៥. ជនវសភសុត្តវណ្ណនា

នាតិកិយាទិព្យាករណវណ្ណនា

២៧៣-២៧៥. ឯវំ មេ សុតន្តិ ជនវសភសុត្តំ. តត្រាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនា – បរិតោ បរិតោ ជនបទេសូតិ សមន្តា សមន្តា ជនបទេសុ. បរិចារកេតិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃានំ បរិចារកេ. ឧបបត្តីសូតិ ញាណគតិបុញ្ញានំ ឧបបត្តីសុ. កាសិកោសលេសូតិ កាសីសុ ច កោសលេសុ ច, កាសិរដ្ឋេ ច កោសលរដ្ឋេ ចាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. អង្គមគធយោនកកម្ពោជអស្សកអវន្តិរដ្ឋេសុ បន ឆសុ ន ព្យាករោតិ. ឥមេសំ បន សោឡសន្នំ មហាជនបទានំ បុរិមេសុ ទសសុយេវ ព្យាករោតិ. នាតិកិយាតិ នាតិកគាមវាសិនោ.

តេនាតិ តេន អនាគាមិអាទិភាវេន. សុត្វាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ព្យាករោន្តស្ស ភគវតោ បញ្ហាព្យាករណំ សុត្វា តេសំ អនាគាមិអាទីសុ និដ្ឋង្គតា ហុត្វា. តេន អនាគាមិអាទិភាវេន អត្តមនា អហេសុំ. អដ្ឋកថាយំ បន តេនាតិ តេ នាតិកិយាតិ វុត្តំ. ឯតស្មិំ អត្ថេ ន-ការោ និបាតមត្តំ ហោតិ.

អានន្ទបរិកថាវណ្ណនា

២៧៧. ភគវន្តំ កិត្តយមានរូបោតិ អហោ ពុទ្ធោ, អហោ ធម្មោ, អហោ សង្ឃោ; អហោ ធម្មោ ស្វាក្ខាតោតិ ឯវំ កិត្តយន្តោវ កាលមកាសិ. ពហុជនោ បសីទេយ្យាតិ អម្ហាកំ បិតា មាតា ភាតា ភគិនី បុត្តោ ធីតា សហាយកោ, តេន អម្ហេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ភុត្តា, ឯកតោ សយិតា, តស្ស ឥទញ្ចិទញ្ច មនាបំ អករិម្ហ, សោ កិរ អនាគាមី សកទាគាមី សោតាបន្នោ; អហោ សាធុ, អហោ សុដ្ឋូតិ ឯវំ ពហុជនោ បសាទំ អាបជ្ជេយ្យ.

២៧៨. គតិន្តិ ញាណគតិំ. អភិសម្បរាយន្តិ ញាណាភិសម្បរាយមេវ. អទ្ទសា ខោតិ កិត្តកេ ជនេ អទ្ទស? ចតុវីសតិសតសហស្សានិ.

២៧៩. ឧបសន្តបទិស្សោតិ ឧបសន្តទស្សនោ. ភាតិរិវាតិ អតិវិយ ភាតិ, អតិវិយ វិរោចតិ. ឥន្ទ្រិយានន្តិ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ. អទ្ទសំ ខោ អហំ អានន្ទាតិ នេវ ទស, ន វីសតិ, ន សតំ, ន សហស្សំ, អនូនាធិកានិ ចតុវីសតិសតសហស្សានិ អទ្ទសន្តិ អាហ.

ជនវសភយក្ខវណ្ណនា

២៨០. ទិស្វា បន មេ ឯត្តកោ ជនោ មំ និស្សាយ ទុក្ខា បមុត្តោតិ ពលវសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ, ចិត្តំ បសីទិ, ចិត្តស្ស បសន្នត្តា ចិត្តសមុដ្ឋានំ លោហិតំ បសីទិ, លោហិតស្ស បសន្នត្តា មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ បសីទិំសូតិ សព្ពមិទំ វត្វា អថ ខោ អានន្ទាតិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា សោ ភគវតោ ធម្មកថំ សុត្វា ទសសហស្សាធិកស្ស ជនសតសហស្សស្ស ជេដ្ឋកោ ហុត្វា សោតាបន្នោ ជាតោ, តស្មា ជនវសភោតិស្ស នាមំ អហោសិ.

ឥតោ សត្តាតិ ឥតោ ទេវលោកា ចវិត្វា សត្ត. តតោ សត្តាតិ តតោ មនុស្សលោកា ចវិត្វា សត្ត. សំសារានិ ចតុទ្ទសាតិ សព្ពាបិ ចតុទ្ទសខន្ធបដិបាដិយោ. និវាសមភិជានាមីតិ ជាតិវសេន និវាសំ ជានាមិ. យត្ថ មេ វុសិតំ បុរេតិ យត្ថ ទេវេសុ ច វេស្សវណស្ស សហព្យតំ ឧបគតេន មនុស្សេសុ ច រាជភូតេន ឥតោ អត្តភាវតោ បុរេយេវ មយា វុសិតំ. បុរេ ឯវំ វុសិតត្តា ឯវ ច ឥទានិ សោតាបន្នោ ហុត្វា តីសុ វត្ថូសុ ពហុំ បុញ្ញំ កត្វា តស្សានុភាវេន ឧបរិ និព្ពត្តិតុំ សមត្ថោបិ ទីឃរត្តំ វុសិតដ្ឋានេ និកន្តិយា ពលវតាយ ឯត្ថេវ និព្ពត្តោ.

២៨១. អាសា ច បន មេ សន្តិដ្ឋតីតិ ឥមិនាហំ សោតាបន្នោតិ ន សុត្តប្បមត្តោវ ហុត្វា កាលំ វីតិនាមេសិំ. សកទាគាមិមគ្គត្ថាយ បន មេ វិបស្សនា អារទ្ធា. អជ្ជេវ អជ្ជេវ បដិវិជ្ឈិស្សាមីតិ ឯវំ សឧស្សាហោ វិហរាមីតិ ទស្សេតិ. យទគ្គេតិ លដ្ឋិវនុយ្យានេ បឋមទស្សនេ សោតាបន្នទិវសំ សន្ធាយ វទតិ. តទគ្គេ អហំ, ភន្តេ, ទីឃរត្តំ អវិនិបាតោ អវិនិបាតំ សញ្ជានាមីតិ តំទិវសំ អាទិំ កត្វា, អហំ, ភន្តេ, បុរិមំ ចតុទ្ទសអត្តភាវសង្ខាតំ ទីឃរត្តំ អវិនិបាតោ លដ្ឋិវនុយ្យានេ សោតាបត្តិមគ្គវសេន អធិគតំ អវិនិបាតធម្មតំ សញ្ជានាមីតិ អត្ថោ. អនច្ឆរិយន្តិ អនុអច្ឆរិយំ. ចិន្តយមានំ បុនប្បុនំ អច្ឆរិយមេវិទំ យំ កេនចិទេវ ករណីយេន គច្ឆន្តោ ភគវន្តំ អន្តរាមគ្គេ អទ្ទសំ. ឥទម្បិ អច្ឆរិយំ យញ្ច វេស្សវណស្ស មហារាជស្ស សយំបរិសាយ ភាសតោ ភគវតោ ទិដ្ឋសទិសមេវ សម្មុខា សុតំ. ទ្វេ បច្ចយាតិ អន្តរាមគ្គេ ទិដ្ឋភាវោ ច វេស្សវណស្ស សម្មុខា សុតំ អារោចេតុកាមតា ច.

ទេវសភាវណ្ណនា

២៨២. សន្និបតិតាតិ កស្មា សន្និបតិតា? តេ កិរ ចតូហិ ការណេហិ សន្និបតន្តិ. វស្សូបនាយិកសង្គហត្ថំ, បវារណាសង្គហត្ថំ, ធម្មសវនត្ថំ, បារិច្ឆត្តកកីឡានុភវនត្ថន្តិ. តត្ថ ស្វេ វស្សូបនាយិកាតិ អាសាឡ្ហីបុណ្ណមាយ ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ ទេវា សុធម្មាយ ទេវសភាយ សន្និបតិត្វា មន្តេន្តិ អសុកវិហារេ ឯកោ ភិក្ខុ វស្សូបគតោ, អសុកវិហារេ ទ្វេ តយោ ចត្តារោ បញ្ច ទស វីសតិ តិំសំ ចត្តាលីសំ បញ្ញាសំ សតំ សហស្សំ ភិក្ខូ វស្សូបគតា, ឯត្ថេត្ថ ឋានេ អយ្យានំ អារក្ខំ សុសំវិហិតំ ករោថាតិ ឯវំ វស្សូបនាយិកសង្គហោ កតោ ហោតិ.

តទាបិ ឯតេនេវ ការណេន សន្និបតិតា. ឥទំ តេសំ ហោតិ អាសនស្មិន្តិ ឥទំ តេសំ ចតុន្នំ មហារាជានំ អាសនំ ហោតិ. ឯវំ តេសុ និសិន្នេសុ អថ បច្ឆា អម្ហាកំ អាសនំ ហោតិ.

យេនត្ថេនាតិ យេន វស្សូបនាយិកត្ថេន. តំ អត្ថំ ចិន្តយិត្វា តំ អត្ថំ មន្តយិត្វាតិ តំ អរញ្ញវាសិនោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារក្ខត្ថំ ចិន្តយិត្វា. ឯត្ថេត្ថ វុដ្ឋភិក្ខុសង្ឃស្ស អារក្ខំ សំវិទហថាតិ ចតូហិ មហារាជេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា. វុត្តវចនាបិ តន្តិ តេត្តិំស ទេវបុត្តា វទន្តិ, មហារាជានោ វុត្តវចនា នាម. តថា តេត្តិំស ទេវបុត្តា បច្ចានុសាសន្តិ, ឥតរេ បច្ចានុសិដ្ឋវចនា នាម. បទទ្វយេបិ បន តន្តិ និបាតមត្តមេវ. អវិបក្កន្តាតិ អគតា.

២៨៣. ឧឡារោតិ វិបុលោ មហា. ទេវានុភាវន្តិ យា សា សព្ពទេវតានំ វត្ថាលង្ការវិមានសរីរានំ បភា ទ្វាទស យោជនានិ ផរតិ. មហាបុញ្ញានំ បន សរីរប្បភា យោជនសតំ ផរតិ. តំ ទេវានុភាវំ អតិក្កមិត្វា.

ព្រហ្មុនោ ហេតំ បុព្ពនិមិត្តន្តិ យថា សូរិយស្ស ឧទយតោ ឯតំ បុព្ពង្គមំ ឯតំ បុព្ពនិមិត្តំ យទិទំ អរុណុគ្គំ, ឯវមេវ ព្រហ្មុនោបិ ឯតំ – ‘‘បុព្ពនិមិត្ត’’ន្តិ ទីបេតិ.

សនង្កុមារកថាវណ្ណនា

២៨៤. អនភិសម្ភវនីយោតិ អបត្តព្ពោ, ន តំ ទេវា តាវតិំសា បស្សន្តីតិ អត្ថោ. ចក្ខុបថស្មិន្តិ ចក្ខុបសាទេ អាបាថេ វា. សោ ទេវានំ ចក្ខុស្ស អាបាថេ សម្ភវនីយោ បត្តព្ពោ ន ហោតិ, ន អភិភវតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ហេដ្ឋា ហេដ្ឋា ហិ ទេវតា ឧបរូបរិ ទេវានំ ឱឡារិកំ កត្វា មាបិតមេវ អត្តភាវំ បស្សិតុំ សក្កោន្តិ, វេទបដិលាភន្តិ តុដ្ឋិបដិលាភំ. អធុនាភិសិត្តោ រជ្ជេនាតិ សម្បតិ អភិសិត្តោ រជ្ជេន. អយំ បនត្ថោ ទុដ្ឋគាមណិអភយវត្ថុនា ទីបេតព្ពោ –

សោ កិរ ទ្វត្តិំស ទមិឡរាជានោ វិជិត្វា អនុរាធបុរេ បត្តាភិសេកោ តុដ្ឋសោមនស្សេន មាសំ និទ្ទំ ន លភិ, តតោ – ‘‘និទ្ទំ ន លភាមិ, ភន្តេ’’តិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អាចិក្ខិ. តេន ហិ, មហារាជ, អជ្ជ ឧបោសថំ អធិដ្ឋាហីតិ. សោ ច ឧបោសថំ អធិដ្ឋាសិ. សង្ឃោ គន្ត្វា – ‘‘ចិត្តយមកំ សជ្ឈាយថា’’តិ អដ្ឋ អាភិធម្មិកភិក្ខូ បេសេសិ. តេ គន្ត្វា – ‘‘និបជ្ជ ត្វំ, មហារាជា,’’តិ វត្វា សជ្ឈាយំ អារភិំសុ. រាជា សជ្ឈាយំ សុណន្តោវ និទ្ទំ ឱក្កមិ. ថេរា – រាជានំ មា បពោធយិត្ថាតិ បក្កមិំសុ. រាជា ទុតិយទិវសេ សូរិយុគ្គមនេ បពុជ្ឈិត្វា ថេរេ អបស្សន្តោ – ‘‘កុហិំ អយ្យា’’តិ បុច្ឆិ. តុម្ហាកំ និទ្ទោក្កមនភាវំ ញត្វា គតាតិ. នត្ថិ, ភោ, មយ្ហំ អយ្យកស្ស ទារកានំ អជាននកភេសជ្ជំ នាម, យាវ និទ្ទាភេសជ្ជម្បិ ជានន្តិ យេវាតិ អាហ.

បញ្ចសិខោតិ បញ្ចសិខគន្ធព្ពសទិសោ ហុត្វា. បញ្ចសិខគន្ធព្ពទេវបុត្តស្ស កិរ សព្ពទេវតា អត្តភាវំ មមាយន្តិ. តស្មា ព្រហ្មាបិ តាទិសំយេវ អត្តភាវំ និម្មិនិត្វា បាតុរហោសិ. បល្លង្កេន និសីទីតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិ.

វិស្សដ្ឋោតិ សុមុត្តោ អបលិពុទ្ធោ. វិញ្ញេយ្យោតិ អត្ថវិញ្ញាបនោ. មញ្ជូតិ មធុរោ មុទុ. សវនីយោតិ សោតព្ពយុត្តកោ កណ្ណសុខោ. ពិន្ទូតិ ឯកគ្ឃនោ. អវិសារីតិ សុវិសទោ អវិប្បកិណ្ណោ. គម្ភីរោតិ នាភិមូលតោ បដ្ឋាយ គម្ភីរសមុដ្ឋិតោ, ន ជិវ្ហាទន្តឱដ្ឋតាលុមត្តប្បហារសមុដ្ឋិតោ. ឯវំ សមុដ្ឋិតោ ហិ អមធុរោ ច ហោតិ, ន ច ទូរំ សាវេតិ. និន្នាទីតិ មហាមេឃមុទិង្គសទ្ទោ វិយ និន្នាទយុត្តោ. អបិចេត្ថ បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ បទំ បុរិមស្ស បុរិមស្ស អត្ថោយេវាតិ វេទិតព្ពោ. យថាបរិសន្តិ យត្តកា បរិសា, តត្តកមេវ វិញ្ញាបេតិ. អន្តោ បរិសាយំ យេវស្ស សទ្ទោ សម្បរិវត្តតិ, ន ពហិទ្ធា វិធាវតិ. យេ ហិ កេចីតិ អាទិ ពហុជនហិតាយ បដិបន្នភាវទស្សនត្ថំ វទតិ. សរណំ គតាតិ ន យថា វា តថា វា សរណំ គតេ សន្ធាយ វទតិ. និព្ពេមតិកគហិតសរណេ បន សន្ធាយ វទតិ. គន្ធព្ពកាយំ បរិបូរេន្តីតិ គន្ធព្ពទេវគណំ បរិបូរេន្តិ. ឥតិ អម្ហាកំ សត្ថុ លោកេ ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ឆ ទេវលោកាទីសុ បិដ្ឋំ កោដ្ដេត្វា បូរិតនាឡិ វិយ សរវននឡវនំ វិយ ច និរន្តរំ ជាតបរិសាតិ អាហ.

ភាវិតឥទ្ធិបាទវណ្ណនា

២៨៧. យាវសុបញ្ញត្តា ចិមេ តេន ភគវតាតិ តេន មយ្ហំ សត្ថារា ភគវតា យាវ សុបញ្ញត្តា យាវ សុកថិតា. ឥទ្ធិបាទាតិ ឯត្ថ ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ, បតិដ្ឋានដ្ឋេន បាទាតិ វេទិតព្ពា. ឥទ្ធិបហុតាយាតិ ឥទ្ធិបហោនកតាយ. ឥទ្ធិវិសវិតាយាតិ ឥទ្ធិវិបជ្ជនភាវាយ, បុនប្បុនំ អាសេវនវសេន ចិណ្ណវសិតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទ្ធិវិកុព្ពនតាយាតិ ឥទ្ធិវិកុព្ពនភាវាយ, នានប្បការតោ កត្វា ទស្សនត្ថាយ. ឆន្ទសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតន្តិអាទីសុ ឆន្ទហេតុកោ ឆន្ទាធិកោ វា សមាធិ ឆន្ទសមាធិ, កត្តុកម្យតាឆន្ទំ អធិបតិំ ករិត្វា បដិលទ្ធសមាធិស្សេតំ អធិវចនំ. បធានភូតា សង្ខារា បធានសង្ខារា. ចតុកិច្ចសាធកស្ស សម្មប្បធានវីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. សមន្នាគតន្តិ ឆន្ទសមាធិនា ច បធានសង្ខារេន ច ឧបេតំ. ឥទ្ធិបាទន្តិ និប្ផត្តិបរិយាយេន ឥជ្ឈនដ្ឋេន វា, ឥជ្ឈន្តិ ឯតាយ សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥមិនា វា បរិយាយេន ឥទ្ធីតិ សង្ខ្យំ គតានំ អភិញ្ញាចិត្តសម្បយុត្តានំ ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារានំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន បាទភូតោ សេសចិត្តចេតសិករាសីតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ឥទ្ធិបាទោតិ តថាភូតស្ស វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញាក្ខន្ធោ, សង្ខារក្ខន្ធោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ (វិភ. ៤៣៤). ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថេវ ហិ ឆន្ទំ អធិបតិំ ករិត្វា បដិលទ្ធសមាធិ ឆន្ទសមាធីតិ វុត្តោ, ឯវំ វីរិយំ, ចិត្តំ, វីមំសំ អធិបតិំ ករិត្វា បដិលទ្ធសមាធិ វីមំសាសមាធីតិ វុច្ចតិ. អបិច ឧបចារជ្ឈានំ បាទោ, បឋមជ្ឈានំ ឥទ្ធិ. សឧបចារំ បឋមជ្ឈានំ បាទោ, ទុតិយជ្ឈានំ ឥទ្ធីតិ ឯវំ បុព្ពភាគេ បាទោ, អបរភាគេ ឥទ្ធីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វិត្ថារេន ឥទ្ធិបាទកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ ច វិភង្គដ្ឋកថាយ ច វុត្តា.

កេចិ បន ‘‘និប្ផន្នា ឥទ្ធិ. អនិប្ផន្នោ ឥទ្ធិបាទោ’’តិ វទន្តិ, តេសំ វាទមទ្ទនត្ថាយ អភិធម្មេ ឧត្តរចូឡិកវារោ នាម អាភតោ – ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ឆន្ទិទ្ធិបាទោ, វីរិយិទ្ធិបាទោ, ចិត្តិទ្ធិបាទោ, វីមំសិទ្ធិបាទោ. តត្ថ កតមោ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ? ឥធ ភិក្ខុ យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយ បឋមាយ ភូមិយា បត្តិយា វិវិច្ចេវ កាមេហិ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ទុក្ខាបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ. យោ តស្មិំ សមយេ ឆន្ទោ ឆន្ទិកតា កត្តុកម្យតា កុសលោ ធម្មច្ឆន្ទោ, អយំ វុច្ចតិ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ, អវសេសា ធម្មា ឆន្ទិទ្ធិបាទសម្បយុត្តា’’តិ (វិភ. ៤៥៨). ឥមេ បន លោកុត្តរវសេនេវ អាគតា. តត្ថ រដ្ឋបាលត្ថេរោ ឆន្ទំ ធុរំ កត្វា លោកុត្តរំ ធម្មំ និព្ពត្តេសិ. សោណត្ថេរោ វីរិយំ ធុរំ កត្វា, សម្ភូតត្ថេរោ ចិត្តំ ធុរំ កត្វា, អាយស្មា មោឃរាជា វីមំសំ ធុរំ កត្វាតិ.

តត្ថ យថា ចតូសុ អមច្ចបុត្តេសុ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា រាជានំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តេសុ ឯកោ ឧបដ្ឋានេ ឆន្ទជាតោ រញ្ញោ អជ្ឈាសយញ្ច រុចិញ្ច ញត្វា ទិវា ច រត្តោ ច ឧបដ្ឋហន្តោ រាជានំ អារាធេត្វា ឋានន្តរំ បាបុណិ. យថា សោ, ឯវំ ឆន្ទធុរេន លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកោ វេទិតព្ពោ.

ឯកោ បន – ‘‘ទិវសេ ទិវសេ ឧបដ្ឋាតុំ កោ សក្កោតិ, ឧប្បន្នេ កិច្ចេ បរក្កមេន អារាធេស្សាមី’’តិ កុបិតេ បច្ចន្តេ រញ្ញា បហិតោ បរក្កមេន សត្តុមទ្ទនំ កត្វា ឋានន្តរំ បាបុណិ. យថា សោ, ឯវំ វីរិយធុរេន លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកោ វេទិតព្ពោ.

ឯកោ – ‘‘ទិវសេ ទិវសេ ឧបដ្ឋានម្បិ ឧរេន សត្តិសរបដិច្ឆន្នម្បិ ភារោយេវ, មន្តពលេន អារាធេស្សាមី’’តិ ខត្តវិជ្ជាយ កតបរិចយត្តា មន្តសំវិធានេន រាជានំ អារាធេត្វា ឋានន្តរំ បាបុណាតិ. យថា សោ, ឯវំ ចិត្តធុរេន លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកោ វេទិតព្ពោ.

អបរោ – ‘‘កិំ ឥមេហិ ឧបដ្ឋានាទីហិ, រាជានោ នាម ជាតិសម្បន្នស្ស ឋានន្តរំ ទេន្តិ, តាទិសស្ស ទេន្តោ មយ្ហំ ទស្សតី’’តិ ជាតិសម្បត្តិមេវ និស្សាយ ឋានន្តរំ បាបុណិ, យថា សោ, ឯវំ សុបរិសុទ្ធំ វីមំសំ និស្សាយ វីមំសធុរេន លោកុត្តរធម្មនិព្ពត្តកោ វេទិតព្ពោ.

អនេកវិហិតន្តិ អនេកវិធំ. ឥទ្ធិវិធន្តិ ឥទ្ធិកោដ្ឋាសំ.

តិវិធឱកាសាធិគមវណ្ណនា

២៨៨. សុខស្សាធិគមាយាតិ ឈានសុខស្ស មគ្គសុខស្ស ផលសុខស្ស ច អធិគមាយ. សំសដ្ឋោតិ សម្បយុត្តចិត្តោ. អរិយធម្មន្តិ អរិយេន ភគវតា ពុទ្ធេន ទេសិតំ ធម្មំ. សុណាតីតិ សត្ថុ សម្មុខា ភិក្ខុភិក្ខុនីអាទីហិ វា ទេសិយមានំ សុណាតិ. យោនិសោ មនសិករោតីតិ ឧបាយតោ បថតោ ការណតោ ‘អនិច្ច’ន្តិអាទិវសេន មនសិ ករោតិ. ‘‘យោនិសោ មនសិការោ នាម ឧបាយមនសិការោ បថមនសិការោ, អនិច្ចេ អនិច្ចន្តិ ទុក្ខេ ទុក្ខន្តិ អនត្តនិ អនត្តាតិ អសុភេ អសុភន្តិ សច្ចានុលោមិកេន វា ចិត្តស្ស អាវដ្ដនា អន្វាវដ្ដនា អាភោគោ សមន្នាហារោ មនសិការោ, អយំ វុច្ចតិ យោនិសោមនសិការោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ យោនិសោមនសិការេ កម្មំ អារភតីតិ អត្ថោ. អសំសដ្ឋោតិ វត្ថុកាមេហិបិ កិលេសកាមេហិបិ អសំសដ្ឋោ វិហរតិ. ឧប្បជ្ជតិ សុខន្តិ ឧប្បជ្ជតិ បឋមជ្ឈានសុខំ. សុខា ភិយ្យោ សោមនស្សន្តិ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស ឈានសុខបច្ចយា អបរាបរំ សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. បមុទាតិ តុដ្ឋាការតោ ទុព្ពលបីតិ. បាមោជ្ជន្តិ ពលវតរំ បីតិសោមនស្សំ. បឋមោ ឱកាសាធិគមោតិ បឋមជ្ឈានំ បញ្ចនីវរណានិ វិក្ខម្ភេត្វា អត្តនោ ឱកាសំ គហេត្វា តិដ្ឋតិ, តស្មា ‘‘បឋមោ ឱកាសាធិគមោ’’តិ វុត្តំ.

ឱឡារិកាតិ ឯត្ថ កាយវចីសង្ខារា តាវ ឱឡារិកា ហោន្តុ, ចិត្តសង្ខារា កថំ ឱឡារិកាតិ? អប្បហីនត្តា. កាយសង្ខារា ហិ ចតុត្ថជ្ឈានេន បហីយន្តិ, វចីសង្ខារា ទុតិយជ្ឈានេន, ចិត្តសង្ខារា និរោធសមាបត្តិយា. ឥតិ កាយវចីសង្ខារេសុ បហីនេសុបិ តេ តិដ្ឋន្តិយេវាតិ បហីនេ ឧបាទាយ អប្បហីនត្តា ឱឡារិកា នាម ជាតា. សុខន្តិ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ឧប្បន្នំ ចតុត្ថជ្ឈានិកផលសមាបត្តិសុខំ. សុខា ភិយ្យោ សោមនស្សតិ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស អបរាបរំ សោមនស្សំ. ទុតិយោ ឱកាសាធិគមោតិ ចតុត្ថជ្ឈានំ សុខំ ទុក្ខំ វិក្ខម្ភេត្វា អត្តនោ ឱកាសំ គហេត្វា តិដ្ឋតិ, តស្មា ‘‘ទុតិយោ ឱកាសាធិគមោ’’តិ វុត្តំ. ទុតិយតតិយជ្ឈានានិ បនេត្ថ ចតុត្ថេ គហិតេ គហិតានេវ ហោន្តីតិ វិសុំ ន វុត្តានីតិ.

ឥទំ កុសលន្តិអាទីសុ កុសលំ នាម ទសកុសលកម្មបថា. អកុសលន្តិ ទសអកុសលកម្មបថា. សាវជ្ជទុកាទយោបិ ឯតេសំ វសេនេវ វេទិតព្ពា. សព្ពញ្ចេវ បនេតំ កណ្ហញ្ច សុក្កញ្ច សប្បដិភាគញ្ចាតិ កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគំ. និព្ពានមេវ ហេតំ អប្បដិភាគំ. អវិជ្ជា បហីយតីតិ វដ្ដបដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា បហីយតិ. វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតីតិ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. សុខន្តិ អរហត្តមគ្គសុខញ្ចេវ ផលសុខញ្ច. សុខា ភិយ្យោ សោមនស្សន្តិ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស អបរាបរំ សោមនស្សំ. តតិយោ ឱកាសាធិគមោតិ អរហត្តមគ្គោ សព្ពកិលេសេ វិក្ខម្ភេត្វា អត្តនោ ឱកាសំ គហេត្វា តិដ្ឋតិ, តស្មា ‘‘តតិយោ ឱកាសាធិគមោ’’តិ វុត្តោ. សេសមគ្គា បន តស្មិំ គហិតេ អន្តោគធា ឯវាតិ វិសុំ ន វុត្តា.

ឥមេ បន តយោ ឱកាសាធិគមា អដ្ឋតិំសារម្មណវសេន វិត្ថារេត្វា កថេតព្ពា. កថំ? សព្ពានិ អារម្មណានិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តនយេនេវ ឧបចារវសេន ច អប្បនាវសេន ច វវត្ថបេត្វា ចតុវីសតិយា ឋានេសុ បឋមជ្ឈានំ ‘‘បឋមោ ឱកាសាធិគមោ’’តិ កថេតព្ពំ. តេរសសុ ឋានេសុ ទុតិយតតិយជ្ឈានានិ, បន្នរសសុ ឋានេសុ ចតុត្ថជ្ឈានញ្ច និរោធសមាបត្តិំ បាបេត្វា ‘‘ទុតិយោ ឱកាសាធិគមោ’’តិ កថេតព្ពំ. ទស ឧបចារជ្ឈានានិ បន មគ្គស្ស បទដ្ឋានភូតានិ តតិយំ ឱកាសាធិគមំ ភជន្តិ. អបិច តីសុ សិក្ខាសុ អធិសីលសិក្ខា បឋមំ ឱកាសាធិគមំ ភជតិ, អធិចិត្តសិក្ខា ទុតិយំ, អធិបញ្ញាសិក្ខា តតិយន្តិ ឯវំ សិក្ខាវសេនបិ កថេតព្ពំ. សាមញ្ញផលេបិ ចូឡសីលតោ យាវ បឋមជ្ឈានា បឋមោ ឱកាសាធិគមោ, ទុតិយជ្ឈានតោ យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនា ទុតិយោ, វិបស្សនាតោ យាវ អរហត្តា តតិយោ ឱកាសាធិគមោតិ ឯវំ សាមញ្ញផលសុត្តន្តវសេនបិ កថេតព្ពំ. តីសុ បន បិដកេសុ វិនយបិដកំ បឋមំ ឱកាសាធិគមំ ភជតិ, សុត្តន្តបិដកំ ទុតិយំ, អភិធម្មបិដកំ តតិយន្តិ ឯវំ បិដកវសេនបិ កថេតព្ពំ.

បុព្ពេ កិរ មហាថេរា វស្សូបនាយិកាយ ឥមមេវ សុត្តំ បដ្ឋបេន្តិ. កិំ ការណា? តីណិ បិដកានិ វិភជិត្វា កថេតុំ លភិស្សាមាតិ. តេបិដកេន ហិ សមោធានេត្វា កថេន្តស្ស ទុក្កថិតន្តិ ន សក្កា វត្តុំ. តេបិដកំ ភជាបេត្វា កថិតមេវ ឥទំ សុត្តំ សុកថិតំ ហោតីតិ.

ចតុសតិបដ្ឋានវណ្ណនា

២៨៩. កុសលស្សាធិគមាយាតិ មគ្គកុសលស្ស ចេវ ផលកុសលស្ស ច អធិគមត្ថាយ. ឧភយម្បិ ហេតំ អនវជ្ជដ្ឋេន ខេមដ្ឋេន វា កុសលមេវ. តត្ថ សម្មាសមាធិយតីតិ តស្មិំ អជ្ឈត្តកាយេ សមាហិតោ ឯកគ្គចិត្តោ ហោតិ. ពហិទ្ធា បរកាយេ ញាណទស្សនំ អភិនិព្ពត្តេតីតិ អត្តនោ កាយតោ បរស្ស កាយាភិមុខំ ញាណំ បេសេតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. សព្ពត្ថេវ ច សតិមាតិ បទេន កាយាទិបរិគ្គាហិកា សតិ, លោកោតិ បទេន បរិគ្គហិតកាយាទយោវ លោកោ. ចត្តារោ ចេតេ សតិបដ្ឋានា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា កថិតាតិ វេទិតព្ពា.

សត្តសមាធិបរិក្ខារវណ្ណនា

២៩០. សមាធិបរិក្ខារាតិ ឯត្ថ តយោ បរិក្ខារា. ‘‘រថោ សីលបរិក្ខារោ ឈានក្ខោ ចក្កវីរិយោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៤) ហិ ឯត្ថ អលង្ការោ បរិក្ខារោ នាម. ‘‘សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហិ សុបរិក្ខតំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧) ឯត្ថ បរិវារោ បរិក្ខារោ នាម. ‘‘គិលានបច្ចយជីវិតបរិក្ខារោ’’តិ (ទី. និ. ៣.១៨២) ឯត្ថ សម្ភារោ បរិក្ខារោ នាម. ឥធ បន បរិវារបរិក្ខារវសេន ‘‘សត្ត សមាធិបរិក្ខារា’’តិ វុត្តំ. បរិក្ខតាតិ បរិវារិតា. អយំ វុច្ចតិ សោ អរិយោ សម្មាសមាធីតិ អយំ សត្តហិ រតនេហិ បរិវុតោ ចក្កវត្តី វិយ សត្តហិ អង្គេហិ បរិវុតោ ‘‘អរិយោ សម្មាសមាធី’’តិ វុច្ចតិ. សឧបនិសោ ឥតិបីតិ សឧបនិស្សយោ ឥតិបិ វុច្ចតិ, សបរិវារោ យេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. សម្មាទិដ្ឋិស្សាតិ សម្មាទិដ្ឋិយំ ឋិតស្ស. សម្មាសង្កប្បោ បហោតីតិ សម្មាសង្កប្បោ បវត្តតិ. ឯស នយោ សព្ពបទេសុ. អយំ បនត្ថោ មគ្គវសេនាបិ ផលវសេនាបិ វេទិតព្ពោ. កថំ? មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយំ ឋិតស្ស មគ្គសម្មាសង្កប្បោ បហោតិ…បេ… មគ្គញាណេ ឋិតស្ស មគ្គវិមុត្តិ បហោតិ. តថា ផលសម្មាទិដ្ឋិយំ ឋិតស្ស ផលសម្មាសង្កប្បោ បហោតិ…បេ… ផលសម្មាញាណេ ឋិតស្ស ផលវិមុត្តិ បហោតីតិ.

ស្វាក្ខាតោតិអាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វណ្ណិតានិ. អបារុតាតិ វិវដា. អមតស្សាតិ និព្ពានស្ស. ទ្វារាតិ បវេសនមគ្គា. អវេច្ចប្បសាទេនាតិ អចលប្បសាទេន. ធម្មវិនីតាតិ សម្មានិយ្យានេន និយ្យាតា.

អត្ថាយំ ឥតរា បជាតិ អនាគាមិនោ សន្ធាយាហ, អនាគាមិនោ ច អត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. បុញ្ញភាគាតិ បុញ្ញកោដ្ឋាសេន និព្ពត្តា. ឱត្តប្បន្តិ ឱត្តប្បមានោ. តេន កទាចិ នាម មុសា អស្សាតិ មុសាវាទភយេន សង្ខាតុំ ន សក្កោមិ, ន បន មម សង្ខាតុំ ពលំ នត្ថីតិ ទីបេតិ.

២៩១. តំ កិំ មញ្ញតិ ភវន្តិ ឥមិនា កេវលំ វេស្សវណំ បុច្ឆតិ, ន បនស្ស ឯវរូបោ សត្ថា នាហោសីតិ វា ន ភវិស្សតីតិ វា លទ្ធិ អត្ថិ. សព្ពពុទ្ធានញ្ហិ អភិសមយេ វិសេសោ នត្ថិ.

២៩២. សយំបរិសាយន្តិ អត្តនោ បរិសាយំ. តយិទំ ព្រហ្មចរិយន្តិ តំ ឥទំ សកលំ សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយំ. សេសំ ឧត្តានមេវ. ឥមានិ បន បទានិ ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ ឋបិតានីតិ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ

ជនវសភសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.