសំសន្តិ ច, ហន្ទាហំ ឥមេ និស្សទ្ទេ កត្វា សយំ កថេមី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អប្បសទ្ទេ កត្វា’’តិ. ‘‘តបោជិគុច្ឆវាទា’’តិអាទីសុ តបោជិគុច្ឆំ វទាម, មនសាបិ តមេវ សារតោ គហេត្វា វិចរាម, កាយេនបិម្ហា តមេវ អល្លីនា, នានប្បការកំ អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តា វិហរាមាតិ អត្ថោ.

ឧបក្កិលេសវណ្ណនា

៥៨. តបស្សីតិ តបនិស្សិតកោ. ‘‘អចេលកោ’’តិអាទីនិ សីហនាទេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣៩៣) វិត្ថារិតនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. តបំ សមាទិយតីតិ អចេលកភាវាទិកំ តបំ សម្មា អាទិយតិ, ទឡ្ហំ គណ្ហាតិ. អត្តមនោ ហោតីតិ កោ អញ្ញោ មយា សទិសោ ឥមស្មិំ តបេ អត្ថីតិ តុដ្ឋមនោ ហោតិ. បរិបុណ្ណសង្កប្បោតិ អលមេត្តាវតាតិ ឯវំ បរិយោសិតសង្កប្បោ, ឥទញ្ច តិត្ថិយានំ វសេន អាគតំ. សាសនាវចរេនាបិ បន ទីបេតព្ពំ. ឯកច្ចោ ហិ ធុតង្គំ សមាទិយតិ, សោ តេនេវ ធុតង្គេន កោ អញ្ញោ មយា សទិសោ ធុតង្គធរោតិ អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ. តបស្សិនោ ឧបក្កិលេសោ ហោតីតិ ទុវិធស្សាបេតស្ស តបស្សិនោ អយំ ឧបក្កិលេសោ ហោតិ. ឯត្តាវតាយំ តបោ ឧបក្កិលេសោ ហោតីតិ វទាមិ.

អត្តានុក្កំសេតីតិ ‘‘កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ អត្តានំ ឧក្កំសតិ ឧក្ខិបតិ. បរំ វម្ភេតីតិ ‘‘អយំ ន មាទិសោ’’តិ បរំ សំហារេតិ អវក្ខិបតិ.

មជ្ជតីតិ មានមទករណេន មជ្ជតិ. មុច្ឆតីតិ មុច្ឆិតោ ហោតិ គធិតោ អជ្ឈាបន្នោ. បមាទមាបជ្ជតីតិ ឯតទេវ សារន្តិ បមាទមាបជ្ជតិ. សាសនេ បព្ពជិតោបិ ធុតង្គសុទ្ធិកោ ហោតិ, ន កម្មដ្ឋានសុទ្ធិកោ. ធុតង្គមេវ អរហត្តំ វិយ សារតោ បច្ចេតិ.

៥៩. លាភសក្ការសិលោកន្តិ ឯត្ថ ចត្តារោ បច្ចយា លព្ភន្តីតិ លាភា, តេយេវ សុដ្ឋុ កត្វា បដិសង្ខរិត្វា លទ្ធា សក្ការោ, វណ្ណភណនំ សិលោកោ. អភិនិព្ពត្តេតីតិ អចេលកាទិភាវំ តេរសធុតង្គសមាទានំ វា និស្សាយ មហាលាភោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ‘‘អភិនិព្ពត្តេតី’’តិ វុត្តោ. សេសមេត្ថ បុរិមវារនយេនេវ ទុវិធស្សាបិ តបស្សិនោ វសេន វេទិតព្ពំ.

៦០. វោទាសំ អាបជ្ជតីតិ ទ្វេភាគំ អាបជ្ជតិ, ទ្វេ ភាគេ ករោតិ. ខមតីតិ រុច្ចតិ. នក្ខមតីតិ ន រុច្ចតិ. សាបេក្ខោ បជហតីតិ សតណ្ហោ បជហតិ. កថំ? បាតោវ ខីរភត្តំ ភុត្តោ ហោតិ. អថស្ស មំសភោជនំ ឧបនេតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘ឥទានិ ឯវរូបំ កទា លភិស្សាម, សចេ ជានេយ្យាម, បាតោវ ខីរភត្តំ ន ភុញ្ជេយ្យាម, កិំ មយា សក្កា កាតុំ, គច្ឆ ភោ, ត្វមេវ ភុញ្ជា’’តិ ជីវិតំ បរិច្ចជន្តោ វិយ សាបេក្ខោ បជហតិ. គធិតោតិ គេធជាតោ. មុច្ឆិតោតិ ពលវតណ្ហាយ មុច្ឆិតោ សំមុដ្ឋស្សតី ហុត្វា. អជ្ឈាបន្នោតិ អាមិសេ អតិលគ្គោ, ‘‘ភុញ្ជិស្សថ, អាវុសោ’’តិ ធម្មនិមន្តនមត្តម្បិ អកត្វា មហន្តេ មហន្តេ កពឡេ ករោតិ. អនាទីនវទស្សាវីតិអាទីនវមត្តម្បិ ន បស្សតិ. អនិស្សរណបញ្ញោតិ ឥធ មត្តញ្ញុតានិស្សរណបច្ចវេក្ខណបរិភោគមត្តម្បិ ន ករោតិ. លាភសក្ការសិលោកនិកន្តិហេតូតិ លាភាទីសុ តណ្ហាហេតុ.

៦១. សំភក្ខេតីតិ សំខាទតិ. អសនិវិចក្កន្តិ វិចក្កសណ្ឋានា អសនិយេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘អសនិវិចក្កំ ឥមស្ស ទន្តកូដំ មូលពីជាទីសុ ន កិញ្ចិ ន សំភុញ្ជតិ. អថ ច បន នំ សមណប្បវាទេន សមណោតិ សញ្ជានន្តី’’តិ. ឯវំ អបសាទេតិ អវក្ខិបតិ. ឥទំ តិត្ថិយវសេន អាគតំ. ភិក្ខុវសេន បនេត្ថ អយំ យោជនា, អត្តនា ធុតង្គធរោ ហោតិ, សោ អញ្ញំ ឯវំ អបសាទេតិ ‘‘កិំ សមណា នាម ឥមេ សមណម្ហាតិ វទន្តិ, ធុតង្គមត្តម្បិ នត្ថិ, ឧទ្ទេសភត្តាទីនិ បរិយេសន្តា បច្ចយពាហុល្លិកា វិចរន្តី’’តិ. លូខាជីវិន្តិ អចេលកាទិវសេន វា ធុតង្គវសេន វា លូខាជីវិំ. ឥស្សាមច្ឆរិយន្តិ បរស្ស សក្ការាទិសម្បត្តិខីយនលក្ខណំ ឥស្សំ, សក្ការាទិករណអក្ខមនលក្ខណំ មច្ឆរិយញ្ច.

៦២. អាបាថកនិសាទី ហោតីតិ មនុស្សានំ អាបាថេ ទស្សនដ្ឋានេ និសីទតិ. យត្ថ តេ បស្សន្តិ, តត្ថ ឋិតោ វគ្គុលិវតំ ចរតិ, បញ្ចាតបំ តប្បតិ, ឯកបាទេន តិដ្ឋតិ, សូរិយំ នមស្សតិ. សាសនេ បព្ពជិតោបិ សមាទិន្នធុតង្គោ សព្ពរត្តិំ សយិត្វា មនុស្សានំ ចក្ខុបថេ តបំ ករោតិ, មហាសាយន្ហេយេវ ចីវរកុដិំ ករោតិ, សូរិយេ ឧគ្គតេ បដិសំហរតិ, មនុស្សានំ អាគតភាវំ ញត្វា ឃណ្ឌិំ បហរិត្វា ចីវរំ មត្ថកេ ឋបេត្វា ចង្កមំ ឱតរតិ, សម្មុញ្ជនិំ គហេត្វា វិហារង្គណំ សម្មជ្ជតិ.

អត្តានន្តិ អត្តនោ គុណំ អទស្សយមានោតិ ឯត្ថ អ-ការោ និបាតមត្តំ, ទស្សយមានោតិ អត្ថោ. ឥទម្បិ មេ តបស្មិន្តិ ឥទម្បិ កម្មំ មមេវ តបស្មិំ, បច្ចត្តេ វា ភុម្មំ, ឥទម្បិ មម តបោតិ អត្ថោ. សោ ហិ អសុកស្មិំ ឋានេ អចេលកោ អត្ថិ មុត្តាចារោតិអាទីនិ សុត្វា អម្ហាកំ ឯស តបោ, អម្ហាកំ សោ អន្តេវាសិកោតិអាទីនិ ភណតិ. អសុកស្មិំ វា បន ឋានេ បំសុកូលិកោ ភិក្ខុ អត្ថីតិអាទីនិ សុត្វា អម្ហាកំ ឯស តបោ, អម្ហាកំ សោ អន្តេវាសិកោតិអាទីនិ ភណតិ.

កិញ្ចិទេវាតិ កិញ្ចិ វជ្ជំ ទិដ្ឋិគតំ វា. បដិច្ឆន្នំ សេវតីតិ យថា អញ្ញេ ន ជានន្តិ, ឯវំ សេវតិ. អក្ខមមានំ អាហ ខមតីតិ អរុច្ចមានំយេវ រុច្ចតិ មេតិ វទតិ. អត្តនា កតំ អតិមហន្តម្បិ វជ្ជំ អប្បមត្តកំ កត្វា បញ្ញបេតិ, បរេន កតំ ទុក្កដមត្តំ វីតិក្កមម្បិ បារាជិកសទិសំ កត្វា ទស្សេតិ. អនុញ្ញេយ្យន្តិ អនុជានិតព្ពំ អនុមោទិតព្ពំ.

៦៣. កោធនោ ហោតិ ឧបនាហីតិ កុជ្ឈនលក្ខណេន កោធេន, វេរអប្បដិនិស្សគ្គលក្ខណេន ឧបនាហេន ច សមន្នាគតោ. មក្ខី ហោតិ បឡាសីតិ បរគុណមក្ខនលក្ខណេន មក្ខេន, យុគគ្គាហលក្ខណេន បឡាសេន ច សមន្នាគតោ.

ឥស្សុកី ហោតិ មច្ឆរីតិ បរសក្ការាទីសុ ឧសូយនលក្ខណាយ ឥស្សាយ, អាវាសកុលលាភវណ្ណធម្មេសុ មច្ឆរាយនលក្ខណេន បញ្ចវិធមច្ឆេរេន ច សមន្នាគតោ ហោតិ. សឋោ ហោតិ មាយាវីតិ កេរាដិកលក្ខណេន សាឋេយ្យេន, កតប្បដិច្ឆាទនលក្ខណាយ មាយាយ ច សមន្នាគតោ ហោតិ. ថទ្ធោ ហោតិ អតិមានីតិ និស្សិនេហនិក្ករុណថទ្ធលក្ខណេន ថម្ភេន, អតិក្កមិត្វា មញ្ញនលក្ខណេន អតិមានេន ច សមន្នាគតោ ហោតិ. បាបិច្ឆោ ហោតីតិ អសន្តសម្ភាវនបត្ថនលក្ខណាយ បាបិច្ឆតាយ សមន្នាគតោ ហោតិ. បាបិកានន្តិ តាសំយេវ លាមកានំ ឥច្ឆានំ វសំ គតោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកោតិ នត្ថិ ទិន្នន្តិអាទិនយប្បវត្តាយ អយាថាវទិដ្ឋិយា ឧបេតោ. អន្តគ្គាហិកាយាតិ សាយេវ ទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទន្តស្ស គហិតត្តា ‘‘អន្តគ្គាហិកា’’តិ វុច្ចតិ, តាយ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. សន្ទិដ្ឋិបរាមាសីតិអាទីសុ សយំ ទិដ្ឋិ សន្ទិដ្ឋិ, សន្ទិដ្ឋិមេវ បរាមសតិ គហេត្វា វទតីតិ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី. អាធានំ វុច្ចតិ ទឡ្ហំ សុដ្ឋុ ឋបិតំ, តថា កត្វា គណ្ហាតីតិ អាធានគ្គាហី. អរិដ្ឋោ វិយ ន សក្កា ហោតិ បដិនិស្សជ្ជាបេតុន្តិ ទុប្បដិនិស្សគ្គី. យទិមេតិ យទិ ឥមេ.

បរិសុទ្ធបបដិកប្បត្តកថាវណ្ណនា

៦៤. ឥធ, និគ្រោធ, តបស្សីតិ ឯវំ ភគវា អញ្ញតិត្ថិយេហិ គហិតលទ្ធិំ តេសំ រក្ខិតំ តបំ សព្ពមេវ សំកិលិដ្ឋន្តិ ឧបក្កិលេសបាឡិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បរិសុទ្ធបាឡិទស្សនត្ថំ ទេសនមារភន្តោ ឥធ, និគ្រោធាតិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ន អត្តមនោ’’តិអាទីនិ វុត្តវិបក្ខវសេនេវ វេទិតព្ពានិ. សព្ពវារេសុ ច លូខតបស្សិនោ ចេវ ធុតង្គធរស្ស ច វសេន យោជនា វេទិតព្ពា. ឯវំ សោ តស្មិំ ឋានេ បរិសុទ្ធោ ហោតីតិ ឯវំ សោ តេន ន អត្តមនតា ន បរិបុណ្ណសង្កប្បភាវសង្ខាតេន ការណេន បរិសុទ្ធោ និរុបក្កិលេសោ ហោតិ, ឧត្តរិ វាយមមានោ កម្មដ្ឋានសុទ្ធិកោ ហុត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៦៩. អទ្ធា ខោ, ភន្តេតិ ភន្តេ ឯវំ សន្តេ ឯកំសេនេវ វីរិយេន បាបជិគុច្ឆនវាទោ បរិសុទ្ធោ ហោតីតិ អនុជានាតិ. ឥតោ បរញ្ច អគ្គភាវំ វា សារភាវំ វា អជានន្តោ អគ្គប្បត្តា សារប្បត្តា ចាតិ អាហ. អថស្ស ភគវា សារប្បត្តភាវំ បដិសេធេន្តោ ន ខោ និគ្រោធាតិអាទិមាហ. បបដិកប្បត្តា ហោតីតិ សារវតោ រុក្ខស្ស សារំ ផេគ្គុំ តចញ្ច អតិក្កម្ម ពហិបបដិកសទិសា ហោតីតិ ទស្សេតិ.

បរិសុទ្ធតចប្បត្តាទិកថាវណ្ណនា

៧០. អគ្គំ បាបេតូតិ ទេសនាវសេន អគ្គំ បាបេត្វា ទេសេតុ, សារំ បាបេត្វា ទេសេតូតិ ទសពលំ យាចតិ. ចាតុយាមសំវរសំវុតោតិ ចតុព្ពិធេន សំវរេន បិហិតោ. ន បាណំ អតិបាតេតីតិ បាណំ ន ហនតិ. ន ភាវិតមាសីសតីតិ ភាវិតំ នាម តេសំ សញ្ញាយ បញ្ច កាមគុណា, តេ ន អាសីសតិ ន សេវតីតិ អត្ថោ.

អទុំ ចស្ស ហោតីតិ ឯតញ្ចស្ស ឥទានិ វុច្ចមានំ ‘‘សោ អភិហរតី’’តិអាទិលក្ខណំ. តបស្សិតាយាតិ តបស្សិភាវេន ហោតិ. តត្ថ សោ អភិហរតីតិ សោ តំ សីលំ អភិហរតិ, ឧបរូបរិ វឌ្ឍេតិ. សីលំ មេ បរិបុណ្ណំ, តបោ អារទ្ធោ, អលមេត្តាវតាតិ ន វីរិយំ វិស្សជ្ជេតិ. នោ ហីនាយាវត្តតីតិ ហីនាយ គិហិភាវត្ថាយ ន អាវត្តតិ. សីលតោ ឧត្តរិ វិសេសាធិគមត្ថាយ វីរិយំ ករោតិយេវ, ឯវំ ករោន្តោ សោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ. ‘‘អរញ្ញ’’ន្តិអាទីនិ សាមញ្ញផលេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១៦) វិត្ថារិតានេវ. ‘‘មេត្តាសហគតេនា’’តិអាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វណ្ណិតានិ. តចប្បត្តាតិ បបដិកតោ អព្ភន្តរំ តចំ បត្តា. ផេគ្គុប្បត្តាតិ តចតោ អព្ភន្តរំ ផេគ្គុំ បត្តា, ផេគ្គុសទិសា ហោតីតិ អត្ថោ.

៧៤. ‘‘ឯត្តាវតា, ខោ និគ្រោធ, តបោជិគុច្ឆា អគ្គប្បត្តា ច ហោតិ សារប្បត្តា ចា’’តិ ឥទំ ភគវា តិត្ថិយានំ វសេនាហ. តិត្ថិយានញ្ហិ លាភសក្ការោ រុក្ខស្ស សាខាបលាសសទិសោ. បញ្ចសីលមត្តកំ បបដិកសទិសំ. អដ្ឋសមាបត្តិមត្តំ តចសទិសំ. បុព្ពេនិវាសញាណាវសានា អភិញ្ញា ផេគ្គុសទិសា. ទិព្ពចក្ខុំ បនេតេ អរហត្តន្តិ គហេត្វា វិចរន្តិ. តេន នេសំ តំ រុក្ខស្ស សារសទិសំ. សាសនេ បន លាភសក្ការោ សាខាបលាសសទិសោ. សីលសម្បទា បបដិកសទិសា. ឈានសមាបត្តិយោ តចសទិសា. លោកិយាភិញ្ញា ផេគ្គុសទិសា. មគ្គផលំ សារោ. ឥតិ ភគវតា អត្តនោ សាសនំ ឱនតវិនតផលភារភរិតរុក្ខូបមាយ ឧបមិតំ. សោ ទេសនាកុសលតាយ តតោ តចសារសម្បត្តិតោ មម សាសនំ ឧត្តរិតរញ្ចេវ បណីតតរញ្ច, តំ តុវំ កទា ជានិស្សសីតិ អត្តនោទេសនាយ វិសេសភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតិ ខោ និគ្រោធា’’តិ ទេសនំ អារភិ. តេ បរិព្ពាជកាតិ តេ តស្ស បរិវារា តិំសសតសង្ខ្យា បរិព្ពាជកា. ឯត្ថ មយំ អនស្សាមាតិ ឯត្ថ អចេលកបាឡិអាទីសុ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘អម្ហាកំ អចេលកបាឡិមត្តម្បិ នត្ថិ, កុតោ បរិសុទ្ធបាឡិ. អម្ហាកំ បរិសុទ្ធបាឡិមត្តម្បិ នត្ថិ, កុតោ ចាតុយាមសំវរាទីនិ. ចាតុយាមសំវរោបិ នត្ថិ, កុតោ អរញ្ញវាសាទីនិ. អរញ្ញវាសោបិ នត្ថិ, កុតោ នីវរណប្បហានាទីនិ. នីវរណប្បហានម្បិ នត្ថិ, កុតោ ព្រហ្មវិហារាទីនិ. ព្រហ្មវិហារមត្តម្បិ នត្ថិ, កុតោ បុព្ពេនិវាសាទីនិ. បុព្ពេនិវាសញាណមត្តម្បិ នត្ថិ, កុតោ អម្ហាកំ ទិព្ពចក្ខុ. ឯត្ថ មយំ សអាចរិយកា នដ្ឋា’’តិ. ឥតោ ភិយ្យោ ឧត្តរិតរន្តិ ឥតោ ទិព្ពចក្ខុញាណាធិគមតោ ភិយ្យោ អញ្ញំ ឧត្តរិតរំ វិសេសាធិគមំ មយំ សុតិវសេនាបិ ន ជានាមាតិ វទន្តិ.

និគ្រោធស្សបជ្ឈាយនវណ្ណនា

៧៥. អថ និគ្រោធំ បរិព្ពាជកន្តិ ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘ឥមេ បរិព្ពាជកា ឥទានិ ភគវតោ ភាសិតំ សុស្សូសន្តិ, ឥមិនា ច និគ្រោធេន ភគវតោ បរម្មុខា កក្ខឡំ ទុរាសទវចនំ វុត្តំ, ឥទានិ អយម្បិ សោតុកាមោ ជាតោ, កាលោ ទានិ មេ ឥមស្ស មានទ្ធជំ និបាតេត្វា ភគវតោ សាសនំ ឧក្ខិបិតុ’’ន្តិ. អថ និគ្រោធំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោច. អបរម្បិស្ស អហោសិ ‘‘អយំ មយិ អកថេន្តេ សត្ថារំ ន ខមាបេស្សតិ, តទស្ស អនាគតេ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តិស្សតិ, មយា បន កថិតេ ខមាបេស្សតិ, តទស្ស ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. អថ និគ្រោធំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោច. អបរិសាវចរំ បន នំ ករោថាតិ ឯត្ថ បនាតិ និបាតោ, អថ នំ អបរិសាវចរំ ករោថាតិ អត្ថោ. ‘‘អបរិសាវចរេត’’ន្តិបិ បាឋោ, អបរិសាវចរំ វា ឯតំ ករោថ, គោកាណាទីនំ វា អញ្ញតរន្តិ អត្ថោ.

គោកាណន្តិ ឯត្ថាបិ គោកាណំ បរិយន្តចារិនិំ វិយ ករោថាតិ អត្ថោ. តុណ្ហីភូតោតិ តុណ្ហីភាវំ ឧបគតោ. មង្កុភូតោតិ និត្តេជតំ អាបន្នោ. បត្តក្ខន្ធោតិ ឱនតគីវោ. អធោមុខោតិ ហេដ្ឋាមុខោ.

៧៦. ពុទ្ធោ សោ ភគវា ពោធាយាតិ សយំ ពុទ្ធោ សត្តានម្បិ ចតុសច្ចពោធត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ. ទន្តោតិ ចក្ខុតោបិ ទន្តោ…បេ… មនតោបិ ទន្តោ. ទមថាយាតិ អញ្ញេសម្បិ ទមនត្ថាយ ឯវ, ន វាទត្ថាយ. សន្តោតិ រាគសន្តតាយ សន្តោ, ទោសមោហសន្តតាយ សព្ព អកុសលសព្ពាភិសង្ខារសន្តតាយ សន្តោ. សមថាយាតិ មហាជនស្ស រាគាទិសមនត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ. តិណ្ណោតិ ចត្តារោ ឱឃេ តិណ្ណោ. តរណាយាតិ មហាជនស្ស ឱឃនិត្ថរណត្ថាយ. បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. បរិនិព្ពានាយាតិ មហាជនស្សាបិ សព្ពកិលេសបរិនិព្ពានត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ.

ព្រហ្មចរិយបរិយោសានាទិវណ្ណនា

៧៧. អច្ចយោតិអាទីនិ សាមញ្ញផលេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៥០) វុត្តានិ. ឧជុជាតិកោតិ កាយវង្កាទិវិរហិតោ ឧជុសភាវោ. អហមនុសាសាមីតិ អហំ តាទិសំ បុគ្គលំ អនុសាសាមិ, ធម្មំ អស្ស ទេសេមិ. សត្តាហន្តិ សត្តទិវសានិ, ឥទំ សព្ពម្បិ ភគវា ទន្ធបញ្ញំ បុគ្គលំ សន្ធាយាហ អសឋោ បន អមាយាវី ឧជុជាតិកោ តំមុហុត្តេនេវ អរហត្តំ បត្តុំ សក្ខិស្សតិ. ឥតិ ភគវា ‘‘អសឋ’’ន្តិអាទិវចនេន សឋោ ហិ វង្កវង្កោ, មយាបិ ន សក្កា អនុសាសិតុន្តិ ទីបេន្តោ បរិព្ពាជកំ បាទេសុ គហេត្វា មហាមេរុបាទតលេ វិយ ខិបិត្ថ. កស្មា? អយញ្ហិ អតិសឋោ, កុដិលចិត្តោ សត្ថរិ ឯវំ កថេន្តេបិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃេសុ នាធិមុច្ចតិ, អធិមុច្ចនត្ថាយ សោតំ ន ឱទហតិ, កោហញ្ញេ ឋិតោ សត្ថារំ ខមាបេតិ. តស្មា ភគវា តស្សជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ‘‘ឯតុ វិញ្ញូ បុរិសោ អសឋោ’’តិអាទិមាហ. សឋំ បនាហំ អនុសាសិតុំ ន សក្កោមីតិ.

៧៨. អន្តេវាសិកម្យតាតិ អន្តេវាសិកម្យតាយ, អម្ហេ អន្តេវាសិកេ ឥច្ឆន្តោ. ឯវមាហាតិ ‘‘ឯតុ វិញ្ញុបុរិសោ’’តិអាទិមាហ. យោ ឯវ វោ អាចរិយោតិ យោ ឯវ តុម្ហាកំ បកតិយា អាចរិយោ. ឧទ្ទេសា នោ ចាវេតុកាមោតិ អត្តនោ អនុសាសនិំ គាហាបេត្វា អម្ហេ អម្ហាកំ ឧទ្ទេសតោ ចាវេតុកាមោ. សោ ឯវ វោ ឧទ្ទេសោ ហោតូតិ យោ តុម្ហាកំ បកតិយា ឧទ្ទេសោ, សោ តុម្ហាកំយេវ ហោតុ, ន មយំ តុម្ហាកំ ឧទ្ទេសេន អត្ថិកា. អាជីវាតិ អាជីវតោ. អកុសលសង្ខាតាតិ អកុសលាតិ កោដ្ឋាសំ បត្តា. អកុសលា ធម្មាតិ ទ្វាទស អកុសលចិត្តុប្បាទធម្មា តណ្ហាយេវ វា វិសេសេន. សា ហិ បុនព្ភវករណតោ ‘‘បោនោព្ភវិកា’’តិ វុត្តា. សទរថាតិ កិលេសទរថសម្បយុត្តា. ជាតិជរាមរណិយាតិ ជាតិជរាមរណានំ បច្ចយភូតា. សំកិលេសិកា ធម្មាតិ ទ្វាទស អកុសលចិត្តុប្បាទា. វោទានិយាតិ, សមថវិបស្សនា ធម្មា. តេ ហិ សត្តេ វោទាបេន្តិ, តស្មា ‘‘វោទានិយា’’តិ វុច្ចន្តិ. បញ្ញាបារិបូរិន្តិ មគ្គបញ្ញាបារិបូរិំ. វេបុល្លត្តញ្ចាតិ ផលបញ្ញាវេបុល្លតំ, ឧភោបិ វា ឯតានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘តតោ តុម្ហេ មគ្គបញ្ញញ្ចេវ ផលបញ្ញញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’’តិ. ឯវំ ភគវា បរិព្ពាជកេ អារព្ភ អត្តនោ ឱវាទានុសាសនិយា ផលំ ទស្សេន្តោ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋបេសិ.

៧៩. យថា តំ មារេនាតិ យថា មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តា និសីទន្តិ ឯវមេវ តុណ្ហីភូតា…បេ… អប្បដិភានា និសិន្នា.

មារោ កិរ សត្ថា អតិវិយ គជ្ជន្តោ ពុទ្ធពលំ ទីបេត្វា ឥមេសំ បរិព្ពាជកានំ ធម្មំ ទេសេតិ, កទាចិ ធម្មាភិសមយោ ភវេយ្យ, ហន្ទាហំ បរិយុដ្ឋាមីតិ សោ តេសំ ចិត្តានិ បរិយុដ្ឋាសិ. អប្បហីនវិបល្លាសានញ្ហិ ចិត្តំ មារស្ស យថាកាមករណីយំ ហោតិ. តេបិ មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តា ថទ្ធង្គបច្ចង្គា វិយ តុណ្ហី អប្បដិភានា និសីទិំសុ. អថ សត្ថា ឥមេ បរិព្ពាជកា អតិវិយ និរវា ហុត្វា និសិន្នា, កិំ នុ ខោតិ អាវជ្ជន្តោ មារេន បរិយុដ្ឋិតភាវំ អញ្ញាសិ. សចេ បន តេសំ មគ្គផលុប្បត្តិហេតុ ភវេយ្យ, មារំ បដិពាហិត្វាបិ ភគវា ធម្មំ ទេសេយ្យ, សោ បន តេសំ នត្ថិ. ‘‘សព្ពេបិ មេ តុច្ឆបុរិសា’’តិ អញ្ញាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ សព្ពេបិ មេ មោឃបុរិសា’’តិអាទិ.

តត្ថ ផុដ្ឋា បាបិមតាតិ បាបិមតា មារេន ផុដ្ឋា. យត្រ ហិ នាមាតិ យេសុ នាម. អញ្ញាណត្ថម្បីតិ ជាននត្ថម្បិ. កិំ ករិស្សតិ សត្តាហោតិ សមណេន គោតមេន បរិច្ឆិន្នសត្តាហោ អម្ហាកំ កិំ ករិស្សតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘សមណេន គោតមេន ‘សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ សត្តាហ’ន្តិ វុត្តំ, សោ សត្តាហោ អម្ហាកំ កិំ អប្ផាសុកំ ករិស្សតិ. ហន្ទ មយំ សត្តាហព្ភន្តរេ ឯតំ ធម្មំ សច្ឆិកាតុំ សក្កា, ន សក្កាតិ អញ្ញាណត្ថម្បិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សាមា’’តិ. អថ វា ជានាម តាវស្ស ធម្មន្តិ ឯកទិវសេ ឯកវារំ អញ្ញាណត្ថម្បិ ឯតេសំ ចិត្តំ នុប្បន្នំ, សត្តាហោ បន ឯតេសំ កុសីតានំ កិំ ករិស្សតិ, កិំ សក្ខិស្សន្តិ តេ សត្តាហំ បូរេតុន្តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. សីហនាទន្តិ បរវាទភិន្ទនំ សកវាទសមុស្សាបនញ្ច អភីតនាទំ នទិត្វា. បច្ចុបដ្ឋាសីតិ បតិដ្ឋិតោ. តាវទេវាតិ តស្មិញ្ញេវ ខណេ. រាជគហំ បាវិសីតិ រាជគហមេវ បវិដ្ឋោ. តេសំ បន បរិព្ពាជកានំ កិញ្ចាបិ ឥទំ សុត្តន្តំ សុត្វា វិសេសោ ន និព្ពត្តោ, អាយតិំ បន នេសំ វាសនាយ បច្ចយោ ភវិស្សតីតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ

ឧទុម្ពរិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.