១. ឯកកមាតិកាទិវណ្ណនា

៧៥១. ឥទានិ តទនន្តរេ ញាណវិភង្គេ ឯកវិធេន ញាណវត្ថូតិអាទិនា នយេន បឋមំ ឯកវិធាទីហិ ទសវិធបរិយោសានេហិ ទសហិ បរិច្ឆេទេហិ មាតិកំ ឋបេត្វា និក្ខិត្តបទានុក្កមេន និទ្ទេសោ កតោ.

តត្ថ ឯកវិធេនាតិ ឯកប្បការេន, ឯកកោដ្ឋាសេន វា. ញាណវត្ថូតិ ឯត្ថ បន ញាណញ្ច តំ វត្ថុ ច នានប្បការានំ សម្បត្តីនន្តិ ញាណវត្ថុ; ឱកាសដ្ឋេន ញាណស្ស វត្ថូតិបិ ញាណវត្ថុ. ឥធ បន បុរិមេនេវត្ថេន ញាណវត្ថុ វេទិតព្ពំ. តេនេវ ឯកវិធបរិច្ឆេទាវសានេ ‘‘យាថាវកវត្ថុវិភាវនា បញ្ញា – ឯវំ ឯកវិធេន ញាណវត្ថូ’’តិ វុត្តំ. បញ្ច វិញ្ញាណាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ បញ្ច. ន ហេតូតិអាទីនិ ហេដ្ឋា ធម្មសង្គហដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១.៦) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. សង្ខេបតោ បនេត្ថ យំ វត្តព្ពំ តំ និទ្ទេសវារេ អាវិ ភវិស្សតិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ទុកមាតិកាទិបទេសុបិ យំ វត្តព្ពំ តំ តត្ថេវ អាវិ ភវិស្សតិ. និក្ខេបបរិច្ឆេទមត្តំ បនេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ហិ ‘‘ន ហេតុ អហេតុកា’’តិអាទីហិ តាវ ធម្មសង្គហមាតិកាវសេន, ‘‘អនិច្ចា ជរាភិភូតា’’តិអាទីហិ អមាតិកាវសេនាតិ សង្ខេបតោ ទុវិធេហិ បភេទតោ អដ្ឋសត្តតិយា បទេហិ ឯកកមាតិកា និក្ខិត្តា.

ទុកានុរូបេហិ បន បញ្ចតិំសាយ ទុកេហិ ទុកមាតិកា និក្ខិត្តា.

តិកានុរូបេហិ ‘‘ចិន្តាមយា បញ្ញា’’តិអាទីហិ ចតូហិ ពាហិរត្តិកេហិ, ‘‘វិបាកា បញ្ញា’’តិអាទីហិ អនិយមិតបញ្ញាវសេន វុត្តេហិ ចុទ្ទសហិ មាតិកាតិកេហិ, វិតក្កត្តិកេ បឋមបទេន និយមិតបញ្ញាវសេន វុត្តេហិ តេរសហិ, ទុតិយបទេន និយមិតបញ្ញាវសេន វុត្តេហិ សត្តហិ, តតិយបទេន និយមិតបញ្ញាវសេន វុត្តេហិ ទ្វាទសហិ, បីតិត្តិកេ ច បឋមបទេន និយមិតបញ្ញាវសេន វុត្តេហិ តេរសហិ, តថា ទុតិយបទេន, តតិយបទេន និយមិតបញ្ញាវសេន វុត្តេហិ ទ្វាទសហីតិ អដ្ឋាសីតិយា តិកេហិ តិកមាតិកា និក្ខិត្តា.

ចតុក្កមាតិកា បន ‘កម្មស្សកតញាណ’ន្តិអាទីហិ ឯកវីសតិយា ចតុក្កេហិ, បញ្ចកមាតិកា ទ្វីហិ បញ្ចកេហិ, ឆក្កមាតិកា ឯកេន ឆក្កេន, សត្តកមាតិកា ‘‘សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនី’’តិ ឯវំ សង្ខេបតោ វុត្តេហិ ឯកាទសហិ សត្តកេហិ, អដ្ឋកមាតិកា ឯកេន អដ្ឋកេន, នវកមាតិកា ឯកេន នវកេន.