ពោធិសត្តអភិវេសវណ្ណនា

៥៧. វាសូបគតស្សាតិ ពោធិមណ្ឌេ ឯករត្តិវាសំ ឧបគតស្ស. រហោគតស្សាតិ រហសិ គតស្ស. បដិសល្លីនស្សាតិ ឯកីភាវវសេន និលីនស្ស. កិច្ឆន្តិ ទុក្ខំ. ចវតិ ច ឧបបជ្ជតិ ចាតិ ឥទំ ទ្វយំ បន អបរាបរំ ចុតិបដិសន្ធិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ជរាមរណស្សាតិ ឯត្ថ យស្មា បព្ពជន្តោ ជិណ្ណព្យាធិមត្តេយេវ ទិស្វា បព្ពជិតោ, តស្មាស្ស ជរាមរណមេវ ឧបដ្ឋាតិ. តេនេវាហ – ‘‘ជរាមរណស្សា’’តិ. ឥតិ ជរាមរណំ មូលំ កត្វា អភិនិវិដ្ឋស្ស ភវគ្គតោ ឱតរន្តស្ស វិយ – អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឯតទហោសិ.

យោនិសោមនសិការាតិ ឧបាយមនសិការា បថមនសិការា. អនិច្ចាទីនិ ហិ អនិច្ចាទិតោវ មនសិករោតោ យោនិសោមនសិការោ នាម ហោតិ. អយញ្ច – ‘‘កិស្មិំ នុ ខោ សតិជាតិអាទីនិ ហោន្តិ, កិស្មិំ អសតិ ន ហោន្តី’’តិ ឧទយព្ពយានុបស្សនាវសេន បវត្តត្តា តេសំ អញ្ញតរោ. តស្មាស្ស ឥតោ យោនិសោមនសិការា ឥមិនា ឧបាយមនសិការេន អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ, ពោធិសត្តស្ស បញ្ញាយ យស្មិំ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, តេន ជរាមរណការណេន សទ្ធិំ សមាគមោ អហោសិ. កិំ បន តន្តិ? ជាតិ. តេនាហ – ‘‘ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតី’’តិ. យា ចាយំ ជរាមរណស្ស ការណបរិគ្គាហិកា បញ្ញា, តាយ សទ្ធិំ ពោធិសត្តស្ស សមាគមោ អហោសីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឯតេនុបាយេន សព្ពបទានិ វេទិតព្ពានិ.

នាមរូបេ ខោ សតិ វិញ្ញាណន្តិ ឯត្ថ បន សង្ខារេសុ សតិ វិញ្ញាណន្តិ ច, អវិជ្ជាយ សតិ សង្ខារាតិ ច វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, តទុភយម្បិ ន គហិតំ. កស្មា? អវិជ្ជាសង្ខារា ហិ អតីតោ ភវោ តេហិ សទ្ធិំ អយំ វិបស្សនា ន ឃដិយតិ. មហាបុរិសោ ហិ បច្ចុប្បន្នវសេន អភិនិវិដ្ឋោតិ. ននុ ច អវិជ្ជាសង្ខារេហិ អទិដ្ឋេហិ ន សក្កា ពុទ្ធេន ភវិតុន្តិ. សច្ចំ ន សក្កា, ឥមិនា បន តេ ភវឧបាទានតណ្ហាវសេនេវ ទិដ្ឋាតិ. ឥមស្មិំ ឋានេ វិត្ថារតោ បដិច្ចសមុប្បាទកថា កថេតព្ពា. សា បនេសា វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតាវ.

៥៨. បច្ចុទាវត្តតីតិ បដិនិវត្តតិ. កតមំ បនេត្ថ វិញ្ញាណំ បច្ចុទាវត្តតីតិ? បដិសន្ធិវិញ្ញាណម្បិ វិបស្សនាញាណម្បិ. តត្ថ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ បច្ចយតោ បដិនិវត្តតិ, វិបស្សនាញាណំ អារម្មណតោ. ឧភយម្បិ នាមរូបំ នាតិក្កមតិ, នាមរូបតោ បរំ ន គច្ឆតិ. ឯត្តាវតា ជាយេថ វាតិអាទីសុ វិញ្ញាណេ នាមរូបស្ស បច្ចយេ ហោន្តេ, នាមរូបេ ច វិញ្ញាណស្ស បច្ចយេ ហោន្តេ, ទ្វីសុបិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេសុ ហោន្តេសុ ឯត្តកេន ជាយេថ វា…បេ… ឧបបជ្ជេថ វា, ឥតោ ហិ បរំ កិំ អញ្ញំ ជាយេយ្យ វា…បេ… ឧបបជ្ជេយ្យ វា. ននុ ឯតទេវ ជាយតិ ច…បេ… ឧបបជ្ជតិ ចាតិ? ឯវំ សទ្ធិំ អបរាបរចុតិបដិសន្ធីហិ បញ្ច បទានិ ទស្សេត្វា បុន តំ ឯត្តាវតាតិ វុត្តមត្ថំ និយ្យាតេន្តោ – ‘‘យទិទំ នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ វត្វា តតោ បរំ អនុលោមបច្ចយាការវសេន វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបមូលំ អាយតិម្បិ ជាតិជរាមរណំ ទស្សេតុំ នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិអាទិមាហ. តត្ថ កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតីតិ សកលស្ស ជាតិជរាមរណសោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសាទិភេទស្ស ទុក្ខរាសិស្ស និព្ពត្តិ ហោតិ. ឥតិ មហាបុរិសោ សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស និព្ពត្តិំ អទ្ទស.

៥៩. សមុទយោ សមុទយោតិ ខោតិ និព្ពត្តិ និព្ពត្តីតិ ខោ. បុព្ពេ អននុស្សុតេសូតិ ន អនុស្សុតេសុ អស្សុតបុព្ពេសុ. ចក្ខុំ ឧទបាទីតិអាទីសុ ឧទយទស្សនបញ្ញាវេសា. ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុ, ញាតករណដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា, និព្ពិជ្ឈិត្វា បដិវិជ្ឈិត្វា ឧប្បន្នដ្ឋេន វិជ្ជា, ឱភាសដ្ឋេន ច អាលោកោតិ វុត្តា. យថាហ – ‘‘ចក្ខុំ ឧទបាទីតិ ទស្សនដ្ឋេន. ញាណំ ឧទបាទីតិ ញាតដ្ឋេន. បញ្ញា ឧទបាទីតិ បជាននដ្ឋេន. វិជ្ជា ឧទបាទីតិ បដិវេធដ្ឋេន. អាលោកោ ឧទបាទីតិ ឱភាសដ្ឋេន. ចក្ខុធម្មោ ទស្សនដ្ឋោ អត្ថោ. ញាណធម្មោ ញាតដ្ឋោ អត្ថោ. បញ្ញាធម្មោ បជាននដ្ឋោ អត្ថោ. វិជ្ជាធម្មោ បដិវេធដ្ឋោ អត្ថោ. អាលោកោ ធម្មោ ឱភាសដ្ឋោ អត្ថោ’’តិ (បដិ. ម. ២.៣៩). ឯត្តកេហិ បទេហិ កិំ កថិតន្តិ? ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតីតិ បច្ចយសញ្ជាននមត្តំ កថិតំ. អថវា វីថិបដិបន្នា តរុណវិបស្សនា កថិតាតិ.

៦១. អធិគតោ ខោ ម្យាយន្តិ អធិគតោ ខោ មេ អយំ. មគ្គោតិ វិបស្សនាមគ្គោ. ពោធាយាតិ ចតុសច្ចពុជ្ឈនត្ថាយ, និព្ពានពុជ្ឈនត្ថាយ ឯវ វា. អបិ ច ពុជ្ឈតីតិ ពោធិ, អរិយមគ្គស្សេតំ នាមំ, តទត្ថាយាតិបិ វុត្តំ ហោតិ. វិបស្សនាមគ្គមូលកោ ហិ អរិយមគ្គោតិ. ឥទានិ តំ មគ្គំ និយ្យាតេន្តោ – ‘‘យទិទំ នាមរូបនិរោធាតិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច វិញ្ញាណនិរោធោតិអាទីហិ បច្ចត្តបទេហិ និព្ពានមេវ កថិតំ. ឥតិ មហាបុរិសោ សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស អនិព្ពត្តិនិរោធំ អទ្ទស.

៦២. និរោធោ និរោធោតិ ខោតិ អនិព្ពត្តិ អនិព្ពត្តិតិ ខោ. ចក្ខុន្តិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. ឥធ បន សព្ពេហេវ ឯតេហិ បទេហិ – ‘‘ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតី’’តិ និរោធសញ្ជាននមត្តមេវ កថិតំ, អថវា វុដ្ឋានគាមិនី ពលវវិបស្សនា កថិតាតិ.

៦៣. អបរេន សមយេនាតិ ឯវំ បច្ចយញ្ច បច្ចយនិរោធញ្ច វិទិត្វា តតោ អបរភាគេ. ឧបាទានក្ខន្ធេសូតិ ឧបាទានស្ស បច្ចយភូតេសុ ខន្ធេសុ. ឧទយព្ពយានុបស្សីតិ តមេវ បឋមំ ទិដ្ឋំ ឧទយញ្ច វយញ្ច អនុបស្សមានោ. វិហាសីតិ សិខាបត្តំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនំ វហន្តោ វិហរិ. ឥទំ កស្មា វុត្តំ? សព្ពេយេវ ហិ បូរិតបារមិនោ ពោធិសត្តា បច្ឆិមភវេ បុត្តស្ស ជាតទិវសេ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិត្វា បធានមនុយុញ្ជិត្វា ពោធិបល្លង្កមារុយ្ហ មារពលំ វិធមិត្វា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តិ, ទុតិយយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេន្តិ, តតិយយាមេ បច្ចយាការំ សម្មសិត្វា អានាបានចតុត្ថជ្ឈានតោ ឧដ្ឋាយ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អភិនិវិសិត្វា ឧទយព្ពយវសេន សមបញ្ញាស លក្ខណានិ ទិស្វា យាវ គោត្រភុញាណា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរិយមគ្គេន សកលេ ពុទ្ធគុណេ បដិវិជ្ឈន្តិ. អយម្បិ មហាបុរិសោ បូរិតបារមី. សោ យថាវុត្តំ សព្ពំ អនុក្កមំ កត្វា បច្ឆិមយាមេ អានាបានចតុត្ថជ្ឈានតោ ឧដ្ឋាយ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អភិនិវិសិត្វា វុត្តប្បការំ ឧទយព្ពយវិបស្សនំ អារភិ. តំ ទស្សេតុំ ឥទំ វុត្តំ.

តត្ថ ឥតិ រូបន្តិ ឥទំ រូបំ, ឯត្តកំ រូបំ, ឥតោ ឧទ្ធំ រូបំ នត្ថីតិ រុប្បនសភាវញ្ចេវ ភូតុបាទាយភេទញ្ច អាទិំ កត្វា លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានវសេន អនវសេសរូបបរិគ្គហោ វុត្តោ. ឥតិ រូបស្ស សមុទយោតិ ឥមិនា ឯវំ បរិគ្គហិតស្ស រូបស្ស សមុទយទស្សនំ វុត្តំ. តត្ថ ឥតីតិ ឯវំ សមុទយោ ហោតីតិ អត្ថោ. តស្ស វិត្ថារោ – ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ, តណ្ហាសមុទយា រូបសមុទយោ, កម្មសមុទយា រូបសមុទយោ, អាហារសមុទយា រូបសមុទយោតិ, និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតី’’តិ ឯវំ វេទិតព្ពោ. អត្ថង្គមេបិ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធោ…បេ… វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស និរោធំ បស្សតី’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០) អយមស្ស វិត្ថារោ.

ឥតិ វេទនាតិអាទីសុបិ អយំ វេទនា, ឯត្តកា វេទនា, ឥតោ ឧទ្ធំ វេទនា នត្ថិ. អយំ សញ្ញា, ឥមេ សង្ខារា, ឥទំ វិញ្ញាណំ, ឯត្តកំ វិញ្ញាណំ, ឥតោ ឧទ្ធំ វិញ្ញាណំ នត្ថីតិ វេទយិតសញ្ជាននអភិសង្ខរណវិជាននសភាវញ្ចេវ សុខាទិរូបសញ្ញាទិ ផស្សាទិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិ ភេទញ្ច អាទិំ កត្វា លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានវសេន អនវសេសវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណបរិគ្គហោ វុត្តោ. ឥតិ វេទនាយ សមុទយោតិអាទីហិ បន ឯវំ បរិគ្គហិតានំ វេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណានំ សមុទយទស្សនំ វុត្តំ. តត្រាបិ ឥតីតិ ឯវំ សមុទយោ ហោតីតិ អត្ថោ. តេសម្បិ វិត្ថារោ – ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោ’’តិ (បដិ. ម. ១.៥០) រូបេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – តីសុ ខន្ធេសុ ‘‘អាហារសមុទយា’’តិ អវត្វា ‘‘ផស្សសមុទយា’’តិ វត្តព្ពំ. វិញ្ញាណក្ខន្ធេ ‘‘នាមរូបសមុទយា’’តិ អត្ថង្គមបទម្បិ តេសំយេវ វសេន យោជេតព្ពំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ឧទយព្ពយវិនិច្ឆយោ សព្ពាការបរិបូរោ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តោ. តស្ស បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឧទយព្ពយានុបស្សិនោ វិហរតោតិ តស្ស វិបស្សិស្ស ពោធិសត្តស្ស ឥមេសុ រូបាទីសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សមបញ្ញាសលក្ខណវសេន ឧទយព្ពយានុបស្សិនោ វិហរតោ យថានុក្កមេន វឌ្ឍិតេ វិបស្សនាញាណេ អនុប្បាទនិរោធេន និរុជ្ឈមានេហិ អាសវសង្ខាតេហិ កិលេសេហិ អនុបាទាយ អគ្គហេត្វាវ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, តទេតំ មគ្គក្ខណេ វិមុច្ចតិ នាម, ផលក្ខណេ វិមុត្តំ នាម; មគ្គក្ខណេ វា វិមុត្តញ្ចេវ វិមុច្ចតិ ច, ផលក្ខណេ វិមុត្តមេវ.

ឯត្តាវតា ច មហាបុរិសោ សព្ពពន្ធនា វិប្បមុត្តោ សូរិយរស្មិសម្ផុដ្ឋមិវ បទុមំ សុវិកសិតចិត្តសន្តានោ ចត្តារិ មគ្គញាណានិ, ចត្តារិ ផលញាណានិ, ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ, ឆ អសាធារណញាណានិ, សកលេ ច ពុទ្ធគុណេ ហត្ថគតេ កត្វា បរិបុណ្ណសង្កប្បោ ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នោវ –

‘‘អនេកជាតិសំសារំ, សន្ធាវិស្សំ អនិព្ពិសំ;

គហការំ គវេសន្តោ, ទុក្ខា ជាតិ បុនប្បុនំ.

គហការក ទិដ្ឋោសិ, បុន គេហំ ន កាហសិ;

សព្ពា តេ ផាសុកា ភគ្គា, គហកូដំ វិសង្ខតំ;

វិសង្ខារគតំ ចិត្តំ, តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ. (ធ. ប. ១៥៣, ១៥៤);

‘‘អយោឃនហតស្សេវ, ជលតោ ជាតវេទសោ;

អនុបុព្ពូបសន្តស្ស, យថា ន ញាយតេ គតិ.

ឯវំ សម្មាវិមុត្តានំ, កាមពន្ធោឃតារិនំ;

បញ្ញាបេតុំ គតិ នត្ថិ, បត្តានំ អចលំ សុខ’’ន្តិ. (ឧទា. ៨០);

ឯវំ មនសិ ករោន្តោ សរទេ សូរិយោ វិយ, បុណ្ណចន្ទោ វិយ ច វិរោចិត្ថាតិ.

ទុតិយភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.