អគ្គសាវកយុគវណ្ណនា

៧៣. ពោធិរុក្ខមូលេតិ ពោធិរុក្ខស្ស អវិទូរេ អជបាលនិគ្រោធេ អន្តរហិតោតិ អត្ថោ. ខេមេ មិគទាយេតិ ឥសិបតនំ តេន សមយេន ខេមំ នាម ឧយ្យានំ ហោតិ, មិគានំ បន អភយវាសត្ថាយ ទិន្នត្តា មិគទាយោតិ វុច្ចតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ខេមេ មិគទាយេ’’តិ. យថា ច វិបស្សី ភគវា, ឯវំ អញ្ញេបិ ពុទ្ធា បឋមំ ធម្មទេសនត្ថាយ គច្ឆន្តា អាកាសេន គន្ត្វា តត្ថេវ ឱតរន្តិ. អម្ហាកំ បន ភគវា ឧបកស្ស អាជីវកស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា – ‘‘ឧបកោ ឥមំ អទ្ធានំ បដិបន្នោ, សោ មំ ទិស្វា សល្លបិត្វា គមិស្សតិ. អថ បុន និព្ពិន្ទន្តោ អាគម្ម អរហត្តំ សច្ឆិករិស្សតី’’តិ ញត្វា អដ្ឋារសយោជនមគ្គំ បទសាវ អគមាសិ. ទាយបាលំ អាមន្តេសីតិ ទិស្វាវ បុនប្បុនំ ឱលោកេត្វា – ‘‘អយ្យោ នោ, ភន្តេ, អាគតោ’’តិ វត្វា ឧបគតំ អាមន្តេសិ.

៧៥-៦. អនុបុព្ពិំ កថន្តិ ទានកថំ, ទានានន្តរំ សីលំ, សីលានន្តរំ សគ្គំ, សគ្គានន្តរំ មគ្គន្តិ ឯវំ អនុបដិបាដិកថំ កថេសិ. តត្ថ ទានកថន្តិ ឥទំ ទានំ នាម សុខានំ និទានំ, សម្បត្តីនំ មូលំ, ភោគានំ បតិដ្ឋា, វិសមគតស្ស តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ, ឥធលោកបរលោកេសុ ទានសទិសោ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អារម្មណំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ នត្ថិ. ឥទញ្ហិ អវស្សយដ្ឋេន រតនមយសីហាសនសទិសំ, បតិដ្ឋានដ្ឋេន មហាបថវីសទិសំ, អារម្មណដ្ឋេន អាលម្ពនរជ្ជុសទិសំ. ឥទញ្ហិ ទុក្ខនិត្ថរណដ្ឋេន នាវា, សមស្សាសនដ្ឋេន សង្គាមសូរោ, ភយបរិត្តាណដ្ឋេន សុសង្ខតនគរំ, មច្ឆេរមលាទីហិ អនុបលិត្តដ្ឋេន បទុមំ, តេសំ និទហនដ្ឋេន អគ្គិ, ទុរាសទដ្ឋេន អាសីវិសោ, អសន្តាសនដ្ឋេន សីហោ, ពលវន្តដ្ឋេន ហត្ថី, អភិមង្គលសម្មតដ្ឋេន សេតឧសភោ, ខេមន្តភូមិសម្បាបនដ្ឋេន វលាហកអស្សរាជា. ទានញ្ហិ លោកេ សក្កសម្បត្តិំ មារសម្បត្តិំ ព្រហ្មសម្បត្តិំ ចក្កវត្តិសម្បត្តិំ សាវកបារមិញាណំ បច្ចេកពោធិញាណំ អភិសម្ពោធិញាណំ ទេតីតិ ឯវមាទិទានគុណបដិសំយុត្តំ កថំ.

យស្មា បន ទានំ ទទន្តោ សីលំ សមាទាតុំ សក្កោតិ, តស្មា តទនន្តរំ សីលកថំ កថេសិ. សីលកថន្តិ សីលំ នាមេតំ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អារម្មណំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ. ឥធលោកបរលោកសម្បត្តីនញ្ហិ សីលសទិសោ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អារម្មណំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ នត្ថិ, សីលសទិសោ អលង្ការោ នត្ថិ, សីលបុប្ផសទិសំ បុប្ផំ នត្ថិ, សីលគន្ធសទិសោ គន្ធោ នត្ថិ, សីលាលង្ការេន ហិ អលង្កតំ សីលកុសុមបិឡន្ធនំ សីលគន្ធានុលិត្តំ សទេវកោបិ លោកោ ឱលោកេន្តោ តិត្តិំ ន គច្ឆតីតិ ឯវមាទិសីលគុណបដិសំយុត្តំ កថំ.

ឥទំ បន សីលំ និស្សាយ អយំ សគ្គោ លព្ភតីតិ ទស្សេតុំ សីលានន្តរំ សគ្គកថំ កថេសិ. សគ្គកថន្តិ អយំ សគ្គោ នាម ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ, និច្ចមេត្ថ កីឡា, និច្ចំ សម្បត្តិយោ លព្ភន្តិ, ចាតុមហារាជិកា ទេវា នវុតិវស្សសតសហស្សានិ ទិព្ពសុខំ ទិព្ពសម្បត្តិំ បដិលភន្តិ, តាវតិំសា តិស្សោ ច វស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានីតិ ឯវមាទិសគ្គគុណបដិសំយុត្តំ កថំ. សគ្គសម្បត្តិំ កថយន្តានញ្ហិ ពុទ្ធានំ មុខំ នប្បហោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘អនេកបរិយាយេន ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, សគ្គកថំ កថេយ្យ’’ន្តិអាទិ.

ឯវំ សគ្គកថាយ បលោភេត្វា បុន ហត្ថិំ អលង្ករិត្វា តស្ស សោណ្ឌំ ឆិន្ទន្តោ វិយ – ‘‘អយម្បិ សគ្គោ អនិច្ចោ អទ្ធុវោ, ន ឯត្ថ ឆន្ទរាគោ កាតព្ពោ’’តិ ទស្សនត្ថំ – ‘‘អប្បស្សាទា កាមា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣៥; ២.៤២) នយេន កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ កថេសិ. តត្ថ អាទីនវោតិ ទោសោ. ឱការោតិ អវការោ លាមកភាវោ. សំកិលេសោតិ តេហិ សត្តានំ សំសារេ សំកិលិស្សនំ. យថាហ – ‘‘កិលិស្សន្តិ វត ភោ សត្តា’’តិ (ម. និ. ២.៣៥១). ឯវំ កាមាទីនវេន តេជ្ជត្វា នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ, បព្ពជ្ជាយ គុណំ បកាសេសីតិ អត្ថោ. សេសំ អម្ពដ្ឋសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តនយញ្ចេវ ឧត្តានត្ថញ្ច.

៧៧. អលត្ថុន្តិ កថំ អលត្ថុំ? ឯហិភិក្ខុភាវេន. ភគវា កិរ តេសំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរស្សូបនិស្សយំ ឱលោកេន្តោ អនេកាសុ ជាតីសុ ចីវរទានាទីនិ ទិស្វា ឯថ ភិក្ខវោតិអាទិមាហ. តេ តាវទេវ ភណ្ឌូ កាសាយវសនា អដ្ឋហិ ភិក្ខុបរិក្ខារេហិ សរីរបដិមុក្កេហេវ វស្សសតិកត្ថេរា វិយ ភគវន្តំ នមស្សមានាវ និសីទិំសុ.

សន្ទស្សេសីតិអាទីសុ ឥធលោកត្ថំ សន្ទស្សេសិ, បរលោកត្ថំ សន្ទស្សេសិ. ឥធលោកត្ថំ ទស្សេន្តោ អនិច្ចន្តិ ទស្សេសិ, ទុក្ខន្តិ ទស្សេសិ, អនត្តាតិ ទស្សេសិ, ខន្ធេ ទស្សេសិ, ធាតុយោ ទស្សេសិ, អាយតនានិ ទស្សេសិ, បដិច្ចសមុប្បាទំ ទស្សេសិ, រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ ទស្សេន្តោ បញ្ច លក្ខណានិ ទស្សេសិ, តថា វេទនាក្ខន្ធាទីនំ, តថា វយំ ទស្សេន្តោបិ ឧទយព្ពយវសេន បញ្ញាសលក្ខណានិ ទស្សេសិ, បរលោកត្ថំ ទស្សេន្តោ និរយំ ទស្សេសិ, តិរច្ឆានយោនិំ, បេត្តិវិសយំ, អសុរកាយំ, តិណ្ណំ កុសលានំ វិបាកំ, ឆន្នំ ទេវលោកានំ, នវន្នំ ព្រហ្មលោកានំ សម្បត្តិំ ទស្សេសិ.

សមាទបេសីតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលតេរសធុតង្គទសកថាវត្ថុអាទិកេ កល្យាណធម្មេ គណ្ហាបេសិ.

សមុត្តេជេសីតិ សុដ្ឋុ ឧត្តេជេសិ, អព្ភុស្សាហេសិ. ឥធលោកត្ថញ្ចេវ បរលោកត្ថញ្ច តាសេត្វា តាសេត្វា អធិគតំ វិយ កត្វា កថេសិ. ទ្វត្តិំសកម្មការណបញ្ចវីសតិមហាភយប្បភេទញ្ហិ ឥធលោកត្ថំ ពុទ្ធេ ភគវតិ តាសេត្វា តាសេត្វា កថយន្តេ បច្ឆាពាហំ, គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ចាតុមហាបថេ បហារសតេន តាឡេត្វា ទក្ខិណទ្វារេន និយ្យមានោ វិយ អាឃាតនភណ្ឌិកាយ ឋបិតសីសោ វិយ សូលេ ឧត្តាសិតោ វិយ មត្តហត្ថិនា មទ្ទិយមានោ វិយ ច សំវិគ្គោ ហោតិ. បរលោកត្ថញ្ច កថយន្តេ និរយាទីសុ និព្ពត្តោ វិយ ទេវលោកសម្បត្តិំ អនុភវមានោ វិយ ច ហោតិ.

សម្បហំសេសីតិ បដិលទ្ធគុណេន ចោទេសិ, មហានិសំសំ កត្វា កថេសីតិ អត្ថោ.

សង្ខារានំ អាទីនវន្តិ ហេដ្ឋា បឋមមគ្គាធិគមត្ថំ កាមានំ អាទីនវំ កថេសិ, ឥធ បន ឧបរិមគ្គាធិគមត្ថំ – ‘‘អនិច្ចា, ភិក្ខវេ, សង្ខារា អទ្ធុវា អនស្សាសិកា, យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, អលមេវ សព្ពសង្ខារេសុ និព្ពិន្ទិតុំ អលំ វិរជ្ជិតុំ អលំ វិមុច្ចិតុ’’ន្តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៦៦; សំ. និ. ២.១៣៤) នយេន សង្ខារានំ អាទីនវញ្ច លាមកភាវញ្ច តប្បច្ចយញ្ច កិលមថំ បកាសេសិ. យថា ច តត្ថ នេក្ខម្មេ, ឯវមិធ – ‘‘សន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, និព្ពានំ នាម បណីតំ តាណំ លេណ’’ន្តិអាទិនា នយេន និព្ពានេ អានិសំសំ បកាសេសិ.