១. សុត្តន្តភាជនីយំ ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

៣៥៥. ឥទានិ តទនន្តរេ សតិបដ្ឋានវិភង្គេ ចត្តារោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. តេន ន តតោ ហេដ្ឋា ន ឧទ្ធន្តិ សតិបដ្ឋានបរិច្ឆេទំ ទីបេតិ. សតិបដ្ឋានាតិ តយោ សតិបដ្ឋានា – សតិគោចរោបិ, តិធា បដិបន្នេសុ សាវកេសុ សត្ថុនោ បដិធានុនយវីតិវត្តតាបិ, សតិបិ. ‘‘ចតុន្នំ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច ទេសេស្សាមិ. តំ សុណាថ…បេ… កោ ច, ភិក្ខវេ, កាយស្ស សមុទយោ? អាហារសមុទយា កាយស្ស សមុទយោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៤០៨) ហិ សតិគោចរោ សតិបដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ. តថា ‘‘កាយោ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ. សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ចា’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ៣.៣៥). តស្សត្ថោ – បតិដ្ឋាតិ អស្មិន្តិ បដ្ឋានំ. កា បតិដ្ឋាតិ? សតិ. សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ, បធានំ ឋានន្តិ វា បដ្ឋានំ; សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ ហត្ថិដ្ឋានអស្សដ្ឋានាទីនិ វិយ.

‘‘តយោ សតិបដ្ឋានា យទរិយោ សេវតិ, យទរិយោ សេវមានោ សត្ថា គណំ អនុសាសិតុមរហតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣០៤, ៣១១) ឯត្ថ តិធា បដិបន្នេសុ សាវកេសុ សត្ថុនោ បដិឃានុនយវីតិវត្តតា សតិបដ្ឋានន្តិ វុត្តា. តស្សត្ថោ – បដ្ឋបេតព្ពតោ បដ្ឋានំ, បវត្តយិតព្ពតោតិ អត្ថោ. កេន បដ្ឋបេតព្ពតោតិ? សតិយា; សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ពហុលីកតា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៤៧) បន សតិយេវ សតិបដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ. តស្សត្ថោ – បតិដ្ឋាតីតិ បដ្ឋានំ, ឧបដ្ឋាតិ ឱក្កន្ទិត្វា បក្ខន្ទិត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ; សតិយេវ បដ្ឋានដ្ឋេន សតិបដ្ឋានំ; អថវា សរណដ្ឋេន សតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន បដ្ឋានំ. ឥតិ សតិ ច សា បដ្ឋានញ្ចាតិបិ សតិបដ្ឋានំ. ឥទមិធ អធិប្បេតំ. យទិ ឯវំ, កស្មា សតិបដ្ឋានាតិ ពហុវចនំ កតន្តិ? សតិយា ពហុត្តា; អារម្មណភេទេន ហិ ពហុកា តា សតិយោតិ.

កស្មា បន ភគវតា ចត្តារោវ សតិបដ្ឋានា វុត្តា, អនូនា អនធិកាតិ? វេនេយ្យហិតត្តា. តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតសមថយានិកវិបស្សនាយានិកេសុ ហិ មន្ទតិក្ខវសេន ទ្វិធា បវត្តេសុ មន្ទស្ស តណ្ហាចរិតស្ស ឱឡារិកំ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ វិសុទ្ធិមគ្គោ, តិក្ខស្ស សុខុមំ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. ទិដ្ឋិចរិតស្សបិ មន្ទស្ស នាតិប្បភេទគតំ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ វិសុទ្ធិមគ្គោ, តិក្ខស្ស អតិប្បភេទគតំ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. សមថយានិកស្ស ច មន្ទស្ស អកិច្ឆេន អធិគន្តព្ពនិមិត្តំ បឋមំ សតិបដ្ឋានំ វិសុទ្ធិមគ្គោ, តិក្ខស្ស ឱឡារិការម្មណេ អសណ្ឋហនតោ ទុតិយំ. វិបស្សនាយានិកស្សាបិ មន្ទស្ស នាតិប្បភេទគតារម្មណំ តតិយំ, តិក្ខស្ស អតិប្បភេទគតារម្មណំ ចតុត្ថំ. ឥតិ ចត្តារោវ វុត្តា, អនូនា អនធិកាតិ.

សុភសុខនិច្ចអត្តភាវវិបល្លាសប្បហានត្ថំ វា. កាយោ ហិ អសុភោ. តត្ថ សុភវិបល្លាសវិបល្លត្ថា សត្តា. តេសំ តត្ថ អសុភភាវទស្សនេន តស្ស វិបល្លាសស្ស បហានត្ថំ បឋមំ សតិបដ្ឋានំ វុត្តំ. សុខំ, និច្ចំ, អត្តាតិ គហិតេសុបិ ច វេទនាទីសុ វេទនា ទុក្ខា, ចិត្តំ អនិច្ចំ, ធម្មា អនត្តា. ឯតេសុ ច សុខនិច្ចអត្តភាវវិបល្លាសវិបល្លត្ថា សត្តា. តេសំ តត្ថ ទុក្ខាទិភាវទស្សនេន តេសំ វិបល្លាសានំ បហានត្ថំ សេសានិ តីណិ វុត្តានីតិ. ឯវំ សុភសុខនិច្ចអត្តភាវវិបល្លាសប្បហានត្ថំ វា ចត្តារោវ វុត្តា អនូនា អនធិកាតិ វេទិតព្ពា. ន កេវលញ្ច វិបល្លាសបហានត្ថមេវ, អថ ខោ ចតុរោឃយោគាសវគន្ថឧបាទានអគតិប្បហានត្ថម្បិ ចតុព្ពិធាហារបរិញ្ញត្ថញ្ច ចត្តារោវ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អយំ តាវ បករណនយោ.

អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សរណវសេន ចេវ ឯកត្តសមោសរណវសេន ច ឯកមេវ សតិបដ្ឋានំ អារម្មណវសេន ចត្តារោតិ ឯតទេវ វុត្តំ. យថា ហិ ចតុទ្វារេ នគរេ បាចីនតោ អាគច្ឆន្តា បាចីនទិសាយ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា បាចីនទ្វារេន នគរមេវ បវិសន្តិ, ទក្ខិណតោ, បច្ឆិមតោ, ឧត្តរតោ អាគច្ឆន្តា ឧត្តរទិសាយ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា ឧត្តរទ្វារេន នគរមេវ បវិសន្តិ, ឯវំ សម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. នគរំ វិយ ហិ និព្ពានមហានគរំ, ទ្វារំ វិយ អដ្ឋង្គិកោ លោកុត្តរមគ្គោ. បាចីនទិសាទយោ វិយ កាយាទយោ.

យថា បាចីនតោ អាគច្ឆន្តា បាចីនទិសាយ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា បាចីនទ្វារេន នគរមេវ បវិសន្តិ, ឯវំ កាយានុបស្សនាមុខេន អាគច្ឆន្តា ចុទ្ទសវិធេន កាយានុបស្សនំ ភាវេត្វា កាយានុបស្សនាភាវនានុភាវនិព្ពត្តេន អរិយមគ្គេន ឯកំ និព្ពានមេវ ឱសរន្តិ. យថា ទក្ខិណតោ អាគច្ឆន្តា ទក្ខិណទិសាយ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា ទក្ខិណទ្វារេន នគរមេវ បវិសន្តិ, ឯវំ វេទនានុបស្សនាមុខេន អាគច្ឆន្តា នវវិធេន វេទនានុបស្សនំ ភាវេត្វា វេទនានុបស្សនាភាវនានុភាវនិព្ពត្តេន អរិយមគ្គេន ឯកំ និព្ពានមេវ ឱសរន្តិ. យថា បច្ឆិមតោ អាគច្ឆន្តា បច្ឆិមទិសាយ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា បច្ឆិមទ្វារេន នគរមេវ បវិសន្តិ, ឯវំ ចិត្តានុបស្សនាមុខេន អាគច្ឆន្តា សោឡសវិធេន ចិត្តានុបស្សនំ ភាវេត្វា ចិត្តានុបស្សនាភាវនានុភាវនិព្ពត្តេន អរិយមគ្គេន ឯកំ និព្ពានមេវ ឱសរន្តិ. យថា ឧត្តរតោ អាគច្ឆន្តា ឧត្តរទិសាយ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា ឧត្តរទ្វារេន នគរមេវ បវិសន្តិ, ឯវំ ធម្មានុបស្សនាមុខេន អាគច្ឆន្តា បញ្ចវិធេន ធម្មានុបស្សនំ ភាវេត្វា ធម្មានុបស្សនាភាវនានុភាវនិព្ពត្តេន អរិយមគ្គេន ឯកំ និព្ពានមេវ ឱសរន្តីតិ. ឯវំ សរណវសេន ចេវ ឯកត្តសមោសរណវសេន ច ឯកមេវ សតិបដ្ឋានំ អារម្មណវសេន ចត្តារោតិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

ឥធ ភិក្ខូតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ភគវតា ទេវលោកេ និសីទិត្វា អយំ សតិបដ្ឋានវិភង្គោ កថិតោ, ឯកភិក្ខុបិ តត្ថ ភគវតោ សន្តិកេ និសិន្នកោ នាម នត្ថិ. ឯវំ សន្តេបិ យស្មា ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភិក្ខូ ភាវេន្តិ, ភិក្ខុគោចរា ហិ ឯតេ, តស្មា ឥធ ភិក្ខូតិ អាលបតិ. កិំ បនេតេ សតិបដ្ឋានេ ភិក្ខូយេវ ភាវេន្តិ, ន ភិក្ខុនីអាទយោតិ? ភិក្ខុនីអាទយោបិ ភាវេន្តិ. ភិក្ខូ បន អគ្គបរិសា. ឥតិ អគ្គបរិសត្តា ឥធ ភិក្ខូតិ អាលបតិ. បដិបត្តិយា វា ភិក្ខុភាវទស្សនតោ ឯវមាហ. យោ ហិ ឥមំ បដិបត្តិំ បដិបជ្ជតិ, សោ ភិក្ខុ នាម ហោតិ. បដិបន្នកោ ហិ ទេវោ វា ហោតុ មនុស្សោ វា, ភិក្ខូតិ សង្ខំ គច្ឆតិយេវ. យថាហ –

‘‘អលង្កតោ ចេបិ សមញ្ចរេយ្យ,

សន្តោ ទន្តោ និយតោ ព្រហ្មចារី;

សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ,

សោ ព្រាហ្មណោ សោ សមណោ ស ភិក្ខូ’’តិ. (ធ. ប. ១៤២);

កាយានុបស្សនាឧទ្ទេសវណ្ណនា

អជ្ឈត្តន្តិ និយកជ្ឈត្តំ អធិប្បេតំ. តស្មា អជ្ឈត្តំ កាយេតិ អត្តនោ កាយេតិ អត្ថោ. តត្ថ កាយេតិ រូបកាយេ. រូបកាយោ ហិ ឥធ អង្គបច្ចង្គានំ កេសាទីនញ្ច ធម្មានំ សមូហដ្ឋេន, ហត្ថិកាយអស្សកាយរថកាយាទយោ វិយ, កាយោតិ អធិប្បេតោ. យថា ច សមូហដ្ឋេន ឯវំ កុច្ឆិតានំ អាយដ្ឋេន. កុច្ឆិតានញ្ហិ បរមជេគុច្ឆានំ សោ អាយោតិបិ កាយោ. អាយោតិ ឧប្បត្តិទេសោ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – អាយន្តិ តតោតិ អាយោ. កេ អាយន្តិ? កុច្ឆិតា កេសាទយោ. ឥតិ កុច្ឆិតានំ កេសាទីនំ អាយោតិ កាយោ.

កាយានុបស្សីតិ កាយំ អនុបស្សនសីលោ, កាយំ វា អនុបស្សមានោ កាយេតិ ច វត្វាបិ បុន កាយានុបស្សីតិ ទុតិយំ កាយគ្គហណំ អសម្មិស្សតោ វវត្ថានឃនវិនិព្ភោគាទិទស្សនត្ថំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. តេន ន កាយេ វេទនានុបស្សី ចិត្តធម្មានុបស្សី វា; អថ ខោ កាយេ កាយានុបស្សី យេវាតិ កាយសង្ខាតេ វត្ថុស្មិំ កាយានុបស្សនាការស្សេវ ទស្សនេន អសម្មិស្សតោ វវត្ថានំ ទស្សិតំ ហោតិ. តថា ន កាយេ អង្គបច្ចង្គវិនិមុត្តឯកធម្មានុបស្សី, នាបិ កេសលោមាទិវិនិមុត្តឥត្ថិបុរិសានុបស្សី. យោបិ ចេត្ថ កេសលោមាទិកោ ភូតុបាទាយសមូហសង្ខាតោ កាយោ, តត្ថាបិ ន ភូតុបាទាយវិនិមុត្តឯកធម្មានុបស្សី; អថ ខោ រថសម្ភារានុបស្សកោ វិយ អង្គបច្ចង្គសមូហានុបស្សី, នគរាវយវានុបស្សកោ វិយ កេសលោមាទិសមូហានុបស្សី, កទលិក្ខន្ធបត្តវដ្ដិវិនិភុញ្ជកោ វិយ រិត្តមុដ្ឋិវិនិវេឋកោ វិយ ច ភូតុបាទាយសមូហានុបស្សីយេវាតិ នានប្បការតោ សមូហវសេន កាយសង្ខាតស្ស វត្ថុនោ ទស្សនេន ឃនវិនិព្ភោគោ ទស្សិតោ ហោតិ. ន ហេត្ថ យថាវុត្តសមូហវិនិមុត្តោ កាយោ វា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អញ្ញោ វា កោចិ ធម្មោ ទិស្សតិ. យថាវុត្តធម្មសមូហមត្តេយេវ បន តថា តថា សត្តា មិច្ឆាភិនិវេសំ ករោន្តិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘យំ បស្សតិ ន តំ ទិដ្ឋំ, យំ ទិដ្ឋំ តំ ន បស្សតិ;

អបស្សំ ពជ្ឈតេ មូឡ្ហោ, ពជ្ឈមានោ ន មុច្ចតី’’តិ.

ឃនវិនិព្ភោគាទិទស្សនត្ថន្តិ វុត្តំ. អាទិសទ្ទេន ចេត្ថ អយម្បិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ – អយញ្ហិ ឯតស្មិំ កាយេ កាយានុបស្សីយេវ, ន អញ្ញធម្មានុបស្សី. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា អនុទកភូតាយបិ មរីចិយា ឧទកានុបស្សិនោ ហោន្តិ, ន ឯវំ អនិច្ចទុក្ខានត្តអសុភភូតេយេវ ឥមស្មិំ កាយេ និច្ចសុខអត្តសុភភាវានុបស្សី; អថ ខោ កាយានុបស្សី អនិច្ចទុក្ខានត្តអសុភាការសមូហានុបស្សីយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា យ្វាយំ មហាសតិបដ្ឋានេ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា…បេ… សោ សតោវ អស្សសតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៧៤; ម. និ. ១.១០៧) នយេន អស្សាសបស្សាសាទិចុណ្ណកជាតអដ្ឋិកបរិយោសានោ កាយោ វុត្តោ, យោ ច ‘‘ឥធេកច្ចោ បថវីកាយំ អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, តថា អាបោកាយំ, តេជោកាយំ, វាយោកាយំ, កេសកាយំ, លោមកាយំ, ឆវិកាយំ, ចម្មកាយំ, មំសកាយំ, រុធិរកាយំ, ន្ហារុកាយំ, អដ្ឋិកាយំ, អដ្ឋិមិញ្ជកាយ’’ន្តិ បដិសម្ភិទាយំ កាយោ វុត្តោ, តស្ស សព្ពស្ស ឥមស្មិំយេវ កាយេ អនុបស្សនតោ កាយេ កាយានុបស្សីតិ ឯវម្បិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អថ វា កាយេ អហន្តិ វា មមន្តិ វា ឯវំ គហេតព្ពស្ស កស្សចិ អននុបស្សនតោ, តស្ស តស្សេវ បន កេសលោមាទិកស្ស នានាធម្មសមូហស្ស អនុបស្សនតោ កាយេ កេសាទិធម្មសមូហសង្ខាតេ កាយានុបស្សីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អបិច ‘‘ឥមស្មិំ កាយេ អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ៣.៣៥) អនុក្កមេន បដិសម្ភិទាយំ អាគតនយស្ស សព្ពស្សេវ អនិច្ចលក្ខណាទិនោ អាការសមូហសង្ខាតស្ស កាយស្ស អនុបស្សនតោបិ កាយេ កាយានុបស្សីតិ ឯវម្បិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

តថា ហិ អយំ កាយេ កាយានុបស្សនាបដិបទំ បដិបន្នោ ភិក្ខុ ឥមំ កាយំ អនិច្ចានុបស្សនាទីនំ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ វសេន អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ នោ និច្ចតោ, ទុក្ខតោ អនុបស្សតិ នោ សុខតោ, អនត្តតោ អនុបស្សតិ នោ អត្តតោ, និព្ពិន្ទតិ នោ នន្ទតិ, វិរជ្ជតិ នោ រជ្ជតិ, និរោធេតិ នោ សមុទេតិ, បដិនិស្សជ្ជតិ នោ អាទិយតិ. សោ តំ អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ, ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ បជហតិ, អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ បជហតិ, និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ បជហតិ, វិរជ្ជន្តោ រាគំ បជហតិ, និរោធេន្តោ សមុទយំ បជហតិ, បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតីតិ (បដិ. ម. ៣.៣៥) វេទិតព្ពោ.

វិហរតីតិ ចតូសុ ឥរិយាបថវិហារេសុ អញ្ញតរវិហារសមាយោគបរិទីបនមេតំ, ឯកំ ឥរិយាបថពាធនំ អបរេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា អបតមានំ អត្តភាវំ ហរតិ បវត្តេតីតិ អត្ថោ.

ពហិទ្ធា កាយេតិ បរស្ស កាយេ. អជ្ឈត្តពហិទ្ធា កាយេតិ កាលេន អត្តនោ កាយេ, កាលេន បរស្ស កាយេ. បឋមនយេន ហិ អត្តនោ កាយេ កាយបរិគ្គហោ វុត្តោ, ទុតិយនយេន បរស្ស កាយេ, តតិយនយេន កាលេន អត្តនោ កាលេន បរស្ស កាយេ. អជ្ឈត្តពហិទ្ធា បន ឃដិតារម្មណំ នាម នត្ថិ. បគុណកម្មដ្ឋានស្ស បន អបរាបរំ សញ្ចរណកាលោ ឯត្ថ កថិតោ. អាតាបីតិ កាយបរិគ្គាហកវីរិយសមាយោគបរិទីបនមេតំ. សោ ហិ យស្មា តស្មិំ សមយេ យំ តំ វីរិយំ តីសុ ភវេសុ កិលេសានំ អាតាបនតោ អាតាបោតិ វុច្ចតិ, តេន សមន្នាគតោ ហោតិ, តស្មា អាតាបីតិ វុច្ចតិ.

សម្បជានោតិ កាយបរិគ្គាហកេន សម្បជញ្ញសង្ខាតេន ញាណេន សមន្នាគតោ. សតិមាតិ កាយបរិគ្គាហិកាយ សតិយា សមន្នាគតោ. អយំ បន យស្មា សតិយា អារម្មណំ បរិគ្គហេត្វា បញ្ញាយ អនុបស្សតិ, ន ហិ សតិវិរហិតស្ស អនុបស្សនា នាម អត្ថិ, តេនេវាហ – ‘‘សតិញ្ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពត្ថិកំ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤), តស្មា ឯត្ថ ‘‘កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតី’’តិ ឯត្តាវតា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានកម្មដ្ឋានំ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា យស្មា អនាតាបិនោ អន្តោសង្ខេបោ អន្តរាយករោ ហោតិ, អសម្បជានោ ឧបាយបរិគ្គហេ អនុបាយបរិវជ្ជនេ ច សម្មុយ្ហតិ, មុដ្ឋស្សតី ឧបាយាបរិច្ចាគេ អនុបាយាបរិគ្គហេ ច អសមត្ថោវ ហោតិ, តេនស្ស តំ កម្មដ្ឋានំ ន សម្បជ្ជតិ; តស្មា យេសំ ធម្មានំ អានុភាវេន តំ សម្បជ្ជតិ តេសំ ទស្សនត្ថំ ‘‘អាតាបី សម្បជានោ សតិមា’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥតិ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ សម្បយោគង្គញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ បហានង្គំ ទស្សេតុំ វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សន្តិ វុត្តំ. តត្ថ វិនេយ្យាតិ តទង្គវិនយេន វា វិក្ខម្ភនវិនយេន វា វិនយិត្វា. លោកេតិ ឯត្ថ យ្វាយំ អជ្ឈត្តាទិភេទោ កាយោ បរិគ្គហិតោ ស្វេវ ឥធ លោកោ នាម. តស្មិំ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ វិនយិត្វាតិ អត្ថោ. យស្មា បនេត្ថ អភិជ្ឈាគហណេន កាមច្ឆន្ទោ, ទោមនស្សគ្គហណេន ព្យាបាទោ សង្គហំ គច្ឆតិ, តស្មា នីវរណបរិយាបន្នពលវធម្មទ្វយទស្សនេន នីវរណប្បហានំ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

វិសេសេន ចេត្ថ អភិជ្ឈាវិនយេន កាយសម្បត្តិមូលកស្ស អនុរោធស្ស, ទោមនស្សវិនយេន កាយវិបត្តិមូលកស្ស វិរោធស្ស, អភិជ្ឈាវិនយេន ច កាយេ អភិរតិយា, ទោមនស្សវិនយេន កាយភាវនាយ អនភិរតិយា, អភិជ្ឈាវិនយេន កាយេ អភូតានំ សុភសុខភាវាទីនំ បក្ខេបស្ស, ទោមនស្សវិនយេន កាយេ ភូតានំ អសុភាសុខភាវាទីនំ អបនយនស្ស ច បហានំ វុត្តំ. តេន យោគាវចរស្ស យោគានុភាវោ យោគសមត្ថតា ច ទីបិតា ហោតិ. យោគានុភាវោ ហិ ឯស យទិទំ អនុរោធវិរោធវិប្បមុត្តោ, អរតិរតិសហោ, អភូតបក្ខេបភូតាបនយនវិរហិតោ ច ហោតិ. អនុរោធវិរោធវិប្បមុត្តោ ចេស អរតិរតិសហោ អភូតំ អបក្ខិបន្តោ ភូតញ្ច អនបនេន្តោ យោគសមត្ថោ ហោតីតិ.

អបរោ នយោ – ‘‘កាយេ កាយានុបស្សី’’តិ ឯត្ថ អនុបស្សនាយ កម្មដ្ឋានំ វុត្តំ. វិហរតីតិ ឯត្ថ វុត្តវិហារេន កម្មដ្ឋានិកស្ស កាយបរិហរណំ. អាតាបីតិអាទីសុ អាតាបេន សម្មប្បធានំ, សតិសម្បជញ្ញេន សព្ពត្ថិកកម្មដ្ឋានំ, កម្មដ្ឋានបរិហរណូបាយោ វា; សតិយា វា កាយានុបស្សនាវសេន បដិលទ្ធសមថោ, សម្បជញ្ញេន វិបស្សនា, អភិជ្ឈាទោមនស្សវិនយេន ភាវនាផលំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ តាវ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានុទ្ទេសស្ស អត្ថវណ្ណនា.

វេទនានុបស្សនាទិឧទ្ទេសវណ្ណនា

វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានុទ្ទេសាទីសុបិ អជ្ឈត្តាទីនិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ឯតេសុបិ ហិ អត្តនោ វេទនាទីសុ, បរស្ស វេទនាទីសុ, កាលេន អត្តនោ កាលេន បរស្ស វេទនាទីសូតិ តិវិធោ បរិគ្គហោ វុត្តោ. វេទនាសុ វេទនានុបស្សីតិអាទីសុ ច វេទនាទីនំ បុនវចនេ បយោជនំ កាយានុបស្សនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. វេទនាសុ វេទនានុបស្សី, ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី, ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សីតិ ឯត្ថ បន វេទនាតិ តិស្សោ វេទនា. តា ច លោកិយា ឯវ; ចិត្តម្បិ លោកិយំ, តថា ធម្មា. តេសំ វិភាគោ និទ្ទេសវារេ បាកដោ ភវិស្សតិ. កេវលំ បនិធ យថា វេទនា អនុបស្សិតព្ពា តថា អនុបស្សន្តោ ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សី’’តិ វេទិតព្ពោ. ឯស នយោ ចិត្តធម្មេសុ. កថញ្ច វេទនា អនុបស្សិតព្ពាតិ? សុខា តាវ វេទនា ទុក្ខតោ, ទុក្ខា សល្លតោ, អទុក្ខមសុខា អនិច្ចតោ. យថាហ –

‘‘យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទ, ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោ;

អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, អទ្ទក្ខិ នំ អនិច្ចតោ;

ស វេ សម្មទសោ ភិក្ខុ, ឧបសន្តោ ចរិស្សតី’’តិ. (សំ. និ. ៤.២៥៣);

សព្ពា ឯវ ចេតា ទុក្ខាតិបិ អនុបស្សិតព្ពា. វុត្តញ្ចេតំ – ‘‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ តំ ទុក្ខស្មិន្តិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥៩). សុខទុក្ខតោបិ ច អនុបស្សិតព្ពា, យថាហ – ‘‘សុខា ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វេទនា ឋិតិសុខា, វិបរិណាមទុក្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. អបិច អនិច្ចាទិសត្តានុបស្សនាវសេនបិ (បដិ. ម. ៣.៣៥) អនុបស្សិតព្ពា. សេសំ និទ្ទេសវារេយេវ បាកដំ ភវិស្សតិ.

ចិត្តធម្មេសុបិ ចិត្តំ តាវ អារម្មណាធិបតិសហជាតភូមិកម្មវិបាកកិរិយាទិនានត្តភេទានំ អនិច្ចាទិនុបស្សនានំ និទ្ទេសវារេ អាគតសរាគាទិភេទានញ្ច វសេន អនុបស្សិតព្ពំ. ធម្មា សលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណានំ សុញ្ញតាធម្មស្ស អនិច្ចាទិសត្តានុបស្សនានំ និទ្ទេសវារេ អាគតសន្តាសន្តាទិភេទានញ្ច វសេន អនុបស្សិតព្ពា. សេសំ វុត្តនយមេវ. កាមញ្ចេត្ថ យស្ស កាយសង្ខាតេ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ បហីនំ, តស្ស វេទនាទិលោកេសុបិ តំ បហីនមេវ. នានាបុគ្គលវសេន បន នានាចិត្តក្ខណិកសតិបដ្ឋានភាវនាវសេន ច សព្ពត្ថ វុត្តំ. យតោ វា ឯកត្ថ បហីនំ, សេសេសុបិ បហីនំ ហោតិ. តេនេវស្ស តត្ថ បហានទស្សនត្ថម្បិ ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពន្តិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កាយានុបស្សនានិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៥៦. ឥទានិ សេយ្យថាបិ នាម ឆេកោ វិលីវការកោ ថូលកិលញ្ជសណ្ហកិលញ្ជចង្កោដកបេឡាបុដាទីនិ ឧបករណានិ កត្តុកាមោ ឯកំ មហាវេឡុំ លភិត្វា ចតុធា ឆិន្ទិត្វា តតោ ឯកេកំ វេឡុខណ្ឌំ គហេត្វា ផាលេត្វា តំ តំ ឧបករណំ ករេយ្យ, យថា វា បន ឆេកោ សុវណ្ណការោ នានាវិហិតំ បិឡន្ធនវិកតិំ កត្តុកាមោ សុបរិសុទ្ធំ សុវណ្ណឃដិកំ លភិត្វា ចតុធា ភិន្ទិត្វា តតោ ឯកេកំ កោដ្ឋាសំ គហេត្វា តំ តំ បិឡន្ធនំ ករេយ្យ, ឯវមេវ ភគវា សតិបដ្ឋានទេសនាយ សត្តានំ អនេកប្បការំ វិសេសាធិគមំ កត្តុកាមោ ឯកមេវ សម្មាសតិំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា – ឥធ ភិក្ខុ អជ្ឈត្តំ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទិនា នយេន អារម្មណវសេន ចតុធា ភិន្ទិត្វា តតោ ឯកេកំ សតិបដ្ឋានំ គហេត្វា វិភជន្តោ កថញ្ច ភិក្ខុ អជ្ឈត្តំ កាយេតិអាទិនា នយេន និទ្ទេសវារំ វត្តុមារទ្ធោ.

តត្ថ កថញ្ចាតិអាទិ វិត្ថារេតុំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – កេន ច អាការេន កេន បការេន ភិក្ខុ អជ្ឈត្តំ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតីតិ? សេសបុច្ឆាវារេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខុ. អយញ្ហេត្ថ ឥធ-សទ្ទោ អជ្ឈត្តាទិវសេន សព្ពប្បការកាយានុបស្សនានិព្ពត្តកស្ស បុគ្គលស្ស សន្និស្សយភូតសាសនបរិទីបនោ អញ្ញសាសនស្ស តថាភាវបដិសេធនោ ច. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១). តេន វុត្តំ ‘‘ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខូ’’តិ.

អជ្ឈត្តំ កាយន្តិ អត្តនោ កាយំ. ឧទ្ធំ បាទតលាតិ បាទតលតោ ឧបរិ. អធោ កេសមត្ថកាតិ កេសគ្គតោ ហេដ្ឋា. តចបរិយន្តន្តិ តិរិយំ តចបរិច្ឆិន្នំ. បូរំ នានប្បការស្ស អសុចិនោ បច្ចវេក្ខតីតិ នានប្បការកេសាទិអសុចិភរិតោ អយំ កាយោតិ បស្សតិ. កថំ? អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា…បេ… មុត្តន្តិ. តត្ថ អត្ថីតិ សំវិជ្ជន្តិ. ឥមស្មិន្តិ យ្វាយំ ឧទ្ធំ បាទតលា អធោ កេសមត្ថកា តិរិយំ តចបរិយន្តោ បូរោ នានប្បការស្ស អសុចិនោតិ វុច្ចតិ តស្មិំ. កាយេតិ សរីរេ. សរីរញ្ហិ អសុចិសញ្ចយតោ កុច្ឆិតានំ កេសាទីនញ្ចេវ ចក្ខុរោគាទីនញ្ច រោគសតានំ អាយភូតតោ កាយោតិ វុច្ចតិ.

កេសា លោមាតិ ឯតេ កេសាទយោ ទ្វត្តិំសាការា. តត្ថ អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា, អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ លោមាតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិញ្ហិ បាទតលតោ បដ្ឋាយ ឧបរិ, កេសមត្ថកា បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា, តចតោ បដ្ឋាយ តិរិយន្តតោតិ ឯត្តកេ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ សព្ពាការេនបិ វិចិនន្តោ ន កោចិ កិញ្ចិ មុត្តំ វា មណិំ វា វេឡុរិយំ វា អគរុំ វា កុង្កុមំ វា កប្បូរំ វា វាសចុណ្ណាទិំ វា អណុមត្តម្បិ សុចិភាវំ បស្សតិ, អថ ខោ បរមទុគ្គន្ធជេគុច្ឆំ អស្សិរីកទស្សនំ នានប្បការំ កេសលោមាទិភេទំ អសុចិំយេវ បស្សតិ. តេន វុត្តំ – អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា លោមា…បេ… មុត្តន្តិ. អយមេត្ថ បទសម្ពន្ធតោ វណ្ណនា.

ឥមំ បន កម្មដ្ឋានំ ភាវេត្វា អរហត្តំ បាបុណិតុកាមេន កុលបុត្តេន អាទិតោវ ចតុព្ពិធំ សីលំ សោធេត្វា សុបរិសុទ្ធសីលេ បតិដ្ឋិតេន, យ្វាយំ ទសសុ បលិពោធេសុ បលិពោធោ អត្ថិ តំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា, បដិក្កូលមនសិការកម្មដ្ឋានភាវនាយ បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា, ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា, អរហត្តំ អនាគាមិផលាទីសុ វា អញ្ញតរំ បត្តស្ស សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន សាដ្ឋកថាយ បាឡិយា កតបរិចយស្ស តន្តិអាចរិយស្សាបិ កល្យាណមិត្តស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហេតព្ពំ. វិសុទ្ធំ តថារូបំ កល្យាណមិត្តំ ឯកវិហារេ អលភន្តេន តស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ឧគ្គហេតព្ពំ. តត្ថ ចតុព្ពិធសីលវិសោធនញ្ចេវ (វិសុទ្ធិ. ១.១៩) បលិពោធោ (វិសុទ្ធិ. ១.៤១) ច បលិពោធុបច្ឆេទោ ច អាចរិយស្ស សន្តិកំ ឧបសង្កមនវិធានញ្ច សព្ពម្បិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារតោ កថិតំ. តស្មា តំ តត្ថ កថិតនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អាចរិយេន បន កម្មដ្ឋានំ កថេន្តេន តិវិធេន កថេតព្ពំ. ឯកោ ភិក្ខុ បកតិយា ឧគ្គហិតកម្មដ្ឋានោ ហោតិ. តស្ស ឯកំ ទ្វេ និសជ្ជវារេ សជ្ឈាយំ ការេត្វា កថេតព្ពំ. ឯកោ សន្តិកេ វសិត្វា ឧគ្គណ្ហិតុកាមោ ហោតិ. តស្ស អាគតាគតវេលាយ កថេតព្ពំ. ឯកោ ឧគ្គណ្ហិត្វា អញ្ញត្ថ គន្តុកាមោ ហោតិ. តស្ស នាតិបបញ្ចំ នាតិសង្ខេបំ កត្វា និជ្ជដំ និគ្គណ្ឋិកំ កម្មដ្ឋានំ កថេតព្ពំ. កថេន្តេន កិំ អាចិក្ខិតព្ពន្តិ? សត្តធា ឧគ្គហកោសល្លំ ទសធា ច មនសិការកោសល្លំ អាចិក្ខិតព្ពំ.

តត្ថ វចសា មនសា វណ្ណតោ សណ្ឋានតោ ទិសតោ ឱកាសតោ បរិច្ឆេទតោតិ ឯវំ សត្តធា ឧគ្គហកោសល្លំ អាចិក្ខិតព្ពំ. ឥមស្មិញ្ហិ បដិក្កូលមនសិការកម្មដ្ឋានេ យោបិ តិបិដកោ ហោតិ, តេនបិ មនសិការកាលេ បឋមំ វាចាយ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. ឯកច្ចស្ស ហិ សជ្ឈាយំ ករោន្តស្សេវ កម្មដ្ឋានំ បាកដំ ហោតិ, មលយវាសីមហាទេវត្ថេរស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហិតកម្មដ្ឋានានំ ទ្វិន្នំ ថេរានំ វិយ. ថេរោ កិរ តេហិ កម្មដ្ឋានំ យាចិតោ ‘ចត្តារោ មាសេ ឥមំ ឯវំ សជ្ឈាយំ ករោថា’តិ ទ្វត្តិសាការបាឡិំ អទាសិ. តេ, កិញ្ចាបិ តេសំ ទ្វេ តយោ និកាយា បគុណា, បទក្ខិណគ្គាហិតាយ បន ចត្តារោ មាសេ ទ្វត្តិំសាការំ សជ្ឈាយន្តាវ សោតាបន្នា អហេសុំ.

តស្មា កម្មដ្ឋានំ កថេន្តេន អាចរិយេន អន្តេវាសិកោ វត្តព្ពោ – ‘បឋមំ តាវ វាចាយ សជ្ឈាយំ ករោហី’តិ. ករោន្តេន ច តចបញ្ចកាទីនិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនុលោមបដិលោមវសេន សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. ‘‘កេសា លោមា នខា ទន្តា តចោ’’តិ ហិ វត្វា បុន បដិលោមតោ ‘‘តចោ ទន្តា នខា លោមា កេសា’’តិ វត្តព្ពំ. តទនន្តរំ វក្កបញ្ចកេ ‘‘មំសំ ន្ហារុ អដ្ឋិ អដ្ឋិមិញ្ជំ វក្ក’’ន្តិ វត្វា បុន បដិលោមតោ ‘‘វក្កំ អដ្ឋិមិញ្ជំ អដ្ឋិ ន្ហារុ មំសំ តចោ ទន្តា នខា លោមា កេសា’’តិ វត្តព្ពំ. តតោ បប្ផាសបញ្ចកេ ‘‘ហទយំ យកនំ កិលោមកំ បិហកំ បប្ផាស’’ន្តិ វត្វា បុន បដិលោមតោ ‘‘បប្ផាសំ បិហកំ កិលោមកំ យកនំ ហទយំ វក្កំ អដ្ឋិមិញ្ជំ អដ្ឋិ ន្ហារុ មំសំ តចោ ទន្តា នខា លោមា កេសា’’តិ វត្តព្ពំ.

តតោ ឥមំ តន្តិំ អនារុឡ្ហម្បិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៤) អាគតំ មត្ថលុង្គំ ករីសាវសានេ តន្តិំ អារោបេត្វា ឥមស្មិំ មត្ថលុង្គបញ្ចកេ ‘‘អន្តំ អន្តគុណំ ឧទរិយំ ករីសំ មត្ថលុង្គ’’ន្តិ វត្វា បុន បដិលោមតោ ‘‘មត្ថលុង្គំ ករីសំ ឧទរិយំ អន្តគុណំ អន្តំ បប្ផាសំ បិហកំ កិលោមកំ យកនំ ហទយំ វក្កំ អដ្ឋិមិញ្ជំ អដ្ឋិ ន្ហារុ មំសំ តចោ ទន្តា នខា លោមា កេសា’’តិ វត្តព្ពំ.

តតោ មេទឆក្កេ ‘‘បិត្តំ សេម្ហំ បុព្ពោ លោហិតំ សេទោ មេទោ’’តិ វត្វា បុន បដិលោមតោ ‘‘មេទោ សេទោ លោហិតំ បុព្ពោ សេម្ហំ បិត្តំ មត្ថលុង្គំ ករីសំ ឧទរិយំ អន្តគុណំ អន្តំ បប្ផាសំ បិហកំ កិលោមកំ យកនំ ហទយំ វក្កំ អដ្ឋិមិញ្ជំ អដ្ឋិ ន្ហារុ មំសំ តចោ ទន្តា នខា លោមា កេសា’’តិ វត្តព្ពំ.

តតោ មុត្តឆក្កេ ‘‘អស្សុ វសា ខេឡោ សិង្ឃាណិកា លសិកា មុត្ត’’ន្តិ វត្វា បុន បដិលោមតោ ‘‘មុត្តំ លសិកា សិង្ឃាណិកា ខេឡោ វសា អស្សុ មេទោ សេទោ លោហិតំ បុព្ពោ សេម្ហំ បិត្តំ មត្ថលុង្គំ ករីសំ ឧទរិយំ អន្តគុណំ អន្តំ បប្ផាសំ បិហកំ កិលោមកំ យកនំ ហទយំ វក្កំ អដ្ឋិមិញ្ជំ អដ្ឋិ ន្ហារុ មំសំ តចោ ទន្តា នខា លោមា កេសា’’តិ ឯវំ កាលសតម្បិ កាលសហស្សម្បិ កាលសតសហស្សម្បិ វាចាយ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. វចសា សជ្ឈាយេន ហិ កម្មដ្ឋានតន្តិ បគុណា ហោតិ; ន ឥតោ ចិតោ ច ចិត្តំ វិធាវតិ; កោដ្ឋាសា បាកដា ហោន្តិ, ហត្ថសង្ខលិកា វិយ ខាយន្តិ, វតិបាទបន្តិ វិយ ច ខាយន្តិ. យថា ច បន វចសា, តថេវ មនសាបិ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. វចសា សជ្ឈាយោ ហិ មនសា សជ្ឈាយស្ស បច្ចយោ ហោតិ. មនសា សជ្ឈាយោ លក្ខណបដិវេធស្ស បច្ចយោ ហោតិ. លក្ខណបដិវេធោ មគ្គផលបដិវេធស្ស បច្ចយោ ហោតិ.

‘វណ្ណតោ’តិ កេសាទីនំ វណ្ណោ វវត្ថបេតព្ពោ. ‘សណ្ឋានតោ’តិ តេសំយេវ សណ្ឋានំ វវត្ថបេតព្ពំ. ‘ទិសតោ’តិ ឥមស្មិំ សរីរេ នាភិតោ ឧទ្ធំ ឧបរិមា ទិសា, អធោ ហេដ្ឋិមា ទិសា. តស្មា ‘‘អយំ កោដ្ឋាសោ ឥមិស្សា នាម ទិសាយា’’តិ ទិសា វវត្ថបេតព្ពា. ‘ឱកាសតោ’តិ ‘‘អយំ កោដ្ឋាសោ ឥមស្មិំ នាម ឱកាសេ បតិដ្ឋិតោ’’តិ ឯវំ តស្ស តស្ស ឱកាសោ វវត្ថបេតព្ពោ. ‘បរិច្ឆេទតោ’តិ សភាគបរិច្ឆេទោ វិសភាគបរិច្ឆេទោតិ ទ្វេ បរិច្ឆេទា. តត្ថ ‘‘អយំ កោដ្ឋាសោ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច តិរិយញ្ច ឥមិនា នាម បរិច្ឆិន្នោ’’តិ ឯវំ សភាគបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. ‘‘កេសា ន លោមា, លោមាបិ ន កេសា’’តិ ឯវំ អមិស្សីកតវសេន វិសភាគបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ សត្តធា ឧគ្គហកោសល្លំ អាចិក្ខន្តេន បន ‘‘ឥទំ កម្មដ្ឋានំ អសុកស្មិំ សុត្តេ បដិក្កូលវសេន កថិតំ, អសុកស្មិំ ធាតុវសេនា’’តិ ញត្វា អាចិក្ខិតព្ពំ. ឥទញ្ហិ មហាសតិបដ្ឋានេ (ទី. និ. ២.៣៧២; ម. និ. ១.១០៥ អាទយោ) បដិក្កូលវសេនេវ កថិតំ, មហាហត្ថិបទោបម (ម. និ. ១.៣០០ អាទយោ) -មហារាហុលោវាទ (ម. និ. ២.១១៣ អាទយោ) -ធាតុវិភង្គេសុ (ម. និ. ៣.៣៤២ អាទយោ) ធាតុវសេន កថិតំ. កាយគតាសតិសុត្តេ (ម. និ. ៣.១៥៣ អាទយោ) បន យស្ស វណ្ណតោ ឧបដ្ឋាតិ, តំ សន្ធាយ ចត្តារិ ឈានានិ វិភត្តានិ. តត្ថ ធាតុវសេន កថិតំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ ហោតិ, បដិក្កូលវសេន កថិតំ សមថកម្មដ្ឋានំ. តទេតំ ឥធ សមថកម្មដ្ឋានំ អវិសេសតោ សព្ពសាធារណវសេន កថិតន្តិ វទន្តិយេវាតិ.

ឯវំ សត្តធា ឧគ្គហកោសល្លំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘អនុបុព្ពតោ, នាតិសីឃតោ, នាតិសណិកតោ, វិក្ខេបបដិពាហនតោ, បណ្ណត្តិសមតិក្កមនតោ, អនុបុព្ពមុញ្ចនតោ, អប្បនាតោ, តយោ ច សុត្តន្តា’’តិ ឯវំ ទសធា មនសិការកោសល្លំ អាចិក្ខិតព្ពំ. តត្ថ ‘អនុបុព្ពតោ’តិ ឥទញ្ហិ សជ្ឈាយករណតោ បដ្ឋាយ អនុបដិបាដិយា មនសិកាតព្ពំ, ន ឯកន្តរិកាយ. ឯកន្តរិកាយ ហិ មនសិករោន្តោ យថា នាម អកុសលោ បុរិសោ ទ្វត្តិំសបទំ និស្សេណិំ ឯកន្តរិកាយ អារោហន្តោ កិលន្តកាយោ បតតិ, ន អារោហនំ សម្បាទេតិ; ឯវមេវ ភាវនាសម្បត្តិវសេន អធិគន្តព្ពស្ស អស្សាទស្ស អនធិគមា កិលន្តចិត្តោ បតតិ, ន ភាវនំ សម្បាទេតិ.

អនុបុព្ពតោ មនសិករោន្តេនាបិ ច ‘នាតិសីឃតោ’ មនសិកាតព្ពំ. អតិសីឃតោ មនសិករោតោ ហិ យថា នាម តិយោជនំ មគ្គំ បដិបជ្ជិត្វា ឱក្កមនវិស្សជ្ជនំ អសល្លក្ខេត្វា សីឃេន ជវេន សត្តក្ខត្តុម្បិ គមនាគមនំ ករោតោ បុរិសស្ស កិញ្ចាបិ អទ្ធានំ បរិក្ខយំ គច្ឆតិ, អថ ខោ បុច្ឆិត្វាវ គន្តព្ពំ ហោតិ; ឯវមេវ កេវលំ កម្មដ្ឋានំ បរិយោសានំ បាបុណាតិ, អវិភូតំ បន ហោតិ, ន វិសេសំ អាវហតិ. តស្មា នាតិសីឃតោ មនសិកាតព្ពំ.

យថា ច នាតិសីឃតោ ឯវំ ‘នាតិសណិកតោ’បិ. អតិសណិកតោ មនសិករោតោ ហិ យថា នាម តទហេវ តិយោជនំ មគ្គំ គន្តុកាមស្ស បុរិសស្ស អន្តរាមគ្គេ រុក្ខបព្ពតគហនាទីសុ វិលម្ពមានស្ស មគ្គោ បរិក្ខយំ ន គច្ឆតិ, ទ្វីហតីហេន បរិយោសាបេតព្ពោ ហោតិ; ឯវមេវ កម្មដ្ឋានំ បរិយោសានំ ន គច្ឆតិ, វិសេសាធិគមស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ.

‘វិក្ខេបបដិពាហនតោ’តិ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ ចេតសោ វិក្ខេបោ បដិពាហិតព្ពោ. អប្បដិពាហតោ ហិ យថា នាម ឯកបទិកំ បបាតមគ្គំ បដិបន្នស្ស បុរិសស្ស អក្កមនបទំ អសល្លក្ខេត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិលោកយតោ បទវារោ វិរជ្ឈតិ, តតោ សតបោរិសេ បបាតេ បតិតព្ពំ ហោតិ; ឯវមេវ ពហិទ្ធា វិក្ខេបេ សតិ កម្មដ្ឋានំ បរិហាយតិ, បរិធំសតិ. តស្មា វិក្ខេបបដិពាហនតោ មនសិកាតព្ពំ.

‘បណ្ណត្តិសមតិក្កមនតោ’តិ យា អយំ ‘‘កេសា លោមា’’តិ អាទិកា បណ្ណត្តិ តំ អតិក្កមិត្វា បដិក្កូលន្តិ ចិត្តំ ឋបេតព្ពំ. យថា ហិ ឧទកទុល្លភកាលេ មនុស្សា អរញ្ញេ ឧទបានំ ទិស្វា តត្ថ តាលបណ្ណាទិកំ កិញ្ចិទេវ សញ្ញាណំ ពន្ធិត្វា តេន សញ្ញាណេន អាគន្ត្វា ន្ហាយន្តិ ចេវ បិវន្តិ ច, យទា បន តេសំ អភិណ្ហសញ្ចារេន អាគតាគតបទំ បាកដំ ហោតិ, តទា សញ្ញាណេន កិច្ចំ ន ហោតិ, ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ គន្ត្វា ន្ហាយន្តិ ចេវ បិវន្តិ ច; ឯវមេវ បុព្ពភាគេ ‘កេសា លោមា’តិ បណ្ណត្តិវសេន មនសិករោតោ បដិក្កូលភាវោ បាកដោ ហោតិ. អថ ‘កេសា លោមា’តិ បណ្ណត្តិំ សមតិក្កមិត្វា បដិក្កូលភាវេយេវ ចិត្តំ ឋបេតព្ពំ.

‘អនុបុព្ពមុញ្ចនតោ’តិ យោ យោ កោដ្ឋាសោ ន ឧបដ្ឋាតិ, តំ តំ មុញ្ចន្តេន អនុបុព្ពមុញ្ចនតោ មនសិកាតព្ពំ. អាទិកម្មិកស្ស ហិ ‘កេសា’តិ មនសិករោតោ មនសិការោ គន្ត្វា ‘មុត្ត’ន្តិ ឥមំ បរិយោសានកោដ្ឋាសមេវ អាហច្ច តិដ្ឋតិ. ‘មុត្ត’ន្តិ ច មនសិករោតោ មនសិការោ គន្ត្វា ‘កេសា’តិ ឥមំ អាទិកោដ្ឋាសមេវ អាហច្ច តិដ្ឋតិ. អថស្ស មនសិករោតោ កេចិ កោដ្ឋាសា ឧបដ្ឋហន្តិ, កេចិ ន ឧបដ្ឋហន្តិ. តេន យេ យេ ឧបដ្ឋហន្តិ តេសុ តេសុ តាវ កម្មំ កាតព្ពំ, យាវ ទ្វីសុ ឧបដ្ឋិតេសុ តេសម្បិ ឯកោ សុដ្ឋុតរំ ឧបដ្ឋហតិ. ឯវំ ឧបដ្ឋិតំ បន តមេវ បុនប្បុនំ មនសិករោន្តេន អប្បនា ឧប្បាទេតព្ពា.

តត្រាយំ ឧបមា – យថា ហិ ទ្វត្តិំសតាលកេ តាលវនេ វសន្តំ មក្កដំ គហេតុកាមោ លុទ្ទោ អាទិម្ហិ ឋិតតាលស្ស បណ្ណំ សរេន វិជ្ឈិត្វា ឧក្កុដ្ឋិំ ករេយ្យ; អថ សោ មក្កដោ បដិបាដិយា តស្មិំ តស្មិំ តាលេ បតិត្វា បរិយន្តតាលមេវ គច្ឆេយ្យ; តត្ថបិ គន្ត្វា លុទ្ទេន តថេវ កតេ បុន តេនេវ នយេន អាទិតាលំ អាគច្ឆេយ្យ; សោ ឯវំ បុនប្បុនំ បដិបាដិយា គច្ឆន្តោ ឧក្កុដ្ឋុក្កុដ្ឋិដ្ឋានេយេវ ឧដ្ឋហិត្វា បុន អនុក្កមេន ឯកស្មិំ តាលេ និបតិត្វា តស្ស វេមជ្ឈេ មកុឡតាលបណ្ណសូចិំ ទឡ្ហំ គហេត្វា វិជ្ឈិយមានោបិ ន ឧដ្ឋហេយ្យ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

តត្រិទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – យថា ហិ តាលវនេ ទ្វត្តិំសតាលា, ឯវំ ឥមស្មិំ កាយេ ទ្វត្តិំស កោដ្ឋាសា; មក្កដោ វិយ ចិត្តំ; លុទ្ទោ វិយ យោគាវចរោ; មក្កដស្ស ទ្វត្តិំសតាលកេ តាលវនេ និវាសោ វិយ យោគិនោ ចិត្តស្ស ទ្វត្តិំសកោដ្ឋាសកេ កាយេ អារម្មណវសេន អនុសំចរណំ; លុទ្ទេន អាទិម្ហិ ឋិតតាលស្ស បណ្ណំ សរេន វិជ្ឈិត្វា ឧក្កុដ្ឋិយា កតាយ មក្កដស្ស តស្មិំ តស្មិំ តាលេ បតិត្វា បរិយន្តតាលគមនំ វិយ យោគិនោ ‘កេសា’តិ មនសិការេ អារទ្ធេ បដិបាដិយា គន្ត្វា បរិយោសានកោដ្ឋាសេ ឯវ ចិត្តស្ស សណ្ឋានំ; បុន បច្ចាគមនេបិ ឯសេវ នយោ; បុនប្បុនំ បដិបាដិយា គច្ឆមានស្ស មក្កដស្ស ឧក្កុដ្ឋុក្កុដ្ឋិដ្ឋានេ ឧដ្ឋានំ វិយ បុនប្បុនំ មនសិករោតោ កេសុចិ កេសុចិ ឧបដ្ឋិតេសុ អនុបដ្ឋហន្តេ វិស្សជ្ជេត្វា ឧបដ្ឋិតេសុ បរិកម្មករណំ; អនុក្កមេន ឯកស្មិំ តាលេ និបតិត្វា តស្ស វេមជ្ឈេ មកុឡតាលបណ្ណសូចិំ ទឡ្ហំ គហេត្វា វិជ្ឈិយមានស្សាបិ អនុដ្ឋានំ វិយ អវសានេ ទ្វីសុ ឧបដ្ឋិតេសុ យោ សុដ្ឋុតរំ ឧបដ្ឋាតិ តមេវ បុនប្បុនំ មនសិករិត្វា អប្បនាយ ឧប្បាទនំ.

អបរាបិ ឧបមា – យថា នាម បិណ្ឌបាតិកោ ភិក្ខុ ទ្វត្តិំសកុលំ គាមំ ឧបនិស្សាយ វសន្តោ បឋមគេហេ ឯវ ទ្វេ ភិក្ខា លភិត្វា បរតោ ឯកំ វិស្សជ្ជេយ្យ; បុនទិវសេ តិស្សោ លភិត្វា បរតោ ទ្វេ វិស្សជ្ជេយ្យ; តតិយទិវសេ អាទិម្ហិយេវ បត្តបូរំ លភិត្វា អាសនសាលំ គន្ត្វា បរិភុញ្ជេយ្យ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. ទ្វត្តិំសកុលគាមោ វិយ ហិ ទ្វត្តិំសាការោ; បិណ្ឌបាតិកោ វិយ យោគាវចរោ; តស្ស តំ គាមំ ឧបនិស្សាយ វាសោ វិយ យោគិនោ ទ្វត្តិំសាការេ បរិកម្មករណំ; បឋមគេហេ ទ្វេ ភិក្ខា លភិត្វា បរតោ ឯកិស្សា វិស្សជ្ជនំ វិយ ទុតិយទិវសេ តិស្សោ លភិត្វា បរតោ ទ្វិន្នំ វិស្សជ្ជនំ វិយ ច មនសិករោតោ មនសិករោតោ អនុបដ្ឋហន្តេ អនុបដ្ឋហន្តេ វិស្សជ្ជេត្វា ឧបដ្ឋិតេសុ ឧបដ្ឋិតេសុ យាវ កោដ្ឋាសទ្វយេ បរិកម្មករណំ; តតិយទិវសេ អាទិម្ហិយេវ បត្តបូរំ លភិត្វា អាសនសាលាយំ និសីទិត្វា បរិភោគោ វិយ ទ្វីសុ យោ សុដ្ឋុតរំ ឧបដ្ឋហតិ តមេវ បុនប្បុនំ មនសិករិត្វា អប្បនាយ ឧប្បាទនំ.

‘អប្បនាតោ’តិ អប្បនាកោដ្ឋាសតោ. កេសាទីសុ ឯកេកស្មិំ កោដ្ឋាសេ អប្បនា ហោតីតិ វេទិតព្ពាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

‘តយោ ច សុត្តន្តា’តិ អធិចិត្តំ, សីតិភាវោ, ពោជ្ឈង្គកោសល្លន្តិ ឥមេ តយោ សុត្តន្តា វីរិយសមាធិយោជនត្ថំ វេទិតព្ពាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. តត្ថ –

‘‘អធិចិត្តមនុយុត្តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តីណិ និមិត្តានិ កាលេន កាលំ មនសិកាតព្ពានិ…កាលេន កាលំ សមាធិនិមិត្តំ មនសិកាតព្ពំ, កាលេន កាលំ បគ្គហនិមិត្តំ មនសិកាតព្ពំ, កាលេន កាលំ ឧបេក្ខានិមិត្តំ មនសិកាតព្ពំ. សចេ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តោ ភិក្ខុ ឯកន្តំ សមាធិនិមិត្តំយេវ មនសិករេយ្យ, ឋានំ តំ ចិត្តំ កោសជ្ជាយ សំវត្តេយ្យ. សចេ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តោ ភិក្ខុ ឯកន្តំ បគ្គហនិមិត្តំយេវ មនសិករេយ្យ, ឋានំ តំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្តេយ្យ. សចេ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តោ ភិក្ខុ ឯកន្តំ ឧបេក្ខានិមិត្តំយេវ មនសិករេយ្យ, ឋានំ តំ ចិត្តំ ន សម្មាសមាធិយេយ្យ អាសវានំ ខយាយ. យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តោ ភិក្ខុ កាលេន កាលំ សមាធិនិមិត្តំ, បគ្គហនិមិត្តំ, ឧបេក្ខានិមិត្តំ មនសិករោតិ, តំ ហោតិ ចិត្តំ មុទុ ច កម្មនិយញ្ច បភស្សរញ្ច, ន ច បភង្គុ, សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា ឧក្កំ ពន្ធតិ, ឧក្កំ ពន្ធិត្វា ឧក្កាមុខំ អាលិម្បេតិ, ឧក្កាមុខំ អាលិម្បេត្វា សណ្ឌាសេន ជាតរូបំ គហេត្វា ឧក្កាមុខេ បក្ខិបេយ្យ, ឧក្កាមុខេ បក្ខិបិត្វា កាលេន កាលំ អភិធមតិ, កាលេន កាលំ ឧទកេន បរិប្ផោសេតិ, កាលេន កាលំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. សចេ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា តំ ជាតរូបំ ឯកន្តំ អភិធមេយ្យ, ឋានំ តំ ជាតរូបំ ឌហេយ្យ. សចេ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា តំ ជាតរូបំ ឯកន្តំ ឧទកេន បរិប្ផោសេយ្យ, ឋានំ តំ ជាតរូបំ និព្ពាយេយ្យ. សចេ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា តំ ជាតរូបំ ឯកន្តំ អជ្ឈុបេក្ខេយ្យ, ឋានំ តំ ជាតរូបំ ន សម្មា បរិបាកំ គច្ឆេយ្យ.

‘‘យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, សុវណ្ណការោ វា សុវណ្ណការន្តេវាសី វា តំ ជាតរូបំ កាលេន កាលំ អភិធមតិ, កាលេន កាលំ ឧទកេន បរិប្ផោសេតិ, កាលេន កាលំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, តំ ហោតិ ជាតរូបំ មុទុ ច កម្មនិយញ្ច បភស្សរញ្ច, ន ច បភង្គុ, សម្មា ឧបេតិ កម្មាយ; យស្សា យស្សា ច បិឡន្ធនវិកតិយា អាកង្ខតិ – យទិ បដ្ដិកាយ យទិ កុណ្ឌលាយ យទិ គីវេយ្យកាយ យទិ សុវណ្ណមាលាយ, តញ្ចស្ស អត្ថំ អនុភោតិ.

‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អធិចិត្តមនុយុត្តេន…បេ… សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ; យស្ស យស្ស ច អភិញ្ញាសច្ឆិករណីយស្ស ធម្មស្ស ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ អភិញ្ញា សច្ឆិកិរិយាយ, តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតិ សតិ សតិអាយតនេ’’តិ (អ. និ. ៣.១០៣) ឥទំ សុត្តំ អធិចិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ឆហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភព្ពោ អនុត្តរំ សីតិភាវំ សច្ឆិកាតុំ. កតមេហិ ឆហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ និគ្គហេតព្ពំ តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ និគ្គណ្ហាតិ, យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ បគ្គហេតព្ពំ តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ, យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ សម្បហំសិតព្ពំ តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ សម្បហំសេតិ, យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពំ តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, បណីតាធិមុត្តិកោ ច ហោតិ និព្ពានាភិរតោ ច. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភព្ពោ អនុត្តរំ សីតិភាវំ សច្ឆិកាតុ’’ន្តិ (អ. និ. ៦.៨៥) ឥទំ សុត្តំ សីតិភាវោតិ វេទិតព្ពំ.

ពោជ្ឈង្គកោសល្លំ បន ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យស្មិំ សមយេ លីនំ ចិត្តំ ហោតិ, អកាលោ តស្មិំ សមយេ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤) សំយុត្តមហាវគ្គេ ពោជ្ឈង្គសំយុត្តេ អាគតមេវ.

ឥតិ ឥទំ សត្តវិធំ ឧគ្គហកោសល្លំ សុគ្គហិតំ កត្វា ឥមញ្ច ទសវិធំ មនសិការកោសល្លំ សុដ្ឋុ វវត្ថបេត្វា តេន យោគិនា ឧភយកោសល្លវសេន កម្មដ្ឋានំ សាធុកំ ឧគ្គហេតព្ពំ. សចេ បនស្ស អាចរិយេន សទ្ធិំ ឯកវិហារេយេវ ផាសុ ហោតិ, ឯវំ វិត្ថារេន អកថាបេត្វា កម្មដ្ឋានមនុយុញ្ជន្តេន វិសេសំ លភិត្វា ឧបរូបរិ កថាបេតព្ពំ. អញ្ញត្ថ វសិតុកាមេន យថាវុត្តេន វិធិនា វិត្ថារតោ កថាបេត្វា បុនប្បុនំ បរិវត្តេត្វា សព្ពំ គណ្ឋិដ្ឋានំ ឆិន្ទិត្វា កម្មដ្ឋានភាវនាយ អននុរូបំ សេនាសនំ បហាយ មហាវាសតាទិអដ្ឋារសទោសវជ្ជិតេ អនុរូបេ វិហារេ វិហរន្តេន ខុទ្ទកបលិពោធុបច្ឆេទំ កត្វា យោ តាវ រាគចរិតោ ហោតិ, តេន យស្មា រាគោ បហាតព្ពោ, តស្មា បដិក្កូលមនសិការេ បរិកម្មំ កាតព្ពំ.

ករោន្តេន បន កេសេសុ តាវ និមិត្តំ គហេតព្ពំ. កថំ? ឯកំ វា ទ្វេ វា កេសេ លុញ្ចិត្វា ហត្ថតលេ ឋបេត្វា វណ្ណោ តាវ វវត្ថបេតព្ពោ. ឆិន្នដ្ឋានេបិ កេសេ ឱលោកេតុំ វដ្ដតិ; ឧទកបត្តេ វា យាគុបត្តេ វា ឱលោកេតុម្បិ វដ្ដតិយេវ. កាឡកកាលេ ទិស្វា កាឡកាតិ មនសិកាតព្ពា; សេតកាលេ សេតាតិ. មិស្សកកាលេ បន ឧស្សទវសេន មនសិកាតព្ពា ហោន្តិ. យថា ច កេសេសុ, ឯវំ សកលេបិ តចបញ្ចកេ ទិស្វាវ និមិត្តំ គហេតព្ពំ. ឯវំ និមិត្តំ គហេត្វា សព្ពកោដ្ឋាសេសុ វណ្ណសណ្ឋានទិសោកាសបរិច្ឆេទវសេន វវត្ថបេត្វា វណ្ណសណ្ឋានគន្ធអាសយោកាសវសេន បញ្ចធា បដិក្កូលតោ វវត្ថបេតព្ពា.

តត្រាយំ សព្ពកោដ្ឋាសេសុ អនុបុព្ពកថា – កេសា តាវ បកតិវណ្ណេន កាឡកា អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណា, សណ្ឋានតោ ទីឃវដ្ដលិកា តុលាទណ្ឌសណ្ឋានា, ទិសតោ ឧបរិមទិសាយ ជាតា, ឱកាសតោ ឧភោសុ បស្សេសុ កណ្ណចូឡិកាហិ, បុរតោ នលាដន្តេន, បច្ឆតោ គលវាដកេន បរិច្ឆិន្នា. សីសកដាហវេឋនំ អល្លចម្មំ កេសានំ ឱកាសោ. បរិច្ឆេទតោ កេសា សីសវេឋនចម្មេ វីហគ្គមត្តំ បវិសិត្វា បតិដ្ឋិតេន ហេដ្ឋា អត្តនោ មូលតលេន, ឧបរិ អាកាសេន, តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នា. ទ្វេ កេសា ឯកតោ នត្ថីតិ អយំ សភាគបរិច្ឆេទោ.

‘កេសា ន លោមា, លោមា ន កេសា’តិ ឯវំ អវសេសេហិ ឯកតិំសកោដ្ឋាសេហិ អមិស្សីកតា កេសា នាម បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោតិ អយំ វិសភាគបរិច្ឆេទោ. ឥទំ កេសានំ វណ្ណាទិតោ វវត្ថាបនំ.

ឥទំ បន តេសំ វណ្ណាទិវសេន បញ្ចធា បដិក្កូលតោ វវត្ថាបនំ – កេសា ច នាមេតេ វណ្ណតោបិ បដិក្កូលា, សណ្ឋានតោបិ គន្ធតោបិ អាសយតោបិ ឱកាសតោបិ បដិក្កូលា. មនុញ្ញេបិ ហិ យាគុបត្តេ វា ភត្តបត្តេ វា កេសវណ្ណំ កិញ្ចិ ទិស្វា ‘កេសមិស្សកមិទំ, ហរថ ន’ន្តិ ជិគុច្ឆន្តិ. ឯវំ កេសា វណ្ណតោ បដិក្កូលា. រត្តិំ ភុញ្ជន្តាបិ កេសសណ្ឋានំ អក្កវាកំ វា មកចិវាកំ វា ឆុបិត្វាបិ តថេវ ជិគុច្ឆន្តិ. ឯវំ សណ្ឋានតោ បដិក្កូលា.

តេលមក្ខនបុប្ផធូមាទិសង្ខារវិរហិតានញ្ច កេសានំ គន្ធោ បរមជេគុច្ឆោ ហោតិ, តតោ ជេគុច្ឆតរោ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តានំ. កេសា ហិ វណ្ណសណ្ឋានតោ អប្បដិក្កូលាបិ សិយុំ, គន្ធេន បន បដិក្កូលាយេវ. យថា ហិ ទហរស្ស កុមារស្ស វច្ចំ វណ្ណតោ ហឡិទ្ទិវណ្ណំ, សណ្ឋានតោបិ ហលិទ្ទិបិណ្ឌសណ្ឋានំ; សង្ខារដ្ឋានេ ឆឌ្ឌិតញ្ច ឧទ្ធុមាតកកាឡសុនខសរីរំ វណ្ណតោ តាលបក្កវណ្ណំ, សណ្ឋានតោ វដ្ដេត្វា វិស្សដ្ឋមុទិង្គសណ្ឋានំ, ទាឋាបិស្ស សុមនមកុឡសទិសាតិ ឧភយម្បិ វណ្ណសណ្ឋានតោ សិយា អប្បដិក្កូលំ, គន្ធេន បន បដិក្កូលមេវ; ឯវំ កេសាបិ សិយុំ វណ្ណសណ្ឋានតោ អប្បដិក្កូលា, គន្ធេន បន បដិក្កូលា ឯវាតិ.

យថា បន អសុចិដ្ឋានេ គាមនិស្សន្ទេន ជាតានិ សូបេយ្យបណ្ណានិ នាគរិកមនុស្សានំ ជេគុច្ឆានិ ហោន្តិ អបរិភោគានិ, ឯវំ កេសាបិ បុព្ពលោហិតមុត្តករីសបិត្តសេម្ហាទិនិស្សន្ទេន ជាតត្តា អតិជេគុច្ឆាតិ ឥទំ នេសំ ‘អាសយតោ’ បាដិកុល្យំ. ឥមេ ច កេសា នាម គូថរាសិម្ហិ ឧដ្ឋិតកណ្ណិកំ វិយ ឯកត្តិំសកោដ្ឋាសរាសិម្ហិ ជាតា. តេ សុសានសង្ការដ្ឋានាទីសុ ជាតសាកំ វិយ, បរិខាទីសុ ជាតកមលកុវលយាទិបុប្ផំ វិយ ច អសុចិដ្ឋានេ ជាតត្តា បរមជេគុច្ឆាតិ ឥទំ តេសំ ‘ឱកាសតោ’ បាដិក្កូល្យំ.

យថា ច កេសានំ, ឯវំ សព្ពកោដ្ឋាសានំ វណ្ណសណ្ឋានគន្ធាសយោកាសវសេន បញ្ចធា បដិក្កូលតា វវត្ថបេតព្ពា. វណ្ណសណ្ឋានទិសោកាសបរិច្ឆេទវសេន បន សព្ពេបិ វិសុំ វិសុំ វវត្ថបេតព្ពា.

តត្ថ លោមា តាវ បកតិវណ្ណតោ ន កេសា វិយ អសម្ភិន្នកាឡកា, កាឡបិង្គលា បន ហោន្តិ; សណ្ឋានតោ ឱនតគ្គតាលមូលសណ្ឋានា; ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតា; ឱកាសតោ ឋបេត្វា កេសានំ បតិដ្ឋិតោកាសញ្ច ហត្ថបាទតលានិ ច យេភុយ្យេន អវសេសសរីរវេឋនចម្មេ ជាតា; បរិច្ឆេទតោ សរីរវេឋនចម្មេ លិក្ខាមត្តំ បវិសិត្វា បតិដ្ឋិតេន ហេដ្ឋា អត្តនោ មូលតលេន, ឧបរិ អាកាសេន, តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នា. ទ្វេ លោមា ឯកតោ នត្ថិ. អយំ តេសំ សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោយេវ.

នខាតិ វីសតិយា នខបដ្ដានំ នាមំ. តេ សព្ពេបិ វណ្ណតោ សេតា; សណ្ឋានតោ មច្ឆសកលិកសណ្ឋានា; ទិសតោ បាទនខា ហេដ្ឋិមទិសាយ ជាតា, ហត្ថនខា ឧបរិមទិសាយាតិ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតា; ឱកាសតោ អង្គុលីនំ អគ្គបិដ្ឋេសុ បតិដ្ឋិតា; បរិច្ឆេទតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ អង្គុលិកោដិមំសេហិ, អន្តោ អង្គុលិបិដ្ឋិមំសេន, ពហិ ចេវ អគ្គេ ច អាកាសេន, តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នា. ទ្វេ នខា ឯកតោ នត្ថិ. អយំ នេសំ សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោយេវ.

ទន្តាតិ បរិបុណ្ណទន្តស្ស ទ្វត្តិំស ទន្តដ្ឋិកានិ. តេបិ វណ្ណតោ សេតា; សណ្ឋានតោ អនេកសណ្ឋានា. តេសញ្ហិ ហេដ្ឋិមាយ តាវ ទន្តបាឡិយា មជ្ឈេ ចត្តារោ ទន្តា មត្តិកាបិណ្ឌេ បដិបាដិយា ឋបិតអលាពុពីជសណ្ឋានា. តេសំ ឧភោសុ បស្សេសុ ឯកេកោ ឯកមូលកោ ឯកកោដិកោ មល្លិកមកុឡសណ្ឋានោ. តតោ ឯកេកោ ទ្វិមូលកោ ទ្វិកោដិកោ យានកឧបត្ថម្ភនិកសណ្ឋានោ. តតោ ទ្វេ ទ្វេ តិមូលា តិកោដិកា. តតោ ទ្វេ ទ្វេ ចតុមូលា ចតុកោដិកាតិ. ឧបរិមបាឡិយាបិ ឯសេវ នយោ. ទិសតោ ឧបរិមទិសាយ ជាតា. ឱកាសតោ ទ្វីសុ ហនុកដ្ឋិកេសុ បតិដ្ឋិតា. បរិច្ឆេទតោ ហេដ្ឋា ហនុកដ្ឋិកេ បតិដ្ឋិតេន អត្តនោ មូលតលេន, ឧបរិ អាកាសេន, តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នា. ទ្វេ ទន្តា ឯកតោ នត្ថិ. អយំ នេសំ សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោយេវ.

តចោតិ សកលសរីរំ វេឋេត្វា ឋិតចម្មំ. តស្ស ឧបរិ កាឡសាមបីតាទិវណ្ណា ឆវិ នាម, យា សកលសរីរតោបិ សង្កឌ្ឍិយមានា ពទរដ្ឋិមត្តា ហោតិ. តចោ បន វណ្ណតោ សេតោយេវ. សោ ចស្ស សេតភាវោ អគ្គិជាលាភិឃាតបហរណបហារាទីហិ វិទ្ធំសិតាយ ឆវិយា បាកដោ ហោតិ. សណ្ឋានតោ សរីរសណ្ឋានោវ ហោតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ.

វិត្ថារតោ បន បាទង្គុលិត្តចោ កោសការកកោសសណ្ឋានោ. បិដ្ឋិបាទត្តចោ បុដពន្ធឧបាហនសណ្ឋានោ. ជង្ឃត្តចោ ភត្តបុដកតាលបណ្ណសណ្ឋានោ. ឩរុត្តចោ តណ្ឌុលភរិតទីឃត្ថវិកសណ្ឋានោ. អានិសទត្តចោ ឧទកបូរិតបដបរិស្សាវនសណ្ឋានោ. បិដ្ឋិត្តចោ ផលកោនទ្ធចម្មសណ្ឋានោ. កុច្ឆិត្តចោ វីណាទោណិកោនទ្ធចម្មសណ្ឋានោ. ឧរត្តចោ យេភុយ្យេន ចតុរស្សសណ្ឋានោ. ឧភយពាហុត្តចោ តូណីរោនទ្ធចម្មសណ្ឋានោ. បិដ្ឋិហត្ថត្តចោ ខុរកោសកសណ្ឋានោ, ផណកត្ថវិកសណ្ឋានោ វា. ហត្ថង្គុលិត្តចោ កុញ្ចិកាកោសកសណ្ឋានោ. គីវត្តចោ គលកញ្ចុកសណ្ឋានោ. មុខត្តចោ ឆិទ្ទាវច្ឆិទ្ទោ កីដកុលាវកសណ្ឋានោ. សីសត្តចោ បត្តត្ថវិកសណ្ឋានោតិ.

តចបរិគ្គណ្ហកេន ច យោគាវចរេន ឧត្តរោដ្ឋតោ បដ្ឋាយ ឧបរិ មុខំ ញាណំ បេសេត្វា បឋមំ តាវ មុខំ បរិយោនន្ធិត្វា ឋិតចម្មំ វវត្ថបេតព្ពំ. តតោ នលាដដ្ឋិចម្មំ. តតោ ថវិកាយ បក្ខិត្តបត្តស្ស ច ថវិកាយ ច អន្តរេន ហត្ថមិវ សីសដ្ឋិកស្ស ច សីសចម្មស្ស ច អន្តរេន ញាណំ បេសេត្វា អដ្ឋិកេន សទ្ធិំ ចម្មស្ស ឯកាពទ្ធភាវំ វិយោជេន្តេន សីសចម្មំ វវត្ថបេតព្ពំ. តតោ ខន្ធចម្មំ. តតោ អនុលោមេន បដិលោមេន ច ទក្ខិណហត្ថចម្មំ. អថ តេនេវ នយេន វាមហត្ថចម្មំ. តតោ បិដ្ឋិចម្មំ. តំ តំ វវត្ថបេត្វា អនុលោមេន ច បដិលោមេន ច ទក្ខិណបាទចម្មំ. អថ តេនេវ នយេន វាមបាទចម្មំ. តតោ អនុក្កមេនេវ វត្ថិឧទរហទយគីវចម្មានិ វវត្ថបេតព្ពានិ. អថ គីវាចម្មានន្តរំ ហេដ្ឋិមហនុចម្មំ វវត្ថបេត្វា អធរោដ្ឋបរិយោសានំ បាបេត្វា និដ្ឋបេតព្ពំ. ឯវំ ឱឡារិកោឡារិកំ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស សុខុមម្បិ បាកដំ ហោតិ.

ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតោ. ឱកាសតោ សកលសរីរំ បរិយោនន្ធិត្វា ឋិតោ. បរិច្ឆេទតោ ហេដ្ឋា បតិដ្ឋិតតលេន, ឧបរិ អាកាសេន បរិច្ឆិន្នោ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោយេវ.

មំសន្តិ នវ មំសបេសិសតានិ. តំ សព្ពម្បិ វណ្ណតោ រត្តំ កិំសុកបុប្ផសទិសំ; សណ្ឋានតោ ជង្ឃបិណ្ឌិកមំសំ តាលបណ្ណបុដភត្តសណ្ឋានំ, ឩរុមំសំ និសទបោតកសណ្ឋានំ, អានិសទមំសំ ឧទ្ធនកោដិសណ្ឋានំ, បិដ្ឋិមំសំ តាលគុឡបដលសណ្ឋានំ, ផាសុកទ្វយមំសំ បោត្ថលិកាយ កុច្ឆិយំ តនុមត្តិកាលេបនសណ្ឋានំ, ថនមំសំ វដ្ដេត្វា អវក្ខិត្តមត្តិកាបិណ្ឌសណ្ឋានំ, ពាហុទ្វយមំសំ ទិគុណំ កត្វា ឋបិតនិច្ចម្មមហាមូសិកសណ្ឋានំ. ឯវំ ឱឡារិកោឡារិកំ មំសំ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស សុខុមម្បិ បាកដំ ហោតិ. ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតំ. ឱកាសតោ សាធិកានិ តីណិ អដ្ឋិសតានិ អនុលិម្បេត្វា ឋិតំ. បរិច្ឆេទតោ ហេដ្ឋា អដ្ឋិសង្ឃាតេ បតិដ្ឋិតតលេន, ឧបរិ តចេន, តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

‘ន្ហារូ’តិ នវ ន្ហារុសតានិ. វណ្ណតោ សព្ពេបិ ន្ហារូ សេតា; សណ្ឋានតោ នានាសណ្ឋានា. ឯតេសុ ហិ គីវាយ ឧបរិភាគតោ បដ្ឋាយ បញ្ច មហាន្ហារូ សរីរំ វិនទ្ធមានា ហទយស្ស បុរិមបស្សេន ឱតិណ្ណា, បញ្ច បច្ឆិមបស្សេន, បញ្ច ទក្ខិណបស្សេន, បញ្ច វាមបស្សេន, ទក្ខិណហត្ថំ វិនទ្ធមានាបិ ហត្ថស្ស បុរិមបស្សេន បញ្ច, បច្ឆិមបស្សេន បញ្ច, តថា វាមហត្ថំ វិនទ្ធមានាបិ. ទក្ខិណបាទំ វិនទ្ធមានាបិ បាទស្ស បុរិមបស្សេន បញ្ច, បច្ឆិមបស្សេន បញ្ច, តថា វាមបាទំ វិនទ្ធមានាបីតិ. ឯវំ សរីរធារកា នាម សដ្ឋិ មហាន្ហារូ កាយំ វិនទ្ធមានា ឱតិណ្ណា, យេ កណ្ឌរាតិបិ វុច្ចន្តិ. តេ សព្ពេបិ កន្ទលមកុឡសណ្ឋានា.

អញ្ញេ បន តំ តំ បទេសំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឋិតា តតោ សុខុមតរា សុត្តរជ្ជុកសណ្ឋានា. អញ្ញេ តតោ សុខុមតរា បូតិលតាសណ្ឋានា. អញ្ញេ តតោ សុខុមតរា មហាវីណាតន្តិសណ្ឋានា. អញ្ញេ ថូលសុត្តកសណ្ឋានា. ហត្ថបាទបិដ្ឋិយំ ន្ហារូ សកុណបាទសណ្ឋានា. សីសន្ហារូ ទារកានំ សីសជាលកសណ្ឋានា. បិដ្ឋិន្ហារូ អាតបេ បសារិតអល្លជាលសណ្ឋានា. អវសេសា តំតំអង្គបច្ចង្គានុគតា ន្ហារូ សរីរេ បដិមុក្កជាលកញ្ចុកសណ្ឋានា. ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតា. ឱកាសតោ សកលសរីរេ អដ្ឋីនិ អាពន្ធិត្វា ឋិតា. បរិច្ឆេទតោ ហេដ្ឋា តិណ្ណំ អដ្ឋិសតានំ ឧបរិ បតិដ្ឋិតតលេហិ, ឧបរិ មំសចម្មានិ អាហច្ច ឋិតបទេសេហិ, តិរិយំ អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នា. អយំ នេសំ សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោយេវ.

អដ្ឋីតិ ឋបេត្វា ទ្វត្តិំស ទន្តដ្ឋីនិ អវសេសានិ ចតុសដ្ឋិ ហត្ថដ្ឋីនិ, ចតុសដ្ឋិ បាទដ្ឋីនិ, ចតុសដ្ឋិ មំសនិស្សិតានិ មុទុអដ្ឋីនិ, ទ្វេ បណ្ហិកដ្ឋីនិ, ឯកេកស្មិំ បាទេ ទ្វេ គោប្ផកដ្ឋីនិ, ទ្វេ ជង្ឃដ្ឋីនិ, ទ្វេ ជណ្ណុកដ្ឋីនិ, ទ្វេ ឩរុដ្ឋីនិ, ទ្វេ កដិដ្ឋីនិ, អដ្ឋារស បិដ្ឋិកណ្ដកដ្ឋីនិ, ចតុវីសតិ ផាសុកដ្ឋីនិ, ចុទ្ទស ឧរដ្ឋីនិ, ឯកំ ហទយដ្ឋិ, ទ្វេ អក្ខកដ្ឋីនិ, ទ្វេ កោដ្ឋដ្ឋីនិ, ទ្វេ ពាហដ្ឋីនិ, ទ្វេ ទ្វេ អគ្គពាហដ្ឋីនិ, សត្ត គីវដ្ឋីនិ, ទ្វេ ហនុកដ្ឋីនិ, ឯកំ នាសិកដ្ឋិ, ទ្វេ អក្ខិដ្ឋីនិ, ទ្វេ កណ្ណដ្ឋីនិ, ឯកំ នលាដដ្ឋិ, ឯកំ មុទ្ធដ្ឋិ, នវ សីសកបាលដ្ឋីនីតិ ឯវំ តិមត្តានិ អដ្ឋិសតានិ.

តានិ សព្ពានិបិ វណ្ណតោ សេតានិ, សណ្ឋានតោ នានាសណ្ឋានានិ. តត្ថ ហិ អគ្គបាទង្គុលិដ្ឋីនិ កតកពីជសណ្ឋានានិ. តទនន្តរានិ មជ្ឈបព្ពដ្ឋីនិ បនសដ្ឋិសណ្ឋានានិ. មូលបព្ពដ្ឋីនិ បណវសណ្ឋានានិ. បិដ្ឋិបាទដ្ឋីនិ កោដ្ឋិតកន្ទលកន្ទរាសិសណ្ឋានានិ. បណ្ហិកដ្ឋិ ឯកដ្ឋិតាលផលពីជសណ្ឋានំ. គោប្ផកដ្ឋីនិ ពន្ធកីឡាគោឡកសណ្ឋានានិ. ជង្ឃដ្ឋីនំ គោប្ផកដ្ឋីសុ បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ អនបនីតតចសិន្ទិកឡីរសណ្ឋានំ. ខុទ្ទកជង្ឃដ្ឋិកំ ធនុកទណ្ឌសណ្ឋានំ, មហន្តំ មិលាតសប្បបិដ្ឋិសណ្ឋានំ. ជណ្ណុកដ្ឋិ ឯកតោ បរិក្ខីណផេណកសណ្ឋានំ.

តត្ថ ជង្ឃដ្ឋិកស្ស បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ អតិខិណគ្គគោសិង្គសណ្ឋានំ. ឩរុដ្ឋិ ទុត្តច្ឆិតវាសិផរសុទណ្ឌកសណ្ឋានំ. តស្ស កដិដ្ឋិម្ហិ បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ កីឡាគោឡកសណ្ឋានំ. តេន កដិដ្ឋិនោ បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ អគ្គច្ឆិន្នមហាបុន្នាគផលសណ្ឋានំ. កដិដ្ឋីនិ ទ្វេបិ ឯកាពទ្ធានិ ហុត្វា កុម្ភការកឧទ្ធនសណ្ឋានានិ, បាដិយេក្កំ កម្មារកូដយោត្តកសណ្ឋានានិ. កោដិយំ ឋិតអានិសទដ្ឋិ អធោមុខំ កត្វា គហិតសប្បផណសណ្ឋានំ សត្តសុ ឋានេសុ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ. បិដ្ឋិកណ្ដកដ្ឋីនិ អព្ភន្តរតោ ឧបរូបរិ ឋបិតសីសកបដ្ដវេឋកសណ្ឋានានិ, ពាហិរតោ វដ្ដនាវឡិសណ្ឋានានិ. តេសំ អន្តរន្តរា កកចទន្តសទិសា ទ្វេ តយោ កណ្ដកា ហោន្តិ. ចតុវីសតិយា ផាសុកដ្ឋីសុ អបរិបុណ្ណានិ អបរិបុណ្ណាសិតសណ្ឋានានិ, បរិបុណ្ណានិ បរិបុណ្ណាសិតសណ្ឋានានិ. សព្ពានិបិ ឱទាតកុក្កុដស្ស បសារិតបក្ខសណ្ឋានានិ.

ចុទ្ទស ឧរដ្ឋីនិ ជិណ្ណសន្ទមានិកបញ្ជរសណ្ឋានានិ. ហទយដ្ឋិ ទព្ពិផណសណ្ឋានំ. អក្ខកដ្ឋីនិ ខុទ្ទកលោហវាសិទណ្ឌសណ្ឋានានិ. កោដ្ឋដ្ឋីនិ ឯកតោ បរិក្ខីណសីហឡកុទាលសណ្ឋានានិ. ពាហុដ្ឋីនិ អាទាសទណ្ឌកសណ្ឋានានិ. អគ្គពាហុដ្ឋីនិ យមកតាលកន្ទសណ្ឋានានិ. មណិពន្ធដ្ឋីនិ ឯកតោ អល្លីយាបេត្វា ឋបិតសីសកបដ្ដវេឋកសណ្ឋានានិ. បិដ្ឋិហត្ថដ្ឋីនិ កោដ្ដិតកន្ទលកន្ទរាសិសណ្ឋានានិ. ហត្ថង្គុលីសុ មូលបព្ពដ្ឋីនិ បណវសណ្ឋានានិ; មជ្ឈបព្ពដ្ឋីនិ អបរិបុណ្ណបនសដ្ឋិសណ្ឋានានិ; អគ្គបព្ពដ្ឋីនិ កតកពីជសណ្ឋានានិ. សត្ត គីវដ្ឋីនិ ទណ្ឌេន វិជ្ឈិត្វា បដិបាដិយា ឋបិតវំសកឡីរចក្កលិកសណ្ឋានានិ. ហេដ្ឋិមហនុកដ្ឋិ កម្មារានំ អយោកូដយោត្តកសណ្ឋានំ, ឧបរិមំ អវលេខនសត្ថកសណ្ឋានំ.

អក្ខិកូបនាសាកូបដ្ឋីនិ អបនីតមិញ្ជតរុណតាលដ្ឋិសណ្ឋានានិ. នលាដដ្ឋិ អធោមុខឋបិតសង្ខថាលកកបាលសណ្ឋានំ. កណ្ណចូឡិកដ្ឋីនិ ន្ហាបិតខុរកោសកសណ្ឋានានិ. នលាដកណ្ណចូឡិកានំ ឧបរិ បដ្ដពន្ធនោកាសេ អដ្ឋិ សង្កុដិតឃដបុណ្ណបដលខណ្ឌសណ្ឋានំ. មុទ្ធដ្ឋិ មុខច្ឆិន្នវង្កនាឡិកេរសណ្ឋានំ. សីសដ្ឋីនិ សិព្ពេត្វា ឋបិតជជ្ជរលាពុកដាហសណ្ឋានានិ.

ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតានិ. ឱកាសតោ អវិសេសេន សកលសរីរេ ឋិតានិ. វិសេសេន បនេត្ថ សីសដ្ឋីនិ គីវដ្ឋីសុ បតិដ្ឋិតានិ, គីវដ្ឋីនិ បិដ្ឋិកណ្ដកដ្ឋីសុ, បិដ្ឋិកណ្ដកដ្ឋីនិ កដិដ្ឋីសុ, កដិដ្ឋីនិ ឩរុដ្ឋីសុ, ឩរុដ្ឋីនិ ជណ្ណុកដ្ឋីសុ, ជណ្ណុកដ្ឋីនិ ជង្ឃដ្ឋីសុ, ជង្ឃដ្ឋីនិ គោប្ផកដ្ឋីសុ, គោប្ផកដ្ឋីនិ បិដ្ឋិបាទដ្ឋីសុ បតិដ្ឋិតានិ. បរិច្ឆេទតោ អន្តោ អដ្ឋិមិញ្ជេន, ឧបរិ មំសេន, អគ្គេ មូលេ ច អញ្ញមញ្ញេន បរិច្ឆិន្នានិ. អយំ នេសំ សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

អដ្ឋិមិញ្ជន្តិ តេសំ តេសំ អដ្ឋីនំ អព្ភន្តរគតំ មិញ្ជំ. តំ វណ្ណតោ សេតំ. សណ្ឋានតោ មហន្តមហន្តានំ អដ្ឋីនំ អព្ភន្តរគតំ វេឡុនាឡិយំ បក្ខិត្តសេទិតមហាវេត្តគ្គសណ្ឋានំ, ខុទ្ទានុខុទ្ទកានំ អព្ភន្តរគតំ វេឡុយដ្ឋិបព្ពេសុ បក្ខិត្តសេទិតតនុវេត្តគ្គសណ្ឋានំ. ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតំ. ឱកាសតោ អដ្ឋីនំ អព្ភន្តរេ បតិដ្ឋិតំ. បរិច្ឆេទតោ អដ្ឋីនំ អព្ភន្តរតលេហិ បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

វក្កន្តិ ឯកពន្ធនា ទ្វេ មំសបិណ្ឌា. តំ វណ្ណតោ មន្ទរត្តំ បាឡិភទ្ទកដ្ឋិវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ ទារកានំ យមកកីឡាគោឡកសណ្ឋានំ, ឯកវណ្ដបដិពទ្ធអម្ពផលទ្វយសណ្ឋានំ វា. ទិសតោ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតំ. ឱកាសតោ គលវាដកា និក្ខន្តេន ឯកមូលេន ថោកំ គន្ត្វា ទ្វិធា ភិន្នេន ថូលន្ហារុនា វិនិពទ្ធំ ហុត្វា ហទយមំសំ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតំ. បរិច្ឆេទតោ វក្កំ វក្កភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

ហទយន្តិ ហទយមំសំ. តំ វណ្ណតោ រត្តំ បទុមបត្តបិដ្ឋិវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ ពាហិរបត្តានិ អបនេត្វា អធោមុខឋបិតបទុមមកុឡសណ្ឋានំ. ពហិ មដ្ឋំ; អន្តោ កោសាតកីផលស្ស អព្ភន្តរសទិសំ. បញ្ញវន្តានំ ថោកំ វិកសិតំ, មន្ទបញ្ញានំ មកុឡិតមេវ. អន្តោ ចស្ស បុន្នាគដ្ឋិបតិដ្ឋានមត្តោ អាវាដកោ ហោតិ, យត្ថ អឌ្ឍបសតមត្តំ លោហិតំ សណ្ឋាតិ; យំ និស្សាយ មនោធាតុ មនោវិញ្ញាណធាតុ ច វត្តន្តិ. តំ បនេតំ រាគចរិតស្ស រត្តំ ហោតិ, ទោសចរិតស្ស កាឡកំ, មោហចរិតស្ស មំសធោវនុទកសទិសំ, វិតក្កចរិតស្ស កុលត្ថយូសវណ្ណំ, សទ្ធាចរិតស្ស កណិការបុប្ផវណ្ណំ, បញ្ញាចរិតស្ស អច្ឆំ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ បណ្ឌរំ បរិសុទ្ធំ និទ្ធោតជាតិមណិ វិយ ជុតិមន្តំ ខាយតិ. ទិសតោ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតំ. ឱកាសតោ សរីរព្ភន្តរេ ទ្វិន្នំ ថនានំ មជ្ឈេ បតិដ្ឋិតំ. បរិច្ឆេទតោ ហទយំ ហទយភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

យកនន្តិ យមកមំសបដលំ. តំ វណ្ណតោ រត្តបណ្ឌុកធាតុកំ, នាតិរត្តកុមុទស្ស បត្តបិដ្ឋិវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ មូលេ ឯកំ, អគ្គេ យមកំ កោវិឡារបត្តសណ្ឋានំ. តញ្ច ទន្ធានំ ឯកមេវ ហោតិ មហន្តំ, បញ្ញវន្តានំ ទ្វេ វា តីណិ វា ខុទ្ទកានិ. ទិសតោ ឧបរិមទិសាយ ជាតំ. ឱកាសតោ ទ្វិន្នំ ថនានំ អព្ភន្តរេ ទក្ខិណបស្សំ និស្សាយ ឋិតំ. បរិច្ឆេទតោ យកនំ យកនភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

កិលោមកន្តិ បដិច្ឆន្នាបដិច្ឆន្នភេទតោ ទុវិធំ បរិយោនហនមំសំ. តំ ទុវិធម្បិ វណ្ណតោ សេតំ, ទុកូលបិលោតិកវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ អត្តនោ ឱកាសសណ្ឋានំ. ទិសតោ បដិច្ឆន្នកិលោមកំ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតំ. ឥតរំ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតំ. ឱកាសតោ បដិច្ឆន្នកិលោមកំ ហទយញ្ច វក្កញ្ច បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតំ. អបដិច្ឆន្នកិលោមកំ សកលសរីរេ ចម្មស្ស ហេដ្ឋតោ មំសំ បរិយោនទ្ធិត្វា ឋិតំ. បរិច្ឆេទតោ ហេដ្ឋា មំសេន, ឧបរិ ចម្មេន, តិរិយំ កិលោមកភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

បិហកន្តិ ឧទរជិវ្ហាមំសំ. តំ វណ្ណតោ នីលំ និគ្គុណ្ឌិកបុប្ផវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ សត្តង្គុលប្បមាណំ អពន្ធនំ កាឡវច្ឆកជិវ្ហាសណ្ឋានំ. ទិសតោ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតំ. ឱកាសតោ ហទយស្ស វាមបស្សេ ឧទរបដលស្ស មត្ថកបស្សំ និស្សាយ ឋិតំ, យស្មិំ បហរណប្បហារេន ពហិ និក្ខន្តេ សត្តានំ ជីវិតក្ខយោ ហោតិ. បរិច្ឆេទតោ បិហកភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

បប្ផាសន្តិ ទ្វត្តិំសមំសខណ្ឌប្បភេទំ បប្ផាសមំសំ. តំ វណ្ណតោ រត្តំ នាតិបក្កឧទុម្ពរផលវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ វិសមច្ឆិន្នពហលបូវខណ្ឌសណ្ឋានំ. អព្ភន្តរេ អសិតបីតានំ អភាវេ ឧគ្គតេន កម្មជតេជុស្មនា អព្ភាហតត្តា សង្ខាទិតបលាលបិណ្ឌមិវ និរសំ និរោជំ. ទិសតោ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតំ. ឱកាសតោ សរីរព្ភន្តរេ ទ្វិន្នំ ថនានមន្តរេ ហទយញ្ច យកនញ្ច បដិច្ឆាទេត្វា ឱលម្ពន្តំ ឋិតំ. បរិច្ឆេទតោ ផប្ផាសភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

អន្តន្តិ បុរិសស្ស ទ្វត្តិំស ហត្ថា, ឥត្ថិយា អដ្ឋវីសតិហត្ថា ឯកវីសតិយា ឋានេសុ ឱភគ្គា អន្តវដ្ដិ. តទេតំ វណ្ណតោ សេតំ សក្ខរសុធាវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ លោហិតទោណិយំ អាភុជិត្វា ឋបិតសីសច្ឆិន្នសប្បសណ្ឋានំ. ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតំ. ឱកាសតោ ឧបរិ គលវាដកេ ហេដ្ឋា ច ករីសមគ្គេ វិនិពន្ធត្តា គលវាដកករីសមគ្គបរិយន្តេ សរីរព្ភន្តរេ ឋិតំ. បរិច្ឆេទតោ អន្តភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

អន្តគុណន្តិ អន្តភោគដ្ឋានេសុ ពន្ធនំ. តំ វណ្ណតោ សេតំ ទកសីតលិកមូលវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ ទកសីតលិកមូលសណ្ឋានមេវ. ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតំ. ឱកាសតោ កុទាឡផរសុកម្មាទីនិ ករោន្តានំ យន្តាកឌ្ឍនកាលេ យន្តសុត្តមិវ, យន្តផលកានិ អន្តភោគេ ឯកតោ អគឡន្តេ អាពន្ធិត្វា បាទបុញ្ឆនរជ្ជុមណ្ឌលកស្ស អន្តរា តំ សិព្ពេត្វា ឋិតរជ្ជុកា វិយ ឯកវីសតិយា ឋានេសុ អន្តភោគានំ អន្តរា ឋិតំ. បរិច្ឆេទតោ អន្តគុណភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

ឧទរិយន្តិ ឧទរេ ភវំ អសិតបិតខាយិតសាយិតំ. តំ វណ្ណតោ អជ្ឈោហដាហារវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ បរិស្សាវនេ សិថិលពន្ធតណ្ឌុលសណ្ឋានំ. ទិសតោ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតំ. ឱកាសតោ ឧទរេ ឋិតំ. ឧទរំ នាម ឧភតោ និប្បីឡិយមានស្ស អល្លសាដកស្ស មជ្ឈេ សញ្ជាតផោដកសទិសំ អន្តបដលំ; ពហិ មដ្ឋំ, អន្តោ មំសកសម្ពុកបលិវេឋនកិលិដ្ឋបាវារកបុប្ផកសទិសំ, កុថិតបនសតចស្ស អព្ភន្តរសទិសន្តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ; យត្ថ តក្កោដកា, គណ្ឌុប្បាទកា, តាលហីរកា, សូចិមុខកា, បដតន្តសុត្តកា ឥច្ចេវមាទិទ្វត្តិំសកុលប្បភេទា កិមយោ អាកុលព្យាកុលា សណ្ឌសណ្ឌចារិនោ ហុត្វា និវសន្តិ; យេ បានភោជនាទិម្ហិ អវិជ្ជមានេ ឧល្លង្ឃិត្វា វិរវន្តា ហទយមំសំ អភិហនន្តិ, បានភោជនាទិអជ្ឈោហរណវេលាយ ច ឧទ្ធំមុខា ហុត្វា បឋមជ្ឈោហដេ ទ្វេ តយោ អាលោបេ តុរិតតុរិតា វិលុម្បន្តិ; យំ តេសំ កិមីនំ សូតិឃរំ, វច្ចកុដិ, គិលានសាលា, សុសានញ្ច ហោតិ.

យត្ថ សេយ្យថាបិ នាម ចណ្ឌាលគាមទ្វារេ ចន្ទនិកាយ និទាឃសមយេ ថូលផុសិតកេ ទេវេ វស្សន្តេ ឧទកេន វុយ្ហមានំ មុត្តករីសចម្មអដ្ឋិន្ហារុខណ្ឌខេឡសិង្ឃាណិកលោហិតប្បភុតិ នានាកុណបជាតំ និបតិត្វា កទ្ទមោទកាលុឡិតំ ទ្វីហតីហច្ចយេន សញ្ជាតកិមិកុលំ សូរិយាតបវេគសន្តាបកុថិតំ ឧបរិ ផេណបុព្ពុលកេ មុញ្ចន្តំ អភិនីលវណ្ណំ បរមទុគ្គន្ធជេគុច្ឆំ នេវ ឧបគន្តុំ ន ទដ្ឋុំ អរហរូបតំ អាបជ្ជិត្វា តិដ្ឋតិ, បគេវ ឃាយិតុំ វា សាយិតុំ វា; ឯវមេវ នានប្បការបានភោជនាទិទន្តមុសលសញ្ចុណ្ណិតំ ជិវ្ហាហត្ថបរិវត្តិតខេឡលាលាបលិពុទ្ធំ តង្ខណវិគតវណ្ណគន្ធរសាទិសម្បទំ តន្តវាយខលិសុវានវមថុសទិសំ និបតិត្វា បិត្តសេម្ហវាតបលិវេឋិតំ ហុត្វា ឧទរគ្គិសន្តាបវេគកុថិតំ កិមិកុលាកុលំ ឧបរូបរិ ផេណបុព្ពុលកានិ មុញ្ចន្តំ បរមកសម្ពុទុគ្គន្ធជេគុច្ឆភាវំ អាបជ្ជិត្វា តិដ្ឋតិ; យំ សុត្វាបិ បានភោជនាទីសុ អមនុញ្ញតា សណ្ឋាតិ, បគេវ បញ្ញាចក្ខុនា អវលោកេត្វា, យត្ថ ច បតិតំ បានភោជនាទិ បញ្ចធា វិភាគំ គច្ឆតិ – ឯកំ ភាគំ បាណកា ខាទន្តិ, ឯកំ ភាគំ ឧទរគ្គិ ឈាបេតិ, ឯកោ ភាគោ មុត្តំ ហោតិ, ឯកោ ករីសំ, ឯកោ រសភាវំ អាបជ្ជិត្វា សោណិតមំសាទីនិ ឧបព្រូហយតិ. បរិច្ឆេទតោ ឧទរបដលេន ចេវ ឧទរិយភាគេន ច បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

ករីសន្តិ វច្ចំ. តំ វណ្ណតោ យេភុយ្យេន អជ្ឈោហដាហារវណ្ណមេវ ហោតិ. សណ្ឋានតោ ឱកាសសណ្ឋានំ. ទិសតោ ហេដ្ឋិមាយ ទិសាយ ជាតំ. ឱកាសតោ បក្កាសយេ ឋិតំ. បក្កាសយោ នាម ហេដ្ឋា នាភិបិដ្ឋិកណ្ដកមូលានមន្តរេ អន្តាវសានេ ឧព្ពេធេន អដ្ឋង្គុលមត្តោ វេឡុនាឡិកសទិសោ, យត្ថ សេយ្យថាបិ នាម ឧបរូបរិ ភូមិភាគេ បតិតំ វស្សោទកំ ឱគឡិត្វា ហេដ្ឋា ភូមិភាគំ បូរេត្វា តិដ្ឋតិ; ឯវមេវ យំ កិញ្ចិ អាមាសយេ បតិតំ បានភោជនាទិកំ ឧទរគ្គិនា ផេណុទ្ទេហកំ បក្កំ បក្កំ និសទាយ បិសិតមិវ សណ្ហភាវំ អាបជ្ជិត្វា អន្តពិលេន ឱគឡិត្វា ឱគឡិត្វា មទ្ទិត្វា វេឡុបព្ពេ បក្ខិបមានបណ្ឌុមត្តិកា វិយ សន្និចិតំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. បរិច្ឆេទតោ បក្កាសយបដលេន ចេវ ករីសភាគេន ច បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

មត្ថលុង្គន្តិ សីសកដាហព្ភន្តរេ ឋិតមិញ្ជរាសិ. តំ វណ្ណតោ សេតំ អហិច្ឆត្តកបិណ្ឌិកវណ្ណំ, ទធិភាវំ អសម្បត្តទុដ្ឋខីរវណ្ណន្តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. សណ្ឋានតោ ឱកាសសណ្ឋានំ. ទិសតោ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតំ. ឱកាសតោ សីសកដាហព្ភន្តរេ ចត្តារោ សិព្ពិនិមគ្គេ និស្សាយ សមោធានេត្វា ឋបិតា ចត្តារោ បិដ្ឋបិណ្ឌា វិយ សមោហិតំ តិដ្ឋតិ. បរិច្ឆេទតោ សីសកដាហស្ស អព្ភន្តរតលេហិ ចេវ មត្ថលុង្គភាគេន ច បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

បិត្តន្តិ ទ្វេ បិត្តានិ – ពទ្ធបិត្តញ្ច អពទ្ធបិត្តញ្ច. តត្ថ ពទ្ធបិត្តំ វណ្ណតោ ពហលមធុកតេលវណ្ណំ, អពទ្ធបិត្តំ មិលាតអាកុលិតបុប្ផវណ្ណំ. តំ សណ្ឋានតោ ឧភយម្បិ ឱកាសសណ្ឋានំ. ទិសតោ ពទ្ធបិត្តំ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតំ, ឥតរំ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតំ. ឱកាសតោ អពទ្ធបិត្តំ ឋបេត្វា កេសលោមទន្តនខានំ មំសវិនិមុត្តដ្ឋានញ្ចេវ ថទ្ធសុក្ខចម្មញ្ច ឧទកមិវ តេលពិន្ទុំ អវសេសសរីរំ ព្យាបេត្វា ឋិតំ, យម្ហិ កុបិតេ អក្ខីនិ បីតកានិ ហោន្តិ ភមន្តិ, គត្តំ កម្បតិ កណ្ឌុយតិ. ពទ្ធបិត្តំ ហទយបប្ផាសានមន្តរេ យកនមំសំ និស្សាយ បតិដ្ឋិតេ មហាកោសាតកីកោសកសទិសេ បិត្តកោសកេ ឋិតំ, យម្ហិ កុបិតេ សត្តា ឧម្មត្តកា ហោន្តិ, វិបល្លត្ថចិត្តា ហិរោត្តប្បំ ឆឌ្ឌេត្វា អកត្តព្ពំ ករោន្តិ, អភាសិតព្ពំ ភាសន្តិ, អចិន្តេតព្ពំ ចិន្តេន្តិ. បរិច្ឆេទតោ បិត្តភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

សេម្ហន្តិ សរីរព្ភន្តរេ ឯកបត្តបូរប្បមាណំ សេម្ហំ. តំ វណ្ណតោ សេតំ នាគពលបណ្ណរសវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ ឱកាសសណ្ឋានំ. ទិសតោ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតំ. ឱកាសតោ ឧទរបដលេ ឋិតំ, យំ បានភោជនាទីនិ អជ្ឈោហរណកាលេ សេយ្យថាបិ នាម ឧទកេ សេវាលបណកំ កដ្ឋេ វា កបាលេ វា បតន្តេ ឆិជ្ជិត្វា ទ្វិធា ហុត្វា បុន អជ្ឈោត្ថរិត្វា តិដ្ឋតិ, ឯវមេវ បានភោជនាទិម្ហិ និបតន្តេ ឆិជ្ជិត្វា ទ្វិធា ហុត្វា បុន អជ្ឈោត្ថរិត្វា តិដ្ឋតិ; យម្ហិ ច មន្ទីភូតេ បក្កគណ្ឌោ វិយ បូតិកុក្កុដណ្ឌមិវ ច ឧទរំ បរមជេគុច្ឆំ កុណបគន្ធំ ហោតិ; តតោ ឧគ្គតេន ច គន្ធេន ឧទ្ទេកោបិ មុខម្បិ ទុគ្គន្ធំ បូតិកុណបសទិសំ ហោតិ; សោ ច បុរិសោ ‘អបេហិ, ទុគ្គន្ធំ វាយសី’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ; យញ្ច វឌ្ឍិត្វា ពហលត្តមាបន្នំ បិធានផលកមិវ វច្ចកុដិយា ឧទរបដលស្ស អព្ភន្តរេយេវ កុណបគន្ធំ សន្និរុជ្ឈិត្វា តិដ្ឋតិ. បរិច្ឆេទតោ សេម្ហភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

បុព្ពោតិ បូតិលោហិតវសេន បវត្តបុព្ពោ. សោ វណ្ណតោ បណ្ឌុបលាសវណ្ណោ, មតកសរីរេ បន បូតិពហលាចាមវណ្ណោ ហោតិ. សណ្ឋានតោ ឱកាសសណ្ឋានោ. ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតោ. ឱកាសតោ បន បុព្ពស្ស ឱកាសោ នាម និពទ្ធោ នត្ថិ យត្ថ សោ សន្និចិតោ តិដ្ឋេយ្យ; យត្រ យត្រ បន ខាណុកណ្ដកប្បហរណគ្គិជាលាទីហិ អភិហតេ សរីរប្បទេសេ លោហិតំ សណ្ឋហិត្វា បច្ចតិ, គណ្ឌបិឡកាទយោ វា ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្រ តត្រេវ តិដ្ឋតិ. បរិច្ឆេទតោ បុព្ពភាគេន បរិច្ឆិន្នោ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

លោហិតន្តិ ទ្វេ លោហិតានិ – សន្និចិតលោហិតញ្ច សំសរណលោហិតញ្ច. តត្ថ សន្និចិតលោហិតំ វណ្ណតោ និបក្កពហលលាខារសវណ្ណំ, សំសរណលោហិតំ អច្ឆលាខារសវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ ឧភយម្បិ ឱកាសសណ្ឋានំ. ទិសតោ សន្និចិតលោហិតំ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតំ, ឥតរំ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតំ. ឱកាសតោ សំសរណលោហិតំ, ឋបេត្វា កេសលោមទន្តនខានំ មំសវិនិម្មុត្តដ្ឋានញ្ចេវ ថទ្ធសុក្ខចម្មញ្ច, ធមនិជាលានុសារេន សព្ពំ ឧបាទិន្នកសរីរំ ផរិត្វា ឋិតំ; សន្និចិតលោហិតំ យកនដ្ឋានស្ស ហេដ្ឋាភាគំ បូរេត្វា ឯកបត្តបូរមត្តំ ហទយវក្កបប្ផាសានំ ឧបរិ ថោកំ ថោកំ បគ្ឃរន្តំ វក្កហទយយកនបប្ផាសេ តេមយមានំ ឋិតំ. តស្មិញ្ហិ វក្កហទយាទីនិ អតេមេន្តេ សត្តា បិបាសិតា ហោន្តិ. បរិច្ឆេទតោ លោហិតភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

សេទោតិ លោមកូបាទីហិ បគ្ឃរណកអាបោធាតុ. សោ វណ្ណតោ វិប្បសន្នតិលតេលវណ្ណោ. សណ្ឋានតោ ឱកាសសណ្ឋានោ. ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតោ. ឱកាសតោ សេទស្សោកាសោ នាម និពទ្ធោ នត្ថិ, យត្ថ សោ លោហិតំ វិយ សទា តិដ្ឋេយ្យ; យទា បន អគ្គិសន្តាបសូរិយសន្តាបឧតុវិការាទីហិ សរីរំ សន្តប្បតិ តទា ឧទកតោ អព្ពុឡ្ហមត្តវិសមច្ឆិន្នភិសមូឡាលកុមុទនាឡកលាបោ វិយ សព្ពកេសលោមកូបវិវរេហិ បគ្ឃរតិ. តស្មា តស្ស សណ្ឋានម្បិ កេសលោមកូបវិវរានំយេវ វសេន វេទិតព្ពំ. សេទបរិគ្គណ្ហកេន ច យោគិនា កេសលោមកូបវិវរេ បូរេត្វា ឋិតវសេនេវ សេទោ មនសិកាតព្ពោ. បរិច្ឆេទតោ សេទភាគេន បរិច្ឆិន្នោ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

មេទោតិ ថិនសិនេហោ. សោ វណ្ណតោ ផាលិតហលិទ្ទិវណ្ណោ. សណ្ឋានតោ ថូលសរីរស្ស តាវ ចម្មមំសន្តរេ ឋបិតហលិទ្ទិវណ្ណទុកូលបិលោតិកសណ្ឋានោ ហោតិ, កិសសរីរស្ស ជង្ឃមំសំ ឩរុមំសំ បិដ្ឋិកណ្ដកនិស្សិតំ បិដ្ឋមំសំ ឧទរវដ្ដិមំសន្តិ ឯតានិ និស្សាយ ទិគុណំ តិគុណំ កត្វា ឋបិតហលិទ្ទិវណ្ណទុកូលបិលោតិកសណ្ឋានោ. ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតោ. ឱកាសតោ ថូលស្ស សកលសរីរំ ផរិត្វា, កិសស្ស ជង្ឃមំសាទីនិ និស្សាយ ឋិតោ, យំ សិនេហសង្ខំ គតម្បិ បរមជេគុច្ឆត្តា នេវ មុទ្ធនិ តេលត្ថាយ, ន នាសាតេលាទីនំ អត្ថាយ គណ្ហន្តិ. បរិច្ឆេទតោ ហេដ្ឋា មំសេន, ឧបរិ ចម្មេន, តិរិយំ មេទភាគេន បរិច្ឆិន្នោ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

អស្សូតិ អក្ខីហិ បគ្ធរណកអាបោធាតុ. តំ វណ្ណតោ វិប្បសន្នតិលតេលវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ ឱកាសសណ្ឋានំ. ទិសតោ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតំ. ឱកាសតោ អក្ខិកូបកេសុ ឋិតំ. ន ចេតំ បិត្តកោសកេ បិត្តមិវ អក្ខិកូបកេសុ សទា សន្និចិតំ តិដ្ឋតិ; យទា បន សត្តា សោមនស្សជាតា មហាហសិតំ ហសន្តិ, ទោមនស្សជាតា រោទន្តិ បរិទេវន្តិ តថារូបំ វិសភាគាហារំ អាហរន្តិ, យទា ច នេសំ អក្ខីនិ ធូមរជបំសុកាទីហិ អភិហញ្ញន្តិ, តទា ឯតេហិ សោមនស្សទោមនស្សវិសភាគាហារឧតូហិ សមុដ្ឋហិត្វា អក្ខិកូបកេ បូរេត្វា តិដ្ឋតិ វា បគ្ឃរតិ វា. អស្សុបរិគ្គណ្ហកេន បន យោគិនា អក្ខិកូបកេ បូរេត្វា ឋិតវសេនេវ បរិគ្គណ្ហិតព្ពំ. បរិច្ឆេទតោ អស្សុភាគេន បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

វសាតិ វិលីនស្នេហោ. សា វណ្ណតោ នាឡិកេរតេលវណ្ណា, អាចាមេ អាសិត្តតេលវណ្ណាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. សណ្ឋានតោ ន្ហានកាលេ បសន្នឧទកស្ស ឧបរិ បរិព្ភមន្តសិនេហពិន្ទុវិសដសណ្ឋានា. ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតា. ឱកាសតោ យេភុយ្យេន ហត្ថតលហត្ថបិដ្ឋិបាទតលបាទបិដ្ឋិនាសាបុដនលាដអំសកូដេសុ ឋិតា. ន ចេសា ឯតេសុ ឱកាសេសុ សទា វិលីនាវ ហុត្វា តិដ្ឋតិ; យទា បន អគ្គិសន្តាបសូរិយសន្តាបឧតុវិសភាគធាតុវិសភាគេហិ តេ បទេសា ឧស្មា ជាតា ហោន្តិ, តទា តត្ថ ន្ហានកាលេ បសន្នឧទកូបរិ សិនេហពិន្ទុវិសដោ វិយ ឥតោ ចិតោ ច សំសរតិ. បរិច្ឆេទតោ វសាភាគេន បរិច្ឆិន្នា. អយមស្សា សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

ខេឡោតិ អន្តោមុខេ ផេណមិស្សា អាបោធាតុ. សោ វណ្ណតោ សេតោ ផេណវណ្ណោ. សណ្ឋានតោ ឱកាសសណ្ឋានោ, ផេណសណ្ឋានតោតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ទិសតោ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតោ. ឱកាសតោ ឧភោហិ កបោលបស្សេហិ ឱរុយ្ហ ជិវ្ហាយ ឋិតោ. ន ចេស ឯត្ថ សទា សន្និចិតោ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. យទា បន សត្តា តថារូបំ អាហារំ បស្សន្តិ វា សរន្តិ វា ឧណ្ហតិត្តកដុកលោណម្ពិលានំ វា កិញ្ចិ មុខេ ឋបេន្តិ, យទា វា នេសំ ហទយំ អាកិលាយតិ, កិស្មិញ្ចិទេវ វា ជិគុច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, តទា ខេឡោ ឧប្បជ្ជិត្វា ឧភោហិ កបោលបស្សេហិ ឱរុយ្ហ ជិវ្ហាយ សណ្ឋាតិ. អគ្គជិវ្ហាយ ចេស តនុកោ ហោតិ, មូលជិវ្ហាយ ពហលោ; មុខេ បក្ខិត្តញ្ច បុថុកំ វា តណ្ឌុលំ វា អញ្ញំ វា កិញ្ចិ ខាទនីយំ, នទីបុឡិនេ ខតកូបកសលិលំ វិយ, បរិក្ខយំ អគច្ឆន្តោវ តេមេតុំ សមត្ថោ ហោតិ. បរិច្ឆេទតោ ខេឡភាគេន បរិច្ឆិន្នោ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

សិង្ឃាណិកាតិ មត្ថលុង្គតោ បគ្ឃរណកអសុចិ. សា វណ្ណតោ តរុណតាលដ្ឋិមិញ្ជវណ្ណា. សណ្ឋានតោ ឱកាសសណ្ឋានា. ទិសតោ ឧបរិមាយ ទិសាយ ជាតា. ឱកាសតោ នាសាបុដេ បូរេត្វា ឋិតា. ន ចេសា ឯត្ថ សទា សន្និចិតា ហុត្វា តិដ្ឋតិ; អថ ខោ យថា នាម បុរិសោ បទុមិនីបត្តេន ទធិំ ពន្ធិត្វា ហេដ្ឋា កណ្ដកេន វិជ្ឈេយ្យ, អថ តេន ឆិទ្ទេន ទធិមត្ថុ គឡិត្វា ពហិ បតេយ្យ, ឯវមេវ យទា សត្តា រោទន្តិ វា វិសភាគាហារឧតុវសេន វា សញ្ជាតធាតុក្ខោភា ហោន្តិ, តទា អន្តោសីសតោ បូតិសេម្ហភាវំ អាបន្នំ មត្ថលុង្គំ គឡិត្វា តាលុមត្ថកវិវរេន ឱតរិត្វា នាសាបុដេ បូរេត្វា តិដ្ឋតិ វា បគ្ឃរតិ វា. សិង្ឃាណិកា បរិគ្គណ្ហកេន បន យោគិនា នាសាបុដេ បូរេត្វា ឋិតវសេនេវ បរិគ្គណ្ហិតព្ពា. បរិច្ឆេទតោ សិង្ឃាណិកាភាគេន បរិច្ឆិន្នា. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

លសិកាតិ សរីរសន្ធីនំ អព្ភន្តរេ បិច្ឆិលកុណបំ. សា វណ្ណតោ កណិការនិយ្យាសវណ្ណា. សណ្ឋានតោ ឱកាសសណ្ឋានា. ទិសតោ ទ្វីសុ ទិសាសុ ជាតា. ឱកាសតោ អដ្ឋិសន្ធីនំ អព្ភញ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា អសីតិសតសន្ធីនំ អព្ភន្តរេ ឋិតា. យស្ស ចេសា មន្ទា ហោតិ, តស្ស ឧដ្ឋហន្តស្ស និសីទន្តស្ស អភិក្កមន្តស្ស បដិក្កមន្តស្ស សម្មិញ្ជន្តស្ស បសារេន្តស្ស អដ្ឋិកានិ កដកដាយន្តិ, អច្ឆរាសទ្ទំ ករោន្តោ វិយ វិចរតិ, ឯកយោជនទ្វិយោជនមត្តម្បិ អទ្ធានំ គតស្ស វាយោធាតុ កុប្បតិ, គត្តានិ ទុក្ខន្តិ. យស្ស បន ពហុកា ហោតិ តស្ស ឧដ្ឋាននិសជ្ជាទីសុ ន អដ្ឋីនិ កដកដាយន្តិ, ទីឃម្បិ អទ្ធានំ គតស្ស ន វាយោធាតុ កុប្បតិ, ន គត្តានិ ទុក្ខន្តិ. បរិច្ឆេទតោ លសិកាភាគេន បរិច្ឆិន្នា. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

មុត្តន្តិ វណ្ណតោ មាសខារោទកវណ្ណំ. សណ្ឋានតោ អធោមុខឋបិតឧទកកុម្ភន្តរគតឧទកសណ្ឋានំ. ទិសតោ ហេដ្ឋិមាយ ទិសាយ ជាតំ. ឱកាសតោ វត្ថិស្ស អព្ភន្តរេ ឋិតំ. វត្ថិ នាម វត្ថិបុដោ វុច្ចតិ, យត្ថ សេយ្យថាបិ នាម ចន្ទនិកាយ បក្ខិត្តេ អមុខេ រវណឃដេ ចន្ទនិករសោ បវិសតិ, ន ចស្ស បវិសនមគ្គោ បញ្ញាយតិ; ឯវមេវ សរីរតោ មុត្តំ បវិសតិ, ន ចស្ស បវិសនមគ្គោ បញ្ញាយតិ, និក្ខមនមគ្គោ បន បាកដោ ហោតិ; យម្ហិ ច មុត្តស្ស ភរិតេ ‘បស្សាវំ ករោមា’តិ សត្តានំ អាយូហនំ ហោតិ. បរិច្ឆេទតោ វត្ថិអព្ភន្តរេន ចេវ មុត្តភាគេន ច បរិច្ឆិន្នំ. អយមស្ស សភាគបរិច្ឆេទោ. វិសភាគបរិច្ឆេទោ បន កេសសទិសោវ.

ឯវញ្ហិ កេសាទិកេ កោដ្ឋាសេ វណ្ណសណ្ឋានទិសោកាសបរិច្ឆេទវសេន វវត្ថបេត្វា អនុបុព្ពតោ នាតិសីឃតោ នាតិសណិកតោតិអាទិនា នយេន វណ្ណសណ្ឋានគន្ធាសយោកាសវសេន បញ្ចធា ‘បដិក្កូលា បដិក្កូលា’តិ មនសិករោតោ បណ្ណត្តិសមតិក្កមវសេន, សេយ្យថាបិ ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស ទ្វត្តិំសវណ្ណានំ កុសុមានំ ឯកសុត្តគណ្ឋិតំ មាលំ ឱលោកេន្តស្ស សព្ពបុប្ផានិ អបុព្ពាបរិយមិវ បាកដានិ ហោន្តិ, ឯវមេវ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា’’តិ ឥមំ កាយំ ឱលោកេន្តស្ស សព្ពេ តេ ធម្មា អបុព្ពាបរិយមិវ បាកដា ហោន្តិ. តេន វុត្តំ មនសិការកោសល្លកថាយំ ‘‘អាទិកម្មិកស្ស ហិ ‘កេសា’តិ មនសិករោតោ មនសិការោ គន្ត្វា ‘មុត្ត’ន្តិ ឥមំ បរិយោសានកោដ្ឋាសមេវ អាហច្ច តិដ្ឋតី’’តិ.

សចេ បន ពហិទ្ធាបិ មនសិការំ ឧបសំហរតិ, អថស្ស ឯវំ សព្ពកោដ្ឋាសេសុ បាកដីភូតេសុ អាហិណ្ឌន្តា មនុស្សតិរច្ឆានាទយោ សត្តាការំ វិជហិត្វា កោដ្ឋាសរាសិវសេនេវ ឧបដ្ឋហន្តិ; តេហិ ច អជ្ឈោហរិយមានំ បានភោជនាទិ កោដ្ឋាសរាសិម្ហិ បក្ខិបិយមានមិវ ឧបដ្ឋាតិ. អថស្ស អនុបុព្ពមុញ្ចនាទិវសេន ‘បដិកូលា បដិកូលា’តិ បុនប្បុនំ មនសិករោតោ អនុក្កមេន អប្បនា ឧប្បជ្ជតិ.

តត្ថ កេសាទីនំ វណ្ណសណ្ឋានទិសោកាសបរិច្ឆេទវសេន ឧបដ្ឋានំ ឧគ្គហនិមិត្តំ, សព្ពាការតោ បដិកូលវសេន ឧបដ្ឋានំ បដិភាគនិមិត្តំ. តំ បុនប្បុនំ អាវជ្ជេន្តស្ស មនសិករោន្តស្ស តក្កាហតំ វិតក្កាហតំ ករោន្តស្ស ចត្តារោ ខន្ធា បដិកូលារម្មណា ហោន្តិ, បឋមជ្ឈានវសេន អប្បនា បវត្តតិ. បុព្ពភាគេ បរិកម្មឧបចារចិត្តានិ សវិតក្កសវិចារានិ សប្បីតិកានិ សោមនស្សសហគតានិ បដិកូលនិមិត្តារម្មណានិ; អប្បនាបិ សវិតក្កសវិចារា សប្បីតិកា សោមនស្សសហគតាវ. ភូមន្តរេន បន មហគ្គតា រូបាវចរា ហោន្តិ. បដិក្កូលេបិ ច ឯតស្មិំ អារម្មណេ អានិសំសទស្សាវិតាយ សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯកត្តារម្មណពលេនេវ វា តំ ឧប្បជ្ជតិ. ទុតិយជ្ឈានាទីនិ បនេត្ថ ន និព្ពត្តន្តិ. កស្មា? ឱឡារិកត្តា. ឥទញ្ហិ អារម្មណំ ឱឡារិកំ. វិតក្កពលេនេវេត្ថ ចិត្តេកគ្គតា ជាយតិ, ន វិតក្កសមតិក្កមេនាតិ. អយំ តាវ សមថវសេន កម្មដ្ឋានកថា.

អវិសេសតោ បន សាធារណវសេន ឯវំ វេទិតព្ពំ – ឥទញ្ហិ កម្មដ្ឋានំ ភាវេតុកាមេន កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេត្វា សជ្ឈាយកាលេ ឯវ កេសាទីនំ វណ្ណនិមិត្តសណ្ឋាននិមិត្តទិសានិមិត្តឱកាសនិមិត្តបរិច្ឆេទនិមិត្តានិ វាចាយ បោថេត្វា បោថេត្វា ឯកេកកោដ្ឋាសេ ‘អយំ ឯតំសរិក្ខកោ’តិ តិវិធេន សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. កថំ? តចបញ្ចកេ តាវ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អនុលោមតោ បញ្ចាហំ, បដិលោមតោ បញ្ចាហំ, អនុលោមបដិលោមតោ បញ្ចាហន្តិ អទ្ធមាសំ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. តតោ អាចរិយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វក្កបញ្ចកំ ឧគ្គណ្ហិត្វា តថេវ អទ្ធមាសំ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. តតោ តេ ទសបិ កោដ្ឋាសេ ឯកតោ កត្វា អទ្ធមាសំ. បុន បប្ផាសបញ្ចកាទីសុបិ ឯកេកំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អទ្ធមាសំ. តតោ តេ បញ្ចទសបិ កោដ្ឋាសេ អទ្ធមាសំ. មត្ថលុង្គបញ្ចកំ អទ្ធមាសំ. តតោ តេវីសតិ កោដ្ឋាសេ អទ្ធមាសំ. មេទឆក្កំ អទ្ធមាសំ. តតោ តេ ឆព្ពីសតិបិ កោដ្ឋាសេ ឯកតោ កត្វា អទ្ធមាសំ. មុត្តឆក្កំ អទ្ធមាសំ. តតោ សព្ពេបិ ទ្វត្តិំស កោដ្ឋាសេ ឯកតោ កត្វា អទ្ធមាសន្តិ ឯវំ ឆ មាសេ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ.

តត្ថ – ឧបនិស្សយសម្បន្នស្ស សប្បញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គណ្ហន្តស្សេវ កោដ្ឋាសា ឧបដ្ឋហន្តិ, ឯកច្ចស្ស ន ឧបដ្ឋហន្តិ. តេន ‘ន ឧបដ្ឋហន្តី’តិ វីរិយំ ន វិស្សជ្ជេតព្ពំ. យត្តកា កោដ្ឋាសា ឧបដ្ឋហន្តិ តត្តកេ គហេត្វា សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. ឯវំ កម្មដ្ឋានំ កថេន្តេន បន នេវ បញ្ញវតោ ន មន្ទបញ្ញស្ស វសេន កថេតព្ពំ, មជ្ឈិមបញ្ញស្ស វសេន កថេតព្ពំ. មជ្ឈិមបញ្ញស្ស ហិ វសេន អាចរិយា ឆហិ មាសេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា តន្តិំ ឋបយិំសុ. យស្ស បន ឯត្តាវតាបិ កោដ្ឋាសា បាកដា ន ហោន្តិ, តេន តតោ បរម្បិ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ ឯវ; នោ ច ខោ អបរិច្ឆិន្ទិត្វា, ឆ ឆ មាសេ បរិច្ឆិន្ទិត្វាវ កាតព្ពោ.

សជ្ឈាយំ ករោន្តេន វណ្ណោ ន បច្ចវេក្ខិតព្ពោ, ន លក្ខណំ មនសិកាតព្ពំ, កោដ្ឋាសវសេនេវ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. អាចរិយេនាបិ ‘វណ្ណវសេន សជ្ឈាយំ ករោហី’តិ និយមេត្វា ន កថេតព្ពំ. និយមេត្វា កថិតេ កោ ទោសោតិ? សម្បត្តិយម្បិ វិបត្តិសញ្ញាអាបជ្ជនំ. សចេ ហិ អាចរិយេន ‘វណ្ណវសេន សជ្ឈាយំ ករោហី’តិ វុត្តេ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ តថា ករោន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ វណ្ណតោ ន ឧបដ្ឋាតិ, បដិកូលវសេន វា ធាតុវសេន វា ឧបដ្ឋាតិ, អថេស ‘ន ឥទំ កម្មដ្ឋានំ វិលក្ខណ’ន្តិ សញ្ញី ហោតិ, អាចរិយេន កថិតមេវ កប្បេត្វា គណ្ហាតិ. ‘បដិកូលវសេន សជ្ឈាយំ ករោហី’តិ វុត្តេបិ សចេ តស្ស តថា ករោន្តស្ស បដិក្កូលតោ ន ឧបដ្ឋាតិ, វណ្ណវសេន វា ធាតុវសេន វា ឧបដ្ឋាតិ, អថេស ‘នយិទំ កម្មដ្ឋានំ វិលក្ខណ’ន្តិ សញ្ញី ហោតិ, អាចរិយេន កថិតមេវ កប្បេត្វា គណ្ហាតិ. ‘ធាតុវសេន តំ សជ្ឈាយំ ករោហី’តិ វុត្តេបិ សចេ តស្ស តថា ករោន្តស្ស ធាតុតោ ន ឧបដ្ឋាតិ, វណ្ណវសេន វា បដិកូលវសេន វា ឧបដ្ឋាតិ, អថេស ‘នយិទំ កម្មដ្ឋានំ វិលក្ខណ’ន្តិ សញ្ញី ហោតិ, អាចរិយេន កថិតមេវ កប្បេត្វា គណ្ហាតិ. អយំ អាចរិយេន និយមេត្វា កថិតេ ទោសោ.

កិន្តិ បន វត្តព្ពោ ហោតីតិ? ‘កោដ្ឋាសវសេន សជ្ឈាយំ ករោហី’តិ វត្តព្ពោ. កថំ? ‘កេសកោដ្ឋាសោ លោមកោដ្ឋាសោតិ សជ្ឈាយំ ករោហី’តិ វត្តព្ពោ. សចេ បនស្ស ឯវំ កោដ្ឋាសវសេន សជ្ឈាយំ ករោន្តស្ស វណ្ណតោ ឧបដ្ឋាតិ, អថានេន ឱវាទាចរិយស្ស អាចិក្ខិតព្ពំ – ‘អហំ ទ្វត្តិំសាការំ កោដ្ឋាសវសេន សជ្ឈាយំ ករោមិ; មយ្ហំ បន វណ្ណតោ ឧបដ្ឋាតី’តិ. អាចរិយេន ‘កម្មដ្ឋានំ វិយ អកម្មដ្ឋានំ, វិលក្ខណំ ឯត’ន្តិ ន វិសំវាទេតព្ពំ. ‘សាធុ, សប្បុរិស, បុព្ពេ តយា វណ្ណកសិណេ បរិកម្មំ កតបុព្ពំ ភវិស្សតិ. ឯតទេវ កម្មដ្ឋានំ តុយ្ហំ សប្បាយំ. វណ្ណវសេនេវ សជ្ឈាយំ ករោហី’តិ វត្តព្ពោ. តេនបិ វណ្ណវសេនេវ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ.

សោ ឯវំ ករោន្តោ អជ្ឈត្តំ នីលកំ បីតកំ លោហិតកំ ឱទាតកន្តិ ចត្តារិ វណ្ណកសិណានិ លភតិ. កថំ? តស្ស ហិ កេសលោមបិត្តេសុ ចេវ អក្ខីនញ្ច កាឡកដ្ឋានេ វណ្ណំ ‘នីលំ នីល’ន្តិ មនសិករោន្តស្ស ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានានិ ឧប្បជ្ជន្តិ; ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. មេទស្មិំ បន អក្ខីនញ្ច បីតកដ្ឋានេ វណ្ណំ ‘បីតកំ បីតក’ន្តិ មនសិករោន្តស្ស ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានានិ ឧប្បជ្ជន្តិ; ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. មំសលោហិតេសុ បន អក្ខីនញ្ច រត្តដ្ឋានេ វណ្ណំ ‘លោហិតកំ លោហិតក’ន្តិ មនសិករោន្តស្ស ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានានិ ឧប្បជ្ជន្តិ; ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. នខទន្តចម្មអដ្ឋីសុ បន អក្ខីនញ្ច បណ្ឌរដ្ឋានេ វណ្ណំ ‘ឱទាតំ ឱទាត’ន្តិ មនសិករោន្តស្ស ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. ឥទំ វណ្ណវសេន អភិនិវិដ្ឋស្ស ភិក្ខុនោ យាវ អរហត្តា និគមនំ.

អបរស្ស កោដ្ឋាសវសេន សជ្ឈាយំ ករោន្តស្ស បដិកូលតោ ឧបដ្ឋាតិ. អថានេន ឱវាទាចរិយស្ស អាចិក្ខិតព្ពំ. អាចរិយេន ‘កម្មដ្ឋានំ វិយ អកម្មដ្ឋានំ, វិលក្ខណំ ឯត’ន្តិ ន វិសំវាទេតព្ពំ. ‘សាធុ, សប្បុរិស, បុព្ពេ តយា បដិកូលមនសិការេ យោគោ កតោ ភវិស្សតិ. ឯតទេវ កម្មដ្ឋានំ តុយ្ហំ សប្បាយំ. បដិកូលវសេនេវ សជ្ឈាយំ ករោហី’តិ វត្តព្ពោ. តេនបិ បដិកូលវសេន សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ. តស្ស កេសា នាម ‘អជញ្ញា ទុគ្គន្ធា ជេគុច្ឆា បដិកូលា’តិ ឯវំ បដិកូលវសេន សជ្ឈាយំ ករោន្តស្ស បដិកូលារម្មណេ បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តតិ. សោ ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. ឥទំ បដិកូលវសេន អភិនិវិដ្ឋស្ស ភិក្ខុនោ យាវ អរហត្តា និគមនំ.

អបរស្ស កោដ្ឋាសវសេន សជ្ឈាយំ ករោន្តស្ស ធាតុតោ ឧបដ្ឋាតិ. ធាតុតោ ឧបដ្ឋហន្តំ កីទិសំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ? កេសា តាវ វម្មិកមត្ថកេ ជាតកុន្ថតិណកានិ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. លោមា បុរាណគាមដ្ឋានេ ជាតទព្ពតិណកានិ វិយ. នខា ទណ្ឌកេសុ ឋបិតមធុកផលដ្ឋិកោសកា វិយ. ទន្តា មត្តិកាបិណ្ឌេ បវេសេត្វា ឋបិតអលាពុពីជានិ វិយ. តចោ វីណាបព្ពកេ បរិយោនទ្ធអល្លគោចម្មំ វិយ, មំសំ ភិត្តិយំ អនុលិត្តមត្តិកា វិយ. ន្ហារុ ទព្ពសម្ភារពទ្ធវល្លី វិយ. អដ្ឋិ ឧស្សាបេត្វា ឋបិតភិត្តិទព្ពសម្ភារោ វិយ. អដ្ឋិមិញ្ជំ មហាវេឡុម្ហិ បក្ខិត្តសេទិតវេត្តគ្គំ វិយ. វក្កំ, ហទយំ, យកនំ, កិលោមកំ, បិហកំ, បប្ផាសន្តិ ឥមេ ឆ កោដ្ឋាសា សូនការឃរំ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. ទ្វត្តិំសហត្ថំ អន្តំ លោហិតទោណិយំ សំវេល្លិត្វា ឋបិតឃរសប្បោ វិយ. អន្តគុណំ បាទបុញ្ឆនកេ សិព្ពិតរជ្ជុកា វិយ. ឧទរិយំ បរិស្សាវនេ សិថិលពន្ធតណ្ឌុលំ វិយ. ករីសំ វេណុបព្ពេ បក្ខិត្តបណ្ឌុមត្តិកា វិយ. មត្ថលុង្គំ ឱមទ្ទិត្វា ឋបិតា ចត្តារោ តណ្ឌុលបិដ្ឋបិណ្ឌា វិយ. ទ្វាទសវិធា អាបោធាតុ បដិបាដិយា ឋបិតេសុ ទ្វាទសសុ ឧទកសរាវកេសុ បូរិតឧទកំ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ.

អថានេន ឱវាទាចរិយស្ស អាចិក្ខិតព្ពំ. អាចរិយេន ‘កម្មដ្ឋានំ វិយ អកម្មដ្ឋានំ, វិលក្ខណំ ឯត’ន្តិ ន វិសំវាទេតព្ពំ. ‘សាធុ, សប្បុរិស, បុព្ពេ តយា ធាតុមនសិការេ យោគោ កតោ ភវិស្សតិ. ឯតទេវ កម្មដ្ឋានំ តុយ្ហំ សប្បាយំ. ធាតុវសេនេវ សជ្ឈាយំ ករោហី’តិ វត្តព្ពោ. តេនបិ ធាតុវសេន សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ.

តត្រិទំ មនសិការមុខេនេវ សជ្ឈាយវិធានំ – ឥធ ភិក្ខុ ‘កេសា សីសំ បរិយោនទ្ធិត្វា ឋិតចម្មេ ជាតា. តេ ន ជានន្តិ ‘មយំ សីសំ បរិយោនទ្ធិត្វា ឋិតចម្មេ ជាតា’តិ; សីសំ បរិយោនទ្ធិត្វា ឋិតចម្មម្បិ ន ជានាតិ ‘កេសា មយិ ជាតា’តិ; អចេតនា ឯតេ អព្យាកតា សុញ្ញា ថទ្ធា បត្ថិន្នា បថវីធាតុ ឯសា’តិ មនសិករោតិ. ‘លោមា សរីរំ បរិយោនហនចម្មេ ជាតា. តេ ន ជានន្តិ ‘មយំ សរីរំ បរិយោនហនចម្មេ ជាតា’តិ. សរីរំ បរិយោនហនចម្មម្បិ ន ជានាតិ ‘លោមា មយិ ជាតា’តិ ឯតេបិ អចេតនា. នខា អង្គុលីនំ អគ្គេសុ ជាតា. តេ ន ជានន្តិ ‘មយំ អង្គុលីនំ អគ្គេសុ ជាតា’តិ. អង្គុលីនំ អគ្គានិបិ ន ជានន្តិ ‘នខា អម្ហេសុ ជាតា’តិ. ឯតេបិ អចេតនា. ទន្តា ហនុកដ្ឋិកេ ជាតា. តេ ន ជានន្តិ ‘មយំ ហនុកដ្ឋិកេ ជាតា’តិ. ហនុកដ្ឋិកម្បិ ន ជានាតិ ‘ទន្តា មយិ ជាតា’តិ. ឯតេបិ អចេតនា. តចោ ន ជានាតិ ‘សរីរំ មយា បរិយោនទ្ធ’ន្តិ. សរីរម្បិ ន ជានាតិ ‘អហំ តចេន បរិយោនទ្ធ’ន្តិ. អយម្បិ អចេតនោ. មំសំ ន ជានាតិ ‘មយា សរីរំ អនុលិត្ត’ន្តិ. សរីរម្បិ ន ជានាតិ ‘អហំ មំសេន អនុលិត្ត’ន្តិ. ឥទម្បិ អចេតនំ. ន្ហារុ ន ជានាតិ ‘អហំ អដ្ឋិបុញ្ជំ អាពន្ធិត្វា ឋិត’ន្តិ. អដ្ឋិបុញ្ជោបិ ន ជានាតិ ‘ន្ហារុជាលេនាហំ អាពទ្ធោ’តិ. ឥទម្បិ អចេតនំ.

សីសដ្ឋិ ន ជានាតិ ‘អហំ គីវដ្ឋិកេ បតិដ្ឋិត’ន្តិ. គីវដ្ឋិកម្បិ ន ជានាតិ ‘មយិ សីសដ្ឋិកំ បតិដ្ឋិត’ន្តិ. គីវដ្ឋិ ន ជានាតិ ‘អហំ បិដ្ឋិកណ្ដកេ ឋិត’ន្តិ. បិដ្ឋិកណ្ដដ្ឋិកោបិ កដិដ្ឋិកំ ឩរុដ្ឋិកំ ជង្ឃដ្ឋិកំ គោប្ផកដ្ឋិកំ ន ជានាតិ ‘អហំ បណ្ហិកដ្ឋិកេ បតិដ្ឋិត’ន្តិ. បណ្ហិកដ្ឋិកម្បិ ន ជានាតិ ‘អហំ គោប្ផកដ្ឋិកំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតន្តិ…បេ… គីវដ្ឋិកំ ន ជានាតិ ‘អហំ សីសដ្ឋិកំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិត’ន្តិ.

បដិបាដិយា អដ្ឋីនិ ឋិតានិ កោដិយា,

អនេកសន្ធិយមិតោ ន កេហិចិ;

ពទ្ធោ នហារូហិ ជរាយ ចោទិតោ,

អចេតនោ កដ្ឋកលិង្គរូបមោ.

‘ឥទម្បិ អចេតនំ. អដ្ឋិមិញ្ជំ; វក្កំ…បេ… មត្ថលុង្គំ អចេតនំ អព្យាកតំ សុញ្ញំ ថទ្ធំ បត្ថិន្នំ បថវីធាតូ’តិ មនសិករោតិ. ‘បិត្តំ សេម្ហំ…បេ… មុត្តំ អចេតនំ អព្យាកតំ សុញ្ញំ យូសគតំ អាបោធាតូ’តិ មនសិករោតិ.

ឥមេ ទ្វេ មហាភូតេ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស ឧទរេ ឧស្សទា តេជោធាតុ បាកដា ហោតិ, នាសាយ ឧស្សទា វាយោធាតុ បាកដា ហោតិ. ឥមេ ចត្តារោ មហាភូតេ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស ឧបាទារូបំ បាកដំ ហោតិ. មហាភូតំ នាម ឧបាទារូបេន បរិច្ឆិន្នំ, ឧបាទារូបំ មហាភូតេន. យថា អាតបោ នាម ឆាយាយ បរិច្ឆិន្នោ, ឆាយា អាតបេន; ឯវមេវ មហាភូតំ ឧបាទារូបេន បរិច្ឆិន្នំ, ឧបាទារូបំ មហាភូតេន. អថស្ស ឯវំ ‘‘ចត្តារិ មហាភូតានិ តេវីសតិ ឧបាទារូបានិ រូបក្ខន្ធោ’’តិ រូបក្ខន្ធំ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស អាយតនទ្វារវសេន អរូបិនោ ខន្ធា បាកដា ហោន្តិ. ឥតិ រូបារូបបរិគ្គហោ បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តិ, បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ ហោន្តិ, ទ្វាទសាយតនានិ អដ្ឋារស ធាតុយោ ហោន្តីតិ ខន្ធាយតនធាតុវសេន យមកតាលកន្ធំ ផាលេន្តោ វិយ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ កត្វា នាមរូបំ វវត្ថបេតិ.

សោ ‘‘ឥទំ នាមរូបំ ន អហេតុ ន អប្បច្ចយា និព្ពត្តំ, សហេតុ សប្បច្ចយា និព្ពត្តំ. កោ បនស្ស ហេតុ? កោ បន បច្ចយោ’’តិ ឧបបរិក្ខន្តោ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា តណ្ហាបច្ចយា កម្មបច្ចយា អាហារបច្ចយា ចា’’តិ តស្ស បច្ចយំ វវត្ថបេត្វា ‘‘អតីតេបិ បច្ចយា ចេវ បច្ចយសមុប្បន្នធម្មា ច អនាគតេបិ ឯតរហិបិ បច្ចយា ចេវ បច្ចយសមុប្បន្នធម្មា ច, តតោ ឧទ្ធំ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា នត្ថិ, សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជោ ឯវា’’តិ – ឯវំ តីសុ អទ្ធាសុ កង្ខំ វិតរតិ. អយំ បន វិបស្សនាសង្ខារសល្លក្ខណា ញាតបរិញ្ញា នាម.

ឯវំ សង្ខារេ សល្លក្ខេត្វា ឋិតស្ស បន ភិក្ខុស្ស ទសពលស្ស សាសនេ មូលំ ឱតិណ្ណំ នាម ហោតិ, បតិដ្ឋា លទ្ធា នាម, ចូឡសោតាបន្នោ នាម ហោតិ និយតគតិកោ. តថារូបំ បន ឧតុសប្បាយំ, បុគ្គលសប្បាយំ, ភោជនសប្បាយំ, ធម្មសវណសប្បាយំ លភិត្វា ឯកាសនេ ឯកបល្លង្កវរគតោ តីណិ លក្ខណានិ អារោបេត្វា វិបស្សនាបដិបាដិយា សង្ខារេ សម្មសន្តោ អរហត្តំ គណ្ហាតីតិ ឥទំ ធាតុវសេន អភិនិវិដ្ឋស្ស ភិក្ខុនោ យាវ អរហត្តា និគមនំ.

យស្ស បន នេវ វណ្ណតោ ឧបដ្ឋាតិ ន បដិកូលតោ ន សុញ្ញតោ តេន ‘ន មេ ឧបដ្ឋាតី’តិ ន កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា និសីទិតព្ពំ, កោដ្ឋាសមនសិការេយេវ បន យោគោ កាតព្ពោ. បោរាណកត្ថេរា កិរ ‘កោដ្ឋាសមនសិការោវ បមាណ’ន្តិ អាហំសុ. ឥច្ចស្ស បុនប្បុនំ កោដ្ឋាសវសេន សជ្ឈាយំ ករោន្តស្ស កោដ្ឋាសា បគុណា ហោន្តិ. កទា បន បគុណា នាម ហោន្តីតិ? យទា ‘កេសា’តិ អាវជ្ជិតមត្តេ មនសិការោ គន្ត្វា ‘មត្ថលុង្គ’ន្តិ អន្តិមកោដ្ឋាសេ បតិដ្ឋាតិ, ‘មត្ថលុង្គ’ន្តិ អាវជ្ជិតមត្តេ មនសិការោ អាគន្ត្វា ‘កេសា’តិ អាទិកោដ្ឋាសេ បតិដ្ឋាតិ.

អថស្ស យថា នាម ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស ទ្វត្តិំសវណ្ណានំ បុប្ផានំ ឯកសុត្តគន្ថិតំ មាលំ ឱលោកេន្តស្ស បដិបាដិយា វា បន និខាតេ ទ្វត្តិំសវតិបាទេ បដិក្កមិត្វា ឱលោកេន្តស្ស បដិបាដិយាវ ទ្វត្តិំសវណ្ណានិ បុប្ផានិ វតិបាទា វា បាកដា ហោន្តិ, ឯវមេវ ទ្វត្តិំស កោដ្ឋាសា ឧបដ្ឋហន្តិ, វិចរន្តា តិរច្ឆានគតាបិ មនុស្សាបិ សត្តាតិ ន ឧបដ្ឋហន្តិ, កោដ្ឋាសាតិ ឧបដ្ឋហន្តិ, ខាទនីយភោជនីយំ កោដ្ឋាសន្តរេ បក្ខិប្បមានំ វិយ ហោតិ.

កោដ្ឋាសានំ បគុណកាលតោ បដ្ឋាយ តីសុ មុខេសុ ឯកេន មុខេន វិមុច្ចិស្សតិ. កម្មដ្ឋានំ វណ្ណតោ វា បដិកូលតោ វា សុញ្ញតោ វា ឧបដ្ឋាតិ. យថា នាម បូវេ បចិតុកាមា ឥត្ថី មទ្ទិត្វា ឋបិតបិដ្ឋតោ យំ យំ ឥច្ឆតិ តំ តំ បចតិ, យថា វា បន សមេ ភូមិប្បទេសេ ឋបិតំ ឧទកបូរំ កុម្ភំ យតោ យតោ អាវិជ្ឈន្តិ តតោ តតោវ ឧទកំ និក្ខមតិ; ឯវមេវ កោដ្ឋាសានំ បគុណកាលតោ បដ្ឋាយ តីសុ មុខេសុ ឯកេន មុខេន វិមុច្ចិស្សតិ. អាកង្ខមានស្ស វណ្ណតោ, អាកង្ខមានស្ស បដិកូលតោ, អាកង្ខមានស្ស សុញ្ញតោ កម្មដ្ឋានំ ឧបដ្ឋហិស្សតិយេវ. អយំ ឯត្តកោ ឧគ្គហសន្ធិ នាម. ឥមស្មិំ ឧគ្គហសន្ធិស្មិំ ឋត្វា អរហត្តំ បត្តា ភិក្ខុ គណនបថំ វីតិវត្តា.

យស្ស បន ឧគ្គហសន្ធិស្មិំ កម្មដ្ឋានំ ន ឧបដ្ឋាតិ, តេន កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេត្វា, សចេ យត្ថ អាចរិយោ វសតិ, សោ អាវាសោ សប្បាយោ ហោតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ; នោ ចេ, សប្បាយដ្ឋានេ វសិតព្ពំ. វសន្តេន អដ្ឋារស វិហារទោសេ (វិសុទ្ធិ. ១.៥២) វជ្ជេត្វា បញ្ចង្គសមន្នាគតេ សេនាសនេ វសិតព្ពំ, សយម្បិ បញ្ចង្គសមន្នាគតេន ភវិតព្ពំ. តតោ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តេន រត្តិដ្ឋានំ វា ទិវាដ្ឋានំ វា បវិសិត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិកាតព្ពំ.

កថំ? អាទិតោ តាវ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អនុបុព្ពតោ មនសិកាតព្ពំ, ន ឯកន្តរិកា. អនុបុព្ពតោ មនសិករោន្តោ ហិ ទ្វត្តិំសបទំ និស្សេណិំ បទបដិបាដិយា អក្កមន្តោ បាសាទំ អារុយ្ហ បាសាទានិសំសំ អនុភវនកបុរិសោ វិយ ‘កេសា លោមា’តិ បដិបាដិយា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ កម្មដ្ឋានតោ ច ន បរិហាយតិ, បាសាទានិសំសសទិសេ ច នវ លោកុត្តរធម្មេ អនុភវតិ. អនុបុព្ពតោ មនសិករោន្តេនាបិ ច នាតិសីឃតោ នាតិសណិកតោ មនសិកាតព្ពំ. អតិសីឃតោ មនសិករោន្តស្ស ហិ កិញ្ចាបិ កម្មដ្ឋានំ បគុណំ ហោតិ, អវិភូតំ បន ហោតិ. តត្ថ ឱបម្មំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

អតិសណិកតោ មនសិករោន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ បរិយោសានំ ន គច្ឆតិ, អន្តរាវ ឱសក្កិតព្ពំ ហោតិ. យថា ហិ បុរិសោ តិយោជនំ មគ្គំ សាយំ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា បដិបន្នោ និក្ខន្តដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ សីតលច្ឆាយំ ទិស្វា វិស្សមតិ, រមណីយំ វាលិកតលំ ទិស្វា បិដ្ឋិំ បសារេតិ, វនបោក្ខរណិំ ទិស្វា បានីយំ បិវតិ ន្ហាយតិ, បព្ពតំ ទិស្វា អារុយ្ហ បព្ពតរាមណេយ្យកំ បស្សតិ, តំ អន្តរាយេវ សីហោ វា ព្យគ្ឃោ វា ទីបិ វា ហនតិ, ចោរា វា បន វិលុប្បន្តិ ចេវ ហនន្តិ ច; ឯវមេវ អតិសណិកំ មនសិករោន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ បរិយោសានំ ន គច្ឆតិ, អន្តរាវ ឱសក្កិតព្ពំ ហោតិ.

តស្មា នាតិសីឃំ នាតិសណិកំ ឯកទិវសំ តិំសវារេ មនសិកាតព្ពំ; បាតោវ ទស វារេ, មជ្ឈន្ហិកេ ទសវារេ, សាយន្ហេ ទស វារេ សជ្ឈាយោ កាតព្ពោ, នោ កាតុំ ន វដ្ដតិ. យថា ហិ បាតោវ ឧដ្ឋាយ មុខំ នោ ធោវិតុំ ន វដ្ដតិ, ខាទនីយំ ភោជនីយំ នោ ខាទិតុំ នោ ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ; ឯតំ បន វដ្ដេយ្យ; ឥទមេវ ឯកន្តេន នោ កាតុំ ន វដ្ដតិ; ករោន្តោ មហន្តំ អត្ថំ គហេត្វា តិដ្ឋតិ. យថា ហិ ឯកស្ស បុរិសស្ស តីណិ ខេត្តានិ; ឯកំ ខេត្តំ អដ្ឋកុម្ភំ ទេតិ, ឯកំ សោឡស, ឯកំ ទ្វត្តិំស; តេន តីណិបិ ខេត្តានិ បដិជគ្គិតុំ អសក្កោន្តេន ទ្វេ ឆឌ្ឌេត្វា ឯកំ ទ្វត្តិំសកុម្ភទាយកមេវ បដិជគ្គិតព្ពំ; តត្ថេវ កសនវបននិទ្ទានាទីនិ កាតព្ពានិ; តទេវស្ស ឥតរេសុ ទ្វីសុ ឧដ្ឋានកទាយំ ទស្សតិ; ឯវមេវ សេសំ មុខធោវនាទិកម្មំ ឆឌ្ឌេត្វាបិ ឯត្ថេវ កម្មំ កាតព្ពំ, នោ កាតុំ ន វដ្ដតិ. ករោន្តោ មហន្តំ អត្ថំ គណ្ហិត្វា តិដ្ឋតីតិ ឯត្តាវតា មជ្ឈិមា បដិបទា នាម កថិតា.

ឯវំ បដិបន្នេនាបិ វិក្ខេបោ បដិពាហិតព្ពោ. កម្មដ្ឋានញ្ហិ វិស្សជ្ជេត្វា ចិត្តេ ពហិទ្ធា វិក្ខេបំ គច្ឆន្តេ កម្មដ្ឋានតោ បរិហាយតិ, វដ្ដភយំ សមតិក្កមិតុំ ន សក្កោតិ. យថា ហិ ឯកោ បុរិសោ សហស្សុទ្ធារំ សាធេត្វា វឌ្ឍិំ លភិត្វា អទ្ធានំ បដិបន្នោ អន្តរាមគ្គេ កុម្ភីលមករគាហរក្ខសសមុដ្ឋិតាយ គម្ភីរគិរិកន្ទរាយ ឧបរិ អត្ថតំ ឯកបទិកំ ទណ្ឌកសេតុំ អារុយ្ហ គច្ឆន្តោ អក្កមនបទំ វិស្សជ្ជេត្វា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ បរិបតិត្វា កុម្ភីលាទិភត្តំ ហោតិ, ឯវមេវ អយម្បិ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា សចិត្តេ ពហិទ្ធា វិក្ខេបំ គច្ឆន្តេ កម្មដ្ឋានតោ បរិហាយតិ, វដ្ដភយំ សមតិក្កមិតុំ ន សក្កោតិ.

តត្រិទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – បុរិសស្ស សហស្សុទ្ធារំ សាធេត្វា វឌ្ឍិំ លទ្ធកាលោ វិយ ហិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អាចរិយសន្តិកេ កម្មដ្ឋានស្ស ឧគ្គហិតកាលោ; អន្តរា គម្ភីរគិរិកន្ទរា វិយ សំសារោ; តស្ស កុម្ភីលាទីហិ ទដ្ឋកាលោ វិយ វដ្ដមូលកានិ មហាទុក្ខានិ; ឯកបទិកទណ្ឌកសេតុ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ សជ្ឈាយវីថិ; តស្ស បុរិសស្ស ឯកបទិកំ ទណ្ឌកសេតុំ អារុយ្ហ អក្កមនបទំ វិស្សជ្ជេត្វា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តស្ស បរិបតិត្វា កុម្ភីលាទីនំ ភត្តភាវំ អាបន្នកាលោ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា ពហិទ្ធា វិក្ខិត្តចិត្តស្ស កម្មដ្ឋានតោ បរិហាយិត្វា វដ្ដភយំ សមតិក្កមិតុំ អសមត្ថភាវោ វេទិតព្ពោ.

តស្មា កេសា មនសិកាតព្ពា. កេសេ មនសិករិត្វា ចិត្តុប្បាទស្ស ពហិទ្ធា វិក្ខេបំ បដិពាហិត្វា សុទ្ធចិត្តេនេវ ‘លោមា នខា ទន្តា តចោ’តិ មនសិកាតព្ពំ. ឯវំ មនសិករោន្តោ កម្មដ្ឋានតោ ន បរិហាយតិ, វដ្ដភយំ សមតិក្កមតិ. ឱបម្មំ បនេត្ថ តទេវ បរិវត្តេត្វា វេទិតព្ពំ. សហស្សុទ្ធារំ សាធេត្វា វឌ្ឍិំ លភិត្វា ឆេកស្ស បុរិសស្ស ទណ្ឌកសេតុំ អារុយ្ហ និវាសនបារុបនំ សំវិធាយ ធាតុបត្ថទ្ធកាយំ កត្វា សោត្ថិនា បរតីរគមនំ វិយ ឆេកស្ស ភិក្ខុនោ កេសេ មនសិករិត្វា ចិត្តុប្បាទស្ស ពហិទ្ធា វិក្ខេបំ បដិពាហិត្វា សុទ្ធចិត្តេនេវ ‘លោមា នខា ទន្តា តចោ’តិ មនសិករោន្តស្ស កម្មដ្ឋានតោ អបរិហាយិត្វា វដ្ដភយំ សមតិក្កមនំ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ ពហិទ្ធា វិក្ខេបំ បដិពាហន្តេនាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ បណ្ណត្តិំ សមតិក្កមនតោ មនសិកាតព្ពំ. ‘កេសា លោមា’តិ បណ្ណត្តិំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘បដិកូលំ បដិកូល’ន្តិ សតិ ឋបេតព្ពា. បឋមំយេវ បន បដិកូលតោ ន ឧបដ្ឋាតិ. យាវ ន ឧបដ្ឋាតិ តាវ បណ្ណត្តិ ន វិស្សជ្ជេតព្ពា. យទា ឧបដ្ឋាតិ តទា បណ្ណត្តិំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘បដិកូល’ន្តិ មនសិកាតព្ពំ. ករោន្តេន ច ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ បញ្ចហាការេហិ បដិកូលតោ មនសិកាតព្ពា. តចបញ្ចកស្មិញ្ហិ វណ្ណសណ្ឋានគន្ធាសយោកាសវសេនេវ បញ្ចវិធម្បិ បាដិកូល្យំ លព្ភតិ. សេសេសុបិ យំ យំ លព្ភតិ, តស្ស តស្ស វសេន មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ.

តត្ថ កេសាទយោ បញ្ច កោដ្ឋាសា សុភនិមិត្តំ រាគដ្ឋានិយំ ឥដ្ឋារម្មណន្តិ សង្ខំ គតា. យេ កេចិ រជ្ជនកសត្តា នាម, សព្ពេ តេ ឥមេសុ បញ្ចសុ កោដ្ឋាសេសុ រជ្ជន្តិ. អយំ បន ភិក្ខុ មហាជនស្ស រជ្ជនដ្ឋានេ ‘បដិកូល’ន្តិ អប្បនំ បាបេតិ. តត្ថ អប្បនាប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ បរតោ អកិលមន្តោវ អប្បនំ បាបុណាតិ.

តត្រិទំ ឱបម្មំ – យថា ហិ ឆេកោ ធនុគ្គហោ រាជានំ អារាធេត្វា សតសហស្សុដ្ឋានកំ គាមវរំ លភិត្វា សន្នទ្ធបញ្ចាវុធោ តត្ថ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ទ្វត្តិំស ចោរេ ទិស្វា តេសុ បញ្ចចោរជេដ្ឋកេ ឃាតេយ្យ; តេសំ ឃាតិតកាលតោ បដ្ឋាយ តេសុ ទ្វេ ឯកមគ្គំ បដិបជ្ជមានា នាម ន ហោន្តិ; ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. ធនុគ្គហស្ស រាជានំ អារាធេត្វា គាមវរំ លទ្ធកាលោ វិយ ហិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អាចរិយសន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេត្វា ឋិតកាលោ; ទ្វត្តិំស ចោរា វិយ ទ្វត្តិំស កោដ្ឋាសា; បញ្ច ចោរជេដ្ឋកា វិយ កេសាទយោ បញ្ច; ចោរជេដ្ឋកានំ ឃាតិតកាលោ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ សព្ពសត្តានំ រជ្ជនដ្ឋានេ តចបញ្ចកេ ‘បដិកូល’ន្តិ អប្បនាយ បាបិតកាលោ; សេសចោរានំ បាណិប្បហារេនេវ បលាយិតកាលោ វិយ សេសកោដ្ឋាសេសុ អកិលមន្តស្សេវ អប្បនាប្បត្តិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ បណ្ណត្តិំ សមតិក្កមន្តេន ច អនុបុព្ពមុញ្ចនតោ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ – កេសេ មនសិករោន្តេន មនសិករោន្តេនេវ កេសេសុ សាបេក្ខេន ហុត្វា លោមេសុ សតិ បេសេតព្ពា. យាវ លោមា ន ឧបដ្ឋហន្តិ តាវ ‘កេសា កេសា’តិ មនសិកាតព្ពា. យទា បន លោមា ឧបដ្ឋហន្តិ តទា កេសេ វិស្សជ្ជេត្វា លោមេសុ សតិ ឧបដ្ឋបេតព្ពា. ឯវំ នខាទីសុបិ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ.

តត្រិទំ ឱបម្មំ – យថា ហិ ជលូកា គច្ឆមានា យាវ បុរតោ បតិដ្ឋំ ន លភតិ តាវ បច្ឆតោ នង្គុដ្ឋេន គហិតដ្ឋានំ ន មុញ្ចតិ; យទា បន បុរតោ បតិដ្ឋំ លភតិ តទា នង្គុដ្ឋំ ឧក្ខិបិត្វា មុខេន គហិតដ្ឋានេ ឋបេតិ; ឯវមេវ កេសេ មនសិករោន្តេន មនសិករោន្តេនេវ កេសេសុ សាបេក្ខេន ហុត្វា លោមេសុ សតិ បេសេតព្ពា. យាវ លោមា ន ឧបដ្ឋហន្តិ តាវ ‘កេសា កេសា’តិ មនសិកាតព្ពា. យទា លោមា ឧបដ្ឋហន្តិ តទា កេសេ វិស្សជ្ជេត្វា លោមេសុ សតិ ឧបដ្ឋបេតព្ពា. ឯវំ នខាទីសុបិ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ.