១. សុត្តន្តភាជនីយំ ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

២២៥. ឥទានិ តទនន្តរេ បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ យា ‘‘អយំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា នយេន តន្តិ និក្ខិត្តា, តស្សា អត្ថសំវណ្ណនំ ករោន្តេន វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលំ ឱតរិត្វា អាចរិយេ អនព្ភាចិក្ខន្តេន សកសមយំ អវោក្កមន្តេន បរសមយំ អនាយូហន្តេន សុត្តំ អប្បដិពាហន្តេន វិនយំ អនុលោមេន្តេន មហាបទេសេ ឱលោកេន្តេន ធម្មំ ទីបេន្តេន អត្ថំ សង្គហន្តេន តមេវត្ថំ បុន អាវត្តេត្វា អបរេហិបិ បរិយាយេហិ និទ្ទិសន្តេន ច យស្មា អត្ថសំវណ្ណនា កាតព្ពា ហោតិ, បកតិយាបិ ច ទុក្ករាវ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស អត្ថសំវណ្ណនា, យថាហុ បោរាណា –

‘‘សច្ចំ សត្តោ បដិសន្ធិ, បច្ចយាការមេវ ច;

ទុទ្ទសា ចតុរោ ធម្មា, ទេសេតុញ្ច សុទុក្ករា’’តិ.

តស្មា ‘‘អញ្ញត្រ អាគមាធិគមប្បត្តេហិ ន សុករា បដិច្ចសមុប្បាទស្ស អត្ថវណ្ណនា’’តិ បរិតុលយិត្វា –

វត្តុកាមោ អហំ អជ្ជ, បច្ចយាការវណ្ណនំ;

បតិដ្ឋំ នាធិគច្ឆាមិ, អជ្ឈោគាឡ្ហោវ សាគរំ.

សាសនំ បនិទំ នានា-ទេសនានយមណ្ឌិតំ;

បុព្ពាចរិយមគ្គោ ច, អព្ពោច្ឆិន្នោ បវត្តតិ.

យស្មា តស្មា តទុភយំ, សន្និស្សាយត្ថវណ្ណនំ;

អារភិស្សាមិ ឯតស្ស, តំ សុណាថ សមាហិតា.

វុត្តញ្ហេតំ បុព្ពាចរិយេហិ –

‘‘យោ កោចិមំ អដ្ឋិំ កត្វា សុណេយ្យ,

លភេថ បុព្ពាបរិយំ វិសេសំ;

លទ្ធាន បុព្ពាបរិយំ វិសេសំ,

អទស្សនំ មច្ចុរាជស្ស គច្ឆេ’’តិ.

អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិអាទីសុ ហិ អាទិតោយេវ តាវ –

ទេសនាភេទតោ អត្ថ-លក្ខណេកវិធាទិតោ;

អង្គានញ្ច វវត្ថានា, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

តត្ថ ‘ទេសនាភេទតោ’តិ ភគវតោ ហិ វល្លិហារកានំ ចតុន្នំ បុរិសានំ វល្លិគ្គហណំ វិយ អាទិតោ វា មជ្ឈតោ វា បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានំ, តថា បរិយោសានតោ វា មជ្ឈតោ វា បដ្ឋាយ យាវ អាទីតិ ចតុព្ពិធា បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា. យថា ហិ វល្លិហារកេសុ ចតូសុ បុរិសេសុ ឯកោ វល្លិយា មូលមេវ បឋមំ បស្សតិ, សោ តំ មូលេ ឆេត្វា សព្ពំ អាកឌ្ឍិត្វា អាទាយ កម្មេ ឧបនេតិ, ឯវំ ភគវា ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា…បេ… ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ អាទិតោ (ម. និ. ១.៤០២) បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានាបិ បដិច្ចសមុប្បាទំ ទេសេតិ.

យថា បន តេសុ បុរិសេសុ ឯកោ វល្លិយា មជ្ឈំ បឋមំ បស្សតិ, សោ មជ្ឈេ ឆិន្ទិត្វា ឧបរិភាគំយេវ អាកឌ្ឍិត្វា អាទាយ កម្មេ ឧបនេតិ, ឯវំ ភគវា ‘‘តស្ស តំ វេទនំ អភិនន្ទតោ អភិវទតោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ ឧប្បជ្ជតិ នន្ទី; យា វេទនាសុ នន្ទី, តទុបាទានំ, តស្សុបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៩; សំ. និ. ៣.៥) មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានាបិ ទេសេតិ.

យថា ច តេសុ បុរិសេសុ ឯកោ វល្លិយា អគ្គំ បឋមំ បស្សតិ, សោ អគ្គេ គហេត្វា អគ្គានុសារេន យាវ មូលា សព្ពំ អាទាយ កម្មេ ឧបនេតិ, ឯវំ ភគវា ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, ជាតិបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ជរាមរណំ នោ វា កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘ជាតិបច្ចយា, ភន្តេ, ជរាមរណំ; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ. ‘‘ភវបច្ចយា ជាតិ…បេ… អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, អវិជ្ជាបច្ចយា នុ ខោ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា នោ វា កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា, ភន្តេ, សង្ខារា; ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតិ – អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ បរិយោសានតោ បដ្ឋាយ យាវ អាទិតោបិ បដិច្ចសមុប្បាទំ ទេសេតិ.

យថា បន តេសុ បុរិសេសុ ឯកោ វល្លិយា មជ្ឈមេវ បឋមំ បស្សតិ, សោ មជ្ឈេ ឆិន្ទិត្វា ហេដ្ឋា ឱតរន្តោ យាវ មូលា អាទាយ កម្មេ ឧបនេតិ, ឯវំ ភគវា ‘‘ឥមេ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាហារា កិំ និទានា, កិំ សមុទយា, កិំ ជាតិកា, កិំ បភវា? ឥមេ ចត្តារោ អាហារា តណ្ហានិទានា, តណ្ហាសមុទយា, តណ្ហាជាតិកា, តណ្ហាបភវា. តណ្ហា ចាយំ, ភិក្ខវេ, កិំ និទានា? វេទនា, ផស្សោ, សឡាយតនំ, នាមរូបំ, វិញ្ញាណំ. សង្ខារា កិំ និទានា…បេ… សង្ខារា អវិជ្ជានិទានា, អវិជ្ជាសមុទយា, អវិជ្ជាជាតិកា, អវិជ្ជាបភវា’’តិ (សំ. និ. ២.១១) មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ អាទិតោ ទេសេតិ.

កស្មា បនេវំ ទេសេតីតិ? បដិច្ចសមុប្បាទស្ស សមន្តភទ្ទកត្តា, សយញ្ច ទេសនាវិលាសប្បត្តត្តា. សមន្តភទ្ទកោ ហិ បដិច្ចសមុប្បាទោ តតោ តតោ ញាយប្បដិវេធាយ សំវត្តតិយេវ. ទេសនាវិលាសប្បត្តោ ច ភគវា ចតុវេសារជ្ជប្បដិសម្ភិទាយោគេន ចតុព្ពិធគម្ភីរភាវប្បត្តិយា ច. សោ ទេសនាវិលាសប្បត្តត្តា នានានយេហេវ ធម្មំ ទេសេតិ. វិសេសតោ បនស្ស យា អាទិតោ បដ្ឋាយ អនុលោមទេសនា, សា បវត្តិការណវិភាគសម្មូឡ្ហំ វេនេយ្យជនំ សមនុបស្សតោ យថាសកេហិ ការណេហិ បវត្តិសន្ទស្សនត្ថំ ឧប្បត្តិក្កមសន្ទស្សនត្ថញ្ច បវត្តិតាតិ ញាតព្ពា.

យា បរិយោសានតោ បដ្ឋាយ បដិលោមទេសនា, សា ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ ជាយតិ ច ជីយតិ ច មីយតិ ចា’’តិ (ទី. និ. ២.៥៧) អាទិនា នយេន កិច្ឆាបន្នំ លោកមនុវិលោកយតោ បុព្ពភាគប្បដិវេធានុសារេន តស្ស តស្ស ជរាមរណាទិកស្ស ទុក្ខស្ស អត្តនាធិគតការណសន្ទស្សនត្ថំ. យា បន មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ អាទិ, សា អាហារនិទានវវត្ថាបនានុសារេន យាវ អតីតំ អទ្ធានំ អតិហរិត្វា បុន អតីតទ្ធតោ បភុតិ ហេតុផលបដិបាដិសន្ទស្សនត្ថំ. យា បន មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា បវត្តា, សា បច្ចុប្បន្នេ អទ្ធានេ អនាគតទ្ធហេតុសមុដ្ឋានតោ បភុតិ អនាគតទ្ធសន្ទស្សនត្ថំ. តាសុ យា សា បវត្តិការណសម្មូឡ្ហស្ស វេនេយ្យជនស្ស យថាសកេហិ ការណេហិ បវត្តិសន្ទស្សនត្ថំ ឧប្បត្តិក្កមសន្ទស្សនត្ថញ្ច អាទិតោ បដ្ឋាយ អនុលោមទេសនា វុត្តា, សា ឥធ និក្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពា.

កស្មា បនេត្ថ អវិជ្ជា អាទិតោ វុត្តា? កិំ បកតិវាទីនំ បកតិ វិយ អវិជ្ជាបិ អការណំ មូលការណំ លោកស្សាតិ? ន អការណំ. ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ ហិ អវិជ្ជាយ ការណំ វុត្តំ. អត្ថិ បន បរិយាយោ យេន មូលការណំ សិយា. កោ បន សោតិ? វដ្ដកថាយ សីសភាវោ. ភគវា ហិ វដ្ដកថំ កថេន្តោ ទ្វេ ធម្មេ សីសំ កត្វា កថេសិ – អវិជ្ជំ វា ភវតណ្ហំ វា. យថាហ – ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ ‘ឥតោ បុព្ពេ អវិជ្ជា នាហោសិ, អថ បច្ឆា សមភវី’តិ. ឯវញ្ចេតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតិ, អថ ច បន បញ្ញាយតិ ‘ឥទប្បច្ចយា អវិជ្ជា’’តិ (អ. និ. ១០.៦១); ភវតណ្ហំ វា, យថាហ – ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ ភវតណ្ហាយ ‘ឥតោ បុព្ពេ ភវតណ្ហា នាហោសិ, អថ បច្ឆា សមភវី’តិ. ឯវញ្ចេតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតិ, អថ ច បន បញ្ញាយតិ ‘ឥទប្បច្ចយា ភវតណ្ហា’’តិ (អ. និ. ១០.៦២).

កស្មា បន ភគវា វដ្ដកថំ កថេន្តោ ឥមេ ទ្វេវ ធម្មេ សីសំ កត្វា កថេសីតិ? សុគតិទុគ្គតិគាមិនោ កម្មស្ស វិសេសហេតុភូតត្តា. ទុគ្គតិគាមិនោ ហិ កម្មស្ស វិសេសហេតុ អវិជ្ជា. កស្មា? យស្មា អវិជ្ជាភិភូតោ បុថុជ្ជនោ, អគ្គិសន្តាបលគុឡាភិឃាតបរិស្សមាភិភូតា វជ្ឈគាវី តាយ បរិស្សមាតុរតាយ និរស្សាទម្បិ អត្តនោ អនត្ថាវហម្បិ ច ឧណ្ហោទកបានំ វិយ, កិលេសសន្តាបតោ និរស្សាទម្បិ ទុគ្គតិវិនិបាតតោ ច អត្តនោ អនត្ថាវហម្បិ បាណាតិបាតាទិមនេកប្បការំ ទុគ្គតិគាមិកម្មំ អារភតិ. សុគតិគាមិនោ បន កម្មស្ស វិសេសហេតុ ភវតណ្ហា. កស្មា? យស្មា ភវតណ្ហាភិភូតោ បុថុជ្ជនោ, យថា វុត្តប្បការា គាវី សីតុទកតណ្ហាយ សអស្សាទំ អត្តនោ បរិស្សមវិនោទនញ្ច សីតុទកបានំ វិយ, កិលេសសន្តាបវិរហតោ សអស្សាទំ សុគតិសម្បាបនេន អត្តនោ ទុគ្គតិទុក្ខបរិស្សមវិនោទនញ្ច បាណាតិបាតាវេរមណីអាទិមនេកប្បការំ សុគតិគាមិកម្មំ អារភតិ.

ឯតេសុ បន វដ្ដកថាយ សីសភូតេសុ ធម្មេសុ កត្ថចិ ភគវា ឯកធម្មមូលិកំ ទេសនំ ទេសេតិ, សេយ្យថិទំ – ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជូបនិសា សង្ខារា, សង្ខារូបនិសំ វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.២៣). តថា ‘‘ឧបាទានីយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.៥២). កត្ថចិ ឧភយមូលិកម្បិ, សេយ្យថិទំ – ‘‘អវិជ្ជានីវរណស្ស, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្ស ឯវមយំ កាយោ សមុទាគតោ. ឥតិ អយញ្ចេវ កាយោ ពហិទ្ធា ច នាមរូបំ ឥត្ថេតំ ទ្វយំ, ទ្វយំ បដិច្ច ផស្សោ, សឡេវាយតនានិ យេហិ ផុដ្ឋោ ពាលោ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ២.១៩). តាសុ តាសុ ទេសនាសុ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ អយមិធ អវិជ្ជាវសេន ឯកធម្មមូលិកា ទេសនាតិ វេទិតព្ពា. ឯវំ តាវេត្ថ ទេសនាភេទតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘អត្ថតោ’តិ អវិជ្ជាទីនំ បទានំ អត្ថតោ, សេយ្យថិទំ – បូរេតុំ អយុត្តដ្ឋេន កាយទុច្ចរិតាទិ អវិន្ទិយំ នាម; អលទ្ធព្ពន្តិ អត្ថោ. តំ អវិន្ទិយំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. តព្ពិបរីតតោ កាយសុចរិតាទិ វិន្ទិយំ នាម. តំ វិន្ទិយំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. ខន្ធានំ រាសដ្ឋំ, អាយតនានំ អាយតនដ្ឋំ, ធាតូនំ សុញ្ញដ្ឋំ, សច្ចានំ តថដ្ឋំ, ឥន្ទ្រិយានំ អាធិបតេយ្យដ្ឋំ អវិទិតំ ករោតីតិ អវិជ្ជា. ទុក្ខាទីនំ បីឡនាទិវសេន វុត្តំ ចតុព្ពិធំ ចតុព្ពិធំ អត្ថំ អវិទិតំ ករោតីតិបិ អវិជ្ជា. អន្តវិរហិតេ សំសារេ សព្ពយោនិគតិភវវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ សត្តេ ជវាបេតីតិ អវិជ្ជា. បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានេសុ ឥត្ថិបុរិសាទីសុ ជវតិ, វិជ្ជមានេសុបិ ខន្ធាទីសុ ន ជវតីតិ អវិជ្ជា. អបិច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថារម្មណានំ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នានញ្ច ធម្មានំ ឆាទនតោបិ អវិជ្ជា.

យំ បដិច្ច ផលមេតិ សោ បច្ចយោ. បដិច្ចាតិ ន វិនា តេន; តំ អបច្ចក្ខិត្វាតិ អត្ថោ. ឯតីតិ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ចាតិ អត្ថោ. អបិ ច ឧបការកដ្ឋោ បច្ចយដ្ឋោ. អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ. តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា.

សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ សង្ខារា. អបិច អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារា ចាតិ ទុវិធា សង្ខារា. តត្ថ បុញ្ញាបុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារា តយោ, កាយវចីចិត្តសង្ខារា តយោតិ ឥមេ ឆ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា. តេ សព្ពេបិ លោកិយកុសលាកុសលចេតនាមត្តមេវ ហោន្តិ.

សង្ខតសង្ខារោ, អភិសង្ខតសង្ខារោ, អភិសង្ខរណសង្ខារោ, បយោគាភិសង្ខារោតិ ឥមេ បន ចត្តារោ សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារា. តត្ថ ‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២២១, ២៧២; សំ. និ. ១.១៨៦; ២.១៤៣) វុត្តា សព្ពេបិ សប្បច្ចយា ធម្មា ‘សង្ខតសង្ខារា’ នាម. កម្មនិព្ពត្តា តេភូមកា រូបារូបធម្មា ‘អភិសង្ខតសង្ខារា’តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តា. តេបិ ‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. វិសុំ បន នេសំ អាគតដ្ឋានំ ន បញ្ញាយតិ. តេភូមកកុសលាកុសលចេតនា បន ‘អភិសង្ខរណកសង្ខារោ’តិ វុច្ចតិ. តស្ស ‘‘អវិជ្ជាគតោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ បុញ្ញញ្ចេ អភិសង្ខរោតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥១) អាគតដ្ឋានំ បញ្ញាយតិ. កាយិកចេតសិកំ បន វីរិយំ ‘បយោគាភិសង្ខារោ’តិ វុច្ចតិ. សោ ‘‘យាវតិកា អភិសង្ខារស្ស គតិ, តាវតិកំ គន្ត្វា អក្ខាហតំ មញ្ញេ អដ្ឋាសី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១៥) អាគតោ.

ន កេវលញ្ច ឯតេយេវ, អញ្ញេបិ ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជន្តស្ស ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ភិក្ខុនោ បឋមំ និរុជ្ឈតិ វចីសង្ខារោ, តតោ កាយសង្ខារោ, តតោ ចិត្តសង្ខារោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤៦៤) នយេន សង្ខារសទ្ទេន អាគតា អនេកសង្ខារា. តេសុ នត្ថិ សោ សង្ខារោ, យោ សង្ខតសង្ខារេ សង្គហំ ន គច្ឆេយ្យ. ឥតោ បរំ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិអាទីសុ យំ វុត្តំ តំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អវុត្តេ បន វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. នមតីតិ នាមំ. រុប្បតីតិ រូបំ. អាយេ តនោតិ, អាយតញ្ច នយតីតិ អាយតនំ. ផុសតីតិ ផស្សោ. វេទយតីតិ វេទនា. បរិតស្សតីតិ តណ្ហា. ឧបាទិយតីតិ ឧបាទានំ. ភវតិ ភាវយតិ ចាតិ ភវោ. ជននំ ជាតិ. ជីរណំ ជរា. មរន្តិ ឯតេនាតិ មរណំ. សោចនំ សោកោ. បរិទេវនំ បរិទេវោ. ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខំ; ឧប្បាទដ្ឋិតិវសេន វា ទ្វេធា ខណតីតិ ទុក្ខំ. ទុម្មនស្ស ភាវោ ទោមនស្សំ. ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ.

សម្ភវន្តីតិ និព្ពត្តន្តិ. ន កេវលញ្ច សោកាទីហេវ, អថ ខោ សព្ពបទេហិ ‘សម្ភវន្តី’តិ សទ្ទស្ស យោជនា កាតព្ពា. ឥតរថា ហិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ វុត្តេ កិំ ករោន្តីតិ ន បញ្ញាយេយ្យុំ. ‘‘សម្ភវន្តី’’តិ បន យោជនាយ សតិ ‘‘អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ; តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តី’’តិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវវត្ថានំ កតំ ហោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

ឯវន្តិ និទ្ទិដ្ឋនយនិទស្សនំ. តេន អវិជ្ជាទីហេវ ការណេហិ, ន ឥស្សរនិម្មានាទីហីតិ ទស្សេតិ. ឯតស្សាតិ យថាវុត្តស្ស. កេវលស្សាតិ អសម្មិស្សស្ស សកលស្ស វា. ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ ទុក្ខសមូហស្ស, ន សត្តស្ស, ន សុខសុភាទីនំ. សមុទយោតិ និព្ពត្តិ. ហោតីតិ សម្ភវតិ. ឯវមេត្ថ អត្ថតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘លក្ខណាទិតោ’តិ អវិជ្ជាទីនំ លក្ខណាទិតោ, សេយ្យថិទំ – អញ្ញាណលក្ខណា អវិជ្ជា, សម្មោហនរសា, ឆាទនបច្ចុបដ្ឋានា, អាសវបទដ្ឋានា. អភិសង្ខរណលក្ខណា សង្ខារា, អាយូហនរសា, ចេតនាបច្ចុបដ្ឋានា, អវិជ្ជាបទដ្ឋានា. វិជាននលក្ខណំ វិញ្ញាណំ, បុព្ពង្គមរសំ, បដិសន្ធិបច្ចុបដ្ឋានំ, សង្ខារបទដ្ឋានំ, វត្ថារម្មណបទដ្ឋានំ វា. នមនលក្ខណំ នាមំ, សម្បយោគរសំ, អវិនិព្ភោគបច្ចុបដ្ឋានំ, វិញ្ញាណបទដ្ឋានំ. រុប្បនលក្ខណំ រូបំ, វិកិរណរសំ, អព្យាកតបច្ចុបដ្ឋានំ, វិញ្ញាណបទដ្ឋានំ. អាយតនលក្ខណំ សឡាយតនំ, ទស្សនាទិរសំ, វត្ថុទ្វារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, នាមរូបបទដ្ឋានំ. ផុសនលក្ខណោ ផស្សោ, សង្ឃដ្ដនរសោ, សង្គតិបច្ចុបដ្ឋានោ, សឡាយតនបទដ្ឋានោ. អនុភវនលក្ខណា វេទនា, វិសយរសសម្ភោគរសា, សុខទុក្ខបច្ចុបដ្ឋានា, ផស្សបទដ្ឋានា. ហេតុលក្ខណា តណ្ហា, អភិនន្ទនរសា, អតិត្តិភាវបច្ចុបដ្ឋានា, វេទនាបទដ្ឋានា. គហណលក្ខណំ ឧបាទានំ, អមុញ្ចនរសំ, តណ្ហាទឡ្ហត្តទិដ្ឋិបច្ចុបដ្ឋានំ, តណ្ហាបទដ្ឋានំ. កម្មកម្មផលលក្ខណោ ភវោ, ភាវនភវនរសោ, កុសលាកុសលាព្យាកតបច្ចុបដ្ឋានោ, ឧបាទានបទដ្ឋានោ. ជាតិអាទីនំ លក្ខណាទីនិ សច្ចវិភង្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ឯវមេត្ថ លក្ខណាទិតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘ឯកវិធាទិតោ’តិ ឯត្ថ អវិជ្ជា អញ្ញាណាទស្សនមោហាទិភាវតោ ឯកវិធា, អប្បដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តិតោ ទុវិធា តថា សង្ខារាសង្ខារតោ, វេទនាត្តយសម្បយោគតោ តិវិធា, ចតុសច្ចអប្បដិវេធតោ ចតុព្ពិធា, គតិបញ្ចកាទីនវច្ឆាទនតោ បញ្ចវិធា, ទ្វារារម្មណតោ បន សព្ពេសុបិ អរូបធម្មេសុ ឆព្ពិធតា វេទិតព្ពា.

សង្ខារា សាសវវិបាកធម្មធម្មាទិភាវតោ ឯកវិធា, កុសលាកុសលតោ ទុវិធា តថា បរិត្តមហគ្គតហីនមជ្ឈិមមិច្ឆត្តនិយតានិយតតោ, តិវិធា បុញ្ញាភិសង្ខារាទិភាវតោ, ចតុព្ពិធា ចតុយោនិសំវត្តនតោ, បញ្ចវិធា បញ្ចគតិគាមិតោ.

វិញ្ញាណំ លោកិយវិបាកាទិភាវតោ ឯកវិធំ, សហេតុកាហេតុកាទិតោ ទុវិធំ, ភវត្តយបរិយាបន្នតោ វេទនាត្តយសម្បយោគតោ អហេតុកទុហេតុកតិហេតុកតោ ច តិវិធំ, យោនិគតិវសេន ចតុព្ពិធំ បញ្ចវិធញ្ច.

នាមរូបំ វិញ្ញាណសន្និស្សយតោ កម្មបច្ចយតោ ច ឯកវិធំ, សារម្មណានារម្មណតោ ទុវិធំ, អតីតាទិតោ តិវិធំ, យោនិគតិវសេន ចតុព្ពិធំ បញ្ចវិធញ្ច.

សឡាយតនំ សញ្ជាតិសមោសរណដ្ឋានតោ ឯកវិធំ, ភូតប្បសាទវិញ្ញាណាទិតោ ទុវិធំ, សម្បត្តាសម្បត្តនោភយគោចរតោ តិវិធំ, យោនិគតិបរិយាបន្នតោ ចតុព្ពិធំ បញ្ចវិធញ្ចាតិ ឥមិនា នយេន ផស្សាទីនម្បិ ឯកវិធាទិភាវោ វេទិតព្ពោតិ. ឯវមេត្ថ ឯកវិធាទិតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘អង្គានញ្ច វវត្ថានា’តិ សោកាទយោ ចេត្ថ ភវចក្កស្ស អវិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តា. ជរាមរណព្ភាហតស្ស ហិ ពាលស្ស តេ សម្ភវន្តិ. យថាហ – ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ សារីរិកាយ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ សមានោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ សម្មោហមាបជ្ជតី’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥២). យាវ ច តេសំ បវត្តិ តាវ អវិជ្ជាយាតិ បុនបិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ សម្ពន្ធមេវ ហោតិ ភវចក្កំ. តស្មា តេសម្បិ ជរាមរណេនេវ ឯកសង្ខេបំ កត្វា ទ្វាទសេវ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឯវមេត្ថ អង្គានំ វវត្ថានតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. អយំ តាវេត្ថ ឧទ្ទេសវារវសេន សង្ខេបកថា.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អវិជ្ជាបទនិទ្ទេសោ

២២៦. ឥទានិ និទ្ទេសវារវសេន វិត្ថារកថា ហោតិ. ‘‘អវិជ្ជា បច្ចយា សង្ខារា’’តិ ហិ វុត្តំ. តត្ថ អវិជ្ជាបច្ចយេសុ សង្ខារេសុ ទស្សេតព្ពេសុ យស្មា បុត្តេ កថេតព្ពេ បឋមំ បិតា កថីយតិ. ឯវញ្ហិ សតិ ‘មិត្តស្ស បុត្តោ, ទត្តស្ស បុត្តោ’តិ បុត្តោ សុកថិតោ ហោតិ. តស្មា ទេសនាកុសលោ សត្ថា សង្ខារានំ ជនកត្ថេន បិតុសទិសំ អវិជ្ជំ តាវ ទស្សេតុំ តត្ថ កតមា អវិជ្ជា? ទុក្ខេ អញ្ញាណន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ យស្មា អយំ អវិជ្ជា ទុក្ខសច្ចស្ស យាថាវសរសលក្ខណំ ជានិតុំ បស្សិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតិ, ឆាទេត្វា បរិយោនន្ធិត្វា គន្ថេត្វា តិដ្ឋតិ, តស្មា ‘‘ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តថា យស្មា ទុក្ខសមុទយស្ស ទុក្ខនិរោធស្ស ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ យាថាវសរសលក្ខណំ ជានិតុំ បស្សិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតិ, ឆាទេត្វា បរិយោនន្ធិត្វា គន្ថេត្វា តិដ្ឋតិ, តស្មា ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អញ្ញាណន្តិ វុច្ចតិ. ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ សុត្តន្តិកបរិយាយេន អញ្ញាណំ អវិជ្ជាតិ កថិតំ.

និក្ខេបកណ្ឌេ (ធ. ស. ១០៦៧) បន អភិធម្មបរិយាយេន ‘‘បុព្ពន្តេ អញ្ញាណ’’ន្តិ អបរេសុបិ ចតូសុ ឋានេសុ អញ្ញាណំ គហិតំ. តត្ថ បុព្ពន្តេតិ អតីតោ អទ្ធា, អតីតានិ ខន្ធធាតុអាយតនានិ. អបរន្តេតិ អនាគតោ អទ្ធា, អនាគតានិ ខន្ធធាតុអាយតនានិ. បុព្ពន្តាបរន្តេតិ តទុភយំ. ឥទប្បច្ចយតាតិ សង្ខារាទីនំ ការណានិ អវិជ្ជាទីនិ អង្គានិ. បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មាតិ អវិជ្ជាទីហិ និព្ពត្តា សង្ខារាទយោ ធម្មា. តត្រាយំ អវិជ្ជា យស្មា អតីតានំ ខន្ធាទីនំ យាថាវសរសលក្ខណំ ជានិតុំ បស្សិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតិ, ឆាទេត្វា បរិយោនន្ធិត្វា គន្ថេត្វា តិដ្ឋតិ, តស្មា ‘‘បុព្ពន្តេ អញ្ញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តថា យស្មា អនាគតានំ ខន្ធាទីនំ, អតីតានាគតានំ ខន្ធាទីនំ ឥទប្បច្ចយតាយ ចេវ បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មានញ្ច យាថាវសរសលក្ខណំ ជានិតុំ បស្សិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតិ, ឆាទេត្វា បរិយោនន្ធិត្វា គន្ថេត្វា តិដ្ឋតិ, តស្មា ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណន្តិ វុច្ចតិ. ឥមេសុ អដ្ឋសុ ឋានេសុ អភិធម្មបរិយាយេន អញ្ញាណំ អវិជ្ជាតិ កថិតំ.

ឯវំ កិំ កថិតំ ហោតិ? កិច្ចតោ ចេវ ជាតិតោ ច អវិជ្ជា កថិតា នាម ហោតិ. កថំ? អយញ្ហិ អវិជ្ជា ឥមានិ អដ្ឋ ឋានានិ ជានិតុំ បស្សិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតីតិ កិច្ចតោ កថិតា; ឧប្បជ្ជមានាបិ ឥមេសុ អដ្ឋសុ ឋានេសុ ឧប្បជ្ជតីតិ ជាតិតោបិ កថិតា. ឯវំ កថេត្វា បុន ‘‘យំ ឯវរូបំ អញ្ញាណំ អទស្សន’’ន្តិអាទីនិ បញ្ចវីសតិ បទានិ អវិជ្ជាយ លក្ខណំ ទស្សេតុំ គហិតានិ.

តត្ថ យស្មា អយំ អវិជ្ជា ឥមេហិ អដ្ឋហិ បទេហិ កថិតាបិ បុន បញ្ចវីសតិយា បទេហិ លក្ខណេ អកថិតេ សុកថិតា នាម ន ហោតិ, លក្ខណេ បន កថិតេយេវ សុកថិតា នាម ហោតិ. យថា បុរិសោ នដ្ឋំ គោណំ បរិយេសមានោ មនុស្សេ បុច្ឆេយ្យ – ‘‘អបិ, អយ្យា, សេតំ គោណំ បស្សថ, រត្តំ គោណំ បស្សថា’’តិ? តេ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘‘ឥមស្មិំ រដ្ឋេ សេតរត្តានំ គោណានំ អន្តោ នត្ថិ, កិំ តេ គោណស្ស លក្ខណ’’ន្តិ? អថ តេន ‘សង្ឃាដិ’ វា ‘នង្គលំ’ វាតិ វុត្តេ គោណោ សុកថិតោ នាម ភវេយ្យ; ឯវមេវ យស្មា អយំ អវិជ្ជា អដ្ឋហិ បទេហិ កថិតាបិ បុន បញ្ចវីសតិយា បទេហិ លក្ខណេ អកថិតេ សុកថិតា នាម ន ហោតិ, លក្ខណេ បន កថិតេយេវ សុកថិតា នាម ហោតិ. តស្មា យានស្សា លក្ខណទស្សនត្ថំ បញ្ចវីសតិ បទានិ កថិតានិ, តេសម្បិ វសេន វេទិតព្ពា.

សេយ្យថិទំ – ញាណំ នាម បញ្ញា. សា អត្ថត្ថំ ការណការណំ ចតុសច្ចធម្មំ វិទិតំ បាកដំ ករោតិ. អយំ បន អវិជ្ជា ឧប្បជ្ជិត្វា តំ វិទិតំ បាកដំ កាតុំ ន ទេតីតិ ញាណបច្ចនីកតោ អញ្ញាណំ. ទស្សនន្តិបិ បញ្ញា. សាបិ តំ អាការំ បស្សតិ. អវិជ្ជា បន ឧប្បជ្ជិត្វា តំ បស្សិតុំ ន ទេតីតិ អទស្សនំ. អភិសមយោតិបិ បញ្ញា. សា តំ អាការំ អភិសមេតិ. អវិជ្ជា បន ឧប្បជ្ជិត្វា តំ អភិសមេតុំ ន ទេតីតិ អនភិសមយោ. អនុពោធោ សម្ពោធោ បដិវេធោតិបិ បញ្ញា. សា តំ អាការំ អនុពុជ្ឈតិ សម្ពុជ្ឈតិ បដិវិជ្ឈតិ. អវិជ្ជា បន ឧប្បជ្ជិត្វា តំ អនុពុជ្ឈិតុំ សំពុជ្ឈិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតីតិ អននុពោធោ អសម្ពោធោ អប្បដិវេធោ. សង្គាហនាតិបិ បញ្ញា. សា តំ អាការំ គហេត្វា ឃំសិត្វា គណ្ហាតិ. អវិជ្ជា បន ឧប្បជ្ជិត្វា តំ គហេត្វា ឃំសិត្វា គណ្ហិតុំ ន ទេតីតិ អសង្គាហនា. បរិយោគាហនាតិបិ បញ្ញា. សា តំ អាការំ ឱគាហិត្វា អនុបវិសិត្វា គណ្ហាតិ. អវិជ្ជា បន ឧប្បជ្ជិត្វា តំ ឱគាហិត្វា អនុបវិសិត្វា គណ្ហិតុំ ន ទេតីតិ អបរិយោគាហនា. សមបេក្ខនាតិបិ បញ្ញា. សា តំ អាការំ សមំ សម្មា ច បេក្ខតិ. អវិជ្ជា បន ឧប្បជ្ជិត្វា តំ សមំ សម្មា ច បេក្ខិតុំ ន ទេតីតិ អសមបេក្ខនា. បច្ចវេក្ខណាតិបិ បញ្ញា. សា តំ អាការំ បច្ចវេក្ខតិ. អវិជ្ជា បន ឧប្បជ្ជិត្វា តំ បច្ចវេក្ខិតុំ ន ទេតីតិ អបច្ចវេក្ខណា. នាស្សា កិញ្ចិ កម្មំ បច្ចក្ខំ អត្ថិ, សយញ្ច អបច្ចវេក្ខិត្វា កតំ កម្មន្តិ អបច្ចក្ខកម្មំ. ទុម្មេធភាវតាយ ទុម្មេជ្ឈំ. ពាលភាវតាយ ពាល្យំ.

សម្បជញ្ញន្តិបិ បញ្ញា. សា អត្ថត្ថំ ការណការណំ ចតុសច្ចធម្មំ សម្មា បជានាតិ. អវិជ្ជា បន ឧប្បជ្ជិត្វា តំ អាការំ បជានិតុំ ន ទេតីតិ អសម្បជញ្ញំ. មោហនវសេន មោហោ. បមោហនវសេន បមោហោ. សម្មោហនវសេន សម្មោហោ. អវិន្ទិយំ វិន្ទតីតិអាទិវសេន អវិជ្ជា. វដ្ដស្មិំ ឱហនតិ ឱសីទាបេតីតិ អវិជ្ជោឃោ. វដ្ដស្មិំ យោជេតីតិ អវិជ្ជាយោគោ. អប្បហីនវសេន បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ ច អវិជ្ជានុសយោ. មគ្គេ បរិយុដ្ឋិតចោរា អទ្ធិកេ វិយ កុសលចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ គណ្ហាតិ វិលុម្បតីតិ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ. យថា នគរទ្វារេ បលិឃសង្ខាតាយ លង្គិយា បតិតាយ អន្តោនគរេ មនុស្សានំ ពហិនគរគមនម្បិ ពហិនគរេ មនុស្សានំ អន្តោនគរបវេសនម្បិ បច្ឆិជ្ជតិ, ឯវមេវ យស្ស សក្កាយនគរេ អយំ បតិតា តស្ស និព្ពានសម្បាបកំ ញាណគមនំ បច្ឆិជ្ជតីតិ អវិជ្ជាលង្គី នាម ហោតិ. អកុសលញ្ច តំ មូលញ្ច, អកុសលានំ វា មូលន្តិ អកុសលមូលំ. តំ បន ន អញ្ញំ, ឥធាធិប្បេតោ មោហោតិ មោហោ អកុសលមូលំ. អយំ វុច្ចតិ អវិជ្ជាតិ អយំ ឯវំលក្ខណា អវិជ្ជា នាមាតិ វុច្ចតិ. ឯវំ បញ្ចវីសតិបទវសេន អវិជ្ជាយ លក្ខណំ វេទិតព្ពំ.

ឯវំលក្ខណា បនាយំ អវិជ្ជា ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណន្តិ វុត្តាបិ ទុក្ខសច្ចស្ស ឯកទេសោ ហោតិ, សហជាតា ហោតិ, តំ អារម្មណំ ករោតិ, ឆាទេតិ; សមុទយសច្ចស្ស ន ឯកទេសោ ហោតិ, សហជាតា ហោតិ, តំ អារម្មណំ ករោតិ, ឆាទេតិ; និរោធសច្ចស្ស នេវ ឯកទេសោ ហោតិ, ន សហជាតា, ន តំ អារម្មណំ ករោតិ, កេវលំ ឆាទេតិ; មគ្គសច្ចស្សាបិ ន ឯកទេសោ, ន សហជាតា, ន តំ អារម្មណំ ករោតិ, កេវលំ ឆាទេតិ. ទុក្ខារម្មណតា អវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ, តញ្ច ឆាទេតិ. សមុទយារម្មណតា អវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ, តញ្ច ឆាទេតិ. និរោធារម្មណតា អវិជ្ជា នុប្បជ្ជតិ, តញ្ច ឆាទេតិ. មគ្គារម្មណតា អវិជ្ជា នូប្បជ្ជតិ, តញ្ច ឆាទេតិ.

ទ្វេ សច្ចា ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរា. ទ្វេ សច្ចា គម្ភីរត្តា ទុទ្ទសា. អបិច ខោ បន ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ គម្ភីរញ្ចេវ ទុទ្ទសញ្ច. តត្ថ ទុក្ខំ នាម បាកដំ, លក្ខណស្ស បន ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរំ នាម ជាតំ. សមុទយេបិ ឯសេវ នយោ. យថា បន មហាសមុទ្ទំ មន្ថេត្វា ឱជាយ នីហរណំ នាម ភារោ, សិនេរុបាទតោ វាលិកាយ ឧទ្ធរណំ នាម ភារោ, បព្ពតំ បីឡេត្វា រសស្ស នីហរណំ នាម ភារោ; ឯវមេវ ទ្វេ សច្ចានិ គម្ភីរតាយ ឯវ ទុទ្ទសានិ, និរោធសច្ចំ បន អតិគម្ភីរញ្ច អតិទុទ្ទសញ្ចាតិ. ឯវំ ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរានំ គម្ភីរត្តា ច ទុទ្ទសានំ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បដិច្ឆាទកំ មោហន្ធការំ អយំ វុច្ចតិ អវិជ្ជាតិ.

អវិជ្ជាបទនិទ្ទេសោ.

សង្ខារបទនិទ្ទេសោ

សង្ខារបទេ ហេដ្ឋា វុត្តសង្ខារេសុ សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារេ អនាមសិត្វា អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារេយេវ ទស្សេន្តោ តត្ថ កតមេ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា? បុញ្ញាភិសង្ខារោតិអាទិមាហ. តត្ថ បុនាតិ អត្តនោ ការកំ, បូរេតិ ចស្ស អជ្ឈាសយំ, បុជ្ជញ្ច ភវំ និព្ពត្តេតីតិ បុញ្ញោ. អភិសង្ខរោតិ វិបាកំ កដត្តារូបញ្ចាតិ អភិសង្ខារោ. បុញ្ញោវ អភិសង្ខារោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ. បុញ្ញបដិបក្ខតោ អបុញ្ញោ. អបុញ្ញោវ អភិសង្ខារោ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ. ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. អានេញ្ជមេវ អភិសង្ខារោ, អានេញ្ជញ្ច ភវំ អភិសង្ខរោតីតិ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ. កាយេន បវត្តិតោ, កាយតោ វា បវត្តោ, កាយស្ស វា សង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ. វចីសង្ខារចិត្តសង្ខារេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ បឋមត្តិកោ បរិវីមំសនសុត្តវសេន គហិតោ. តត្ថ ហិ ‘‘បុញ្ញញ្ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, បុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណំ. អបុញ្ញញ្ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, អបុញ្ញុបគំ ហោតិ វិញ្ញាណំ. អានេញ្ជញ្ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, អានេញ្ជុបគំ ហោតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៥១) វុត្តំ. ទុតិយត្តិកោ តទនន្តរស្ស វិភង្គសុត្តស្ស វសេន គហិតោ, សម្មាទិដ្ឋិសុត្តបរិយាយេន (ម. និ. ១.១០២) គហិតោតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. តត្ថ ហិ ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា. កតមេ តយោ? កាយសង្ខារោ, វចីសង្ខារោ, ចិត្តសង្ខារោ’’តិ (សំ. និ. ២.២) វុត្តំ. កស្មា បនេតេសំ សុត្តានំ វសេន តេ គហិតាតិ? អយំ អភិធម្មោ នាម ន អធុនាកតោ, នាបិ ពាហិរកឥសីហិ វា សាវកេហិ វា ទេវតាហិ វា ភាសិតោ. សព្ពញ្ញុជិនភាសិតោ បន អយំ. អភិធម្មេបិ ហិ សុត្តេបិ ឯកសទិសាវ តន្តិ និទ្ទិដ្ឋាតិ ឥមស្សត្ថស្ស ទីបនត្ថំ.

ឥទានិ តេ សង្ខារេ បភេទតោ ទស្សេតុំ តត្ថ កតមោ បុញ្ញាភិសង្ខារោតិអាទិមាហ. តត្ថ កុសលា ចេតនាតិ អនិយមតោ ចតុភូមិកចេតនាបិ វុត្តា. កាមាវចរា រូបាវចរាតិ និយមិតត្តា បន អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា, បញ្ច រូបាវចរកុសលចេតនាតិ តេរស ចេតនា បុញ្ញាភិសង្ខារោ នាម. ទានមយាតិអាទីហិ តាសំយេវ ចេតនានំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេន បវត្តិ ទស្សិតា. តត្ថ អដ្ឋ កាមាវចរាវ ទានសីលមយា ហោន្តិ. ភាវនាមយា បន តេរសបិ. យថា ហិ បគុណំ ធម្មំ សជ្ឈាយមានោ ឯកំ ទ្វេ អនុសន្ធិគតេបិ ន ជានាតិ, បច្ឆា អាវជ្ជន្តោ ជានាតិ; ឯវមេវ កសិណបរិកម្មំ ករោន្តស្ស បគុណជ្ឈានំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បគុណកម្មដ្ឋានញ្ច មនសិករោន្តស្ស ញាណវិប្បយុត្តាបិ ភាវនា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ភាវនាមយា បន តេរសបី’’តិ.

តត្ថ ទានមយាទីសុ ‘‘ទានំ អារព្ភ ទានមធិកិច្ច យា ឧប្បជ្ជតិ ចេតនា សញ្ចេតនា ចេតយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ទានមយោ បុញ្ញាភិសង្ខារោតិ. សីលំ អារព្ភ…បេ… ភាវនំ អារព្ភ ភាវនមធិកិច្ច យា ឧប្បជ្ជតិ ចេតនា សញ្ចេតនា ចេតយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ភាវនាមយោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ’’តិ (វិភ. ៧៦៩) អយំ សង្ខេបទេសនា.

ចីវរាទីសុ បន ចតូសុ បច្ចយេសុ រូបាទីសុ វា ឆសុ អារម្មណេសុ អន្នាទីសុ វា ទសសុ ទានវត្ថូសុ តំ តំ ទេន្តស្ស តេសំ ឧប្បាទនតោ បដ្ឋាយ បុព្ពភាគេ បរិច្ចាគកាលេ បច្ឆា សោមនស្សចិត្តេន អនុស្សរណេ ចាតិ តីសុ កាលេសុ បវត្តា ចេតនា ទានមយា នាម. សីលំ បរិបូរណត្ថាយ បន ‘បព្ពជិស្សាមី’តិ វិហារំ គច្ឆន្តស្ស បព្ពជន្តស្ស មនោរថំ មត្ថកំ បាបេត្វា ‘បព្ពជិតោ វតម្ហិ, សាធុ សុដ្ឋូ’តិ អាវជ្ជន្តស្ស បាតិមោក្ខំ សំវរន្តស្ស ចីវរាទយោ បច្ចយេ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អាបាថគតេសុ រូបាទីសុ ចក្ខុទ្វារាទីនិ សំវរន្តស្ស អាជីវំ សោធេន្តស្ស ច បវត្តា ចេតនា សីលមយា នាម. បដិសម្ភិទាយំ វុត្តេន វិបស្សនាមគ្គេន ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ភាវេន្តស្ស រូបេ…បេ… ធម្មេ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ, ចក្ខុសម្ផស្សំ…បេ… មនោសម្ផស្សំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ វេទនំ…បេ… មនោសម្ផស្សជំ វេទនំ, រូបសញ្ញំ …បេ… ធម្មសញ្ញំ ជរាមរណំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ភាវេន្តស្ស បវត្តា ចេតនា ភាវនាមយា នាមាតិ អយំ វិត្ថារកថា.

អបុញ្ញាភិសង្ខារនិទ្ទេសេ អកុសលា ចេតនាតិ ទ្វាទសអកុសលចិត្តសម្បយុត្តា ចេតនា. កាមាវចរាតិ កិញ្ចាបិ តត្ថ ឋបេត្វា ទ្វេ ទោមនស្សសហគតចេតនា សេសា រូបារូបភវេបិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ បន បដិសន្ធិំ ន អាកឌ្ឍន្តិ, កាមាវចរេយេវ បដិសន្ធិវសេន វិបាកំ អវចារេន្តីតិ កាមាវចរាត្វេវ វុត្តា.

អានេញ្ជាភិសង្ខារនិទ្ទេសេ កុសលា ចេតនា អរូបាវចរាតិ ចតស្សោ អរូបាវចរកុសលចេតនា. ឯតា ហិ ចតស្សោ អនិញ្ជនដ្ឋេន អនិញ្ជនស្ស ច អភិសង្ខរណដ្ឋេន អានេញ្ជាភិសង្ខារោតិ វុច្ចន្តិ. រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានតោ ហិ តិស្សោ កុសលវិបាកកិរិយាចេតនា ទ្វាទស អរូបាវចរចេតនាតិ បញ្ចទស ធម្មា អនិច្ចលដ្ឋេន អផន្ទនដ្ឋេន អានេញ្ជា នាម. តត្ថ រូបាវចរា កុសលា ចេតនា អនិញ្ជា សមានាបិ អត្តនា សរិក្ខកម្បិ អសរិក្ខកម្បិ សឥញ្ជនម្បិ អនិញ្ជនម្បិ រូបារូបំ ជនេតីតិ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ នាម ន ហោតិ. វិបាកកិរិយចេតនា បន អវិបាកត្តា វិបាកំ ន អភិសង្ខរោន្តិ, តថា អរូបាវចរា វិបាកកិរិយចេតនាបីតិ ឯកាទសាបិ ឯតា ចេតនា អានេញ្ជាវ ន អភិសង្ខារា. ចតុព្ពិធា បន អរូបាវចរកុសលចេតនា យថា ហត្ថិអស្សាទីនំ សទិសាវ ឆាយា ហោន្តិ, ឯវំ អត្តនា សទិសំ និច្ចលំ អរូបមេវ ជនេតីតិ អានេញ្ជាភិសង្ខារោតិ វុច្ចតីតិ.

ឯវំ បុញ្ជាភិសង្ខារវសេន តេរស, អបុញ្ញាភិសង្ខារវសេន ទ្វាទស, អានេញ្ជាភិសង្ខារវសេន ចតស្សោតិ សព្ពាបេតា បរិបិណ្ឌិតា ឯកូនតិំស ចេតនា ហោន្តិ. ឥតិ ភគវា អបរិមាណេសុ ចក្កវាឡេសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ឧប្បជ្ជនកកុសលាកុសលចេតនា មហាតុលាយ ធារយមានោ វិយ, នាឡិយំ បក្ខិបិត្វា មិនមានោ វិយ ច សព្ពញ្ញុតញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឯកូនតិំសមេវ ទស្សេសិ.

ឥទានិ អបរិមាណេសុ ចក្កវាឡេសុ អបរិមាណា សត្តា កុសលាកុសលកម្មំ អាយូហមានា យេហិ ទ្វារេហិ អាយូហន្តិ, តានិ តីណិ កម្មទ្វារានិ ទស្សេន្តោ តត្ថ កតមោ កាយសង្ខារោ? កាយសញ្ចេតនាតិអាទិមាហ. តត្ថ កាយសញ្ចេតនាតិ កាយវិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេត្វា កាយទ្វារតោ បវត្តា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា ទ្វាទស អកុសលចេតនាតិ សមវីសតិ ចេតនា; កាយទ្វារេ អាទានគ្គហណចោបនំ បាបយមានា ឧប្បន្នា វីសតិ កុសលាកុសលចេតនាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

វចីសញ្ចេតនាតិ វចីវិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេត្វា វចីទ្វារតោ បវត្តា តាយេវ វីសតិ ចេតនា; វចីទ្វារេ ហនុសញ្ចោបនំ វាក្យភេទំ បាបយមានា ឧប្បន្នា វីសតិ ចេតនាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. អភិញ្ញាចេតនា បនេត្ថ បរតោ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ន ហោតីតិ ន គហិតា. យថា ច អភិញ្ញាចេតនា, ឯវំ ឧទ្ធច្ចចេតនាបិ ន ហោតិ. តស្មា សាបិ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវេ អបនេតព្ពា. អវិជ្ជាបច្ចយា បន សព្ពាបេតា ហោន្តិ.

មនោសញ្ចេតនាតិ ឧភោបិ វិញ្ញត្តិយោ អសមុដ្ឋាបេត្វា មនោទ្វារេ ឧប្បន្នា សព្ពាបិ ឯកូនតិំស ចេតនា. ឥតិ ភគវា អបរិមាណេសុ ចក្កវាឡេសុ អបរិមាណា សត្តា កុសលាកុសលកម្មំ អាយូហមានា ឥមេហិ តីហិ ទ្វារេហិ អាយូហន្តីតិ អាយូហនកម្មទ្វារំ ទស្សេសិ.

ឥមេសំ បន ទ្វិន្នម្បិ តិកានំ អញ្ញមញ្ញំ សម្បយោគោ វេទិតព្ពោ. កថំ? បុញ្ញាភិសង្ខារោ ហិ កាយទុច្ចរិតា វិរមន្តស្ស សិយា កាយសង្ខារោ, វចីទុច្ចរិតា វិរមន្តស្ស សិយា វចីសង្ខារោ. ឯវំ អដ្ឋ កុសលចេតនា កាមាវចរា បុញ្ញាភិសង្ខារោ ច ហោតិ កាយសង្ខារោ ច វចីសង្ខារោ ច. មនោទ្វារេ ឧប្បន្នា បន តេរស ចេតនា បុញ្ញាភិសង្ខារោ ច ហោតិ ចិត្តសង្ខារោ ច. អបុញ្ញាភិសង្ខារោបិ កាយទុច្ចរិតវសេន បវត្តិយំ សិយា កាយសង្ខារោ, វចីទុច្ចរិតវសេន បវត្តិយំ សិយា វចីសង្ខារោ, ទ្វេ ទ្វារានិ មុញ្ចិត្វា មនោទ្វារេ បវត្តិយំ សិយា ចិត្តសង្ខារោតិ. ឯវំ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ កាយសង្ខារោបិ ហោតិ វចីសង្ខារោបិ ចិត្តសង្ខារោបិ.

កាយសង្ខារោ បន សិយា បុញ្ញាភិសង្ខារោ, សិយា អបុញ្ញាភិសង្ខារោ, ន អានេញ្ជាភិសង្ខារោ. តថា វចីសង្ខារោ. ចិត្តសង្ខារោ បន សិយា បុញ្ញាភិសង្ខារោ, សិយា អបុញ្ញាភិសង្ខារោ, សិយា អានេញ្ជាភិសង្ខារោតិ. ឥមេ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា នាម.

កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ – ឥមេ សង្ខារា អវិជ្ជាបច្ចយា ហោន្តីតិ? អវិជ្ជាភាវេ ភាវតោ. យស្ស ហិ ទុក្ខាទីសុ អវិជ្ជាសង្ខាតំ អញ្ញាណំ អប្បហីនំ ហោតិ, សោ ទុក្ខេ តាវ បុព្ពន្តាទីសុ ច អញ្ញាណេន សំសារទុក្ខំ សុខសញ្ញាយ គហេត្វា តស្ស ហេតុភូតេ តិវិធេបិ សង្ខារេ អារភតិ, សមុទយេ អញ្ញាណេន ទុក្ខហេតុភូតេបិ តណ្ហាបរិក្ខារេ សង្ខារេ សុខហេតុតោ មញ្ញមានោ អារភតិ, និរោធេ បន មគ្គេ ច អញ្ញាណេន ទុក្ខស្ស អនិរោធភូតេបិ គតិវិសេសេ ទុក្ខនិរោធសញ្ញី ហុត្វា និរោធស្ស ច អមគ្គភូតេសុបិ យញ្ញាមរតបាទីសុ និរោធមគ្គសញ្ញី ហុត្វា ទុក្ខនិរោធំ បត្ថយមានោ យញ្ញាមរតបាទិមុខេន តិវិធេបិ សង្ខារេ អារភតិ.

អបិច សោ តាយ ចតូសុ សច្ចេសុ អប្បហីនាវិជ្ជតាយ វិសេសតោ ជាតិជរារោគមរណាទិអនេកាទីនវវោកិណ្ណំ បុញ្ញផលសង្ខាតំ ទុក្ខំ ទុក្ខតោ អជានន្តោ តស្ស អធិគមាយ កាយវចីចិត្តសង្ខារភេទំ បុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ ទេវច្ឆរកាមកោ វិយ មរុបបាតំ; សុខសម្មតស្សាបិ ច តស្ស បុញ្ញផលស្ស អន្តេ មហាបរិឡាហជនកំ វិបរិណាមទុក្ខតំ អប្បស្សាទតញ្ច អបស្សន្តោបិ តប្បច្ចយំ វុត្តប្បការមេវ បុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ សលភោ វិយ ទីបសិខាភិនិបាតំ, មធុពិន្ទុគិទ្ធោ វិយ ច មធុលិត្តសត្ថធារាលេហនំ.

កាមូបសេវនាទីសុ ច សវិបាកេសុ អាទីនវំ អបស្សន្តោ សុខសញ្ញាយ ចេវ កិលេសាភិភូតតាយ ច ទ្វារត្តយប្បវត្តម្បិ អបុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ ពាលោ វិយ គូថកីឡនំ, មរិតុកាមោ វិយ ច វិសខាទនំ. អារុប្បវិបាកេសុ ចាបិ សង្ខារវិបរិណាមទុក្ខតំ អនវពុជ្ឈមានោ សស្សតាទិវិបល្លាសេន ចិត្តសង្ខារភូតំ អានេញ្ជាភិសង្ខារំ អារភតិ ទិសាមូឡ្ហោ វិយ បិសាចនគរាភិមុខមគ្គគមនំ.

ឯវំ យស្មា អវិជ្ជាភាវតោវ សង្ខារភាវោ, ន អភាវតោ; តស្មា ជានិតព្ពមេតំ – ឥមេ សង្ខារា អវិជ្ជាបច្ចយា ហោន្តីតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘អវិទ្វា, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាគតោ បុញ្ញាភិសង្ខារម្បិ អភិសង្ខរោតិ, អបុញ្ញាភិសង្ខារម្បិ អភិសង្ខរោតិ, អានេញ្ជាភិសង្ខារម្បិ អភិសង្ខរោតិ. យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អវិជ្ជា បហីនា, វិជ្ជា ឧប្បន្នា, សោ អវិជ្ជាវិរាគា វិជ្ជុប្បាទា នេវ បុញ្ញាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោតី’’តិ.

ឯត្ថាហ – គណ្ហាម តាវ ឯតំ ‘អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ’តិ. ឥទំ បន វត្តព្ពំ – ‘កតមេសំ សង្ខារានំ កថំ បច្ចយោ ហោតី’តិ? តត្រិទំ វុច្ចតិ –

បច្ចយោ ហោតិ បុញ្ញានំ, ទុវិធានេកធា បន;

បរេសំ បច្ឆិមានំ សា, ឯកធា បច្ចយោ មតា.

តត្ថ ‘បុញ្ញានំ ទុវិធា’តិ អារម្មណបច្ចយេន ច ឧបនិស្សយបច្ចយេន ចាតិ ទ្វេធា បច្ចយោ ហោតិ. សា ហិ អវិជ្ជំ ខយតោ វយតោ សម្មសនកាលេ កាមាវចរានំ បុញ្ញាភិសង្ខារានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ, អភិញ្ញាចិត្តេន សមោហចិត្តជាននកាលេ រូបាវចរានំ, អវិជ្ជាសមតិក្កមនត្ថាយ បន ទានាទីនិ ចេវ កាមាវចរបុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ បូរេន្តស្ស រូបាវចរជ្ឈានានិ ច ឧប្បាទេន្តស្ស ទ្វិន្នម្បិ តេសំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ; តថា អវិជ្ជាសម្មូឡ្ហត្តា កាមភវរូបភវសម្បត្តិយោ បត្ថេត្វា តានេវ បុញ្ញានិ ករោន្តស្ស.

‘អនេកធា បន បរេស’ន្តិ អបុញ្ញាភិសង្ខារានំ អនេកធា បច្ចយោ ហោតិ. កថំ? ឯសា ហិ អវិជ្ជំ អារព្ភ រាគាទីនំ ឧប្បជ្ជនកាលេ អារម្មណបច្ចយេន, គរុំ កត្វា អស្សាទនកាលេ អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយេហិ, អវិជ្ជាសម្មូឡ្ហស្ស អនាទីនវទស្សាវិនោ បាណាតិបាតាទីនិ ករោន្តស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន, ទុតិយជវនាទីនំ អនន្តរសមនន្តរានន្តរូបនិស្សយាសេវននត្ថិវិគតបច្ចយេហិ, យំ កិញ្ចិ អកុសលំ ករោន្តស្ស ហេតុសហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហីតិ អនេកធា បច្ចយោ ហោតិ.

‘បច្ឆិមានំ សា ឯកធា បច្ចយោ មតា’តិ អានេញ្ជាភិសង្ខារានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេនេវ ឯកធា បច្ចយោ មតា. សោ បនស្សា ឧបនិស្សយភាវោ បុញ្ញាភិសង្ខារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ.

ឯត្ថាហ – ‘កិំ បនាយមេកាវ អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ ឧទាហុ អញ្ញេបិ បច្ចយា ហោន្តី’តិ? កិញ្ចេត្ថ យទិ តាវ ឯកាវ ឯកការណវាទោ អាបជ្ជតិ. អថ ‘អញ្ញេបិ សន្តិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’តិ ឯកការណនិទ្ទេសោ នុបបជ្ជតីតិ? ន នុបបជ្ជតិ. កស្មា? យស្មា –

ឯកំ ន ឯកតោ ឥធ, នានេកមនេកតោបិ នោ ឯកំ;

ផលមត្ថិ អត្ថិ បន ឯក-ហេតុផលទីបនេ អត្ថោ.

ឯកតោ ហិ ការណតោ ន ឥធ កិញ្ចិ ឯកំ ផលមត្ថិ, ន អនេកំ. នាបិ អនេកេហិ ការណេហិ ឯកំ. អនេកេហិ បន ការណេហិ អនេកមេវ ហោតិ. តថា ហិ អនេកេហិ ឧតុបថវីពីជសលិលសង្ខាតេហិ ការណេហិ អនេកមេវ រូបគន្ធរសាទិអង្កុរសង្ខាតំ ផលមុប្បជ្ជមានំ ទិស្សតិ. យំ បនេតំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឯកេកហេតុផលទីបនំ កតំ, តត្ថ អត្ថោ អត្ថិ, បយោជនំ វិជ្ជតិ.

ភគវា ហិ កត្ថចិ បធានត្តា, កត្ថចិ បាកដត្តា, កត្ថចិ អសាធារណត្តា, ទេសនាវិលាសស្ស ច វេនេយ្យានញ្ច អនុរូបតោ ឯកមេវហេតុំ វា ផលំ វា ទីបេតិ; ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ (ទី. និ. ២.៩៧) ហិ ឯកមេវ ហេតុំ ផលញ្ចាហ. ផស្សោ ហិ វេទនាយ បធានហេតុ យថាផស្សំ វេទនាវវត្ថានតោ. វេទនា ច ផស្សស្ស បធានផលំ យថាវេទនំ ផស្សវវត្ថានតោ.

‘‘សេម្ហសមុដ្ឋានា អាពាធា’’តិ (មហានិ. ៥) បាកដត្តា ឯកំ ហេតុមាហ. បាកដោ ហេត្ថ សេម្ហោ, ន កម្មាទយោ. ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, អកុសលា ធម្មា, សព្ពេតេ អយោនិសោមនសិការមូលកា’’តិ អសាធារណត្តា ឯកំ ហេតុមាហ; អសាធារណោ ហិ អយោនិសោមនសិការោ អកុសលានំ, សាធារណានិ វត្ថារម្មណាទីនីតិ.

តស្មា អយមិធ អវិជ្ជា វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ វត្ថារម្មណសហជាតធម្មាទីសុ សង្ខារការណេសុ ‘‘អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ២.៥២) ច ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា អាសវសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៤) ច វចនតោ អញ្ញេសម្បិ តណ្ហាទីនំ សង្ខារហេតូនំ ហេតូតិ បធានត្តា, ‘‘អវិទ្វា, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាគតោ បុញ្ញាភិសង្ខារម្បិ អភិសង្ខរោតី’’តិ បាកដត្តា អសាធារណត្តា ច សង្ខារានំ ហេតុភាវេន ទីបិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯតេនេវ ច ឯកេកហេតុផលទីបនបរិហារវចនេន សព្ពត្ថ ឯកេកហេតុផលទីបនេ បយោជនំ វេទិតព្ពន្តិ.

ឯត្ថាហ – ឯវំ សន្តេបិ ឯកន្តានិដ្ឋផលាយ សាវជ្ជាយ អវិជ្ជាយ កថំ បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារបច្ចយត្តំ យុជ្ជតិ? ន ហិ និម្ពពីជតោ ឧច្ឆុ ឧប្បជ្ជតីតិ. កថំ ន យុជ្ជិស្សតិ? លោកស្មិញ្ហិ –

វិរុទ្ធោ ចាវិរុទ្ធោ ច, សទិសាសទិសោ តថា;

ធម្មានំ បច្ចយោ សិទ្ធោ, វិបាកា ឯវ តេ ច ន.

ធម្មានញ្ហិ ឋានសភាវកិច្ចាទិវិរុទ្ធោ ច អវិរុទ្ធោ ច បច្ចយោ លោកេ សិទ្ធោ. បុរិមចិត្តញ្ហិ អបរចិត្តស្ស ឋានវិរុទ្ធោ បច្ចយោ, បុរិមសិប្បាទិសិក្ខា ច បច្ឆាបវត្តមានានំ សិប្បាទិកិរិយានំ. កម្មំ រូបស្ស សភាវវិរុទ្ធោ បច្ចយោ, ខីរាទីនិ ច ទធិអាទីនំ. អាលោកោ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស កិច្ចវិរុទ្ធោ, គុឡាទយោ ច អាសវាទីនំ. ចក្ខុរូបាទយោ បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ ឋានាវិរុទ្ធា បច្ចយា. បុរិមជវនាទយោ បច្ឆិមជវនាទីនំ សភាវាវិរុទ្ធា កិច្ចាវិរុទ្ធា ច.

យថា ច វិរុទ្ធាវិរុទ្ធា បច្ចយា សិទ្ធា, ឯវំ សទិសាសទិសាបិ. សទិសមេវ ហិ ឧតុអាហារសង្ខាតំ រូបំ រូបស្ស បច្ចយោ ហោតិ, សាលិពីជាទីនិ ច សាលិផលាទីនំ. អសទិសម្បិ រូបំ អរូបស្ស, អរូបញ្ច រូបស្ស បច្ចយោ ហោតិ; គោលោមាវិលោមវិសាណទធិតិលបិដ្ឋាទីនិ ច ទព្ពភូតិណកាទីនំ. យេសញ្ច ធម្មានំ យេ វិរុទ្ធាវិរុទ្ធា សទិសាសទិសា បច្ចយា, ន តេ ធម្មា តេសំ ធម្មានំ វិបាកាយេវ. ឥតិ អយំ អវិជ្ជា វិបាកវសេន ឯកន្តានិដ្ឋផលសភាវវសេន ច សាវជ្ជាបិ សមានា សព្ពេសម្បិ ឯតេសំ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ យថានុរូបំ ឋានកិច្ចសភាវវិរុទ្ធាវិរុទ្ធបច្ចយវសេន សទិសាសទិសបច្ចយវសេន ច បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

សោ ចស្សា បច្ចយភាវោ ‘‘យស្ស ហិ ទុក្ខាទីសុ អវិជ្ជាសង្ខាតំ អញ្ញាណំ អប្បហីនំ ហោតិ, សោ ទុក្ខេ តាវ បុព្ពន្តាទីសុ ច អញ្ញាណេន សំសារទុក្ខំ សុខសញ្ញាយ គហេត្វា តស្ស ហេតុភូតេ តិវិធេបិ សង្ខារេ អារភតី’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ ឯវ.

អបិច អយំ អញ្ញោបិ បរិយាយោ –

ចុតូបបាតេ សំសារេ, សង្ខារានញ្ច លក្ខណេ;

យោ បដិច្ចសមុប្បន្ន-ធម្មេសុ ច វិមុយ្ហតិ.

អភិសង្ខរោតិ សោ ឯតេ, សង្ខារេ តិវិធេ យតោ;

អវិជ្ជា បច្ចយោ តេសំ, តិវិធានម្បិ យំ តតោតិ.

កថំ បន យោ ឯតេសុ វិមុយ្ហតិ, សោ តិវិធេបេតេ សង្ខារេ ករោតីតិ ចេ? ចុតិយា តាវ វិមូឡ្ហោ សព្ពត្ថ ‘‘ខន្ធានំ ភេទោ មរណ’’ន្តិ ចុតិំ អគណ្ហន្តោ ‘សត្តោ មរតិ, សត្តស្ស ទេសន្តរសង្កមន’ន្តិអាទីនិ វិកប្បេតិ. ឧបបាតេ វិមូឡ្ហោ សព្ពត្ថ ‘‘ខន្ធានំ បាតុភាវោ ជាតី’’តិ ឧបបាតំ អគណ្ហន្តោ ‘សត្តោ ឧបបជ្ជតិ, សត្តស្ស នវសរីរបាតុភាវោ’តិអាទីនិ វិកប្បេតិ. សំសារេ វិមូឡ្ហោ យោ ឯស –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ.

ឯវំ វណ្ណិតោ សំសារោ. តំ ឯវំ អគណ្ហន្តោ ‘អយំ សត្តោ អស្មា លោកា បរំ លោកំ គច្ឆតិ, បរស្មា លោកា ឥមំ លោកំ អាគច្ឆតី’តិអាទីនិ វិកប្បេតិ. សង្ខារានំ លក្ខណេ វិមូឡ្ហោ សង្ខារានំ សភាវលក្ខណំ សាមញ្ញលក្ខណញ្ច អគណ្ហន្តោ សង្ខារេ អត្តតោ អត្តនិយតោ ធុវតោ សុភតោ សុខតោ ច វិកប្បេតិ. បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មេសុ វិមូឡ្ហោ អវិជ្ជាទីហិ សង្ខារាទីនំ បវត្តិំ អគណ្ហន្តោ ‘‘អត្តា ជានាតិ វា ន ជានាតិ វា, សោ ឯវ ករោតិ ច ការេតិ ច សោ បដិសន្ធិយំ ឧបបជ្ជតិ, តស្ស អណុឥស្សរាទយោ កលលាទិភាវេន សរីរំ សណ្ឋបេត្វា ឥន្ទ្រិយានិ សម្បាទេន្តិ, សោ ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោ ផុសតិ វេទិយតិ តណ្ហិយតិ ឧបាទិយតិ ឃដិយតិ, សោ បុន ភវន្តរេ ភវតី’’តិ វា ‘‘សព្ពេ សត្តា និយតិសង្គតិភាវបរិណតា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៨) វា វិកប្បេតិ. សោ ឯវំ អវិជ្ជាយ អន្ធីកតោ ឯវំ វិកប្បេន្តោ យថា នាម អន្ធោ បថវិយំ វិចរន្តោ មគ្គម្បិ អមគ្គម្បិ ថលម្បិ និន្នម្បិ សមម្បិ វិសមម្បិ បដិបជ្ជតិ, ឯវំ បុញ្ញម្បិ អបុញ្ញម្បិ អានេញ្ជម្បិ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតីតិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

យថាបិ នាម ជច្ចន្ធោ, នរោ អបរិនាយកោ;

ឯកទា យាតិ មគ្គេន, កុម្មគ្គេនាបិ ឯកទា.

សំសារេ សំសរំ ពាលោ, តថា អបរិនាយកោ;

ករោតិ ឯកទា បុញ្ញំ, អបុញ្ញមបិ ឯកទា.

យទា ញត្វា ច សោ ធម្មំ, សច្ចានិ អភិសមេស្សតិ;

តទា អវិជ្ជូបសមា, ឧបសន្តោ ចរិស្សតីតិ.

អយំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ បទស្មិំ វិត្ថារកថា.

អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារបទនិទ្ទេសោ.

វិញ្ញាណបទនិទ្ទេសោ

២២៧. សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណបទនិទ្ទេសេ ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិអាទីសុ ចក្ខុវិញ្ញាណំ កុសលវិបាកំ អកុសលវិបាកន្តិ ទុវិធំ ហោតិ. តថា សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ. មនោវិញ្ញាណំ បន កុសលាកុសលវិបាកា ទ្វេ មនោធាតុយោ, តិស្សោ អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុយោ, អដ្ឋ សហេតុកានិ កាមាវចរវិបាកចិត្តានិ, បញ្ច រូបាវចរានិ, ចត្តារិ អរូបាវចរានីតិ ពាវីសតិវិធំ ហោតិ. ឥតិ ឥមេហិ ឆហិ វិញ្ញាណេហិ សព្ពានិបិ ពាត្តិំស លោកិយវិបាកវិញ្ញាណានិ សង្គហិតានិ ហោន្តិ. លោកុត្តរានិ បន វដ្ដកថាយំ ន យុជ្ជន្តីតិ ន គហិតានិ.

តត្ថ សិយា – កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ ‘ឥទំ វុត្តប្បការំ វិញ្ញាណំ សង្ខារបច្ចយា ហោតី’តិ? ឧបចិតកម្មាភាវេ វិបាកាភាវតោ. វិបាកញ្ហេតំ, វិបាកញ្ច ន ឧបចិតកម្មាភាវេ ឧប្បជ្ជតិ. យទិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សព្ពេសំ សព្ពវិបាកានិ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ; ន ច ឧប្បជ្ជន្តីតិ ជានិតព្ពមេតំ – ‘សង្ខារបច្ចយា ឥទំ វិញ្ញាណំ ហោតី’តិ.

កតរសង្ខារបច្ចយា កតរវិញ្ញាណន្តិ ចេ? កាមាវចរបុញ្ញាភិសង្ខារបច្ចយា តាវ កុសលវិបាកានិ បញ្ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ, មនោវិញ្ញាណេ ឯកា មនោធាតុ, ទ្វេ មនោវិញ្ញាណធាតុយោ, អដ្ឋ កាមាវចរមហាវិបាកានីតិ សោឡស. យថាហ –

‘‘កាមាវចរស្ស កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា វិបាកំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតិ. តថា សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, វិបាកា មនោធាតុ ឧប្បន្នា ហោតិ, មនោវិញ្ញាណធាតុ ឧប្បន្នា ហោតិ សោមនស្សសហគតា, មនោវិញ្ញាណធាតុ ឧប្បន្នា ហោតិ ឧបេក្ខាសហគតា, មនោវិញ្ញាណធាតុ ឧប្បន្នា ហោតិ សោមនស្សសហគតា ញាណសម្បយុត្តា, សោមនស្សសហគតា ញាណសម្បយុត្តា សសង្ខារេន, សោមនស្សសហគតា ញាណវិប្បយុត្តា, សោមនស្សសហគតា ញាណវិប្បយុត្តា សសង្ខារេន, ឧបេក្ខាសហគតា ញាណសម្បយុត្តា, ឧបេក្ខាសហគតា ញាណសម្បយុត្តា សសង្ខារេន, ឧបេក្ខាសហគតា ញាណវិប្បយុត្តា, ឧបេក្ខាសហគតា ញាណវិប្បយុត្តា សសង្ខារេនា’’តិ (ធ. ស. ៤៣១, ៤៩៨).

រូបាវចរបុញ្ញាភិសង្ខារបច្ចយា បន បញ្ច រូបាវចរវិបាកានិ. យថាហ –

‘‘តស្សេវ រូបាវចរស្ស កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា វិបាកំ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ…បេ… បញ្ចមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (ធ. ស. ៤៩៩).

ឯវំ បុញ្ញាភិសង្ខារបច្ចយា ឯកវីសតិវិធំ វិញ្ញាណំ ហោតិ.

អបុញ្ញាភិសង្ខារបច្ចយា បន អកុសលវិបាកានិ បញ្ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ, ឯកា មនោធាតុ, ឯកា មនោវិញ្ញាណធាតូតិ ឯវំ សត្តវិធំ វិញ្ញាណំ ហោតិ. យថាហ –

‘‘អកុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា វិបាកំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតិ. តថា សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណំ, វិបាកា មនោធាតុ, វិបាកា មនោវិញ្ញាណធាតុ ឧប្បន្នា ហោតី’’តិ (ធ. ស. ៥៥៦).

អានេញ្ជាភិសង្ខារបច្ចយា បន ចត្តារិ អរូបវិបាកានីតិ ឯវំ ចតុព្ពិធំ វិញ្ញាណំ ហោតីតិ. យថាហ –

‘‘តស្សេវ អរូបាវចរស្ស កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា វិបាកំ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតំ…បេ… វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតំ…បេ… អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតំ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតំ សុខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (ធ. ស. ៥០១).

ឯវំ យំ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ ហោតិ, តំ ញត្វា ឥទានិស្ស ឯវំ បវត្តិ វេទិតព្ពា – សព្ពមេវ ហិ ឥទំ បវត្តិបដិសន្ធិវសេន ទ្វិធា បវត្តតិ. តត្ថ ទ្វេ បញ្ចវិញ្ញាណានិ, ទ្វេ មនោធាតុយោ, សោមនស្សសហគតាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតូតិ ឥមានិ តេរស បញ្ចវោការភវេ បវត្តិយំយេវ បវត្តន្តិ. សេសានិ ឯកូនវីសតិ តីសុ ភវេសុ យថានុរូបំ បវត្តិយម្បិ បដិសន្ធិយម្បិ បវត្តន្តិ.

កថំ? កុសលវិបាកានិ តាវ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ បញ្ច កុសលវិបាកេន វា អកុសលវិបាកេន វា និព្ពត្តស្ស យថាក្កមំ បរិបាកមុបគតិន្ទ្រិយស្ស ចក្ខាទីនំ អាបាថគតំ ឥដ្ឋំ វា ឥដ្ឋមជ្ឈត្តំ វា រូបាទិអារម្មណំ អារព្ភ ចក្ខាទិបសាទំ និស្សាយ ទស្សនសវនឃាយនសាយនផុសនកិច្ចំ សាធយមានានិ បវត្តន្តិ. តថា អកុសលវិបាកានិ បញ្ច. កេវលញ្ហិ តេសំ អនិដ្ឋំ អនិដ្ឋមជ្ឈត្តំ វា រូបាទិអារម្មណំ ហោតិ, អយមេវ វិសេសោ. ទសាបិ ចេតានិ និយតទ្វារារម្មណវត្ថុដ្ឋានានិ និយតកិច្ចានេវ ច ភវន្តិ.

តតោ កុសលវិបាកានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អនន្តរំ កុសលវិបាកមនោធាតុ តេសញ្ញេវ អារម្មណមារព្ភ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ សម្បដិច្ឆនកិច្ចំ សាធយមានា បវត្តតិ. តថា អកុសលវិបាកានំ អនន្តរំ អកុសលវិបាកា. ឥទញ្ច បន ទ្វយំ អនិយតទ្វារារម្មណំ និយតវត្ថុដ្ឋានំ និយតកិច្ចញ្ច ហោតិ.

សោមនស្សសហគតា បន អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ កុសលវិបាកមនោធាតុយា អនន្តរំ តស្សា ឯវ អារម្មណំ អារព្ភ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ សន្តីរណកិច្ចំ សាធយមានា ច ឆសុ ទ្វារេសុ ពលវារម្មណេ កាមាវចរសត្តានំ យេភុយ្យេន លោភសម្បយុត្តជវនាវសានេ ភវង្គវីថិំ បច្ឆិន្ទិត្វា ជវនេន គហិតារម្មណេ តទារម្មណវសេន ច សកិំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា បវត្តតិ. ចិត្តប្បវត្តិគណនាយំ បន សព្ពទ្វារេសុ តទារម្មណេ ទ្វេ ឯវ ចិត្តវារា អាគតា. ឥទំ បន ចិត្តំ តទារម្មណន្តិ ច បិដ្ឋិភវង្គន្តិ ចាតិ ទ្វេ នាមានិ លភតិ, អនិយតទ្វារារម្មណំ និយតវត្ថុកំ អនិយតដ្ឋានកិច្ចញ្ច ហោតីតិ. ឯវំ តាវ តេរស បញ្ចវោការភវេ បវត្តិយំយេវ បវត្តន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. សេសេសុ ឯកូនវីសតិយា ចិត្តេសុ ន កិញ្ចិ អត្តនោ អនុរូបាយ បដិសន្ធិយា ន បវត្តតិ.

បវត្តិយំ បន កុសលាកុសលវិបាកា តាវ ទ្វេ អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុយោ បញ្ចទ្វារេ កុសលាកុសលវិបាកមនោធាតូនំ អនន្តរំ សន្តីរណកិច្ចំ, ឆសុ ទ្វារេសុ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ តទារម្មណកិច្ចំ, អត្តនា ទិន្នបដិសន្ធិតោ ឧទ្ធំ អសតិ ភវង្គុបច្ឆេទកេ ចិត្តុប្បាទេ ភវង្គកិច្ចំ, អន្តេ ចុតិកិច្ចញ្ចាតិ ចត្តារិ កិច្ចានិ សាធយមានា និយតវត្ថុកា អនិយតទ្វារារម្មណដ្ឋានកិច្ចា ហុត្វា បវត្តន្តិ.

អដ្ឋ កាមាវចរសហេតុកចិត្តានិ បវត្តិយំ វុត្តនយេនេវ ឆសុ ទ្វារេសុ តទារម្មណកិច្ចំ, អត្តនា ទិន្នបដិសន្ធិតោ ឧទ្ធំ អសតិ ភវង្គុបច្ឆេទកេ ចិត្តុប្បាទេ ភវង្គកិច្ចំ, អន្តេ ចុតិកិច្ចញ្ចាតិ តីណិ កិច្ចានិ សាធយមានានិ និយតវត្ថុកានិ អនិយតទ្វារារម្មណដ្ឋានកិច្ចានិ ហុត្វា បវត្តន្តិ.

បញ្ច រូបាវចរានិ ចត្តារិ ច អរូបាវចរានិ អត្តនា ទិន្នបដិសន្ធិតោ ឧទ្ធំ អសតិ ភវង្គុបច្ឆេទកេ ចិត្តុប្បាទេ ភវង្គកិច្ចំ, អន្តេ ចុតិកិច្ចញ្ចាតិ កិច្ចទ្វយំ សាធយមានានិ បវត្តន្តិ. តេសុ រូបាវចរានិ និយតវត្ថារម្មណានិ អនិយតដ្ឋានកិច្ចានិ, ឥតរានិ អវត្ថុកានិ និយតារម្មណានិ អនិយតដ្ឋានកិច្ចានិ ហុត្វា បវត្តន្តីតិ. ឯវំ តាវ ពាត្តិំសវិធម្បិ វិញ្ញាណំ បវត្តិយំ សង្ខារបច្ចយា បវត្តតិ. តត្រស្ស តេ តេ សង្ខារា កម្មបច្ចយេន ច ឧបនិស្សយបច្ចយេន ច បច្ចយា ហោន្តិ.

តត្ថ យានេតានិ ឯកាទស តទារម្មណចិត្តានិ វុត្តានិ, តេសុ ឯកម្បិ រូបារូបភវេ តទារម្មណំ ហុត្វា ន បវត្តតិ. កស្មា? ពីជាភាវា. តត្ថ ហិ កាមាវចរវិបាកសង្ខាតំ បដិសន្ធិពីជំ នត្ថិ, យំ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ បវត្តិយំ តស្ស ជនកំ ភវេយ្យ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនម្បិ រូបភវេ អភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? ន; ឥន្ទ្រិយប្បវត្តិអានុភាវតោ ទ្វារវីថិភេទេ ចិត្តនិយមតោ ច.

យថា ចេតំ តទារម្មណំ ឯកន្តេន រូបារូបភវេ នប្បវត្តតិ តថា សព្ពេបិ អកាមាវចរេ ធម្មេ នានុពន្ធតិ. កស្មា? អជនកត្តា ចេវ ជនកស្ស ច អសទិសត្តា. តញ្ហិ យថា នាម គេហា និក្ខមិត្វា ពហិ គន្តុកាមោ តរុណទារកោ អត្តនោ ជនកំ បិតរំ វា អញ្ញំ វា បិតុសទិសំ ហិតកាមំ ញាតិំ អង្គុលិយំ គហេត្វា អនុពន្ធតិ, ន អញ្ញំ រាជបុរិសាទិំ, តថា ឯតម្បិ ភវង្គារម្មណតោ ពហិ និក្ខមិតុកាមំ សភាគតាយ អត្តនោ ជនកំ បិតរំ វា បិតុសទិសំ វា កាមាវចរជវនមេវ អនុពន្ធតិ, ន អញ្ញំ មហគ្គតំ អនុត្តរំ វា.

យថា ចេតំ មហគ្គតលោកុត្តរេ ធម្មេ នានុពន្ធតិ, តថា យទា ឯតេ កាមាវចរធម្មាបិ មហគ្គតារម្មណា ហុត្វា បវត្តន្តិ តទា តេបិ នានុពន្ធតិ. កស្មា? អបរិចិតទេសត្តា អច្ចន្តបរិត្តារម្មណត្តា ច. តញ្ហិ យថា បិតរំ វា បិតុសទិសំ វា ញាតិំ អនុពន្ធន្តោបិ តរុណទារកោ ឃរទ្វារអន្តរវីថិចតុក្កាទិម្ហិ បរិចិតេយេវ ទេសេ អនុពន្ធតិ, ន អរញ្ញំ វា យុទ្ធភូមិំ វា គច្ឆន្តំ; ឯវំ កាមាវចរធម្មេ អនុពន្ធន្តម្បិ អមហគ្គតាទិម្ហិ បរិចិតេយេវ ទេសេ បវត្តមានេ ធម្មេ អនុពន្ធតិ, ន មហគ្គតលោកុត្តរធម្មេ អារព្ភ បវត្តមានេតិ.

យស្មា ចស្ស ‘‘សព្ពោ កាមាវចរវិបាកោ កិរិយមនោធាតុ កិរិយអហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ សោមនស្សសហគតា ឥមេ ធម្មា បរិត្តារម្មណា’’តិ ឯវំ អច្ចន្តបរិត្តមេវ អារម្មណំ វុត្តំ, តស្មាបេតំ មហគ្គតលោកុត្តរារម្មណេ កាមាវចរធម្មេបិ នានុពន្ធតីតិ វេទិតព្ពំ.

កិំ វា ឥមាយ យុត្តិកថាយ? អដ្ឋកថាយញ្ហិ ឯកន្តេនេវ វុត្តំ – ឯកាទស តទារម្មណចិត្តានិ នាមគោត្តំ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេ តទារម្មណំ ន គណ្ហន្តិ. បណ្ណត្តិំ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេ តទារម្មណំ ន លព្ភតិ. តិលក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយ តទារម្មណំ ន លព្ភតិ. វុដ្ឋានគាមិនិយា ពលវវិបស្សនាយ តទារម្មណំ ន លព្ភតិ. រូបារូបធម្មេ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេ តទារម្មណំ ន លព្ភតិ. មិច្ឆត្តនិយតធម្មេសុ តទារម្មណំ ន លព្ភតិ. សម្មត្តនិយតធម្មេសុ តទារម្មណំ ន លព្ភតិ. លោកុត្តរធម្មេ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេ តទារម្មណំ ន លព្ភតិ. អភិញ្ញាញាណំ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេ តទារម្មណំ ន លព្ភតិ. បដិសម្ភិទាញាណំ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេ តទារម្មណំ ន លព្ភតិ. កាមាវចរេ ទុព្ពលារម្មណេ តទារម្មណំ ន លព្ភតិ, ឆសុ ទ្វារេសុ ពលវារម្មណេ អាបាថគតេយេវ លព្ភតិ, លព្ភមានញ្ច កាមាវចរេយេវ លព្ភតិ. រូបារូបភវេ តទារម្មណំ នាម នត្ថីតិ.

យំ បន វុត្តំ ‘‘សេសេសុ ឯកូនវីសតិយា ចិត្តេសុ ន កិញ្ចិ អត្តនោ អនុរូបាយ បដិសន្ធិយា ន បវត្តតី’’តិ, តំ អតិសំខិត្តត្តា ទុព្ពិជានំ. តេនស្ស វិត្ថារនយទស្សនត្ថំ វុច្ចតិ – ‘‘កតិ បដិសន្ធិយោ? កតិ បដិសន្ធិចិត្តានិ? កេន កត្ថ បដិសន្ធិ ហោតិ? កិំ បដិសន្ធិយា អារម្មណ’’ន្តិ?

អសញ្ញបដិសន្ធិយា សទ្ធិំ វីសតិ បដិសន្ធិយោ. វុត្តប្បការានេវ ឯកូនវីសតិ បដិសន្ធិចិត្តានិ. តត្ថ អកុសលវិបាកាយ អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុយា អបាយេសុ បដិសន្ធិ ហោតិ, កុសលវិបាកាយ មនុស្សលោកេ ជច្ចន្ធជាតិពធិរជាតិឧម្មត្តកឯឡមូគនបុំសកាទីនំ. អដ្ឋហិ សហេតុកមហាវិបាកេហិ កាមាវចរទេវេសុ ចេវ មនុស្សេសុ ច បុញ្ញវន្តានំ បដិសន្ធិ ហោតិ, បញ្ចហិ រូបាវចរវិបាកេហិ រូបីព្រហ្មលោកេ, ចតូហិ អរូបាវចរវិបាកេហិ អរូបលោកេតិ. យេន ច យត្ថ បដិសន្ធិ ហោតិ, សា ឯវ តស្សា អនុរូបបដិសន្ធិ នាម.

សង្ខេបតោ បដិសន្ធិយា តីណិ អារម្មណានិ ហោន្តិ – កម្មំ, កម្មនិមិត្តំ, គតិនិមិត្តន្តិ. តត្ថ កម្មំ នាម អាយូហិតា កុសលាកុសលចេតនា. កម្មនិមិត្តំ នាម យំ វត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា កម្មំ អាយូហតិ. តត្ថ អតីតេ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកស្មិម្បិ កម្មេ កតេ តស្មិំ ខណេ កម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា អាគន្ត្វា ឧបដ្ឋាតិ.

តត្រិទំ កម្មនិមិត្តស្ស ឧបដ្ឋានេ វត្ថុ – គោបកសីវលី កិរ នាម តាលបិដ្ឋិកវិហារេ ចេតិយំ ការេសិ. តស្ស មរណមញ្ចេ និបន្នស្ស ចេតិយំ ឧបដ្ឋាសិ. សោ តទេវ និមិត្តំ គណ្ហិត្វា កាលំកត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិ. អញ្ញា សម្មូឡ្ហកាលកិរិយា នាម ហោតិ. បរម្មុខំ គច្ឆន្តស្ស ហិ បច្ឆតោ តិខិណេន អសិនា សីសំ ឆិន្ទន្តិ. និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តស្សាបិ តិខិណេន អសិនា សីសំ ឆិន្ទន្តិ. ឧទកេ ឱសីទាបេត្វា មារេន្តិ. ឯវរូបេបិ កាលេ អញ្ញតរំ កម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា ឧបដ្ឋាតិ. អញ្ញំ លហុកមរណំ នាម អត្ថិ. និខាទនទណ្ឌកមត្ថកស្មិញ្ហិ និលីនមក្ខិកំ មុគ្គរេន បហរិត្វា បិសន្តិ. ឯវរូបេបិ កាលេ កម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា ឧបដ្ឋាតិ. ឯវំ បិសិយមានាយ បន មក្ខិកាយ បឋមំ កាយទ្វារាវជ្ជនំ ភវង្គំ នាវដ្ដេតិ, មនោទ្វារាវជ្ជនមេវ អាវដ្ដេតិ. អថ ជវនំ ជវិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ទុតិយវារេ កាយទ្វារាវជ្ជនំ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ. តតោ កាយវិញ្ញាណំ, សម្បដិច្ឆនំ, សន្តីរណំ, វោដ្ឋបនន្តិ វីថិចិត្តានិ បវត្តន្តិ. ជវនំ ជវិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. តតិយវារេ មនោទ្វារាវជ្ជនំ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ. អថ ជវនំ ជវិត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ. ឯតស្មិំ ឋានេ កាលកិរិយំ ករោតិ. ឥទំ កិមត្ថំ អាភតំ? អរូបធម្មានំ វិសយោ នាម ឯវំ លហុកោតិ ទីបនត្ថំ.

គតិនិមិត្តំ នាម និព្ពត្តនកឱកាសេ ឯកោ វណ្ណោ ឧបដ្ឋាតិ. តត្ថ និរយេ ឧបដ្ឋហន្តេ លោហកុម្ភិសទិសោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. មនុស្សលោកេ ឧបដ្ឋហន្តេ មាតុកុច្ឆិកម្ពលយានសទិសា ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. ទេវលោកេ ឧបដ្ឋហន្តេ កប្បរុក្ខវិមានសយនាទីនិ ឧបដ្ឋហន្តិ. ឯវំ កម្មំ, កម្មនិមិត្តំ, គតិនិមិត្តន្តិ សង្ខេបតោ បដិសន្ធិយា តីណិ អារម្មណានិ ហោន្តិ.

អបរោ នយោ – បដិសន្ធិយា តីណិ អារម្មណានិ ហោន្តិ? អតីតំ, បច្ចុប្បន្នំ, នវត្តព្ពញ្ច. អសញ្ញីបដិសន្ធិ អនារម្មណាតិ. តត្ថ វិញ្ញាណញ្ចាយតននេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនបដិសន្ធីនំ អតីតមេវ អារម្មណំ. ទសន្នំ កាមាវចរានំ អតីតំ វា បច្ចុប្បន្នំ វា. សេសានំ នវត្តព្ពំ. ឯវំ តីសុ អារម្មណេសុ បវត្តមានា បន បដិសន្ធិ យស្មា អតីតារម្មណស្ស វា នវត្តព្ពារម្មណស្ស វា ចុតិចិត្តស្ស អនន្តរមេវ ហោតិ. បច្ចុប្បន្នារម្មណំ បន ចុត្តិចិត្តំ នាម នត្ថិ. តស្មា ទ្វីសុ អារម្មណេសុ អញ្ញតរារម្មណាយ ចុតិយា អនន្តរំ តីសុ អារម្មណេសុ អញ្ញតរារម្មណាយ បដិសន្ធិយា សុគតិទុគ្គតិវសេន បវត្តនាការោ វេទិតព្ពោ.

សេយ្យថិទំ – កាមាវចរសុគតិយំ តាវ ឋិតស្ស បាបកម្មិនោ បុគ្គលស្ស ‘‘តានិស្ស តម្ហិ សមយេ ឱលម្ពន្តី’’តិអាទិវចនតោ (ម. និ. ៣.២៤៨) មរណមញ្ចេ និបន្នស្ស យថូបចិតំ បាបកម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ. តំ អារព្ភ ឧប្បន្នាយ តទារម្មណបរិយោសានាយ សុទ្ធាយ វា ជវនវីថិយា អនន្តរំ ភវង្គវិសយំ អារម្មណំ កត្វា ចុតិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មិំ និរុទ្ធេ តទេវ អាបាថគតំ កម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា អារព្ភ អនុបច្ឆិន្នកិលេសពលវិនាមិតំ ទុគ្គតិបរិយាបន្នំ បដិសន្ធិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ អតីតារម្មណាយ ចុតិយា អនន្តរា អតីតារម្មណា បដិសន្ធិ.

អបរស្ស មរណសមយេ វុត្តប្បការកម្មវសេន នរកាទីសុ អគ្គិជាលវណ្ណាទិកំ ទុគ្គតិនិមិត្តំ មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ. តស្ស ទ្វិក្ខត្តុំ ភវង្គេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេ តំ អារម្មណំ អារព្ភ ឯកំ អាវជ្ជនំ, មរណស្ស អាសន្នភាវេន មន្ទីភូតវេគត្តា បញ្ច ជវនានិ, ទ្វេ តទារម្មណានីតិ តីណិ វីថិចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តតោ ភវង្គវិសយំ អារម្មណំ កត្វា ឯកំ ចុតិចិត្តំ. ឯត្តាវតា ឯកាទស ចិត្តក្ខណា អតីតា ហោន្តិ. អថាវសេសបញ្ចចិត្តក្ខណាយុកេ តស្មិំយេវ អារម្មណេ បដិសន្ធិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ អតីតារម្មណាយ ចុតិយា អនន្តរា បច្ចុប្បន្នារម្មណា បដិសន្ធិ.

អបរស្ស មរណសមយេ បញ្ចន្នំ ទ្វារានំ អញ្ញតរស្មិំ ទ្វារេ រាគាទិហេតុភូតំ ហីនារម្មណំ អាបាថមាគច្ឆតិ. តស្ស យថាក្កមេន ឧប្បន្នវោដ្ឋព្ពនាវសានេ មរណស្ស អាសន្នភាវេន មន្ទីភូតវេគត្តា បញ្ច ជវនានិ ទ្វេ តទារម្មណានិ ច ឧប្បជ្ជន្តិ. តតោ ភវង្គវិសយមារម្មណំ កត្វា ឯកំ ចុតិចិត្តំ. ឯត្តាវតា ទ្វេ ភវង្គានិ, អាវជ្ជនំ, ទស្សនំ, សម្បដិច្ឆនំ, សន្តីរណំ, វោដ្ឋព្ពនំ, បញ្ច ជវនានិ, ទ្វេ តទារម្មណានិ, ឯកំ ចុតិចិត្តន្តិ បញ្ចទស ចិត្តក្ខណា អតីតា ហោន្តិ. អថាវសេសឯកចិត្តក្ខណាយុកេ តស្មិំ យេវ អារម្មណេ បដិសន្ធិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. អយម្បិ អតីតារម្មណាយ ចុតិយា អនន្តរា បច្ចុប្បន្នារម្មណា បដិសន្ធិ. ឯស តាវ អតីតារម្មណាយ សុគតិចុតិយា អនន្តរា អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណាយ ទុគ្គតិបដិសន្ធិយា បវត្តនាការោ.

ទុគ្គតិយំ ឋិតស្ស បន ឧបចិតានវជ្ជកម្មស្ស វុត្តនយេនេវ តំ អនវជ្ជកម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតីតិ កណ្ហបក្ខេ សុក្កបក្ខំ ឋបេត្វា សព្ពំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយំ អតីតារម្មណាយ ទុគ្គតិចុតិយា អនន្តរា អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណាយ សុគតិបដិសន្ធិយា បវត្តនាការោ.

សុគតិយំ ឋិតស្ស បន ឧបចិតានវជ្ជកម្មស្ស ‘‘តានិស្ស តម្ហិ សមយេ ឱលម្ពន្តី’’តិអាទិវចនតោ មរណមញ្ចេ និបន្នស្ស យថូបចិតំ អនវជ្ជកម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ. តញ្ច ខោ ឧបចិតកាមាវចរានវជ្ជកម្មស្សេវ. ឧបចិតមហគ្គតកម្មស្ស បន កម្មនិមិត្តមេវ អាបាថមាគច្ឆតិ. តំ អារព្ភ ឧប្បន្នាយ តទារម្មណបរិយោសានាយ សុទ្ធាយ វា ជវនវីថិយា អនន្តរំ ភវង្គវិសយំ អារម្មណំ កត្វា ចុតិចិត្តមុប្បជ្ជតិ. តស្មិំ និរុទ្ធេ តទេវ អាបាថគតំ កម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា អារព្ភ អនុបច្ឆិន្នកិលេសពលវិនាមិតំ សុគតិបរិយាបន្នំ បដិសន្ធិចិត្តមុប្បជ្ជតិ. អយំ អតីតារម្មណាយ ចុតិយា អនន្តរា អតីតារម្មណា នវត្តព្ពារម្មណា វា បដិសន្ធិ.

អបរស្ស មរណសមយេ កាមាវចរានវជ្ជកម្មវសេន មនុស្សលោកេ មាតុកុច្ឆិវណ្ណសង្ខាតំ វា ទេវលោកេ ឧយ្យានកប្បរុក្ខាទិវណ្ណសង្ខាតំ វា សុគតិនិមិត្តំ មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ. តស្ស ទុគ្គតិនិមិត្តេ ទស្សិតានុក្កមេនេវ ចុតិចិត្តានន្តរំ បដិសន្ធិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ អតីតារម្មណាយ ចុតិយា អនន្តរា បច្ចុប្បន្នារម្មណា បដិសន្ធិ.

អបរស្ស មរណសមយេ ញាតកា ‘អយំ, តាត, តវត្ថាយ ពុទ្ធបូជា ករីយតិ, ចិត្តំ បសាទេហី’តិ វត្វា បុប្ផទាមធជបដាកាទិវសេន រូបារម្មណំ វា ធម្មស្សវនតូរិយបូជាទិវសេន សទ្ទារម្មណំ វា ធូមវាសគន្ធាទិវសេន គន្ធារម្មណំ វា ‘ឥទំ, តាត, សាយស្សុ, តវត្ថាយ ទាតព្ពំ ទេយ្យធម្ម’ន្តិ វត្វា មធុផាណិតាទិវសេន រសារម្មណំ វា ‘ឥទំ, តាត, ផុសស្សុ, តវត្ថាយ ទាតព្ពំ ទេយ្យធម្ម’ន្តិ វត្វា ចីនបដសោមារបដាទិវសេន ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ វា បញ្ចទ្វារេ ឧបសំហរន្តិ. តស្ស តស្មិំ អាបាថគតេ រូបាទិអារម្មណេ យថាក្កមេន ឧប្បន្នវោដ្ឋបនាវសានេ មរណស្ស អាសន្នភាវេន មន្ទីភូតវេគត្តា បញ្ច ជវនានិ ទ្វេ តទារម្មណានិ ច ឧប្បជ្ជន្តិ. តតោ ភវង្គវិសយំ អារម្មណំ កត្វា ឯកំ ចុតិចិត្តំ, តទវសានេ តស្មិញ្ញេវ ឯកចិត្តក្ខណដ្ឋិតិកេ អារម្មណេ បដិសន្ធិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. អយម្បិ អតីតារម្មណាយ ចុតិយា អនន្តរា បច្ចុប្បន្នារម្មណា បដិសន្ធិ.

អបរស្ស បន បថវីកសិណជ្ឈានាទិវសេន បដិលទ្ធមហគ្គតស្ស សុគតិយំ ឋិតស្ស មរណសមយេ កាមាវចរកុសលកម្ម-កម្មនិមិត្ត-គតិនិមិត្តានំ អញ្ញតរំ បថវីកសិណាទិកំ វា និមិត្តំ មហគ្គតចិត្តំ វា មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតិ. ចក្ខុសោតានំ វា អញ្ញតរស្មិំ កុសលុប្បត្តិហេតុភូតំ បណីតមារម្មណំ អាបាថមាគច្ឆតិ. តស្ស យថាក្កមេន ឧប្បន្នវោដ្ឋព្ពនាវសានេ មរណស្ស អាសន្នភាវេន មន្ទីភូតវេគត្តា បញ្ច ជវនានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. មហគ្គតគតិកានំ បន តទារម្មណំ នត្ថិ. តស្មា ជវនានន្តរំយេវ ភវង្គវិសយំ អារម្មណំ កត្វា ឯកំ ចុតិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្សាវសានេ កាមាវចរមហគ្គតសុគតីនំ អញ្ញតរសុគតិបរិយាបន្នំ យថូបដ្ឋិតេសុ អារម្មណេសុ អញ្ញតរារម្មណំ បដិសន្ធិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ នវត្តព្ពារម្មណាយ សុគតិចុតិយា អនន្តរា អតីតបច្ចុប្បន្ននវត្តព្ពានំ អញ្ញតរារម្មណា បដិសន្ធិ.

ឯតេនានុសារេន អារុប្បចុតិយាបិ អនន្តរា បដិសន្ធិ វេទិតព្ពា. អយំ អតីតនវត្តព្ពារម្មណាយ សុគតិចុតិយា អនន្តរា អតីតនវត្តព្ពបច្ចុប្បន្នារម្មណាយ បដិសន្ធិយា បវត្តនាការោ.

ទុគ្គតិយំ ឋិតស្ស បន បាបកម្មិនោ វុត្តនយេនេវ តំ កម្មំ កម្មនិមិត្តំ គតិនិមិត្តំ វា មនោទ្វារេ, បញ្ចទ្វារេ បន អកុសលុប្បត្តិហេតុភូតំ អារម្មណំ អាបាថមាគច្ឆតិ. អថស្ស យថាក្កមេន ចុតិចិត្តាវសានេ ទុគ្គតិបរិយាបន្នំ តេសុ អារម្មណេសុ អញ្ញតរារម្មណំ បដិសន្ធិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. អយំ អតីតារម្មណាយ ទុគ្គតិចុតិយា អនន្តរា អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណាយ បដិសន្ធិយា បវត្តនាការោតិ. ឯត្តាវតា ឯកូនវីសតិវិធស្សាបិ វិញ្ញាណស្ស បដិសន្ធិវសេន បវត្តិ ទីបិតា ហោតិ.

តយិទំ សព្ពម្បិ ឯវំ –