១២. ឈានវិភង្គោ

១. សុត្តន្តភាជនីយំ

មាតិកាវណ្ណនា

៥០៨. ឥទានិ តទនន្តរេ ឈានវិភង្គេ យា តាវ អយំ សកលស្សាបិ សុត្តន្តភាជនីយស្ស បឋមំ មាតិកា ឋបិតា, តត្ថ ឥធាតិ វចនំ បុព្ពភាគករណីយសម្បទាយ សម្បន្នស្ស សព្ពប្បការជ្ឈាននិព្ពត្តកស្ស បុគ្គលស្ស សន្និស្សយភូតសាសនបរិទីបនំ, អញ្ញសាសនស្ស ច តថាភាវបដិសេធនំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេហិ អញ្ញេហី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤១). ភិក្ខូតិ តេសំ ឈានានំ និព្ពត្តកបុគ្គលបរិទីបនំ. បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ ឥទមស្ស បាតិមោក្ខសំវរេ បតិដ្ឋិតភាវបរិទីបនំ. វិហរតីតិ ឥទមស្ស តទនុរូបវិហារសមង្គីភាវបរិទីបនំ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិ ឥទមស្ស ហេដ្ឋា បាតិមោក្ខសំវរស្ស ឧបរិ ឈានានុយោគស្ស ច ឧបការធម្មបរិទីបនំ. អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវីតិ ឥទមស្ស បាតិមោក្ខតោ អចវនធម្មតាបរិទីបនំ. សមាទាយាតិ ឥទមស្ស សិក្ខាបទានំ អនវសេសតោ អាទានបរិទីបនំ. សិក្ខតីតិ ឥទមស្ស សិក្ខាយ សមង្គីភាវបរិទីបនំ. សិក្ខាបទេសូតិ ឥទមស្ស សិក្ខិតព្ពធម្មបរិទីបនំ.

ឥន្ទ្រិយេសូតិ ឥទមស្ស គុត្តទ្វារតាយ ភូមិបរិទីបនំ; រក្ខិតព្ពោកាសបរិទីបនន្តិបិ វទន្តិ ឯវ. គុត្តទ្វារោតិ ឥទមស្ស ឆសុ ទ្វារេសុ សំវិហិតារក្ខភាវបរិទីបនំ. ភោជនេ មត្តញ្ញូតិ ឥទមស្ស សន្តោសាទិគុណបរិទីបនំ. បុព្ពរត្តាបររត្តំ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តោតិ ឥទមស្ស ការណភាវបរិទីបនំ. សាតច្ចំ នេបក្កន្តិ ឥទមស្ស បញ្ញាបរិគ្គហិតេន វីរិយេន សាតច្ចការិតាបរិទីបនំ. ពោធិបក្ខិកានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគមនុយុត្តោតិ ឥទមស្ស បដិបត្តិយា និព្ពេធភាគិយត្តបរិទីបនំ.

សោ អភិក្កន្តេ…បេ… តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី ហោតីតិ ឥទមស្ស សព្ពត្ថ សតិសម្បជញ្ញសមន្នាគតត្តបរិទីបនំ. សោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតីតិ ឥទមស្ស អនុរូបសេនាសនបរិគ្គហបរិទីបនំ. អរញ្ញំ…បេ… បដិសល្លានសារុប្បន្តិ ឥទមស្ស សេនាសនប្បភេទនិរាទីនវតានិសំសបរិទីបនំ. សោ អរញ្ញគតោ វាតិ ឥទមស្ស វុត្តប្បការេន សេនាសនេន យុត្តភាវបរិទីបនំ. និសីទតីតិ ឥទមស្ស យោគានុរូបឥរិយាបថបរិទីបនំ. បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ ឥទមស្ស យោគារម្ភបរិទីបនំ. សោ អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយាតិអាទិ បនស្ស កម្មដ្ឋានានុយោគេន នីវរណប្បហានបរិទីបនំ. តស្សេវ បហីននីវរណស្ស វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទិ បដិបាដិយា ឈានុប្បត្តិបរិទីបនំ.

អបិ ច ឥធ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ សាសនេ ឈានុប្បាទកោ ភិក្ខុ. ឥទានិ យស្មា ឈានុប្បាទកេន ភិក្ខុនា ចត្តារិ សីលានិ សោធេតព្ពានិ, តស្មាស្ស បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរសីលវិសុទ្ធិំ ឧបទិសតិ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិអាទិនា អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ. សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិ ឥមិនា តេសំ ទ្វិន្នំ សីលានំ អនវសេសតោ អាទានំ. ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោតិ ឥមិនា ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ. ភោជនេ មត្តញ្ញូតិ ឥមិនា បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ. បុព្ពរត្តាបររត្តន្តិអាទិនា សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស ឈានភាវនាយ ឧបការកេ ធម្មេ. សោ អភិក្កន្តេតិអាទិនា តេសំ ធម្មានំ អបរិហានាយ កម្មដ្ឋានស្ស ច អសម្មោសាយ សតិសម្បជញ្ញសមាយោគំ. សោ វិវិត្តន្តិអាទិនា ភាវនានុរូបសេនាសនបរិគ្គហំ. សោ អរញ្ញគតោ វាតិអាទិនា តំ សេនាសនំ ឧបគតស្ស ឈានានុរូបឥរិយាបថញ្ចេវ ឈានភាវនារម្ភញ្ច. សោ អភិជ្ឈន្តិអាទិនា ឈានភាវនារម្ភេន ឈានបច្ចនីកធម្មប្បហានំ. សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយាតិអាទិនា ឯវំ បហីនជ្ឈានបច្ចនីកធម្មស្ស សព្ពជ្ឈានានំ ឧប្បត្តិក្កមំ ឧបទិសតីតិ.

មាតិកាវណ្ណនា.

និទ្ទេសវណ្ណនា

៥០៩. ឥទានិ យថានិក្ខិត្តំ មាតិកំ បដិបាដិយា ភាជេត្វា ទស្សេតុំ ឥធាតិ ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយាតិអាទីហិ ទសហិ បទេហិ សិក្ខត្តយសង្ខាតំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធសាសនមេវ កថិតំ. តញ្ហិ ពុទ្ធេន ភគវតា ទិដ្ឋត្តា ទិដ្ឋីតិ វុច្ចតិ. តស្សេវ ខមនវសេន ខន្តិ, រុច្ចនវសេន រុចិ, គហណវសេន អាទាយោ, សភាវដ្ឋេន ធម្មោ, សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន វិនយោ, តទុភយេនាបិ ធម្មវិនយោ, បវុត្តវសេន បាវចនំ, សេដ្ឋចរិយដ្ឋេន ព្រហ្មចរិយំ, អនុសិដ្ឋិទានវសេន សត្ថុសាសនន្តិ វុច្ចតិ. តស្មា ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយាតិអាទីសុ ឥមិស្សា ពុទ្ធទិដ្ឋិយា, ឥមិស្សា ពុទ្ធខន្តិយា, ឥមិស្សា ពុទ្ធរុចិយា, ឥមស្មិំ ពុទ្ធអាទាយេ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធធម្មេ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធវិនយេ.

‘‘យេ ច ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ – ‘ឥមេ ធម្មា សរាគាយ សំវត្តន្តិ នោ វិរាគាយ, សំយោគាយ សំវត្តន្តិ នោ វិសំយោគាយ, អាចយាយ សំវត្តន្តិ នោ អបចយាយ, ឧបាទាយ សំវត្តន្តិ នោ បដិនិស្សគ្គិយា, មហិច្ឆតាយ សំវត្តន្តិ នោ អប្បិច្ឆតាយ, អសន្តុដ្ឋិយា សំវត្តន្តិ នោ សន្តុដ្ឋិយា, សង្គណិកាយ សំវត្តន្តិ នោ បវិវេកាយ, កោសជ្ជាយ សំវត្តន្តិ នោ វីរិយារម្ភាយ, ទុព្ភរតាយ សំវត្តន្តិ នោ សុភរតាយា’តិ ឯកំសេន ហិ, គោតមិ, ធារេយ្យាសិ – ‘នេសោ ធម្មោ, នេសោ វិនយោ, នេតំ សត្ថុសាសន’ន្តិ. យេ ច ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ – ‘ឥមេ ធម្មា វិរាគាយ សំវត្តន្តិ នោ សរាគាយ…បេ… សុភរតាយ សំវត្តន្តិ នោ ទុព្ភរតាយា’តិ. ឯកំសេន ហិ, គោតមិ, ធារេយ្យាសិ – ‘ឯសោ ធម្មោ, ឯសោ វិនយោ, ឯតំ សត្ថុសាសន’’ន្តិ (អ. និ. ៨.៥៣; ចូឡវ. ៤០៦).

ឯវំ វុត្តេ ឥមស្មិំ ពុទ្ធធម្មវិនយេ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធបាវចនេ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធព្រហ្មចរិយេ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធសត្ថុសាសនេតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អបិចេតំ សិក្ខាត្តយសង្ខាតំ សកលំ សាសនំ ភគវតា ទិដ្ឋត្តា សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយត្តា សម្មាទិដ្ឋិបុព្ពង្គមត្តា ច ទិដ្ឋិ, ភគវតោ ខមនវសេន ខន្តិ, រុច្ចនវសេន រុចិ, គហណវសេន អាទាយោ. អត្តនោ ការកំ អបាយេសុ អបតមានំ ធារេតីតិ ធម្មោ. សោវ សំកិលេសបក្ខំ វិនតីតិ វិនយោ. ធម្មោ ច សោ វិនយោ ចាតិ ធម្មវិនយោ. កុសលធម្មេហិ វា អកុសលធម្មានំ ឯស វិនយោតិ ធម្មវិនយោ. តេនេវ វុត្តំ – ‘‘យេ ច ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ – ‘ឥមេ ធម្មា វិរាគាយ សំវត្តន្តិ នោ សរាគាយ…បេ… ឯកំសេន, គោតមិ, ធារេយ្យាសិ ‘ឯសោ ធម្មោ, ឯសោ វិនយោ, ឯតំ សត្ថុសាសន’ន្តិ.

ធម្មេន វា វិនយោ, ន ទណ្ឌាទីហីតិ ធម្មវិនយោ, វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ទណ្ឌេនេកេ ទមយន្តិ, អង្កុសេហិ កសាហិ ច;

អទណ្ឌេន អសត្ថេន, នាគោ ទន្តោ មហេសិនា’’តិ. (ចូឡវ. ៣៤២; ម. និ. ២.៣៥២);

តថា –

‘‘ធម្មេន នីយមានានំ, កា ឧសូយា វិជានត’’ន្តិ; (មហាវ. ៦៣);

ធម្មាយ វា វិនយោ ធម្មវិនយោ. អនវជ្ជធម្មត្ថញ្ហេស វិនយោ, ន ភវភោគាមិសត្ថំ. តេនាហ ភគវា – ‘‘នយិទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ ជនកុហនត្ថ’’ន្តិ (អ. និ. ៤.២៥) វិត្ថារោ. បុណ្ណត្ថេរោបិ អាហ – ‘‘អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថំ ខោ, អាវុសោ, ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៥៩). វិសិដ្ឋំ វា នយតីតិ វិនយោ. ធម្មតោ វិនយោ ធម្មវិនយោ. សំសារធម្មតោ ហិ សោកាទិធម្មតោ វា ឯស វិសិដ្ឋំ និព្ពានំ នយតិ. ធម្មស្ស វា វិនយោ, ន តិត្ថករានន្តិ ធម្មវិនយោ; ធម្មភូតោ ហិ ភគវា, តស្សេវ វិនយោ. យស្មា វា ធម្មាយេវ អភិញ្ញេយ្យា បរិញ្ញេយ្យា បហាតព្ពា ភាវេតព្ពា សច្ឆិកាតព្ពា ច, តស្មា ឯស ធម្មេសុ វិនយោ, ន សត្តេសុ, ន ជីវេសុ ចាតិ ធម្មវិនយោ. សាត្ថសព្យញ្ជនតាទីហិ អញ្ញេសំ វចនតោ បធានំ វចនន្តិ បវចនំ; បវចនមេវ បាវចនំ. សព្ពចរិយាហិ វិសិដ្ឋចរិយាភាវេន ព្រហ្មចរិយំ. ទេវមនុស្សានំ សត្ថុភូតស្ស ភគវតោ សាសនន្តិ សត្ថុសាសនំ; សត្ថុភូតំ វា សាសនន្តិបិ សត្ថុសាសនំ. ‘‘សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦) ហិ ធម្មវិនយោវ សត្ថាតិ វុត្តោតិ ឯវមេតេសំ បទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

យស្មា បន ឥមស្មិំយេវ សាសនេ សព្ពបការជ្ឈាននិព្ពត្តកោ ភិក្ខុ ទិស្សតិ, ន អញ្ញត្រ, តស្មា តត្ថ តត្ថ ‘ឥមិស្សា’តិ ច ‘ឥមស្មិ’ន្តិ ច អយំ និយមោ កតោតិ វេទិតព្ពោតិ. អយំ ‘ឥធា’តិ មាតិកាបទនិទ្ទេសស្ស អត្ថោ.

៥១០. ភិក្ខុនិទ្ទេសេ សមញ្ញាយាតិ បញ្ញត្តិយា, វោហារេនាតិ អត្ថោ. សមញ្ញាយ ឯវ ហិ ឯកច្ចោ ភិក្ខូតិ បញ្ញាយតិ. តថា ហិ និមន្តនាទិម្ហិ ភិក្ខូសុ គណីយមានេសុ សាមណេរេបិ គហេត្វា ‘សតំ ភិក្ខូ, សហស្សំ ភិក្ខូ’តិ វទន្តិ. បដិញ្ញាយាតិ អត្តនោ បដិជាននេន. បដិញ្ញាយបិ ហិ ឯកច្ចោ ភិក្ខូតិ បញ្ញាយតិ. តស្ស ‘‘កោ ឯត្ថ អាវុសោ’’តិ? ‘‘អហំ, អាវុសោ, ភិក្ខូ’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ១០.៩៦) សម្ភវោ ទដ្ឋព្ពោ. អយំ បន អានន្ទត្ថេរេន វុត្តត្តា ធម្មិកា បដិញ្ញា. រត្តិភាគេ បន ទុស្សីលាបិ បដិបថំ អាគច្ឆន្តា ‘‘កោ ឯត្ថា’’តិ វុត្តេ អធម្មិកាយ បដិញ្ញាយ អភូតត្ថាយ ‘‘មយំ ភិក្ខូ’’តិ វទន្តិ.

ភិក្ខតីតិ យាចតិ. យោ ហិ កោចិ ភិក្ខតិ, ភិក្ខំ ឯសតិ គវេសតិ, សោ តំ លភតុ វា មា វា, អថ ខោ ភិក្ខតីតិ ភិក្ខុ. ភិក្ខកោតិ ព្យញ្ជនេន បទំ វឌ្ឍិតំ; ភិក្ខនធម្មតាយ ភិក្ខូតិ អត្ថោ. ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ពុទ្ធាទីហិ អជ្ឈុបគតំ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតត្តា ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោ នាម. យោ ហិ កោចិ អប្បំ វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ, កសិគោរក្ខាទីហិ ជីវិតកប្បនំ ហិត្វា លិង្គសម្បដិច្ឆនេនេវ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ. បរប្បដិពទ្ធជីវិកត្តា វា វិហារមជ្ឈេ កាជភត្តំ ភុញ្ជមានោបិ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ. បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាយ ឧស្សាហជាតត្តា វា ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ.

អគ្ឃផស្សវណ្ណភេទេន ភិន្នំ បដំ ធារេតីតិ ភិន្នបដធរោ. តត្ថ សត្ថកច្ឆេទនេន អគ្ឃភេទោ វេទិតព្ពោ. សហស្សគ្ឃនកោបិ ហិ បដោ សត្ថកេន ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្នោ ភិន្នគ្ឃោ ហោតិ, បុរិមគ្ឃតោ ឧបឌ្ឍម្បិ ន អគ្ឃតិ. សុត្តសំសិព្ពនេន ផស្សភេទោ វេទិតព្ពោ. សុខសម្ផស្សោបិ ហិ បដោ សុត្តេហិ សំសិព្ពិតោ ភិន្នផស្សោ ហោតិ, ខរសម្ផស្សតំ បាបុណាតិ. សូចិមលាទីហិ វណ្ណភេទោ វេទិតព្ពោ. សុបរិសុទ្ធោបិ ហិ បដោ សូចិកម្មតោ បដ្ឋាយ សូចិមលេន, ហត្ថសេទមលជល្លិកាទីហិ, អវសានេ រជនកប្បករណេហិ ច ភិន្នវណ្ណោ ហោតិ, បកតិវណ្ណំ វិជហតិ. ឯវំ តីហាការេហិ ភិន្នបដធារណតោ ភិន្នបដធរោតិ ភិក្ខុ. គិហីវត្ថវិសភាគានំ វា កាសាវានំ ធារណមត្តេនេវ ភិន្នបដធរោតិ ភិក្ខុ.

ភិន្ទតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេតិ ភិក្ខុ. សោតាបត្តិមគ្គេន បញ្ច កិលេសេ ភិន្ទតីតិ ភិក្ខុ. សកទាគាមិមគ្គេន ចត្តារោ, អនាគាមិមគ្គេន ចត្តារោ, អរហត្តមគ្គេន អដ្ឋ កិលេសេ ភិន្ទតីតិ ភិក្ខុ. ឯត្តាវតា ចត្តារោ មគ្គដ្ឋា ទស្សិតា. ភិន្នត្តាតិ ឥមិនា បន ចត្តារោ ផលដ្ឋា. សោតាបន្នោ ហិ សោតាបត្តិមគ្គេន បញ្ច កិលេសេ ភិន្ទិត្វា ឋិតោ. សកទាគាមី សកទាគាមិមគ្គេន ចត្តារោ, អនាគាមី អនាគាមិមគ្គេន ចត្តារោ, អរហា អរហត្តមគ្គេន អដ្ឋ កិលេសេ ភិន្ទិត្វា ឋិតោ. ឯវមយំ ចតុព្ពិធោ ផលដ្ឋោ ភិន្នត្តា បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ភិក្ខុ នាម.

ឱធិសោ កិលេសានំ បហានាតិ ឯត្ថ ទ្វេ ឱធី – មគ្គោធិ ច កិលេសោធិ ច. ឱធិ នាម សីមា, មរិយាទា. តត្ថ សោតាបន្នោ មគ្គោធិនា ឱធិសោ កិលេសានំ បហានា ភិក្ខុ. តស្ស ហិ ចតូសុ មគ្គេសុ ឯកេនេវ ឱធិនា កិលេសា បហីនា, ន សកលេន មគ្គចតុក្កេន. សកទាគាមីអនាគាមីសុបិ ឯសេវ នយោ. សោតាបន្នោ ច កិលេសោធិនាបិ ឱធិសោ កិលេសានំ បហានា ភិក្ខុ. តស្ស ហិ បហាតព្ពកិលេសេសុ ឱធិនាវ កិលេសា បហីនា, ន សព្ពេន សព្ពំ. អរហា បន អនោធិសោវ កិលេសានំ បហានា ភិក្ខុ. តស្ស ហិ មគ្គចតុក្កេន អនោធិនាវ កិលេសា បហីនា, ន ឯកាយ មគ្គសីមាយ. បហាតព្ពកិលេសេសុ ច អនោធិសោវ កិលេសា បហីនា. ឯកាបិ ហិ កិលេសសីមា ឋិតា នាម នត្ថិ. ឯវំ សោ ឧភយថាបិ អនោធិសោ កិលេសានំ បហានា ភិក្ខុ.

សេក្ខោតិ បុថុជ្ជនកល្យាណកេន សទ្ធិំ សត្ត អរិយា. តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខន្តីតិ សេក្ខា. តេសុ យោ កោចិ សេក្ខោ ភិក្ខុតិ វេទិតព្ពោ. ន សិក្ខតីតិ អសេក្ខោ. សេក្ខធម្មេ អតិក្កម្ម អគ្គផលេ ឋិតោ តតោ ឧត្តរិ សិក្ខិតព្ពាភាវតោ ខីណាសវោ អសេក្ខោតិ វុច្ចតិ. អវសេសោ បុថុជ្ជនភិក្ខុ តិស្សោ សិក្ខា នេវ សិក្ខតិ, ន សិក្ខិត្វា ឋិតោតិ នេវសេក្ខនាសេក្ខោតិ វេទិតព្ពោ.

សីលគ្គំ សមាធិគ្គំ បញ្ញគ្គំ វិមុត្តគ្គន្តិ ឥទំ អគ្គំ បត្វា ឋិតត្តា អគ្គោ ភិក្ខុ នាម. ភទ្រោតិ អបាបកោ. កល្យាណបុថុជ្ជនាទយោ ហិ យាវ អរហា តាវ ភទ្រេន សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ វិមុត្តិយា វិមុត្តិញាណទស្សនេន ច សមន្នាគតត្តា ភទ្រោ ភិក្ខូតិ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. មណ្ឌោ ភិក្ខូតិ បសន្នោ ភិក្ខុ; សប្បិមណ្ឌោ វិយ អនាវិលោ វិប្បសន្នោតិ អត្ថោ. សារោតិ តេហិយេវ សីលសារាទីហិ សមន្នាគតត្តា, នីលសមន្នាគមេន នីលោ បដោ វិយ, សារោ ភិក្ខូតិ វេទិតព្ពោ. វិគតកិលេសផេគ្គុភាវតោ វា ខីណាសវោវ សារោតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ច ‘‘ភិន្ទតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេតិ ភិក្ខុ, ឱធិសោ កិលេសានំ បហានា ភិក្ខុ, សេក្ខោ ភិក្ខូ’’តិ ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ សត្ត សេក្ខា កថិតា. ‘‘ភិន្នត្តា បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានន្តិ ភិក្ខុ, អនោធិសោ កិលេសានំ បហានា ភិក្ខុ, អសេក្ខោ ភិក្ខុ, អគ្គោ ភិក្ខុ, មណ្ឌោ ភិក្ខូ’’តិ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ ខីណាសវោវ កថិតោ. ‘‘នេវសេក្ខនាសេក្ខោ’’តិ ឯត្ថ បុថុជ្ជនោវ កថិតោ. សេសដ្ឋានេសុ បុថុជ្ជនកល្យាណកោ, សត្ត សេក្ខា, ខីណាសវោតិ ឥមេ សព្ពេបិ កថិតា.

ឯវំ សមញ្ញាទីហិ ភិក្ខុំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឧបសម្បទាវសេន ទស្សេតុំ សមគ្គេន សង្ឃេនាតិអាទិមាហ. តត្ថ សមគ្គេន សង្ឃេនាតិ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន បញ្ចវគ្គករណីយេ កម្មេ យាវតិកា ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា, តេសំ អាគតត្តា ឆន្ទារហានំ ឆន្ទស្ស អាហដត្តា សម្មុខីភូតានញ្ច អប្បដិក្កោសនតោ ឯកស្មិំ កម្មេ សមគ្គភាវំ ឧបគតេន. ញត្តិចតុត្ថេនាតិ តីហិ អនុស្សាវនាហិ ឯកាយ ច ញត្តិយា កាតព្ពេន. កម្មេនាតិ ធម្មិកេន វិនយកម្មេន. អកុប្បេនាតិ វត្ថុញត្តិអនុស្សាវនសីមាបរិសសម្បត្តិសម្បន្នត្តា អកោបេតព្ពតំ អប្បដិក្កោសិតព្ពតំ ឧបគតេន. ឋានារហេនាតិ ការណារហេន សត្ថុសាសនារហេន.

ឧបសម្បន្នោ នាម ឧបរិភាវំ សមាបន្នោ, បត្តោតិ អត្ថោ. ភិក្ខុភាវោ ហិ ឧបរិភាវោ. តញ្ចេស យថាវុត្តេន កម្មេន សមាបន្នត្តា ឧបសម្បន្នោតិ វុច្ចតិ. ឯតេន យា ឥមា ឯហិភិក្ខូបសម្បទា, សរណាគមនូបសម្បទា, ឱវាទបដិគ្គហណូបសម្បទា, បញ្ហព្យាករណូបសម្បទា, គរុធម្មបដិគ្គហណូបសម្បទា, ទូតេនូបសម្បទា, អដ្ឋវាចិកូបសម្បទា, ញត្តិចតុត្ថកម្មូបសម្បទាតិ អដ្ឋ ឧបសម្បទា វុត្តា, តាសំ ញត្តិចតុត្ថកម្មូបសម្បទា, ទូតេនូបសម្បទា, អដ្ឋវាចិកូបសម្បទាតិ ឥមា តិស្សោវ ថាវរា. សេសា ពុទ្ធេ ធរមានេយេវ អហេសុំ. តាសុ ឧបសម្បទាសុ ឥមស្មិំ ឋានេ អយំ ញត្តិចតុត្ថកម្មូបសម្បទាវ អធិប្បេតា.

៥១១. បាតិមោក្ខសំវរនិទ្ទេសេ បាតិមោក្ខន្តិ សិក្ខាបទសីលំ. តញ្ហិ, យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចយតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហិ, តស្មា បាតិមោក្ខន្តិ វុត្តំ. សីលំ បតិដ្ឋាតិអាទីនិ តស្សេវ វេវចនានិ. តត្ថ សីលន្តិ កាមញ្ចេតំ សហ កម្មវាចាបរិយោសានេន ឥជ្ឈនកស្ស បាតិមោក្ខស្ស វេវចនំ, ឯវំ សន្តេបិ ធម្មតោ ឯតំ សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីហិ វា វិរមន្តស្ស វត្តប្បដិបត្តិំ វា បូរេន្តស្ស ចេតនាទយោ ធម្មា វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ បដិសម្ភិទាយំ ‘‘កិំ សីល’’ន្តិ? ចេតនា សីលំ, ចេតសិកំ សីលំ, សំវរោ សីលំ, អវីតិក្កមោ សីល’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៩).

តត្ថ ចេតនា សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីហិ វា វិរមន្តស្ស វត្តបដិបត្តិំ វា បូរេន្តស្ស ចេតនា. ចេតសិកំ សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីហិ វិរមន្តស្ស វិរតិ. អបិច ចេតនា សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីនិ បជហន្តស្ស សត្ត កម្មបថចេតនា. ចេតសិកំ សីលំ នាម ‘‘អភិជ្ឈំ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតី’’តិអាទិនា នយេន សំយុត្តមហាវគ្គេ វុត្តា អនភិជ្ឈាអព្យាបាទសម្មាទិដ្ឋិធម្មា. សំវរោ សីលន្តិ ឯត្ថ បញ្ចវិធេន សំវរោ វេទិតព្ពោ – បាតិមោក្ខសំវរោ, សតិសំវរោ, ញាណសំវរោ, ខន្តិសំវរោ, វីរិយសំវរោតិ. តស្ស នានាករណំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៦) វុត្តំ. អវីតិក្កមោ សីលន្តិ សមាទិណ្ណសីលស្ស កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ. ឯត្ថ ច សំវរសីលំ អវីតិក្កមសីលន្តិ ឥទមេវ និប្បរិយាយតោ សីលំ; ចេតនា សីលំ ចេតសិកំ សីលន្តិ បរិយាយតោ សីលន្តិ វេទិតព្ពំ.

យស្មា បន បាតិមោក្ខសំវរសីលេន ភិក្ខុ សាសនេ បតិដ្ឋាតិ នាម, តស្មា តំ ‘បតិដ្ឋា’តិ វុត្តំ; បតិដ្ឋហតិ វា ឯត្ថ ភិក្ខុ, កុសលធម្មា ឯវ វា ឯត្ថ បតិដ្ឋហន្តីតិ បតិដ្ឋា. អយមត្ថោ –

‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយំ;

អាតាបី និបកោ ភិក្ខុ, សោ ឥមំ វិជដយេ ជដ’’ន្តិ ច. (សំ. និ. ១.២៣);

‘‘បតិដ្ឋា, មហារាជ, សីលំ សព្ពេសំ កុសលធម្មាន’’ន្តិ ច ‘‘សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស ខោ, មហារាជ, សព្ពេ កុសលា ធម្មា ន បរិហាយន្តី’’តិ (មិ. ប. ២.១.៩) ច អាទិសុត្តវសេន វេទិតព្ពោ.

តទេតំ បុព្ពុប្បត្តិអត្ថេន អាទិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ឧត្តិយ, អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៨២).

យថា ហិ នគរវឌ្ឍកី នគរំ មាបេតុកាមោ បឋមំ នគរដ្ឋានំ សោធេតិ, តតោ អបរភាគេ វីថិចតុក្កសិង្ឃាដកាទិបរិច្ឆេទេន វិភជិត្វា នគរំ មាបេតិ; ឯវមេវ យោគាវចរោ អាទិតោវ សីលំ វិសោធេតិ, តតោ អបរភាគេ សមថវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានានិ សច្ឆិករោតិ. យថា វា បន រជកោ បឋមំ តីហិ ខារេហិ វត្ថំ ធោវិត្វា បរិសុទ្ធេ វត្ថេ យទិច្ឆកំ រង្គជាតំ ឧបនេតិ; យថា វា បន ឆេកោ ចិត្តការោ រូបំ លិខិតុកាមោ អាទិតោវ ភិត្តិបរិកម្មំ ករោតិ, តតោ អបរភាគេ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ; ឯវមេវ យោគាវចរោ អាទិតោវ សីលំ វិសោធេត្វា អបរភាគេ សមថវិបស្សនាទយោ ធម្មេ សច្ឆិករោតិ. តស្មា សីលំ ‘‘អាទី’’តិ វុត្តំ.

តទេតំ ចរណសរិក្ខតាយ ចរណំ. ចរណាតិ ហិ បាទា វុច្ចន្តិ. យថា ហិ ឆិន្នចរណស្ស បុរិសស្ស ទិសំគមនាភិសង្ខារោ ន ជាយតិ, បរិបុណ្ណបាទស្សេវ ជាយតិ; ឯវមេវ យស្ស សីលំ ភិន្នំ ហោតិ ខណ្ឌំ អបរិបុណ្ណំ, តស្ស និព្ពានគមនាយ ញាណគមនំ ន សម្បជ្ជតិ. យស្ស បន តំ អភិន្នំ ហោតិ អក្ខណ្ឌំ បរិបុណ្ណំ តស្ស និព្ពានគមនាយ ញាណគមនំ សម្បជ្ជតិ. តស្មា សីលំ ‘‘ចរណ’’ន្តិ វុត្តំ.

តទេតំ សំយមនវសេន សំយមោ, សំវរណវសេន សំវរោ. ឧភយេនាបិ សីលសំយមោ ចេវ សីលសំវរោ ច កថិតោ. វចនត្ថោ បនេត្ថ សំយមេតិ វីតិក្កមវិប្ផន្ទនំ, បុគ្គលំ វា សំយមេតិ, វីតិក្កមវសេន តស្ស វិប្ផន្ទិតុំ ន ទេតីតិ សំយមោ. វីតិក្កមស្ស បវេសនទ្វារំ សំវរតិ បិទហតីតិបិ សំវរោ. មោក្ខន្តិ ឧត្តមំ មុខភូតំ វា. យថា ហិ សត្តានំ ចតុព្ពិធោ អាហារោ មុខេន បវិសិត្វា អង្គមង្គានិ ផរតិ, ឯវំ យោគិនោបិ ចតុភូមកកុសលំ សីលមុខេន បវិសិត្វា អត្ថសិទ្ធិំ សម្បាទេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘មោក្ខ’’ន្តិ. បមុខេ សាធូតិ បាមោក្ខំ; បុព្ពង្គមំ សេដ្ឋំ បធានន្តិ អត្ថោ. កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយាតិ ចតុភូមកកុសលានំ បដិលាភត្ថាយ បាមោក្ខំ បុព្ពង្គមំ សេដ្ឋំ បធានន្តិ វេទិតព្ពំ.

កាយិកោ អវីតិក្កមោតិ តិវិធំ កាយសុចរិតំ. វាចសិកោតិ ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតំ. កាយិកវាចសិកោតិ តទុភយំ. ឥមិនា អាជីវដ្ឋមកសីលំ បរិយាទាយ ទស្សេតិ. សំវុតោតិ បិហិតោ; សំវុតិន្ទ្រិយោ បិហិតិន្ទ្រិយោតិ អត្ថោ. យថា ហិ សំវុតទ្វារំ គេហំ ‘‘សំវុតគេហំ បិហិតគេហ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវមិធ សំវុតិន្ទ្រិយោ ‘‘សំវុតោ’’តិ វុត្តោ. បាតិមោក្ខសំវរេនាតិ បាតិមោក្ខេន ច សំវរេន ច, បាតិមោក្ខសង្ខាតេន វា សំវរេន. ឧបេតោតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ.

៥១២. ឥរិយតីតិអាទីហិ សត្តហិបិ បទេហិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ឥរិយាបថវិហារោ កថិតោ.

៥១៣. អាចារគោចរនិទ្ទេសេ កិញ្ចាបិ ភគវា សមណាចរំ សមណគោចរំ កថេតុកាមោ ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោតិ អត្ថិ អាចារោ, អត្ថិ អនាចារោ’’តិ បទំ ឧទ្ធរិ. យថា បន មគ្គកុសលោ បុរិសោ មគ្គំ អចិក្ខន្តោ ‘វាមំ មុញ្ច ទក្ខិណំ គណ្ហា’តិ បឋមំ មុញ្ចិតព្ពំ សភយមគ្គំ ឧប្បថមគ្គំ អាចិក្ខតិ, បច្ឆា គហេតព្ពំ ខេមមគ្គំ ឧជុមគ្គំ; ឯវមេវ មគ្គកុសលបុរិសសទិសោ ធម្មរាជា បឋមំ បហាតព្ពំ ពុទ្ធប្បដិកុដ្ឋំ អនាចារំ អាចិក្ខិត្វា បច្ឆា អាចារំ អាចិក្ខិតុកាមោ ‘‘តត្ថ កតមោ អនាចារោ’’តិអាទិមាហ. បុរិសេន ហិ អាចិក្ខិតមគ្គោ សម្បជ្ជេយ្យ វា ន វា, តថាគតេន អាចិក្ខិតមគ្គោ អបណ្ណកោ, ឥន្ទេន វិស្សដ្ឋំ វជិរំ វិយ, អវិរជ្ឈនកោ និព្ពាននគរំយេវ សមោសរតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បុរិសោ មគ្គកុសលោតិ ខោ, តិស្ស, តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៤).

យស្មា វា សសីសំ នហានេន បហីនសេទមលជល្លិកស្ស បុរិសស្ស មាលាគន្ធវិលេបនាទិវិភូសនវិធានំ វិយ បហីនបាបធម្មស្ស កល្យាណធម្មសមាយោគោ សម្បន្នរូបោ ហោតិ, តស្មា សេទមលជល្លិក្កំ វិយ បហាតព្ពំ បឋមំ អនាចារំ អាចិក្ខិត្វា, បហីនសេទមលជល្លិកស្ស មាលាគន្ធវិលេបនាទិវិភូសនវិធានំ វិយ បច្ឆា អាចារំ អាចិក្ខិតុកាមោបិ តត្ថ កតមោ អនាចារោតិអាទិមាហ. តត្ថ កាយិកោ វីតិក្កមោតិ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ; វាចសិកោ វីតិក្កមោតិ ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ; កាយិកវាចសិកោ វីតិក្កមោតិ តទុភយំ. ឯវំ អាជីវដ្ឋមកសីលស្សេវ វីតិក្កមំ ទស្សេសិ.

យស្មា បន ន កេវលំ កាយវាចាហិ ឯវ អនាចារំ អាចរតិ, មនសាបិ អាចរតិ ឯវ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ អនាចារោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកច្ចិយំ អនាចារំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ឥធេកច្ចោ វេឡុទានេនាតិអាទិមាហ. តត្ថ វេឡុទានេនាតិ បច្ចយហេតុកេន វេឡុទានេន. វិហារេ ឧដ្ឋិតញ្ហិ អរញ្ញតោ វា អាហរិត្វា រក្ខិតគោបិតំ វេឡុំ ‘ឯវំ មេ បច្ចយំ ទស្សន្តី’តិ ឧបដ្ឋាកានំ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. ឯវញ្ហិ ជីវិតំ កប្បេន្តោ អនេសនាយ មិច្ឆាជីវេន ជីវតិ. សោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ គរហំ បាបុណាតិ, សម្បរាយេ ច អបាយបរិបូរកោ ហោតិ. អត្តនោ បុគ្គលិកវេឡុំ កុលសង្គហត្ថាយ ទទន្តោ កុលទូសកទុក្កដមាបជ្ជតិ; បរបុគ្គលិកំ ថេយ្យចិត្តេន ទទមានោ ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ. សង្ឃិកេបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន តំ ឥស្សរវតាយ ទេតិ គរុភណ្ឌវិស្សជ្ជនមាបជ្ជតិ.

កតរោ បន វេឡុ គរុភណ្ឌំ ហោតិ, កតរោ ន ហោតីតិ? យោ តាវ អរោបិមោ សយំជាតកោ, សោ សង្ឃេន បរិច្ឆិន្នដ្ឋានេយេវ គរុភណ្ឌំ, តតោ បរំ ន គរុភណ្ឌំ; រោបិតដ្ឋានេ សព្ពេន សព្ពំ គរុភណ្ឌំ. សោ បន បមាណេន បរិច្ឆិន្នោ តេលនាឡិប្បមាណោបិ គរុភណ្ឌំ, ន តតោ ហេដ្ឋា. យស្ស បន ភិក្ខុនោ តេលនាឡិយា វា កត្តរទណ្ឌេន វា អត្ថោ, តេន ផាតិកម្មំ កត្វា គហេតព្ពោ. ផាតិកម្មំ តទគ្ឃនកំ វា អតិរេកំ វា វដ្ដតិ, ឩនកំ ន វដ្ដតិ. ហត្ថកម្មម្បិ ឧទកាហរណមត្តំ វា អប្បហរិតករណមត្តំ វា ន វដ្ដតិ, តំ ថាវរំ កាតុំ វដ្ដតិ. តស្មា បោក្ខរណិតោ វា បំសុំ ឧទ្ធរិត្វា សោបានំ វា អត្ថរាបេត្វា វិសមដ្ឋានំ វា សមំ កត្វា គហេតុំ វដ្ដតិ. ផាតិកម្មំ អកត្វា គហិតោ តត្ថ វសន្តេនេវ បរិភុញ្ជិតព្ពោ; បក្កមន្តេន សង្ឃិកំ កត្វា ឋបេត្វា គន្តព្ពំ. អសតិយា គហេត្វា គតេន យត្ថ គតោ សរតិ, តតោ បច្ចាហរិតព្ពោ. សចេ អន្តរា ភយំ ហោតិ, សម្បត្តវិហរេ ឋបេត្វា គន្តព្ពំ.

មនុស្សា វិហារំ គន្ត្វា វេឡុំ យាចន្តិ. ភិក្ខូ ‘សង្ឃិកោ’តិ ទាតុំ ន វិសហន្តិ. មនុស្សា បុនប្បុនំ យាចន្តិ វា តជ្ជេន្តិ វា. តទា ភិក្ខូហិ ‘ទណ្ឌកម្មំ កត្វា គណ្ហថា’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ; វេឡុទានំ នាម ន ហោតិ. សចេ តេ ទណ្ឌកម្មត្ថាយ វាសិផរសុអាទីនិ វា ខាទនីយភោជនីយំ វា ទេន្តិ, គហេតុំ ន វដ្ដតិ. វិនយដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ទឌ្ឍគេហា មនុស្សា គណ្ហិត្វា គច្ឆន្តា ន វារេតព្ពា’’តិ វុត្តំ.

សចេ សង្ឃស្ស វេឡុគុម្ពេ វេឡុទូសិកា ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ អកោដ្ដាបេន្តានំ វេឡុ នស្សតិ, កិំ កាតព្ពន្តិ? ភិក្ខាចារេ មនុស្សានំ អាចិក្ខិតព្ពំ. សចេ កោដ្ដេតុំ ន ឥច្ឆន្តិ ‘សមភាគំ លភិស្សថា’តិ វត្តព្ពា; ន ឥច្ឆន្តិយេវ ‘ទ្វេ កោដ្ឋាសេ លភិស្សថា’តិ វត្តព្ពា. ឯវម្បិ អនិច្ឆន្តេសុ ‘នដ្ឋេន អត្ថោ នត្ថិ, តុម្ហាកំ ខណេ សតិ ទណ្ឌកម្មំ ករិស្សថ, កោដ្ដេត្វា គណ្ហថា’តិ វត្តព្ពា; វេឡុទានំ នាម ន ហោតិ. វេឡុគុម្ពេ អគ្គិម្ហិ ឧដ្ឋិតេបិ, ឧទកេន វុយ្ហមានវេឡូសុបិ ឯសេវ នយោ. រុក្ខេសុបិ អយមេវ កថាមគ្គោ. រុក្ខោ បន សូចិទណ្ឌកប្បមាណោ គរុភណ្ឌំ ហោតិ. សង្ឃិកេ រុក្ខេ កោដ្ដាបេត្វា សង្ឃំ អនាបុច្ឆិត្វាបិ សង្ឃិកំ អាវាសំ កាតុំ លព្ភតិ. វចនបថច្ឆេទនត្ថំ បន អាបុច្ឆិត្វាវ កាតព្ពោ.

បុគ្គលិកំ កាតុំ លព្ភតិ, ន លព្ភតីតិ? ន លព្ភតិ. ហត្ថកម្មសីសេន បន ឯកស្មិំ គេហេ មញ្ចដ្ឋានមត្តំ លព្ភតិ, តីសុ គេហេសុ ឯកំ គេហំ លភតិ. សចេ ទព្ភសម្ភារា បុគ្គលិកា ហោន្តិ, ភូមិ សង្ឃិកា, ឯកំ គេហំ កត្វា សមភាគំ លភតិ, ទ្វីសុ គេហេសុ ឯកំ គេហំ លភតិ. សង្ឃិករុក្ខេ សង្ឃិកំ អាវាសំ ពាធេន្តេ សង្ឃំ អនាបុច្ឆា ហារេតុំ វដ្ដតិ, ន វដ្ដតីតិ? វដ្ដតិ. វចនបថច្ឆេទនត្ថំ បន អាបុច្ឆិត្វាវ ហារេតព្ពោ. សចេ រុក្ខំ និស្សាយ សង្ឃស្ស មហន្តោ លាភោ ហោតិ, ន ហារេតព្ពោ. បុគ្គលិករុក្ខេ សង្ឃិកំ អាវាសំ ពាធេន្តេ រុក្ខសាមិកស្ស អាចិក្ខិតព្ពំ. សចេ ហរិតុំ ន ឥច្ឆតិ, ឆេទាបេត្វា ហារេតព្ពោ. ‘រុក្ខំ មេ ទេថា’តិ ចោទេន្តស្ស រុក្ខំ អគ្ឃាបេត្វា មូលំ ទាតព្ពំ. សង្ឃិកេ រុក្ខេ បុគ្គលិកាវាសំ, បុគ្គលិកេ ច បុគ្គលិកាវាសំ ពាធេន្តេបិ ឯសេវ នយោ. វល្លិយម្បិ អយមេវ កថាមគ្គោ. វល្លិ បន យត្ថ វិក្កាយតិ, ទុល្លភា ហោតិ, តត្ថ គរុភណ្ឌំ. សា ច ខោ ឧបឌ្ឍពាហុប្បមាណតោ បដ្ឋាយ; តតោ ហេដ្ឋា វល្លិខណ្ឌំ គរុភណ្ឌំ ន ហោតិ.

បត្តទានាទីសុបិ បត្តទានេនាតិ បច្ចយហេតុកេន បត្តទានេនាតិអាទិ សព្ពំ វេឡុទានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. គរុភណ្ឌតាយ បនេត្ថ អយំ វិនិច្ឆយោ. បត្តម្បិ ហិ យត្ថ វិក្កាយតិ, គន្ធិកាទយោ គន្ធបលិវេឋនាទីនំ អត្ថាយ គណ្ហន្តិ, តាទិសេ ទុល្លភដ្ឋានេយេវ គរុភណ្ឌំ ហោតិ. ឯស តាវ កិំសុកបត្តកណ្ណបិឡន្ធនតាលបត្តាទីសុ វិនិច្ឆយោ.

តាលបណ្ណម្បិ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ កថេតព្ពំ. តាលបណ្ណម្បិ ហិ សយំជាតេ តាលវនេ សង្ឃេន បរិច្ឆិន្នដ្ឋានេយេវ គរុភណ្ឌំ, ន តតោ បរំ. រោបិមតាលេសុ សព្ពម្បិ គរុភណ្ឌំ. តស្ស បមាណំ ហេដ្ឋិមកោដិយា អដ្ឋង្គុលប្បមាណោបិ រិត្តបោត្ថកោ. តិណម្បិ ឯត្ថេវ បក្ខិបិត្វា កថេតព្ពំ. យត្ថ បន តិណំ នត្ថិ តត្ថ មុញ្ជបលាលនាឡិកេរបណ្ណាទីហិបិ ឆាទេន្តិ. តស្មា តានិបិ តិណេនេវ សង្គហិតានិ. ឥតិ មុញ្ជបលាលាទីសុ យំកិញ្ចិ មុដ្ឋិប្បមាណំ តិណំ, នាឡិកេរបណ្ណាទីសុ ច ឯកបណ្ណម្បិ សង្ឃស្ស ទិន្នំ វា តត្ថជាតកំ វា ពហិអារាមេ សង្ឃស្ស តិណវត្ថុម្ហិ ជាតតិណំ វា រក្ខិតគោបិតំ គរុភណ្ឌំ ហោតិ. តំ បន សង្ឃកម្មេ ច ចេតិយកម្មេ ច កតេ អតិរេកំ បុគ្គលិកកម្មេ ទាតុំ វដ្ដតិ. ហេដ្ឋា វុត្តវេឡុម្ហិបិ ឯសេវ នយោ.

បុប្ផទានេ ‘‘ឯត្តកេសុ រុក្ខេសុ បុប្ផានិ វិស្សជ្ជេត្វា យាគុភត្តវត្ថេ ឧបនេន្តុ, ឯត្តកេសុ សេនាសនបដិសង្ខរណេ ឧបនេន្តូ’’តិ ឯវំ និយមិតដ្ឋានេ ឯវ បុប្ផានិ គរុភណ្ឌានិ ហោន្តិ. បរតីរេ សាមណេរា បុប្ផានិ ឱចិនិត្វា រាសិំ ករោន្តិ, បញ្ចង្គសមន្នាគតោ បុប្ផភាជកោ ភិក្ខុសង្ឃំ គណេត្វា កោដ្ឋាសេ ករោតិ, សោ សម្បត្តបរិសាយ សង្ឃំ អនាបុច្ឆិត្វាវ ទាតុំ លភតិ; អសម្មតេន បន អាបុច្ឆិត្វាវ ទាតព្ពំ. ភិក្ខុ បន កស្ស បុប្ផានិ ទាតុំ លភតិ, កស្ស ន លភតីតិ? មាតាបិតូនំ គេហំ ហរិត្វាបិ គេហតោ បក្កោសាបេត្វាបិ ‘វត្ថុបូជំ ករោថា’តិ ទាតុំ លភតិ, បិឡន្ធនត្ថាយ ទាតុំ ន លភតិ; សេសញាតីនំ បន ហរិត្វា ន ទាតព្ពំ, បក្កោសាបេត្វា ‘បូជំ ករោថា’តិ ទាតព្ពំ; សេសជនស្ស បូជនដ្ឋានំ សម្បត្តស្ស អបច្ចាសីសន្តេន ទាតព្ពំ; បុប្ផទានំ នាម ន ហោតិ. វិហារេ ពហូនិ បុប្ផានិ បុប្ផន្តិ. ភិក្ខុនា បិណ្ឌាយ ចរន្តេន មនុស្សេ ទិស្វា ‘វិហារេ ពហូនិ បុប្ផានិ, បូជេថា’តិ វត្តព្ពំ. វចនមត្តេ ទោសោ នត្ថិ. ‘មនុស្សា ខាទនីយភោជនីយំ អាទាយ អាគមិស្សន្តី’តិ ចិត្តេន បន ន វត្តព្ពំ. សចេ វទតិ, ខាទនីយភោជនីយំ ន បរិភុញ្ជិតព្ពំ. មនុស្សា អត្តនោ ធម្មតាយ ‘វិហារេ បុប្ផានិ អត្ថី’តិ បុច្ឆិត្វា ‘អសុកទិវសេ វិហារំ អាគមិស្សាម, សាមណេរានំ បុប្ផានិ ឱចិនិតុំ មា ទេថា’តិ វទន្តិ. ភិក្ខូ សាមណេរានំ កថេតុំ បមុដ្ឋា. សាមណេរេហិ បុប្ផានិ ឱចិនិត្វា ឋបិតានិ. មនុស្សា ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, មយំ តុម្ហាកំ អសុកទិវសេយេវ អារោចយិម្ហ – ‘សាមណេរានំ បុប្ផានិ ឱចិនិតុំ មា ទេថា’តិ. កស្មា ន វារយិត្ថា’’តិ? ‘‘សតិ មេ បមុដ្ឋា, បុប្ផានិ ឱចិនិតមត្តានេវ, តាវ ន បូជា កតា’’តិ វត្តព្ពំ. ‘‘គណ្ហថ បូជេថា’’តិ ន វត្តព្ពំ. សចេ វទតិ, អាមិសំ ន បរិភុញ្ជិតព្ពំ.

អបរោ ភិក្ខុ សាមណេរានំ អាចិក្ខតិ ‘‘អសុកគាមវាសិនោ បុប្ផានិ មា ឱចិនិត្ថា’’តិ អាហំសូតិ. មនុស្សាបិ អាមិសំ អាហរិត្វា ទានំ ទត្វា វទន្តិ – ‘‘អម្ហាកំ មនុស្សា ន ពហុកា, សាមណេរេ អម្ហេហិ សហ បុប្ផានិ ឱចិនិតុំ អាណាបេថា’’តិ. ‘‘សាមណេរេហិ ភិក្ខា លទ្ធា; យេ ភិក្ខាចារំ ន គច្ឆន្តិ, តេ សយមេវ ជានិស្សន្តិ, ឧបាសកា’’តិ វត្តព្ពំ. ឯត្តកំ នយំ លភិត្វា សាមណេរេ បុត្តេ វា ភាតិកេ វា កត្វា បុប្ផានិ ឱចិនាបេតុំ ទោសោ នត្ថិ; បុប្ផទានំ នាម ន ហោតិ.

ផលទានេ ផលម្បិ បុប្ផំ វិយ និយមិតមេវ គរុភណ្ឌំ ហោតិ. វិហារេ ពហុកម្ហិ ផលាផលេ សតិ អផាសុកមនុស្សា អាគន្ត្វា យាចន្តិ. ភិក្ខូ ‘សង្ឃិក’ន្តិ ទាតុំ ន ឧស្សហន្តិ. មនុស្សា វិប្បដិសារិនោ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ. តត្ថ កិំ កាតព្ពន្តិ? ផលេហិ វា រុក្ខេហិ វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា កតិកា កាតព្ពា – ‘អសុកេសុ ច រុក្ខេសុ ឯត្តកានិ ផលានិ គណ្ហន្តា, ឯត្តកេសុ វា រុក្ខេសុ ផលានិ គណ្ហន្តា ន វារេតព្ពា’តិ. ចោរា បន ឥស្សរា វា ពលក្ការេន គណ្ហន្តា ន វារេតព្ពា; កុទ្ធា តេ សកលវិហារម្បិ នាសេយ្យុំ. អាទីនវោ បន កថេតព្ពោតិ.

សិនានទានេ សិនានចុណ្ណានិ កោដ្ដិតានិ ន គរុភណ្ឌានិ. អកោដ្ដិតោ រុក្ខត្តចោវ គរុភណ្ឌំ. ចុណ្ណំ បន អគិលានស្ស រជននិបក្កំ វដ្ដតិ. គិលានស្ស យំកិញ្ចិ ចុណ្ណំ វដ្ដតិយេវ. មត្តិកាបិ ឯត្ថេវ បក្ខិបិត្វា កថេតព្ពា. មត្តិកាបិ យត្ថ ទុល្លភា ហោតិ, តត្ថេវ គរុភណ្ឌំ. សាបិ ហេដ្ឋិមកោដិយា តិំសបលគុឡបិណ្ឌប្បមាណាវ តតោ ហេដ្ឋា ន គរុភណ្ឌន្តិ.

ទន្តកដ្ឋទានេ ទន្តកដ្ឋំ អច្ឆិន្នកមេវ គរុភណ្ឌំ. យេសំ សាមណេរានំ សង្ឃតោ ទន្តកដ្ឋវារោ បាបុណាតិ, តេ អត្តនោ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ បាដិយេក្កំ ទាតុំ ន លភន្តិ. យេហិ បន ‘ឯត្តកានិ ទន្តកដ្ឋានិ អាហរិតព្ពានី’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វារំ គហិតានិ, តេ អតិរេកានិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ ទាតុំ លភន្តិ. ឯកេន ភិក្ខុនា ទន្តកដ្ឋមាឡកតោ ពហូនិ ទន្តកដ្ឋានិ ន គហេតព្ពានិ, ទេវសិកំ ឯកេកមេវ គហេតព្ពំ. បាដិយេក្កំ វសន្តេនាបិ ភិក្ខុសង្ឃំ គណយិត្វា យត្តកានិ អត្តនោ បាបុណន្តិ តត្តកានេវ គហេត្វា គន្តព្ពំ; អន្តរា អាគន្តុកេសុ វា អាគតេសុ ទិសំ វា បក្កមន្តេន អាហរិត្វា គហិតដ្ឋានេយេវ ឋបេតព្ពានិ.

ចាដុកម្យតាយាតិអាទីសុ ចាដុកម្យតា វុច្ចតិ អត្តានំ ទាសំ វិយ នីចដ្ឋានេ ឋបេត្វា បរស្ស ខលិតវចនម្បិ សណ្ឋបេត្វា បិយកាមតាយ បគ្គយ្ហវចនំ. មុគ្គសូប្យតាយាតិ មុគ្គសូបសមានាយ សច្ចាលិកេន ជីវិតកប្បនតាយេតំ អធិវចនំ. យថា ហិ មុគ្គសូបេ បច្ចន្តេ ពហូ មុគ្គា បាកំ គច្ឆន្តិ, ថោកា ន គច្ឆន្តិ; ឯវមេវ សច្ចាលិកេន ជីវិតកប្បកេ បុគ្គលេ ពហុ អលិកំ ហោតិ, អប្បកំ សច្ចំ. យថា វា មុគ្គសូបស្ស អប្បវិសនដ្ឋានំ នាម នត្ថិ, ឯវមេវ សច្ចាលិកវុត្តិនោ បុគ្គលស្ស អប្បវិដ្ឋវាចា នាម នត្ថិ; សិង្ឃាដកំ វិយ ឥច្ឆិតិច្ឆិតធារាយ បតិដ្ឋាតិ. តេនស្ស សា មុសាវាទិតា មុគ្គសូប្យតាតិ វុត្តា. បារិភដយតាតិ បរិភដកម្មភាវោ. បរិភដស្ស ហិ កម្មំ បារិភដយំ, តស្ស ភាវោ បារិភដយតា; អលង្ការករណាទីហិ ទារកកីឡាបនស្សេតំ អធិវចនំ.

ជង្ឃបេសនិកន្តិ គាមន្តរទេសន្តរាទីសុ តេសំ តេសំ គិហីនំ សាសនបដិសាសនហរណំ. ឥទញ្ហិ ជង្ឃបេសនិកំ នាម អត្តនោ មាតាបិតូនំ, យេ ចស្ស មាតាបិតរោ ឧបដ្ឋហន្តិ, តេសំ សាសនំ គហេត្វា កត្ថចិ គមនវសេន វដ្ដតិ. ចេតិយស្ស វា សង្ឃស្ស វា អត្តនោ វា កម្មំ ករោន្តានំ វឌ្ឍកីនម្បិ សាសនំ ហរិតុំ វដ្ដតិ. មនុស្សា ‘‘ទានំ ទស្សាម, បូជំ ករិស្សាម, ភិក្ខុសង្ឃស្ស អាចិក្ខថា’’តិ វទន្តិ; ‘‘អសុកត្ថេរស្ស នាម ទេថា’’តិ បិណ្ឌបាតំ វា ភេសជ្ជំ វា ចីវរំ វា ទេន្តិ; ‘‘វិហារេ បូជំ ករោថា’’តិ មាលាគន្ធវិលេបនាទីនិ វា ធជបតាកាទីនិ វា នីយ្យាទេន្តិ, សព្ពំ ហរិតុំ វដ្ដតិ; ជង្ឃបេសនិកំ នាម ន ហោតិ. សេសានំ សាសនំ គហេត្វា គច្ឆន្តស្ស បទវារេ បទវារេ ទោសោ.

អញ្ញតរញ្ញតរេនាតិ ឯតេសំ វា វេឡុទានាទីនំ អញ្ញតរញ្ញតរេន វេជ្ជកម្មភណ្ឌាគារិកកម្មំ បិណ្ឌបដិបិណ្ឌកម្មំ សង្ឃុប្បាទចេតិយុប្បាទឧបដ្ឋាបនកម្មន្តិ ឯវរូបានំ វា មិច្ឆាជីវេន ជីវិតកប្បនកកម្មានំ យេន កេនចិ. ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេនាតិ ពុទ្ធេហិ គរហិតេន បដិសិទ្ធេន. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ សព្ពោបិ អនាចារោ នាម កថីយតិ. អាចារនិទ្ទេសោ វុត្តបដិបក្ខនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៥១៤. គោចរនិទ្ទេសេបិ បឋមំ អគោចរស្ស វចនេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ច គោចរោតិ បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តដ្ឋានំ គោចរោ, អយុត្តដ្ឋានំ អគោចរោ. វេសិយា គោចរោ អស្សាតិ វេសិយគោចរោ; មិត្តសន្ថវវសេន ឧបសង្កមិតដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. តត្ថ វេសិយា នាម រូបូបជីវិនិយោ យេន កេនចិទេវ សុលភជ្ឈាចារតាមិត្តសត្ថវសិនេហវសេន ឧបសង្កមន្តោ វេសិយាគោចរោ នាម ហោតិ. តស្មា ឯវំ ឧបសង្កមិតុំ ន វដ្ដតិ. កិំ ការណា? អារក្ខវិបត្តិតោ. ឯវំ ឧបសង្កមន្តស្ស ហិ ចិរំ រក្ខិតគោបិតោបិ សមណធម្មោ កតិបាហេនេវ នស្សតិ; សចេបិ ន នស្សតិ គរហំ លភតិ. ទក្ខិណាវសេន បន ឧបសង្កមន្តេន សតិំ ឧបដ្ឋាបេត្វា ឧបសង្កមិតព្ពំ. វិធវា វុច្ចន្តិ មតបតិកា វា បវុត្ថបតិកា វា. ថុល្លកុមារិយោតិ មហល្លិកា អនិវិដ្ឋកុមារិយោ. បណ្ឌកាតិ លោកាមិសនិស្សិតកថាពហុលា ឧស្សន្នកិលេសា អវូបសន្តបរិឡាហា នបុំសកា. តេសំ សព្ពេសម្បិ ឧបសង្កមនេ អាទីនវោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ភិក្ខុនីសុបិ ឯសេវ នយោ. អបិច ភិក្ខូ នាម ឧស្សន្នព្រហ្មចរិយា ហោន្តិ, តថា ភិក្ខុនិយោ. តេ អញ្ញមញ្ញំ សន្ថវវសេន កតិបាហេនេវ រក្ខិតគោបិតសមណធម្មំ នាសេន្តិ. គិលានបុច្ឆកេន បន គន្តុំ វដ្ដតិ. ភិក្ខុនា បុប្ផានិ លភិត្វា បូជនត្ថាយបិ ឱវាទទានត្ថាយបិ គន្តុំ វដ្ដតិយេវ.

បានាគារន្តិ សុរាបានឃរំ. តំ ព្រហ្មចរិយន្តរាយករេហិ សុរាសោណ្ឌេហិ អវិវិត្តំ ហោតិ. តត្ថ តេហិ សទ្ធិំ សហ សោណ្ឌវសេន ឧបសង្កមិតុំ ន វដ្ដតិ; ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ ហោតិ. សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហីតិអាទីសុ រាជានោតិ អភិសិត្តា វា ហោន្តុ អនភិសិត្តា វា យេ រជ្ជំ អនុសាសន្តិ. រាជមហាមត្តាតិ រាជូនំ ឥស្សរិយសទិសាយ មហតិយា ឥស្សរិយមត្តាយ សមន្នាគតា. តិត្ថិយាតិ វិបរីតទស្សនា ពាហិរបរិព្ពាជកា. តិត្ថិយសាវកាតិ ភត្តិវសេន តេសំ បច្ចយទាយកា. ឯតេហិ សទ្ធិំ សំសគ្គជាតោ ហោតីតិ អត្ថោ.

អននុលោមិកេន សំសគ្គេនាតិ អននុលោមិកសំសគ្គោ នាម តិស្សន្នំ សិក្ខានំ អននុលោមោ បច្ចនីកសំសគ្គោ, យេន ព្រហ្មចរិយន្តរាយំ បញ្ញត្តិវីតិក្កមំ សល្លេខបរិហានិញ្ច បាបុណាតិ, សេយ្យថិទំ – រាជរាជមហាមត្តេហិ សទ្ធិំ សហសោកិតា, សហនន្ទិតា, សមសុខទុក្ខតា, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អត្តនាវ យោគំ អាបជ្ជនតា, តិត្ថិយតិត្ថិយសាវកេហិ សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្ទរុចិសមាចារតា ឯកច្ឆន្ទរុចិសមាចារភាវាវហោ វា សិនេហពហុមានសន្ថវោ. តត្ថ រាជរាជមហាមត្តេហិ សទ្ធិំ សំសគ្គោ ព្រហ្មចរិយន្តរាយំ ករោតិ. ឥតរេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ តេសំ លទ្ធិគហណំ. តេសំ បន វាទំ ភិន្ទិត្វា អត្តនោ លទ្ធិំ គណ្ហាបេតុំ សមត្ថេន ឧបសង្កមិតុំ វដ្ដតិ.

ឥទានិ អបរេនបិ បរិយាយេន អគោចរំ ទស្សេតុំ យានិ វា បន តានិ កុលានីតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អស្សទ្ធានីតិ ពុទ្ធាទីសុ សទ្ធាវិរហិតានិ; ពុទ្ធោ សព្ពញ្ញូ, ធម្មោ និយ្យានិកោ, សង្ឃោ សុប្បដិបន្នោតិ ន សទ្ទហន្តិ. អប្បសន្នានីតិ ចិត្តំ បសន្នំ អនាវិលំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. អក្កោសកបរិភាសកានីតិ អក្កោសកានិ ចេវ បរិភាសកានិ ច; ‘ចោរោសិ, ពាលោសិ, មូឡ្ហោសិ, ឱដ្ឋោសិ, គោណោសិ, គទ្រភោសិ, អាបាយិកោសិ, នេរយិកោសិ, តិរច្ឆានគតោសិ, នត្ថិ តុយ្ហំ សុគតិ, ទុគ្គតិយេវ បាដិកង្ខា’តិ ឯវំ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តិ; ‘ហោតុ, ឥទានិ តំ បហរិស្សាម, ពន្ធិស្សាម, វធិស្សាមា’តិ ឯវំ ភយទស្សនេន បរិភាសន្តិ ចាតិ អត្ថោ. អនត្ថកាមានីតិ អត្ថំ ន ឥច្ឆន្តិ, អនត្ថមេវ ឥច្ឆន្តិ. អហិតកាមានីតិ អហិតមេវ ឥច្ឆន្តិ, ហិតំ ន ឥច្ឆន្តិ. អផាសុកកាមានីតិ ផាសុកំ ន ឥច្ឆន្តិ, អផាសុកមេវ ឥច្ឆន្តិ. អយោគក្ខេមកាមានីតិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមំ និព្ភយំ ន ឥច្ឆន្តិ, សភយមេវ ឥច្ឆន្តិ. ភិក្ខូនន្តិ ឯត្ថ សាមណេរាបិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ភិក្ខុនីនន្តិ ឯត្ថ សិក្ខមានសាមណេរិយោបិ. សព្ពេសម្បិ ហិ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតានញ្ចេវ សរណគតានញ្ច ចតុន្នម្បិ បរិសានំ តានិ អនត្ថកាមានិយេវ. តថារូបានិ កុលានីតិ ឯវរូបានិ ខត្តិយកុលាទីនិ កុលានិ. សេវតីតិ និស្សាយ ជីវតិ. ភជតីតិ ឧបសង្កមតិ. បយិរុបាសតីតិ បុនប្បុនំ ឧបសង្កមតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ វេសិយាទិគោចរស្ស វេសិយាទិកោ, រាជាទិសំសដ្ឋស្ស រាជាទិកោ, អស្សទ្ធកុលាទិសេវកស្ស អស្សទ្ធកុលាទិកោ ចាតិ តិប្បការោបិ អយុត្តគោចរោ អគោចរោតិ វេទិតព្ពោ.

តស្ស ឥមិនា បរិយាយេន អគោចរតា វេទិតព្ពា. វេសិយាទិកោ តាវ បញ្ចកាមគុណនិស្សយតោ អគោចរោតិ វេទិតព្ពោ, យថាហ – ‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ? យទិទំ បញ្ច កាមគុណា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧២) រាជាទិកោ ឈានានុយោគស្ស អនុបនិស្សយតោ លាភសក្ការាសនិចក្កនិប្ផាទនតោ ទិដ្ឋិវិបត្តិហេតុតោ ច, អស្សទ្ធកុលាទិកោ សទ្ធាហានិចិត្តសន្តាសាវហនតោ អគោចរោតិ.

គោចរនិទ្ទេសេ ន វេសិយគោចរោតិអាទីនិ វុត្តបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពានិ. ឱបានភូតានីតិអាទីសុ បន ឱបានភូតានីតិ ឧទបានភូតានិ; ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ចាតុមហាបថេ ខតបោក្ខរណី វិយ, យថាសុខំ ឱគាហនក្ខមានិ ចិត្តមហាមត្តស្ស គេហសទិសានិ. តស្ស កិរ គេហេ កាលត្ថម្ភោ យុត្តោយេវ. ឃរទ្វារំ សម្បត្តានំ ភិក្ខូនំ បច្ចយវេកល្លំ នាម នត្ថិ. ឯកទិវសំ ភេសជ្ជវត្តមេវ សដ្ឋិ កហាបណានិ និក្ខមន្តិ. កាសាវបជ្ជោតានីតិ ភិក្ខុភិក្ខុនីហិ និវត្ថបារុតានំ កាសាវានំយេវ បភាយ ឯកោភាសានិ ភូតបាលសេដ្ឋិកុលសទិសានិ. ឥសិវាតបដិវាតានីតិ គេហំ បវិសន្តានំ និក្ខមន្តានញ្ច ភិក្ខុភិក្ខុនីសង្ខាតានំ ឥសីនំ ចីវរវាតេន ចេវ សមិញ្ជនបសារណាទិជនិតសរីរវាតេន ច បដិវាតានិ បវាយិតានិ វិនិទ្ធុតកិព្ពិសានិ វា.

៥១៥. អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវិតានិទ្ទេសេ អណុមត្តានីតិ អណុប្បមាណា. វជ្ជាតិ ទោសា. យានិ តានិ វជ្ជានីតិ យានិ តានិ គរហិតព្ពដ្ឋេន វជ្ជានិ. អប្បមត្តកានីតិ បរិត្តមត្តកានិ ខុទ្ទកប្បមាណានិ. ឱរមត្តកានីតិ បរិត្តតោបិ ឱរិមប្បមាណត្តា ឱរមត្តកានិ. លហុសានីតិ លហុកានិ. លហុសម្មតានីតិ លហូតិ សម្មតានិ. សំយមករណីយានីតិ សំយមេន កត្តព្ពបដិកម្មានិ. សំវរករណីយានីតិ សំវរេន កាតព្ពានិ សំវរេន កត្តព្ពបដិកម្មានិ. ចិត្តុប្បាទករណីយានីតិ ចិត្តុប្បាទមត្តេន កត្តព្ពបដិកម្មានិ. មនសិការបដិពទ្ធានីតិ មនសា អាវជ្ជិតមត្តេនេវ កត្តព្ពបដិកម្មានិ. កានិ បន តានីតិ? ទិវាវិហារវាសី សុមត្ថេរោ តាវ អាហ – ‘‘អនាបត្តិគមនីយានិ ចិត្តុប្បាទមត្តកានិ យានិ ‘ន បុន ឯវរូបំ ករិស្សាមី’តិ មនសា អាវជ្ជិតមត្តេនេវ សុជ្ឈន្តិ. អធិដ្ឋានាវិកម្មំ នាមេតំ កថិត’’ន្តិ. អន្តេវាសិកោ បនស្ស តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ បនាហ – ‘‘ឥទំ បាតិមោក្ខសំវរសីលស្សេវ ភាជនីយំ. តស្មា សព្ពលហុកំ ទុក្កដទុព្ភាសិតំ ឥធ វជ្ជន្តិ វេទិតព្ពំ. វុដ្ឋានាវិកម្មំ នាមេតំ កថិត’’ន្តិ. ឥតិឥមេសូតិ ឯវំបការេសុ ឥមេសុ. វជ្ជទស្សាវីតិ វជ្ជតោ ទោសតោ ទស្សនសីលោ. ភយទស្សាវីតិ ចតុព្ពិធស្ស ភយស្ស ការណត្តា ភយតោ ទស្សនសីលោ. អាទីនវទស្សាវីតិ ឥធ និន្ទាវហនតោ, អាយតិំ ទុក្ខវិបាកតោ, ឧបរិគុណានំ អន្តរាយករណតោ, វិប្បដិសារជននតោ ច ឯតេន នានប្បការេន អាទីនវតោ ទស្សនសីលោ.

និស្សរណទស្សាវីតិ យំ តត្ថ និស្សរណំ តស្ស ទស្សនសីលោ. កិំ បនេត្ថ និស្សរណន្តិ? អាចរិយត្ថេរវាទេ តាវ ‘‘អនាបត្តិគមនីយតាយ សតិ អធិដ្ឋានាវិកម្មំ និស្សរណ’’ន្តិ កថិតំ. អន្តេវាសិកត្ថេរវាទេ តាវ ‘‘អាបត្តិគមនីយតាយ សតិ វុដ្ឋានាវិកម្មំ និស្សរណ’’ន្តិ កថិតំ.

តត្ថ តថារូបោ ភិក្ខុ អណុមត្តានិ វជ្ជានិ វជ្ជតោ ភយតោ បស្សតិ នាម. តំ ទស្សេតុំ អយំ នយោ កថិតោ – បរមាណុ នាម, អណុ នាម, តជ្ជារី នាម, រថរេណុ នាម, លិក្ខា នាម, ឩកា នាម, ធញ្ញមាសោ នាម, អង្គុលំ នាម, វិទត្ថិ នាម, រតនំ នាម, យដ្ឋិ នាម, ឧសភំ នាម, គាវុតំ នាម, យោជនំ នាម. តត្ថ ‘បរមាណុ’ នាម អាកាសកោដ្ឋាសិកោ មំសចក្ខុស្ស អាបាថំ នាគច្ឆតិ, ទិព្ពចក្ខុស្សេវ អាគច្ឆតិ. ‘អណុ’ នាម ភិត្តិច្ឆិទ្ទតាលច្ឆិទ្ទេហិ បវិដ្ឋសូរិយរស្មីសុ វដ្ដិ វដ្ដិ ហុត្វា បរិព្ភមន្តោ បញ្ញាយតិ. ‘តជ្ជារី’ នាម គោបថមនុស្សបថចក្កបថេសុ ឆិជ្ជិត្វា ឧភោសុ បស្សេសុ ឧគ្គន្ត្វា តិដ្ឋតិ. ‘រថរេណុ’ នាម តត្ថ តត្ថេវ អល្លីយតិ. លិក្ខាទយោ បាកដា ឯវ. ឯតេសុ បន ឆត្តិំស បរមាណវោ ឯកស្ស អណុនោ បមាណំ. ឆត្តិំស អណូ ឯកាយ តជ្ជារិយា បមាណំ. ឆត្តិំស តជ្ជារិយោ ឯកោ រថរេណុ. ឆត្តិំស រថរេណូ ឯកា លិក្ខា. សត្ត លិក្ខា ឯកា ឩកា. សត្ត ឩកា ឯកោ ធញ្ញមាសោ. សត្តធញ្ញមាសប្បមាណំ ឯកំ អង្គុលំ. តេនង្គុលេន ទ្វាទសង្គុលានិ វិទត្ថិ. ទ្វេ វិទត្ថិយោ រតនំ. សត្ត រតនានិ យដ្ឋិ. តាយ យដ្ឋិយា វីសតិ យដ្ឋិយោ ឧសភំ. អសីតិ ឧសភានិ គាវុតំ. ចត្តារិ គាវុតានិ យោជនំ. តេន យោជនេន អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធោ សិនេរុបព្ពតរាជា. យោ ភិក្ខុ អណុមត្តំ វជ្ជំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធសិនេរុបព្ពតសទិសំ កត្វា ទដ្ឋុំ សក្កោតិ – អយំ ភិក្ខុ អណុមត្តានិ វជ្ជានិ ភយតោ បស្សតិ នាម. យោបិ ភិក្ខុ សព្ពលហុកំ ទុក្កដទុព្ភាសិតមត្តំ បឋមបារាជិកសទិសំ កត្វា ទដ្ឋុំ សក្កោតិ – អយំ អណុមត្តានិ វជ្ជានិ វជ្ជតោ ភយតោ បស្សតិ នាមាតិ វេទិតព្ពោ.

៥១៦. សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិបទនិទ្ទេសេ ភិក្ខុសិក្ខាតិ ភិក្ខូហិ សិក្ខិតព្ពសិក្ខា. សា ភិក្ខុនីហិ សាធារណាបិ អសាធារណាបិ ភិក្ខុសិក្ខា ឯវ នាម. ភិក្ខុនីសិក្ខាតិ ភិក្ខុនីហិ សិក្ខិតព្ពសិក្ខា. សាបិ ភិក្ខូហិ សាធារណាបិ អសាធារណាបិ ភិក្ខុនីសិក្ខា ឯវ នាម. សាមណេរសិក្ខមានសាមណេរីនំ សិក្ខាបិ ឯត្ថេវ បវិដ្ឋា. ឧបាសកសិក្ខាតិ ឧបាសកេហិ សិក្ខិតព្ពសិក្ខា. សា បញ្ចសីលទសសីលវសេន វដ្ដតិ. ឧបាសិកាសិក្ខាតិ ឧបាសិកាហិ សិក្ខិតព្ពសិក្ខា. សាបិ បញ្ចសីលទសសីលវសេន វដ្ដតិ. តត្ថ ភិក្ខុភិក្ខុនីនំ សិក្ខា យាវ អរហត្តមគ្គា វដ្ដតិ. ឧបាសកឧបាសិកានំ សិក្ខា យាវ អនាគាមិមគ្គា. តត្រាយំ ភិក្ខុ អត្តនា សិក្ខិតព្ពសិក្ខាបទេសុ ឯវ សិក្ខតិ. សេសសិក្ខា បន អត្ថុទ្ធារវសេន សិក្ខាបទស្ស អត្ថទស្ស ទស្សនត្ថំ វុត្តា. ឥតិ ឥមាសុ សិក្ខាសូតិ ឯវំបការាសុ ឯតាសុ សិក្ខាសុ. សព្ពេន សព្ពន្តិ សព្ពេន សិក្ខាសមាទានេន សព្ពំ សិក្ខំ. សព្ពថា សព្ពន្តិ សព្ពេន សិក្ខិតព្ពាការេន សព្ពំ សិក្ខំ. អសេសំ និស្សេសន្តិ សេសាភាវតោ អសេសំ; សតិសម្មោសេន ភិន្នស្សាបិ សិក្ខាបទស្ស បុន បាកតិកករណតោ និស្សេសំ. សមាទាយ វត្តតីតិ សមាទិយិត្វា គហេត្វា វត្តតិ. តេន វុច្ចតីតិ យេន ការណេន ឯតំ សព្ពំ សិក្ខាបទំ សព្ពេន សិក្ខិតព្ពាការេន សមាទិយិត្វា សិក្ខតិ បូរេតិ, តេន វុច្ចតិ ‘‘សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូ’’តិ.

៥១៧-៨. ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូតិបទទ្វយស្ស និទ្ទេសេ កណ្ហបក្ខស្ស បឋមវចនេ បយោជនំ អាចារនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. តត្ថ កតមា ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតាតិអាទីសុ បន យំ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ និក្ខេបកណ្ឌវណ្ណនាយំ វុត្តមេវ.

៥១៩. ជាគរិយានុយោគនិទ្ទេសេ បុព្ពរត្តាបររត្តន្តិ ឯត្ថ អឌ្ឍរត្តសង្ខាតាយ រត្តិយា បុព្ពេ បុព្ពរត្តំ; ឥមិនា បឋមយាមញ្ចេវ បច្ឆាភត្តញ្ច គណ្ហាតិ. រត្តិយា បច្ឆា អបររត្តំ; ឥមិនា បច្ឆិមយាមញ្ចេវ បុរេភត្តញ្ច គណ្ហាតិ. មជ្ឈិមយាមោ បនស្ស ភិក្ខុនោ និទ្ទាកិលមថវិនោទនោកាសោតិ ន គហិតោ. ជាគរិយានុយោគន្តិ ជាគរិយស្ស អសុបនភាវស្ស អនុយោគំ. អនុយុត្តោ ហោតីតិ តំ អនុយោគសង្ខាតំ អាសេវនំ ភាវនំ អនុយុត្តោ ហោតិ សម្បយុត្តោ. និទ្ទេសេ បនស្ស ឥធ ភិក្ខុ ទិវសន្តិ បុព្ពណ្ហោ, មជ្ឈន្ហោ, សាយន្ហោតិ តយោបិ ទិវសកោដ្ឋាសា គហិតា. ចង្កមេន និសជ្ជាយាតិ សកលម្បិ ទិវសំ ឥមិនា ឥរិយាបថទ្វយេនេវ វិហរន្តោ. ចិត្តស្ស អាវរណតោ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ បញ្ចហិបិ នីវរណេហិ សព្ពាកុសលធម្មេហិ វា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. តេហិ ធម្មេហិ វិសោធេតិ បរិមោចេតិ. ឋានំ បនេត្ថ កិញ្ចាបិ ន គហិតំ, ចង្កមនិសជ្ជាសន្និស្សិតំ បន កត្វា គហេតព្ពមេវ. បឋមយាមន្តិ សកលស្មិម្បិ បឋមយាមេ. មជ្ឈិមយាមន្តិ រត្តិន្ទិវស្ស ឆដ្ឋកោដ្ឋាសសង្ខាតេ មជ្ឈិមយាមេ.

សីហសេយ្យន្តិ ឯត្ថ កាមភោគីសេយ្យា, បេតសេយ្យា, សីហសេយ្យា, តថាគតសេយ្យាតិ ចតស្សោ សេយ្យា. តត្ថ ‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, កាមភោគី វាមេន បស្សេន សេន្តី’’តិ អយំ កាមភោគីសេយ្យា. តេសុ ហិ យេភុយ្យេន ទក្ខិណបស្សេន សយានោ នាម នត្ថិ. ‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, បេតា ឧត្តានា សេន្តី’’តិ អយំ បេតសេយ្យា; អប្បមំសលោហិតត្តា ហិ អដ្ឋិសង្ឃាដជដិតា ឯកេន បស្សេន សយិតុំ ន សក្កោន្តិ, ឧត្តានាវ សេន្តិ. សីហោ, ភិក្ខវេ, មិគរាជា ទក្ខិណេន បស្សេន សេយ្យំ កប្បេតិ…បេ… អត្តមនោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៦) អយំ សីហសេយ្យា; តេជុស្សទត្តា ហិ សីហោ មិគរាជា ទ្វេ បុរិមបាទេ ឯកស្មិំ ឋានេ ទ្វេ បច្ឆិមបាទេ ឯកស្មិំ ឋានេ ឋបេត្វា នង្គុដ្ឋំ អន្តរសត្ថិម្ហិ បក្ខិបិត្វា បុរិមបាទបច្ឆិមបាទនង្គុដ្ឋានំ ឋិតោកាសំ សល្លក្ខេត្វា ទ្វិន្នំ បុរិមបាទានំ មត្ថកេ សីសំ ឋបេត្វា សយតិ; ទិវសម្បិ សយិត្វា បពុជ្ឈមានោ ន ឧត្តសន្តោ បពុជ្ឈតិ, សីសំ បន ឧក្ខិបិត្វា បុរិមបាទាទីនំ ឋិតោកាសំ សល្លក្ខេតិ; សចេ កិញ្ចិ ឋានំ វិជហិត្វា ឋិតំ ហោតិ ‘នយិទំ តុយ្ហំ ជាតិយា ន សូរភាវស្ស អនុរូប’ន្តិ អនត្តមនោ ហុត្វា តត្ថេវ សយតិ, ន គោចរាយ បក្កមតិ; អវិជហិត្វា ឋិតេ បន ‘តុយ្ហំ ជាតិយា ច សូរភាវស្ស ច អនុរូបមិទ’ន្តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឧដ្ឋាយ សីហវិជម្ភិតំ វិជម្ភិត្វា កេសរភារំ វិធុនិត្វា តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទិត្វា គោចរាយ បក្កមតិ. ចតុត្ថជ្ឈានសេយ្យា បន តថាគតសេយ្យាតិ វុច្ចតិ. តាសុ ឥធ សីហសេយ្យា អាគតា. អយញ្ហិ តេជុស្សទឥរិយាបថត្តា ឧត្តមសេយ្យា នាម.

បាទេ បាទន្តិ ទក្ខិណបាទេ វាមបាទំ. អច្ចាធាយាតិ អតិអាធាយ ឦសកំ អតិក្កម្ម ឋបេត្វា គោប្ផកេន ហិ គោប្ផកេ ជាណុនា វា ជាណុម្ហិ សង្ឃដ្ដិយមានេ អភិណ្ហំ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ន ហោតិ, សេយ្យា អផាសុកា ហោតិ; យថា បន ន សង្ឃដ្ដេតិ, ឯវំ អតិក្កម្ម ឋបិតេ វេទនា នុប្បជ្ជតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, សេយ្យា ផាសុកា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បាទេ បាទំ អច្ចាធាយា’’តិ. សតោ សម្បជានោតិ សតិយា ចេវ សម្បជានបញ្ញាយ ច សមន្នាគតោ ហុត្វា. ឥមិនា សុបរិគ្គាហកំ សតិសម្បជញ្ញំ កថិតំ. ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិករិត្វាតិ អសុកវេលាយ នាម ឧដ្ឋហិស្សាមី’តិ ឯវំ ឧដ្ឋានវេលាបរិច្ឆេទកំ ឧដ្ឋានសញ្ញំ ចិត្តេ ឧបេត្វា. ឯវំ កត្វា និបន្នោ ហិ យថាបរិច្ឆិន្នកាលេយេវ ឧដ្ឋាតុំ យុត្តោ.

៥២០-៥២១. សាតច្ចំ នេបក្កន្តិ សតតំ បវត្តយិតព្ពតោ សាតច្ចសង្ខាតំ វីរិយញ្ចេវ បរិបាកគតត្តា នេបក្កសង្ខាតំ បញ្ញញ្ច យុត្តោ អនុយុត្តោ បវត្តយមានោយេវ ជាគរិយានុយោគំ អនុយុត្តោ វិហរតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច វីរិយំ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ កថិតំ, បញ្ញាបិ វីរិយគតិកា ឯវ; វីរិយេ លោកិយម្ហិ លោកិយា, លោកុត្តរេ លោកុត្តរាតិ អត្ថោ.

៥២២. ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានន្តិ ចតុសច្ចពោធិសង្ខាតស្ស មគ្គញាណស្ស បក្ខេ ភវានំ ធម្មានំ. ឯត្តាវតា សព្ពេបិ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ សមូហតោ គហេត្វា លោកិយាយបិ ភាវនាយ ឯការម្មណេ ឯកតោ បវត្តនសមត្ថេ ពោជ្ឈង្គេយេវ ទស្សេន្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិអាទិមាហ. តេ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកាវ កថិតាតិ វេទិតព្ពា. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ.

៥២៣. អភិក្កន្តេតិអាទិនិទ្ទេសេ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេតិ ឯត្ថ តាវ អភិក្កន្តំ វុច្ចតិ បុរតោ គមនំ. បដិក្កន្តន្តិ និវត្តនំ. តទុភយម្បិ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ លព្ភតិ. គមនេ តាវ បុរតោ កាយំ អភិហរន្តោ អភិក្កមតិ នាម, បដិនិវត្តន្តោ បដិក្កមតិ នាម. ឋានេបិ ឋិតកោវ កាយំ បុរតោ ឱនាមេន្តោ អភិក្កមតិ នាម, បច្ឆតោ អបនាមេន្តោ បដិក្កមតិ នាម. និសជ្ជាយបិ និសិន្នកោវ អាសន្នស្ស បុរិមអង្គាភិមុខោ សំសរន្តោ អភិក្កមតិ នាម, បច្ឆិមអង្គប្បទេសំ បច្ចាសំសរន្តោ បដិក្កមតិ នាម. និបជ្ជាយបិ ឯសេវ នយោ.

សម្បជានការី ហោតីតិ សម្បជញ្ញេន សព្ពកិច្ចការី, សម្បជញ្ញស្សេវ វា ការី. សោ ហិ អភិក្កន្តាទីសុ សម្បជញ្ញំ ករោតេវ, ន កត្ថចិ សម្បជញ្ញវិរហិតោ ហោតិ. តំ បន សម្បជញ្ញំ យស្មា សតិសម្បយុត្តមេវ ហោតិ, តេនស្ស និទ្ទេសេ ‘‘សតោ សម្បជានោ អភិក្កមតិ, សតោ សម្បជានោ បដិក្កមតី’’តិ វុត្តំ.

អយញ្ហិ អភិក្កមន្តោ វា បដិក្កមន្តោ វា ន មុដ្ឋស្សតី អសម្បជានោ ហោតិ; សតិយា បន សមន្នាគតោ បញ្ញាយ ច សម្បជានោយេវ អភិក្កមតិ ចេវ បដិក្កមតិ ច; សព្ពេសុ អភិក្កមាទីសុ ចតុព្ពិធំ សម្បជញ្ញំ ឱតារេតិ. ចតុព្ពិធញ្ហិ សម្បជញ្ញំ – សាត្ថកសម្បជញ្ញំ, សប្បាយសម្បជញ្ញំ, គោចរសម្បជញ្ញំ, អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ. តត្ថ អភិក្កមនចិត្តេ ឧប្បន្នេ ចិត្តវសេនេវ អគន្ត្វា ‘កិន្នុ មេ ឯត្ថ គតេន អត្ថោ អត្ថិ, នត្ថី’តិ អត្ថានត្ថំ បរិគ្គហេត្វា អត្ថបរិគ្គណ្ហនំ ‘សាត្ថកសម្បជញ្ញំ’. តត្ថ ច ‘អត្ថោ’តិ ចេតិយទស្សនពោធិទស្សនសង្ឃទស្សនថេរទស្សនអសុភទស្សនាទិវសេន ធម្មតោ វឌ្ឍិ. ចេតិយំ វា ពោធិំ វា ទិស្វាបិ ហិ ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ, សង្ឃទស្សនេន សង្ឃារម្មណំ បីតិំ ឧប្បាទេត្វា តទេវ ខយវយតោ សម្មសន្តោ អរហត្តំ បាបុណាតិ. ថេរេ ទិស្វា តេសំ ឱវាទេ បតិដ្ឋាយ, អសុភំ ទិស្វា តត្ថ បឋមជ្ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តទេវ ខយវយតោ សម្មសន្តោ អរហត្តំ បាបុណាតិ. តស្មា ឯតេសំ ទស្សនំ សាត្ថំ. កេចិ បន ‘‘អាមិសតោបិ វឌ្ឍិ អត្ថោយេវ; តំ និស្សាយ ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ បដិបន្នត្តា’’តិ វទន្តិ.

តស្មិំ បន គមនេ សប្បាយាសប្បាយំ បរិគ្គហេត្វា សប្បាយបរិគ្គណ្ហនំ ‘សប្បាយសម្បជញ្ញំ’, សេយ្យថិទំ – ចេតិយទស្សនំ តាវ សាត្ថំ. សចេ បន ចេតិយស្ស មហតិយា បូជាយ ទសទ្វាទសយោជនន្តរេ បរិសា សន្និបតន្តិ, អត្តនោ វិភវានុរូបំ ឥត្ថិយោបិ បុរិសាបិ អលង្កតបដិយត្តា ចិត្តកម្មរូបកានិ វិយ សញ្ចរន្តិ, តត្រ ចស្ស ឥដ្ឋេ អារម្មណេ លោភោ, អនិដ្ឋេ បដិឃោ, អសមបេក្ខនេ មោហោ ឧប្បជ្ជតិ, កាយសំសគ្គាបត្តិំ វា អាបជ្ជតិ, ជីវិតព្រហ្មចរិយានំ វា អន្តរាយោ ហោតិ. ឯវំ តំ ឋានំ អសប្បាយំ ហោតិ. វុត្តប្បការអន្តរាយាភាវេ សប្បាយំ. ពោធិទស្សនេបិ ឯសេវ នយោ. សង្ឃទស្សនម្បិ សាត្ថំ. សចេ បន អន្តោគាមេ មហាមណ្ឌបំ ការេត្វា សព្ពរត្តិំ ធម្មស្សវនំ ករោន្តេសុ មនុស្សេសុ វុត្តប្បការេនេវ ជនសន្និបាតោ ចេវ អន្តរាយោ ច ហោតិ. ឯវំ តំ ឋានំ អសប្បាយំ ហោតិ; អន្តរាយាភាវេ សប្បាយំ ហោតិ. មហាបរិសបរិវារានំ ថេរានំ ទស្សនេបិ ឯសេវ នយោ.

អសុភទស្សនម្បិ សាត្ថំ. តទត្ថទីបនត្ថញ្ច ឥទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ ទហរភិក្ខុ សាមណេរំ គហេត្វា ទន្តកដ្ឋត្ថាយ គតោ. សាមណេរោ មគ្គា ឱក្កមិត្វា បុរតោ គច្ឆន្តោ អសុភំ ទិស្វា បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តទេវ បាទកំ កត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ តីណិ ផលានិ សច្ឆិកត្វា ឧបរិមគ្គត្ថាយ កម្មដ្ឋានំ បរិគ្គហេត្វា អដ្ឋាសិ. ទហរោ តំ អបស្សន្តោ ‘‘សាមណេរា’’តិ បក្កោសិ. សោ ‘មយា បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ទ្វេ កថា នាម ន កថិតបុព្ពា, អញ្ញស្មិំ ទិវសេ ឧបរិវិសេសំ និព្ពត្តេស្សាមី’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ’’តិ បដិវចនំ អទាសិ. ‘‘ឯហី’’តិ ច វុត្តោ ឯកវចនេនេវ អាគន្ត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមិនា តាវ មគ្គេន គន្ត្វា មយា ឋិតោកាសេ មុហុត្តំ បុរត្ថាភិមុខោ ឋត្វា ឱលោកេថា’’តិ អាហ. សោ តថា កត្វា តេន បត្តវិសេសមេវ បាបុណិ. ឯវំ ឯកំ អសុភំ ទ្វិន្នំ ជនានំ អត្ថាយ ជាតំ. ឯវំ សាត្ថម្បិ បនេតំ បុរិសស្ស មាតុគាមាសុភំ អសប្បាយំ, មាតុគាមស្ស ច បុរិសាសុភំ, សភាគមេវ សប្បាយន្តិ. ឯវំ សប្បាយបរិគ្គណ្ហនំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ នាម.

ឯវំ បរិគ្គហិតសាត្ថសប្បាយស្ស បន អដ្ឋតិំសាយ កម្មដ្ឋានេសុ អត្តនោ ចិត្តរុចិយំ កម្មដ្ឋានសង្ខាតំ គោចរំ ឧគ្គហេត្វា ភិក្ខាចារគោចរេ តំ គហេត្វាវ គមនំ ‘គោចរសម្បជញ្ញំ’ នាម. តស្សាវិភាវនត្ថំ ឥទំ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ –

ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ ហរតិ ន បច្ចាហរតិ, ឯកច្ចោ ន ហរតិ បច្ចាហរតិ, ឯកច្ចោ បន នេវ ហរតិ ន បច្ចាហរតិ, ឯកច្ចោ ហរតិ ច បច្ចាហរតិ ច. តត្ថ យោ ភិក្ខុ ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេត្វា, តថា រត្តិយា បឋមយាមេ មជ្ឈិមយាមេ សេយ្យំ កប្បេត្វា បច្ឆិមយាមេបិ និសជ្ជាចង្កមេហិ វីតិនាមេត្វា បគេវ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណវត្តំ កត្វា ពោធិរុក្ខេ ឧទកំ អាសិញ្ចិត្វា បានីយំ បរិភោជនីយំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តាទីនិ សព្ពានិ ខន្ធកវត្តានិ សមាទាយ វត្តតិ, សោ សរីរបរិកម្មំ កត្វា សេនាសនំ បវិសិត្វា ទ្វេ តយោ បល្លង្កេ ឧសុមំ គាហាបេន្តោ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជិត្វា, ភិក្ខាចារវេលាយ ឧដ្ឋហិត្វា កម្មដ្ឋានសីសេនេវ បត្តចីវរមាទាយ សេនាសនតោ និក្ខមិត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោវ ចេតិយង្គណំ គន្ត្វា, សចេ ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានំ ហោតិ តំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ ចេតិយង្គណំ បវិសតិ, អញ្ញំ ចេ កម្មដ្ឋានំ ហោតិ សោបានមូលេ ឋត្វា ហត្ថេន គហិតភណ្ឌំ វិយ តំ ឋបេត្វា ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ គហេត្វា ចេតិយង្គណំ អារុយ្ហ មហន្តំ ចេតិយំ ចេ, តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ចតូសុ ឋានេសុ វន្ទិតព្ពំ, ខុទ្ទកំ ចេ, តថេវ បទក្ខិណំ កត្វា អដ្ឋសុ ឋានេសុ វន្ទិតព្ពំ. ចេតិយំ វន្ទិត្វា ពោធិយង្គណំ បត្តេនាបិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សម្មុខា វិយ និបច្ចាការំ ទស្សេត្វា ពោធិ វន្ទិតព្ពា.

សោ ឯវំ ចេតិយញ្ច ពោធិញ្ច វន្ទិត្វា បដិសាមិតដ្ឋានំ គន្ត្វា, បដិសាមិតំ ភណ្ឌកំ ហត្ថេន គណ្ហន្តោ វិយ, និក្ខិត្តកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គាមសមីបេ កម្មដ្ឋានសីសេនេវ ចីវរំ បារុបិត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ. អថ នំ មនុស្សា ទិស្វា ‘អយ្យោ នោ អាគតោ’តិ បច្ចុគ្គន្ត្វា បត្តំ គហេត្វា អាសនសាលាយ វា គេហេ វា និសីទាបេត្វា យាគុំ ទត្វា យាវ ភត្តំ ន និដ្ឋាតិ តាវ បាទេ ធោវិត្វា តេលេន មក្ខេត្វា បុរតោ និសីទិត្វា បញ្ហំ វា បុច្ឆន្តិ ធម្មំ វា សោតុកាមា ហោន្តិ. សចេបិ ន កថាបេន្តិ ‘‘ជនសង្គហត្ថំ ធម្មកថា នាម កាតព្ពាយេវា’’តិ អដ្ឋកថាចរិយា វទន្តិ. ធម្មកថា ហិ កម្មដ្ឋានវិនិមុត្តា នាម នត្ថិ. តស្មា កម្មដ្ឋានសីសេនេវ អាហារំ បរិភុញ្ជិត្វា អនុមោទនំ វត្វា និវត្តិយមានេហិបិ មនុស្សេហិ អនុគតោវ គាមតោ និក្ខមិត្វា តត្ថ តេ និវត្តេត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជតិ.

អថ នំ បុរេតរំ និក្ខមិត្វា ពហិគាមេ កតភត្តកិច្ចា សាមណេរទហរភិក្ខូ ទិស្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា បត្តចីវរមស្ស គណ្ហន្តិ. បោរាណកភិក្ខូ កិរ ‘អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ, អម្ហាកំ អាចរិយោ’តិ ន មុខំ ឱលោកេត្វា វត្តំ ករោន្តិ, សម្បត្តបរិច្ឆេទេនេវ ករោន្តិ. តេ តំ បុច្ឆន្តិ ‘‘ភន្តេ, ឯតេ មនុស្សា តុម្ហាកំ កិំ ហោន្តិ? មាតិបក្ខតោ សម្ពន្ធា បិតិបក្ខតោ’’តិ? ‘‘កិំ ទិស្វា បុច្ឆថា’’តិ? ‘‘តុម្ហេសុ ឯតេសំ បេមំ ពហុមាន’’ន្តិ. ‘‘អាវុសោ, យំ មាតាបិតូហិបិ ទុក្ករំ តំ ឯតេ មនុស្សា អម្ហាកំ ករោន្តិ. បត្តចីវរម្បិ នោ ឯតេសំ សន្តកមេវ, ឯតេសំ អានុភាវេន នេវ ភយេ ភយំ, ន ឆាតកេ ឆាតកំ ជានាម. ឯទិសា នាម អម្ហាកំ ឧបការិនោ នត្ថី’’តិ តេសំ គុណេ កថេន្តោ គច្ឆតិ. អយំ វុច្ចតិ ‘ហរតិ ន បច្ចាហរតី’តិ.

យស្ស បន បគេវ វុត្តប្បការំ វត្តបដិបត្តិំ ករោន្តស្ស កម្មជតេជោ បជ្ជលតិ, អនុបាទិន្នកំ មុញ្ចិត្វា ឧបាទិន្នកំ គណ្ហាតិ, សរីរតោ សេទា មុច្ចន្តិ, កម្មដ្ឋានំ វីថិំ នារោហតិ, សោ បគេវ បត្តចីវរមាទាយ វេគសាវ ចេតិយំ វន្ទិត្វា គោរូបានំ និក្ខមនវេលាយមេវ គាមំ យាគុភិក្ខាយ បវិសិត្វា យាគុំ លភិត្វា អាសនសាលំ គន្ត្វា បិវតិ. អថស្ស ទ្វត្តិក្ខត្តុំ អជ្ឈោហរណមត្តេនេវ កម្មជតេជោធាតុ ឧបាទិន្នកំ មុញ្ចិត្វា អនុបាទិន្នកំ គណ្ហាតិ, ឃដសតេន ន្ហាតោ វិយ តេជោធាតុបរិឡាហនិព្ពានំ បត្វា កម្មដ្ឋានសីសេន យាគុំ បរិភុញ្ជិត្វា បត្តញ្ច មុខញ្ច ធោវិត្វា អន្តរាភត្តេ កម្មដ្ឋានំ មនសិកត្វា អវសេសដ្ឋានេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កម្មដ្ឋានសីសេន អាហារំ បរិភុញ្ជិត្វា តតោ បដ្ឋាយ បោង្ខានុបោង្ខំ ឧបដ្ឋហមានំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ អាគច្ឆតិ. អយំ វុច្ចតិ ‘ន ហរតិ បច្ចាហរតី’តិ. ឯទិសា ច ភិក្ខូ យាគុំ បិវិត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា ពុទ្ធសាសនេ អរហត្តំ បត្តា នាម គណនបថំ វីតិវត្តា. សីហឡទីបេយេវ តេសុ តេសុ គាមេសុ អាសនសាលាយ ន តំ អាសនំ អត្ថិ, យត្ថ យាគុំ បិវិត្វា អរហត្តំ បត្តា ភិក្ខូ នត្ថីតិ.

យោ បមាទវិហារី ហោតិ និក្ខិត្តធុរោ សព្ពវត្តានិ ភិន្ទិត្វា បញ្ចវិធចេតោខីលវិនិពន្ធពទ្ធចិត្តោ វិហរន្តោ ‘កម្មដ្ឋានំ នាម អត្ថី’តិបិ សញ្ញំ អកត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា អននុលោមិកេន គិហីសំសគ្គេន សំសដ្ឋោ ចរិត្វា ច ភុញ្ជិត្វា ច តុច្ឆោ និក្ខមតិ – អយំ វុច្ចតិ ‘នេវ ហរតិ ន បច្ចាហរតី’តិ.

យោ បនាយំ ‘‘ហរតិ ច បច្ចាហរតិ ចា’’តិ វុត្តោ, សោ គតបច្ចាគតិកវត្តវសេន វេទិតព្ពោ – អត្ថកាមា ហិ កុលបុត្តា សាសនេ បព្ពជិត្វា ទសម្បិ វីសម្បិ តិំសម្បិ ចត្តារីសម្បិ បញ្ញាសម្បិ សតម្បិ ឯកតោ វសន្តា កតិកវត្តំ កត្វា វិហរន្តិ – ‘‘អាវុសោ, តុម្ហេ ន ឥណដ្ដា, ន ភយដ្ដា, ន អាជីវិកាបកតា បព្ពជិតា; ទុក្ខា មុញ្ចិតុកាមា បនេត្ថ បព្ពជិតា. តស្មា គមនេ ឧប្បន្នកិលេសំ គមនេយេវ និគ្គណ្ហថ. ឋានេ, និសជ្ជាយ, សយនេ ឧប្បន្នកិលេសំ សយនេយេវ និគ្គណ្ហថា’’តិ.

តេ ឯវំ កតិកវត្តំ កត្វា ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តា, អឌ្ឍឧសភឧសភអឌ្ឍគាវុតគាវុតន្តរេសុ បាសាណា ហោន្តិ, តាយ សញ្ញាយ កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តាវ គច្ឆន្តិ. សចេ កស្សចិ គមនេ កិលេសោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថេវ នំ និគ្គណ្ហាតិ. តថា អសក្កោន្តោ តិដ្ឋតិ. អថស្ស បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោបិ តិដ្ឋតិ. សោ ‘អយំ ភិក្ខុ តុយ្ហំ ឧប្បន្នំ វិតក្កំ ជានាតិ, អននុច្ឆវិកំ តេ ឯត’ន្តិ អត្តានំ បដិចោទេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរិយភូមិំ ឱក្កមតិ. តថា អសក្កោន្តោ និសីទតិ. អថស្ស បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោបិ និសីទតីតិ សោ ឯវ នយោ. អរិយភូមិំ ឱក្កមិតុំ អសក្កោន្តោបិ តំ កិលេសំ វិក្ខម្ភេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោវ គច្ឆតិ, ន កម្មដ្ឋានវិប្បយុត្តេន ចិត្តេន បាទំ ឧទ្ធរតិ, ឧទ្ធរតិ ចេ បដិនិវត្តិត្វា បុរិមបទេសញ្ញេវ ឯតិ, អាលិន្ទកវាសី មហាផុស្សទេវត្ថេរោ វិយ. សោ កិរ ឯកូនវីសតិ វស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេន្តោ ឯវ វិហាសិ. មនុស្សាបិ អន្តរាមគ្គេ កសន្តា ច វបន្តា ច មទ្ទន្តា ច កម្មានិ ច ករោន្តា ថេរំ តថាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ ថេរោ បុនប្បុនំ និវត្តិត្វា គច្ឆតិ, កិំ នុ ខោ មគ្គមូឡ្ហោ ឧទាហុ កិញ្ចិ បមុដ្ឋោ’’តិ សមុល្លបន្តិ. សោ តំ អនាទិយិត្វា កម្មដ្ឋានយុត្តចិត្តេនេវ សមណធម្មំ ករោន្តោ វីសតិវស្សព្ភន្តរេ អរហត្តំ បាបុណិ. អរហត្តបត្តទិវសេ ចស្ស ចង្កមនកោដិយំ អធិវត្ថា ទេវតា អង្គុលីហិ ទីបំ ឧជ្ជាលេត្វា អដ្ឋាសិ. ចត្តារោបិ មហារាជានោ សក្កោ ច ទេវានមិន្ទោ ព្រហ្មា ច សហម្បតិ ឧបដ្ឋានំ អាគមិំសុ. តញ្ច ឱភាសំ ទិស្វា វនវាសី មហាតិស្សត្ថេរោ តំ ទុតិយទិវសេ បុច្ឆិ – ‘‘រត្តិភាគេ អាយស្មតោ សន្តិកេ ឱភាសោ អហោសិ. កិំ សោ ឱភាសោ’’តិ? ថេរោ វិក្ខេបំ ករោន្តោ ‘‘ឱភាសោ នាម ទីបោភាសោបិ ហោតិ, មណិឱភាសោបី’’តិ ឯវមាទិមាហ. តតោ ‘‘បដិច្ឆាទេថ តុម្ហេ’’តិ និពទ្ធោ ‘‘អាមា’’តិ បដិជានិត្វា អារោចេសិ.

កាឡវល្លិមណ្ឌបវាសី មហានាគត្ថេរោ វិយ ច. សោបិ កិរ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេន្តោ ‘បឋមំ តាវ ភគវតោ មហាបធានំ បូជេស្សាមី’តិ សត្ត វស្សានិ ឋានចង្កមមេវ អធិដ្ឋាសិ; បុន សោឡស វស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. សោ កម្មដ្ឋានយុត្តេនេវ ចិត្តេន បាទំ ឧទ្ធរន្តោ វិប្បយុត្តេន ចិត្តេន ឧទ្ធតេ បាទេ បដិនិវត្តេន្តោ គាមសីមំ គន្ត្វា ‘គាវី នុ ខោ, បព្ពជិតោ នុ ខោ’តិ អាសង្កនីយប្បទេសេ ឋត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា កច្ឆកន្តរតោ ឧទកេន បត្តំ ធោវិត្វា ឧទកគណ្ឌូសំ ករោតិ. កិំ ការណា? ‘មា មេ ភិក្ខំ ទាតុំ វា វន្ទិតុំ វា អាគតេ មនុស្សេ ‘ទីឃាយុកា ហោថា’តិ វចនមត្តេនាបិ កម្មដ្ឋានវិក្ខេបោ អហោសី’តិ. ‘អជ្ជ, ភន្តេ, កតិមី’តិ ទិវសំ វា ភិក្ខុគណនំ វា បញ្ហំ វា បុច្ឆិតោ បន ឧទកំ គិលិត្វា អារោចេតិ; សចេ ទិវសាទិបុច្ឆកា ន ហោន្តិ, និក្ខមនវេលាយំ គាមទ្វារេ និដ្ឋុភិត្វាវ យាតិ.

កលម្ពតិត្ថវិហារេ វស្សូបគតា បញ្ញាស ភិក្ខូ វិយ ច. តេ កិរ អាសាឡ្ហិបុណ្ណិមាយំ កតិកវត្តំ អកំសុ – ‘‘អរហត្តំ អប្បត្វា អញ្ញមញ្ញំ នាលបិស្សាមា’’តិ. គាមញ្ច បិណ្ឌាយ បវិសន្តា ឧទកគណ្ឌូសំ កត្វា បវិសិំសុ, ទិវសាទីសុ បុច្ឆិតេសុ វុត្តនយេន បដិបជ្ជិំសុ. តត្ថ មនុស្សា និដ្ឋុភនដ្ឋានំ ទិស្វា ជានិំសុ – ‘អជ្ជ ឯកោ អាគតោ, អជ្ជ ទ្វេ’តិ; ឯវញ្ច ចិន្តេសុំ – ‘កិន្នុ ខោ ឯតេ អម្ហេហេវ សទ្ធិំ ន សល្លបន្តិ ឧទាហុ អញ្ញមញ្ញម្បិ? យទិ អញ្ញមញ្ញម្បិ ន សល្លបន្តិ, អទ្ធា វិវាទជាតា ភវិស្សន្តិ; ឯថ នេ អញ្ញមញ្ញំ ខមាបេស្សាមា’តិ សព្ពេ វិហារំ គន្ត្វា បញ្ញាសាយ ភិក្ខូសុ ទ្វេបិ ភិក្ខូ ឯកោកាសេ នាទ្ទសំសុ. តតោ យោ តេសុ ចក្ខុមា បុរិសោ សោ អាហ – ‘‘ន, ភោ, កលហការកានំ វសនោកាសោ ឦទិសោ ហោតិ. សុសម្មដ្ឋំ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណំ, សុនិក្ខិត្តា សម្មជ្ជនិយោ, សូបដ្ឋិតំ បានីយបរិភោជនីយ’’ន្តិ. តេ តតោវ និវត្តា. តេបិ ភិក្ខូ អន្តោតេមាសេយេវ អរហត្តំ បត្វា មហាបវារណាយ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេសុំ.

ឯវំ កាឡវល្លិមណ្ឌបវាសី មហានាគត្ថេរោ វិយ, កលម្ពុតិត្ថវិហារេ វស្សូបគតភិក្ខូ វិយ ច កម្មដ្ឋានយុត្តេនេវ ចិត្តេន បាទំ ឧទ្ធរន្តោ គាមសមីបំ គន្ត្វា ឧទកគណ្ឌូសំ កត្វា វីថិយោ សល្លក្ខេត្វា យត្ថ សុរាសោណ្ឌធុត្តាទយោ កលហការកា ចណ្ឌហត្ថិអស្សាទយោ វា នត្ថិ, តំ វីថិំ បដិបជ្ជតិ. តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរមានោ ន តុរិតតុរិតោ វិយ ជវេន គច្ឆតិ, ន ហិ ជវនបិណ្ឌបាតិកធុតង្គំ នាម កិញ្ចិ អត្ថិ, វិសមភូមិភាគប្បត្តំ បន ឧទកសកដំ វិយ និច្ចលោ ហុត្វា គច្ឆតិ, អនុឃរំ បវិដ្ឋោ ច ទាតុកាមំ វា អទាតុកាមំ វា សល្លក្ខេតុំ តទនុរូបំ កាលំ អាគមេន្តោ ភិក្ខំ គហេត្វា អន្តោគាមេ វា ពហិគាមេ វា វិហារមេវ វា អាគន្ត្វា, យថាផាសុកេ បតិរូបេ ឱកាសេ និសីទិត្វា, កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ អាហារេ បដិកូលសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា, អក្ខព្ភញ្ជនវណាលេបនបុត្តមំសូបមវសេន បច្ចវេក្ខន្តោ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អាហារំ អាហារេតិ នេវ ទវាយ, ន មទាយ, ន មណ្ឌនាយ, ន វិភូសនាយ…បេ… ផាសុវិហារោ ចាតិ. ភុត្តាវី ច ឧទកកិច្ចំ កត្វា មុហុត្តំ ភត្តកិលមថំ បដិប្បស្សម្ភេត្វា យថា បុរេភត្តំ, ឯវំ បច្ឆាភត្តំ បុរិមយាមំ បច្ឆិមយាមញ្ច កម្មដ្ឋានមេវ មនសិករោតិ. អយំ វុច្ចតិ ‘ហរតិ ច បច្ចាហរតិ ចា’តិ.

ឥមំ បន ហរណបច្ចាហរណសង្ខាតំ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេន្តោ, យទិ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ ហោតិ, បឋមវយេ ឯវ អរហត្តំ បាបុណាតិ, នោ ចេ បឋមវយេ បាបុណាតិ អថ មជ្ឈិមវយេ, នោ ចេ មជ្ឈិមវយេ បាបុណាតិ អថ បច្ឆិមវយេ, នោ ចេ បច្ឆិមវយេ បាបុណាតិ អថ មរណសមយេ, នោ ចេ មរណសមយេ បាបុណាតិ អថ ទេវបុត្តោ ហុត្វា, នោ ចេ ទេវបុត្តោ ហុត្វា បាបុណាតិ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ និព្ពត្តោ បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ, នោ ចេ បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ អថ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ ខិប្បាភិញ្ញោ វា ហោតិ – សេយ្យថាបិ ថេរោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ, មហាបញ្ញោ វា – សេយ្យថាបិ ថេរោ សារិបុត្តោ, មហិទ្ធិកោ វា – សេយ្យថាបិ ថេរោ មហាមោគ្គល្លានោ, ធុតង្គធរោ វា – សេយ្យថាបិ ថេរោ មហាកស្សបោ, ទិព្ពចក្ខុកោ វា – សេយ្យថាបិ ថេរោ អនុរុទ្ធោ, វិនយធរោ វា – សេយ្យថាបិ ថេរោ ឧបាលិ, ធម្មកថិកោ វា – សេយ្យថាបិ ថេរោ បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ, អារញ្ញិកោ វា – សេយ្យថាបិ ថេរោ រេវតោ, ពហុស្សុតោ វា – សេយ្យថាបិ ថេរោ អានន្ទោ, សិក្ខាកាមោ វា – សេយ្យថាបិ ថេរោ រាហុលោ ពុទ្ធបុត្តោតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ ចតុក្កេ យ្វាយំ ហរតិ ច បច្ចាហរតិ ច, តស្ស គោចរសម្បជញ្ញំ សិខាប្បត្តំ ហោតិ.

អភិក្កមាទីសុ បន អសម្មុយ្ហនំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ. តំ ឯវំ វេទិតព្ពំ – ឥធ ភិក្ខុ អភិក្កមន្តោ វា បដិក្កមន្តោ វា យថា អន្ធពាលបុថុជ្ជនា អភិក្កមាទីសុ ‘អត្តា អភិក្កមតិ, អត្តនា អភិក្កមោ និព្ពត្តិតោ’តិ វា ‘អហំ អភិក្កមាមិ, មយា អភិក្កមោ និព្ពត្តិតោ’តិ វា សម្មុយ្ហន្តិ, តថា អសម្មុយ្ហន្តោ ‘អភិក្កមាមី’តិ ចិត្តេ ឧប្បជ្ជមានេ តេនេវ ចិត្តេន សទ្ធិំ ចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតុ វិញ្ញត្តិំ ជនយមានា ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ ចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារវសេន អយំ កាយសម្មតោ អដ្ឋិសង្ឃាតោ អភិក្កមតិ. តស្សេវំ អភិក្កមតោ ឯកេកបាទុទ្ធរណេ បថវីធាតុ អាបោធាតូតិ ទ្វេ ធាតុយោ ឱមត្តា ហោន្តិ មន្ទា, ឥតរា ទ្វេ អធិមត្តា ហោន្តិ ពលវតិយោ; តថា អតិហរណវីតិហរណេសុ. វោស្សជ្ជនេ តេជោធាតុ វាយោធាតូតិ ទ្វេ ធាតុយោ ឱមត្តា ហោន្តិ មន្ទា, ឥតរា ទ្វេ អធិមត្តា ហោន្តិ ពលវតិយោ; តថា សន្និក្ខេបនសន្និរុជ្ឈនេសុ តត្ថ ឧទ្ធរណេ បវត្តា រូបារូបធម្មា អតិហរណំ ន បាបុណន្តិ; តថា អតិហរណេ បវត្តា វីតិហរណំ, វីតិហរណេ បវត្តា វោស្សជ្ជនំ, វោស្សជ្ជនេ បវត្តា សន្និក្ខេបនំ, សន្និក្ខេបនេ បវត្តា សន្និរុជ្ឈនំ ន បាបុណន្តិ; តត្ថ តត្ថេវ បព្ពំ បព្ពំ សន្ធិ សន្ធិ ឱធិ ឱធិ ហុត្វា តត្តកបាលេ បក្ខិត្តតិលំ វិយ បដបដាយន្តា ភិជ្ជន្តិ. តត្ថ កោ ឯកោ អភិក្កមតិ? កស្ស វា ឯកស្ស អភិក្កមនំ? បរមត្ថតោ ហិ ធាតូនំយេវ គមនំ, ធាតូនំ ឋានំ, ធាតូនំ និសជ្ជា, ធាតូនំ សយនំ, តស្មិំ តស្មិញ្ហិ កោដ្ឋាសេ សទ្ធិំ រូបេហិ –

អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតេ ចិត្តំ, អញ្ញំ ចិត្តំ និរុជ្ឈតិ;

អវីចិមនុសម្ពន្ធោ, នទីសោតោវ វត្តតីតិ.

ឯវំ អភិក្កមាទីសុ អសម្មុយ្ហនំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ នាមាតិ.

និដ្ឋិតោ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតីតិបទស្ស អត្ថោ.

អាលោកិតេ វិលោកិតេតិ ឯត្ថ បន អាលោកិតំ នាម បុរតោ បេក្ខនំ, វិលោកិតំ នាម អនុទិសាបេក្ខនំ. អញ្ញានិបិ ហេដ្ឋា ឧបរិ បច្ឆតោ បេក្ខនវសេន ឱលោកិតឧល្លោកិតាបលោកិតានិ នាម ហោន្តិ. តានិ ឥធ ន គហិតានិ. សារុប្បវសេន បន ឥមានេវ ទ្វេ គហិតានិ. ឥមិនា វា មុខេន សព្ពានិបិ តានិ គហិតានេវាតិ.

តត្ថ ‘អាលោកេស្សាមី’តិ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ ចិត្តវសេនេវ អនោលោកេត្វា អត្ថបរិគ្គណ្ហនំ ‘សាត្ថកសម្បជញ្ញំ’. តំ អាយស្មន្តំ នន្ទំ កាយសក្ខិំ កត្វា វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស បុរត្ថិមា ទិសា អាលោកេតព្ពា ហោតិ, សព្ពំ ចេតសា សមន្នាហរិត្វា នន្ទោ បុរត្ថិមំ ទិសំ អាលោកេតិ – ‘ឯវំ មេ បុរត្ថិមំ ទិសំ អាលោកយតោ ន អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវិស្សន្តី’តិ. ឥតិហ សាត្ថកសម្បជានោ ហោតិ. ‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស បច្ឆិមា ទិសា, ឧត្តរា ទិសា, ទក្ខិណា ទិសា, ឧទ្ធំ, អធោ, អនុទិសា អនុវិលោកេតព្ពា ហោតិ, សព្ពំ ចេតសា សមន្នាហរិត្វា នន្ទោ អនុទិសំ អនុវិលោកេតិ – ឯវំ មេ អនុទិសំ អនុវិលោកយតោ…បេ… សម្បជានោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៨.៩).

អបិច ឥធាបិ បុព្ពេ វុត្តចេតិយទស្សនាទិវសេនេវ សាត្ថកតា ច សប្បាយតា ច វេទិតព្ពា.

កម្មដ្ឋានស្ស បន អវិជហនមេវ ‘គោចរសម្បជញ្ញំ’. តស្មា ខន្ធធាតុអាយតនកម្មដ្ឋានិកេហិ អត្តនោ កម្មដ្ឋានវសេនេវ, កសិណាទិកម្មដ្ឋានិកេហិ វា បន កម្មដ្ឋានសីសេនេវ អាលោកនវិលោកនំ កាតព្ពំ.

អព្ភន្តរេ អត្តា នាម អាលោកេតា វា វិលោកេតា វា នត្ថិ. ‘អាលោកេស្សាមី’តិ បន ចិត្តេ ឧប្បជ្ជមានេ តេនេវ ចិត្តេន សទ្ធិំ ចិត្តសមុដ្ឋានា វាយោធាតុ វិញ្ញត្តិំ ជនយមានា ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ ចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារវសេន ហេដ្ឋិមំ អក្ខិទលំ អធោ សីទតិ, ឧបរិមំ ឧទ្ធំ លង្ឃេតិ. កោចិ យន្តកេន វិវរន្តោ នាម នត្ថិ. តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សនកិច្ចំ សាធេន្តំ ឧប្បជ្ជតី’តិ ឯវំ បជាននំ បនេត្ថ ‘អសម្មោហសម្បជញ្ញំ’ នាម.

អបិច មូលបរិញ្ញាអាគន្តុកតាវកាលិកភាវវសេន បនេត្ថ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ. មូលបរិញ្ញាវសេន តាវ –

ភវង្គាវជ្ជនញ្ចេវ, ទស្សនំ សម្បដិច្ឆនំ;

សន្តីរណំ វោដ្ឋព្ពនំ, ជវនំ ភវតិ សត្តមំ.

តត្ថ ភវង្គំ ឧបបត្តិភវស្ស អង្គកិច្ចំ សាធយមានំ បវត្តតិ; តំ អាវត្តេត្វា កិរិយមនោធាតុ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា; តន្និរោធា ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សនកិច្ចំ សាធយមានំ; តន្និរោធា វិបាកមនោធាតុ សម្បដិច្ឆនកិច្ចំ សាធយមានា; តន្និរោធា វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ សន្តីរណកិច្ចំ សាធយមានា; តន្និរោធា កិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចំ សាធយមានា; តន្និរោធា សត្តក្ខត្តុំ ជវនំ ជវតិ. តត្ថ បឋមជវនេបិ ‘អយំ ឥត្ថី, អយំ បុរិសោ’តិ រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនវសេន អាលោកិតវិលោកិតំ ន ហោតិ; ទុតិយជវនេបិ…បេ… សត្តមជវនេបិ. ឯតេសុ បន, យុទ្ធមណ្ឌលេ យោធេសុ វិយ, ហេដ្ឋុបរិយវសេន ភិជ្ជិត្វា បតិតេសុ ‘អយំ ឥត្ថី, អយំ បុរិសោ’តិ រជ្ជនាទិវសេន អាលោកិតវិលោកិតំ ហោតិ. ឯវំ តាវេត្ថ ‘មូលបរិញ្ញាវសេន’ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

ចក្ខុទ្វារេ បន រូបេ អាបាថគតេ ភវង្គចលនតោ ឧទ្ធំ សកសកកិច្ចនិប្ផាទនវសេន អាវជ្ជនាទីសុ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេសុ អវសានេ ជវនំ ឧប្បជ្ជតិ. តំ បុព្ពេ ឧប្បន្នានំ អាវជ្ជនាទីនំ គេហភូតេ ចក្ខុទ្វារេ អាគន្តុកបុរិសោ វិយ ហោតិ. តស្ស យថា បរគេហេ កិញ្ចិ យាចិតុំ បវិដ្ឋស្ស អាគន្តុកបុរិសស្ស គេហសាមិកេសុបិ តុណ្ហីមាសិនេសុ អាណាករណំ ន យុត្តំ, ឯវំ អាវជ្ជនាទីនំ គេហភូតេ ចក្ខុទ្វារេ អាវជ្ជនាទីសុបិ អរជ្ជន្តេសុ អទុស្សន្តេសុ អមុយ្ហន្តេសុ ច រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនំ អយុត្តន្តិ. ឯវំ ‘អាគន្តុកភាវវសេន’ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

យានិ បនេតានិ ចក្ខុទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនបរិយោសានានិ ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តានិ សទ្ធិំ សម្បយុត្តធម្មេហិ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ ន បស្សន្តីតិ ឥត្តរានិ តាវកាលិកានិ ហោន្តិ. តត្ថ យថា ឯកស្មិំ ឃរេ សព្ពេសុ មានុសកេសុ មតេសុ អវសេសស្ស ឯកកស្ស តង្ខណំយេវ មរណធម្មស្ស ន យុត្តា នច្ចគីតាទីសុ អភិរតិ នាម, ឯវមេវ ឯកទ្វារេ សសម្បយុត្តេសុ អាវជ្ជនាទីសុ តត្ថ តត្ថេវ មតេសុ អវសេសស្ស តង្ខណំញ្ញេវ មរណធម្មស្ស ជវនស្សាបិ រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនវសេន អភិរតិ នាម ន យុត្តាតិ. ឯវំ ‘តាវកាលិកភាវវសេន’ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

អបិច ខន្ធាយតនធាតុបច្ចយបច្ចវេក្ខណវសេនបេតំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ហិ ចក្ខុ ចេវ រូបានិ ច រូបក្ខន្ធោ, ទស្សនំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, តំសម្បយុត្តា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញា សញ្ញាក្ខន្ធោ, ផស្សាទិកា សង្ខារក្ខន្ធោ. ឯវមេតេសំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ សមវាយេ អាលោកនវិលោកនំ បញ្ញាយតិ. តត្ថ កោ ឯកោ អាលោកេតិ? កោ វិលោកេតិ?

តថា ចក្ខុ ចក្ខាយតនំ, រូបំ រូបាយតនំ, ទស្សនំ មនាយតនំ, វេទនាទយោ តំសម្បយុត្តា ធម្មា ធម្មាយតនំ. ឯវមេតេសំ ចតុន្នំ អាយតនានំ សមវាយេ អាលោកនវិលោកនំ បញ្ញាយតិ. តត្ថ កោ ឯកោ អាលោកេតិ? កោ វិលោកេតិ?

តថា ចក្ខុ ចក្ខុធាតុ, រូបំ រូបធាតុ, ទស្សនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ, តំសម្បយុត្តា វេទនាទយោ ធម្មា ធម្មធាតុ. ឯវមេតាសំ ចតុន្នំ ធាតូនំ សមវាយេ អាលោកនវិលោកនំ បញ្ញាយតិ. តត្ថ កោ ឯកោ អាលោកេតិ? កោ វិលោកេតិ?

តថា ចក្ខុ និស្សយបច្ចយោ, រូបំ អារម្មណបច្ចយោ, អាវជ្ជនំ អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយនត្ថិវិគតបច្ចយោ, អាលោកោ ឧបនិស្សយបច្ចយោ, វេទនាទយោ សហជាតាទិបច្ចយា. ឯវមេតេសំ បច្ចយានំ សមវាយេ អាលោកនវិលោកនំ បញ្ញាយតិ. តត្ថ កោ ឯកោ អាលោកេតិ? កោ វិលោកេតីតិ? ឯវមេត្ថ ខន្ធាយតនធាតុបច្ចយបច្ចវេក្ខណវសេនាបិ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ វេទិតព្ពំ.

សមិញ្ជិតេ បសារិតេតិ បព្ពានំ សមិញ្ជនបសារណេ. តត្ថ ចិត្តវសេនេវ សមិញ្ជនបសារណំ អកត្វា ហត្ថបាទានំ សមិញ្ជនបសារណបច្ចយា អត្ថានត្ថំ បរិគ្គហេត្វា តត្ថ អត្ថបរិគ្គណ្ហនំ ‘សាត្ថកសម្បជញ្ញំ’. តត្ថ ហត្ថបាទេ អតិចិរំ សមិញ្ជិត្វា វា បសារេត្វា ឯវ វា ឋិតស្ស ខណេ ខណេ វេទនា ឧប្បជ្ជន្តិ, ចិត្តំ ឯកគ្គតំ ន លភតិ, កម្មដ្ឋានំ បរិបតតិ, វិសេសំ នាធិគច្ឆតិ; កាលេ សមិញ្ជន្តស្ស កាលេ បសារេន្តស្ស បន តា វេទនា នុប្បជ្ជន្តិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, កម្មដ្ឋានំ ផាតិំ គច្ឆតិ, វិសេសមធិគច្ឆតីតិ. ឯវំ ‘អត្ថានត្ថបរិគ្គណ្ហនំ’ វេទិតព្ពំ.

អត្ថេ បន សតិបិ សប្បាយាសប្បាយំ បរិគ្គហេត្វា សប្បាយបរិគ្គណ្ហនំ ‘សប្បាយសម្បជញ្ញំ’.

តត្រាយំ នយោ – មហាចេតិយង្គណេ កិរ ទហរភិក្ខូ សជ្ឈាយំ គណ្ហន្តិ. តេសំ បិដ្ឋិបស្សេ ទហរភិក្ខុនិយោ ធម្មំ សុណន្តិ. តត្រេកោ ទហរោ ហត្ថំ បសារេន្តោ កាយសំសគ្គំ បត្វា តេនេវ ការណេន គិហី ជាតោ. អបរោ ភិក្ខុ បាទំ បសារេន្តោ អគ្គិម្ហិ បសារេសិ. អដ្ឋិំ អាហច្ច បាទោ ឈាយិ. អបរោ ភិក្ខុ វម្មិកេ បសារេសិ. សោ អាសីវិសេន ទដ្ឋោ. អបរោ ភិក្ខុ ចីវរកុដិទណ្ឌកេ បសារេសិ. តំ មណិសប្បោ ឌំសិ. តស្មា ឯវរូបេ អសប្បាយេ អបសារេត្វា សប្បាយេ បសារេតព្ពំ. ឥទមេត្ថ សប្បាយសម្បជញ្ញំ.

‘គោចរសម្បជញ្ញំ’ បន មហាថេរវត្ថុនា ទីបេតព្ពំ – មហាថេរោ កិរ ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នោ អន្តេវាសិកេហិ សទ្ធិំ កថយមានោ សហសា ហត្ថំ សមិញ្ជិត្វា បុន យថាឋានេ ឋបេត្វា សណិកំ សមិញ្ជេសិ. តំ អន្តេវាសិកា បុច្ឆិំសុ – ‘‘កស្មា, ភន្តេ, សហសា ហត្ថំ សមិញ្ជិត្វា បុន យថាឋានេ ឋបេត្វា សណិកំ សមិញ្ជិត្ថា’’តិ? ‘‘យតោ បដ្ឋាយ មយា, អាវុសោ, កម្មដ្ឋានំ មនសិកាតុំ អារទ្ធោ, ន មេ កម្មដ្ឋានំ មុញ្ចិត្វា ហត្ថោ សមិញ្ជិតបុព្ពោ. ឥទានិ បន មេ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ កថយមានេន កម្មដ្ឋានំ មុញ្ចិត្វា សមិញ្ជិតោ. តស្មា បុន យថាឋានេ ឋបេត្វា សមិញ្ជេសិ’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ, ភិក្ខុនា នាម ឯវរូបេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. ឯវមេត្ថាបិ កម្មដ្ឋានាវិជហនមេវ ‘គោចរសម្បជញ្ញ’ន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ សមិញ្ជេន្តោ វា បសារេន្តោ វា នត្ថិ. វុត្តប្បការចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារេន បន, សុត្តាកឌ្ឍនវសេន ទារុយន្តស្ស ហត្ថបាទចលនំ វិយ, សមិញ្ជនបសារណំ ហោតី’តិ បរិជាននំ បនេត្ថ ‘អសម្មោហសម្បជញ្ញ’ន្តិ វេទិតព្ពំ.

សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេតិ ឯត្ថ សង្ឃាដិចីវរានំ និវាសនបារុបនវសេន បត្តស្ស ភិក្ខាបដិគ្គហណាទិវសេន បរិភោគោ ‘ធារណំ’ នាម. តត្ថ សង្ឃាដិចីវរធារណេ តាវ និវាសេត្វា បារុបិត្វា ច បិណ្ឌាយ ចរតោ ‘‘អាមិសលាភោ សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទិនា នយេន ភគវតា វុត្តប្បការោយេវ ច អត្ថោ ‘អត្ថោ’ នាម. តស្ស វសេន ‘សាត្ថកសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ.

ឧណ្ហបកតិកស្ស បន ទុព្ពលស្ស ច ចីវរំ សុខុមំ សប្បាយំ, សីតាលុកស្ស ឃនំ ទុបដ្ដំ; វិបរីតំ អសប្បាយំ. យស្ស កស្សចិ ជិណ្ណំ អសប្បាយមេវ. អគ្គឡាទិទានេន ហិស្ស តំ បលិពោធករំ ហោតិ. តថា បដ្ដុណ្ណទុកូលាទិភេទំ ចោរានំ លោភនីយចីវរំ. តាទិសញ្ហិ អរញ្ញេ ឯកកស្ស និវាសន្តរាយករំ ជីវិតន្តរាយករញ្ចាបិ ហោតិ. និប្បរិយាយេន បន យំ និមិត្តកម្មាទិមិច្ឆាជីវវសេន ឧប្បន្នំ, យញ្ចស្ស សេវមានស្ស អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, តំ អសប្បាយំ; វិបរីតំ សប្បាយំ. តស្ស វសេនេត្ថ ‘សប្បាយសម្បជញ្ញំ’ កម្មដ្ឋានាវិជហនវសេនេវ ច ‘គោចរសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ.

អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ ចីវរំ បារុបន្តោ នត្ថិ. វុត្តប្បការចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ បន ចីវរបារុបនំ ហោតិ. តត្ថ ចីវរម្បិ អចេតនំ, កាយោបិ អចេតនោ. ចីវរំ ន ជានាតិ – ‘មយា កាយោ បារុបិតោ’តិ, កាយោបិ ន ជានាតិ – ‘អហំ ចីវរេន បារុបិតោ’តិ. ធាតុយោវ ធាតុសមូហំ បដិច្ឆាទេន្តិ, បដបិលោតិកាយ បោត្ថករូបបដិច្ឆាទនេ វិយ. តស្មា នេវ សុន្ទរំ ចីវរំ លភិត្វា សោមនស្សំ កាតព្ពំ, ន អសុន្ទរំ លភិត្វា ទោមនស្សំ. នាគវម្មិកចេតិយរុក្ខាទីសុ ហិ កេចិ មាលាគន្ធធូបវត្ថាទីហិ សក្ការំ ករោន្តិ, កេចិ គូថមុត្តកទ្ទមទណ្ឌសត្ថប្បហារាទីហិ អសក្ការំ. ន តេហិ នាគវម្មិករុក្ខាទយោ សោមនស្សំ វា ទោមនស្សំ វា ករោន្តិ. ឯវមេវ នេវ សុន្ទរំ ចីវរំ លភិត្វា សោមនស្សំ កាតព្ពំ, ន អសុន្ទរំ លភិត្វា ទោមនស្សន្តិ. ឯវំ បវត្តបដិសង្ខានវសេនេត្ថ ‘អសម្មោហសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ.

បត្តធារណេបិ បត្តំ សហសាវ អគ្គហេត្វា ‘ឥមំ គហេត្វា បិណ្ឌាយ ចរមានោ ភិក្ខំ លភិស្សាមី’តិ ឯវំ បត្តគ្គហណបច្ចយា បដិលភិតព្ពអត្ថវសេន ‘សាត្ថកសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ. កិសទុព្ពលសរីរស្ស បន គរុបត្តោ អសប្បាយោ; យស្ស កស្សចិ ចតុបញ្ចគណ្ឋិកាហតោ ទុព្ពិសោធនីយោ អសប្បាយោវ. ទុទ្ធោតបត្តោ ហិ ន វដ្ដតិ; តំ ធោវន្តស្សេវ ចស្ស បលិពោធោ ហោតិ. មណិវណ្ណបត្តោ បន លោភនីយោវ ចីវរេ វុត្តនយេនេវ អសប្បាយោ. និមិត្តកម្មាទិវសេន បន លទ្ធោ, យញ្ចស្ស សេវមានស្ស អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, អយំ ឯកន្តាសប្បាយោវ វិបរីតោ សប្បាយោ. តស្ស វសេនេត្ថ ‘សប្បាយសម្បជញ្ញំ’ កម្មដ្ឋានាវិជហនវសេនេវ ‘គោចរសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ.

អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ បត្តំ គណ្ហន្តោ នត្ថិ. វុត្តប្បការចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារវសេនេវ បន បត្តគ្គហណំ នាម ហោតិ. តត្ថ បត្តោបិ អចេតនោ, ហត្ថាបិ អចេតនា. បត្តោ ន ជានាតិ – ‘អហំ ហត្ថេហិ គហិតោ’តិ. ហត្ថាបិ ន ជានន្តិ – ‘បត្តោ អម្ហេហិ គហិតោ’តិ. ធាតុយោវ ធាតុសមូហំ គណ្ហន្តិ, សណ្ឌាសេន អគ្គិវណ្ណបត្តគហណេ វិយាតិ. ឯវំ បវត្តបដិសង្ខានវសេនេត្ថ ‘អសម្មោហសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ.

អបិច យថា ឆិន្នហត្ថបាទេ វណមុខេហិ បគ្ឃរិតបុព្ពលោហិតកិមិកុលេ នីលមក្ខិកសម្បរិកិណ្ណេ អនាថសាលាយំ អនាថមនុស្សេ ទិស្វា ទយាលុកា បុរិសា តេសំ វណពន្ធបដ្ដចោឡកានិ ចេវ កបាលាទីហិ ច ភេសជ្ជានិ ឧបនាមេន្តិ. តត្ថ ចោឡកានិបិ កេសញ្ចិ សណ្ហានិ កេសញ្ចិ ថូលានិ បាបុណន្តិ. ភេសជ្ជកបាលកានិបិ កេសញ្ចិ សុសណ្ឋានានិ កេសញ្ចិ ទុស្សណ្ឋានានិ បាបុណន្តិ. ន តេ តត្ថ សុមនា វា ហោន្តិ ទុម្មនា វា. វណបដិច្ឆាទនមត្តេនេវ ហិ ចោឡកេន, ភេសជ្ជបរិគ្គហណមត្តេនេវ ច កបាលកេន តេសំ អត្ថោ. ឯវមេវ យោ ភិក្ខុ វណចោឡកំ វិយ ចីវរំ, ភេសជ្ជកបាលកំ វិយ ច បត្តំ, កបាលេ ភេសជ្ជមិវ ច បត្តេ លទ្ធភិក្ខំ សល្លក្ខេតិ – អយំ សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ អសម្មោហសម្បជញ្ញេន ឧត្តមសម្បជានការីតិ វេទិតព្ពោ.

អសិតាទីសុ អសិតេតិ បិណ្ឌបាតាទិភោជនេ. បីតេតិ យាគុអាទិបានេ. ខាយិតេតិ បិដ្ឋខជ្ជកាទិខាទនេ. សាយិតេតិ មធុផាណិតាទិសាយនេ. តត្ថ ‘‘នេវ ទវាយា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ អដ្ឋវិធោបិ អត្ថោ ‘អត្ថោ’ នាម. តស្ស វសេន ‘សាត្ថកសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ.

លូខបណីតតិត្តមធុរាទីសុ បន យេន ភោជនេន យស្ស អផាសុ ហោតិ, តំ តស្ស អសប្បាយំ. យំ បន និមិត្តកម្មាទិវសេន បដិលទ្ធំ, យញ្ចស្ស ភុញ្ជតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, តំ ឯកន្តំ អសប្បាយមេវ; វិបរីតំ សប្បាយំ. តស្ស វសេនេត្ថ ‘សប្បាយសម្បជញ្ញំ’ កម្មដ្ឋានាវិជហនវសេនេវ ច ‘គោចរសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ.

អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ ភុញ្ជកោ នត្ថិ. វុត្តប្បការចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ បន បត្តបដិគ្គហណំ នាម ហោតិ. ចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ ហត្ថស្ស បត្តេ ឱតារណំ នាម ហោតិ. ចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ អាលោបករណំ, អាលោបឧទ្ធរណំ, មុខវិវរណញ្ច ហោតិ. ន កោចិ កុញ្ចិកាយ, ន យន្តកេន ហនុកដ្ឋិំ វិវរតិ. ចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ អាលោបស្ស មុខេ ឋបនំ, ឧបរិទន្តានំ មុសលកិច្ចសាធនំ, ហេដ្ឋាទន្តានំ ឧទុក្ខលកិច្ចសាធនំ, ជិវ្ហាយ ហត្ថកិច្ចសាធនញ្ច ហោតិ. ឥតិ នំ តត្ថ អគ្គជិវ្ហាយ តនុកខេឡោ មូលជិវ្ហាយ ពហលខេឡោ មក្ខេតិ. តំ ហេដ្ឋាទន្តឧទុក្ខលេ ជិវ្ហាហត្ថបរិវត្តិតំ ខេឡឧទកតេមិតំ ឧបរិទន្តមុសលសញ្ចុណ្ណិតំ កោចិ កដច្ឆុនា វា ទព្ពិយា វា អន្តោ បវេសេន្តោ នាម នត្ថិ; វាយោធាតុយាវ បវិសតិ. បវិដ្ឋំ បវិដ្ឋំ កោចិ បលាលសន្ថារំ កត្វា ធារេន្តោ នាម នត្ថិ; វាយោធាតុវសេនេវ តិដ្ឋតិ. ឋិតំ ឋិតំ កោចិ ឧទ្ធនំ កត្វា អគ្គិំ ជាលេត្វា បចន្តោ នាម នត្ថិ; តេជោធាតុយាវ បច្ចតិ. បក្កំ បក្កំ កោចិ ទណ្ឌកេន វា យដ្ឋិយា វា ពហិ នីហារកោ នាម នត្ថិ; វាយោធាតុយេវ នីហរតិ. ឥតិ វាយោធាតុ អតិហរតិ ច វីតិហរតិ ច ធារេតិ ច បរិវត្តេតិ ច សញ្ចុណ្ណេតិ ច វិសោសេតិ ច នីហរតិ ច. បថវីធាតុ ធារេតិ ច បរិវត្តេតិ ច សញ្ចុណ្ណេតិ ច វិសោសេតិ ច នីហរតិ ច. អាបោធាតុ សិនេហេតិ ច អល្លត្តញ្ច អនុបាលេតិ. តេជោធាតុ អន្តោបវិដ្ឋំ បរិបាចេតិ. អាកាសធាតុ អញ្ជសោ ហោតិ. វិញ្ញាណធាតុ តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគមន្វាយ អាភុជតីតិ. ឯវំ បវត្តបដិសង្ខានវសេនេត្ថ ‘អសម្មោហសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ.

អបិច គមនតោ, បរិយេសនតោ, បរិភោគតោ, អាសយតោ, និធានតោ, អបរិបក្កតោ, បរិបក្កតោ, ផលតោ, និស្សន្ទនតោ, សម្មក្ខនតោតិ ឯវំ ទសវិធបដិកូលភាវបច្ចវេក្ខណតោបេត្ថ ‘អសម្មោហសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ. វិត្ថារកថា បនេត្ថ វិសុទ្ធិមគ្គេ អាហារបដិកូលសញ្ញានិទ្ទេសតោ គហេតព្ពា.

ឧច្ចារបស្សាវកម្មេតិ ឧច្ចារស្ស ច បស្សាវស្ស ច ករណេ. តត្ថ បក្កកាលេ ឧច្ចារបស្សាវំ អករោន្តស្ស សកលសរីរតោ សេទា មុច្ចន្តិ, អក្ខីនិ ភមន្តិ, ចិត្តំ ន ឯកគ្គំ ហោតិ, អញ្ញេ ច រោគា ឧប្បជ្ជន្តិ; ករោន្តស្ស បន សព្ពំ តំ ន ហោតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តស្ស វសេន ‘សាត្ថកសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ.

អដ្ឋានេ ឧច្ចារបស្សាវំ ករោន្តស្ស បន អាបត្តិ ហោតិ, អយសោ វឌ្ឍតិ, ជីវិតន្តរាយោ ហោតិ; បតិរូបេ ឋានេ ករោន្តស្ស សព្ពំ តំ ន ហោតីតិ ឥទមេត្ថ សប្បាយំ. តស្ស វសេន ‘សប្បាយសម្បជញ្ញំ’ កម្មដ្ឋានាវិជហនវសេនេវ ច ‘គោចរសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ.

អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ ឧច្ចារបស្សាវកម្មំ ករោន្តោ នត្ថិ. ចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារេនេវ បន ឧច្ចារបស្សាវកម្មំ ហោតិ. យថា បន បក្កេ គណ្ឌេ គណ្ឌភេទេន បុព្ពលោហិតំ អកាមតាយ និក្ខមតិ, យថា ច អតិភរិតា ឧទកភាជនា ឧទកំ អកាមតាយ និក្ខមតិ, ឯវំ បក្កាសយមុត្តវត្ថីសុ សន្និចិតា ឧច្ចារបស្សាវា វាយុវេគសមុប្បីឡិតា អកាមតាយបិ និក្ខមន្តិ. សោ បនាយំ ឯវំ និក្ខមន្តោ ឧច្ចារបស្សាវោ នេវ តស្ស ភិក្ខុនោ អត្តនោ ហោតិ ន បរស្ស; កេវលំ បន សរីរនិស្សន្ទោវ ហោតិ. យថា កិំ? យថា ឧទកតុម្ភតោ បុរាណឧទកំ ឆឌ្ឌេន្តស្ស នេវ តំ អត្តនោ ហោតិ ន បរេសំ, កេវលំ បដិជគ្គនមត្តមេវ ហោតិ, ឯវន្តិ. ឯវំ បវត្តបដិសង្ខានវសេនេត្ថ ‘អសម្មោហសម្បជញ្ញំ’ វេទិតព្ពំ.

គតាទីសុ គតេតិ គមនេ. ឋិតេតិ ឋានេ. និសិន្នេតិ និសជ្ជាយ. សុត្តេតិ សយនេ. តត្ថ អភិក្កន្តាទីសុ វុត្តនយេនេវ សម្បជានការិតា វេទិតព្ពា.

អយំ បនេត្ថ អបរោបិ នយោ – ឯកោ ហិ ភិក្ខុ គច្ឆន្តោ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ វិតក្កេន្តោ គច្ឆតិ. ឯកោ កម្មដ្ឋានំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ គច្ឆតិ. តថា ឯកោ ភិក្ខុ តិដ្ឋន្តោ, និសីទន្តោ, សយន្តោ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ វិតក្កេន្តោ សយតិ. ឯកោ កម្មដ្ឋានំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ សយតិ.

ឯត្តកេន បន ន បាកដំ ហោតីតិ ចង្កមេន ទីបយិំសុ. យោ ហិ ភិក្ខុ ចង្កមនំ ឱតរិត្វា ចង្កមនកោដិយំ ឋិតោ បរិគ្គណ្ហាតិ; ‘បាចីនចង្កមនកោដិយំ បវត្តា រូបារូបធម្មា បច្ឆិមចង្កមនកោដិំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, បច្ឆិមចង្កមនកោដិយំ បវត្តាបិ បាចីនចង្កមនកោដិំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, ចង្កមនវេមជ្ឈេ បវត្តា ឧភោ កោដិយោ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, ចង្កមនេ បវត្តា រូបារូបធម្មា ឋានំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា, ឋានេ បវត្តា និសជ្ជំ, និសជ្ជាយ បវត្តា សយនំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុទ្ធា’តិ ឯវំ បរិគ្គណ្ហន្តោ បរិគ្គណ្ហន្តោយេវ ភវង្គំ ឱតារេតិ; ឧដ្ឋហន្តោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ ឧដ្ឋាតិ – អយំ ភិក្ខុ គតាទីសុ សម្បជានការី នាម ហោតីតិ.

ឯវំ បន សុត្តេ កម្មដ្ឋានំ អវិភូតំ ហោតិ. កម្មដ្ឋានំ អវិភូតំ ន កាតព្ពំ. តស្មា យោ ភិក្ខុ យាវ សក្កោតិ តាវ ចង្កមិត្វា ឋត្វា និសីទិត្វា សយមានោ ឯវំ បរិគ្គហេត្វា សយតិ – ‘កាយោ អចេតនោ, មញ្ចោ អចេតនោ. កាយោ ន ជានាតិ – អហំ មញ្ចេ សយិតោតិ. មញ្ចោបិ ន ជានាតិ – មយិ កាយោ សយិតោតិ. អចេតនោ កាយោ អចេតនេ មញ្ចេ សយិតោ’តិ. ឯវំ បរិគ្គណ្ហន្តោ បរិគ្គណ្ហន្តោយេវ ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតារេតិ, បពុជ្ឈមានោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាវ បពុជ្ឈតិ. អយំ សុត្តេ សម្បជានការី នាម ហោតីតិ.

ជាគរិតេតិ ជាគរណេ. តត្ថ ‘កិរិយាមយបវត្តស្ស អប្បវត្តិយា សតិ ជាគរិតំ នាម ន ហោតិ; កិរិយាមយបវត្តវឡញ្ជេ បវត្តន្តេ ជាគរិតំ នាម ហោតី’តិ បរិគ្គណ្ហន្តោ ភិក្ខុ ជាគរិតេ សម្បជានការី នាម ហោតិ. អបិច រត្តិន្ទិវំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា បញ្ច កោដ្ឋាសេ ជគ្គន្តោបិ ជាគរិតេ សម្បជានការី នាម ហោតិ.

ភាសិតេតិ កថនេ. តត្ថ ‘ឧបាទារូបស្ស សទ្ទាយតនស្ស អប្បវត្តេ សតិ ភាសិតំ នាម ន ហោតិ; តស្មិំ បវត្តន្តេ ហោតី’តិ បរិគ្គាហកោ ភិក្ខុ ភាសិតេ សម្បជានការី នាម ហោតិ. វិមុត្តាយតនសីសេន ធម្មំ ទេសេន្តោបិ ពាត្តិំស តិរច្ឆានកថា បហាយ ទសកថាវត្ថុនិស្សិតំ កថំ កថេន្តោបិ ភាសិតេ សម្បជានការី នាម ហោតិ.

តុណ្ហីភាវេតិ អកថនេ. តត្ថ ‘ឧបាទារូបស្ស សទ្ទាយតនស្ស បវត្តិយំ សតិ តុណ្ហីភាវោ នាម នត្ថិ; អប្បវត្តិយំ ហោតី’តិ បរិគ្គាហកោ ភិក្ខុ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី នាម ហោតិ. អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ ចិត្តរុចិយំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសិន្នោបិ ទុតិយជ្ឈានំ សមាបន្នោបិ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការីយេវ នាម ហោតិ.

ឯត្ថ ច ឯកោ ឥរិយាបថោ ទ្វីសុ ឋានេសុ អាគតោ. សោ ហេដ្ឋា អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេតិ ឯត្ថ ភិក្ខាចារគាមំ គច្ឆតោ ច អាគច្ឆតោ ច អទ្ធានគមនវសេន កថិតោ. គតេ ឋិតេ និសិន្នេតិ ឯត្ថ វិហារេ ចុណ្ណិកបាទុទ្ធារឥរិយាបថវសេន កថិតោតិ វេទិតព្ពោ.

៥២៤. តត្ថ កតមា សតីតិអាទិ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៥២៦. សោ វិវិត្តន្តិ ឥមិនា កិំ ទស្សេតិ? ឯតស្ស ភិក្ខុនោ ឧបាសនដ្ឋានំ យោគបថំ សប្បាយសេនាសនំ ទស្សេតិ. យស្ស ហិ អព្ភន្តរេ ឯត្តកា គុណា អត្ថិ, តស្ស អនុច្ឆវិកោ អរញ្ញវាសោ. យស្ស បនេតេ នត្ថិ, តស្ស អននុច្ឆវិកោ. ឯវរូបស្ស ហិ អរញ្ញវាសោ កាឡមក្កដអច្ឆតរច្ឆទីបិមិគាទីនំ អដវីវាសសទិសោ ហោតិ. កស្មា? ឥច្ឆាយ ឋត្វា បវិដ្ឋត្តា. តស្ស ហិ អរញ្ញវាសមូលកោ កោចិ អត្ថោ នត្ថិ; អរញ្ញវាសញ្ចេវ អារញ្ញកេ ច ទូសេតិ; សាសនេ អប្បសាទំ ឧប្បាទេតិ. យស្ស បន អព្ភន្តរេ ឯត្តកា គុណា អត្ថិ, តស្សេវ សោ អនុច្ឆវិកោ. សោ ហិ អរញ្ញវាសំ និស្សាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិត្វា បរិនិព្ពាតិ, សកលអរញ្ញវាសំ ឧបសោភេតិ, អារញ្ញិកានំ សីសំ ធោវតិ, សកលសាសនំ បសារេតិ. តស្មា សត្ថា ឯវរូបស្ស ភិក្ខុនោ ឧបាសនដ្ឋានំ យោគបថំ សប្បាយសេនាសនំ ទស្សេន្តោ សោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតីតិអាទិមាហ. តត្ថ វិវិត្តន្តិ សុញ្ញំ អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោសំ. ឯតមេវ ហិ អត្ថំ ទស្សេតុំ តញ្ច អនាកិណ្ណន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អនាកិណ្ណន្តិ អសង្កិណ្ណំ អសម្ពាធំ. តត្ថ យស្ស សេនាសនស្ស សាមន្តា គាវុតម្បិ អឌ្ឍយោជនម្បិ បព្ពតគហនំ វនគហនំ នទីគហនំ ហោតិ, ន កោចិ អវេលាយ ឧបសង្កមិតុំ សក្កោតិ – ឥទំ សន្តិកេបិ អនាកិណ្ណំ នាម. យំ បន អឌ្ឍយោជនិកំ វា យោជនិកំ វា ហោតិ – ឥទំ ទូរតាយ ឯវ អនាកិណ្ណំ នាម ហោតិ.

៥២៧. សេតិ ចេវ អាសតិ ច ឯត្ថាតិ សេនាសនំ. តស្ស បភេទំ ទស្សេតុំ មញ្ចោ បីឋន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មញ្ចោតិ ចត្តារោ មញ្ចា – មសារកោ, ពុន្ទិកាពទ្ធោ, កុឡីរបាទកោ, អាហច្ចបាទកោតិ. តថា បីឋំ. ភិសីតិ បញ្ច ភិសិយោ – ឧណ្ណាភិសិ, ចោឡភិសិ, វាកភិសិ, តិណភិសិ, បណ្ណភិសីតិ. ពិម្ពោហនន្តិ សីសុបធានំ វុត្តំ. តំ វិត្ថារតោ វិទត្ថិចតុរង្គុលំ វដ្ដតិ, ទីឃតោ មញ្ចវិត្ថារប្បមាណំ. វិហារោតិ សមន្តា បរិហារបថំ អន្តោយេវ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ ទស្សេត្វា កតសេនាសនំ. អឌ្ឍយោគោតិ សុបណ្ណវង្កគេហំ. បាសាទោតិ ទ្វេ កណ្ណិកានិ គហេត្វា កតោ ទីឃបាសាទោ. អដ្ដោតិ បដិរាជាទិបដិពាហនត្ថំ ឥដ្ឋកាហិ កតោ ពហលភិត្តិកោ ចតុបញ្ចភូមិកោ បតិស្សយវិសេសោ. មាឡោតិ ភោជនសាលសទិសោ មណ្ឌលមាឡោ; វិនយដ្ឋកថាយំ បន ឯកកូដសង្គហិតោ ចតុរស្សបាសាទោតិ វុត្តំ. លេណន្តិ បព្ពតំ ខណិត្វា វា បព្ភារស្ស អប្បហោនកដ្ឋានេ កុដ្ដំ ឧដ្ឋាបេត្វា វា កតសេនាសនំ. គុហាតិ ភូមិទរិ វា យត្ថ រត្តិន្ទិវំ ទីបំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, បព្ពតគុហា វា ភូមិគុហា វា. រុក្ខមូលន្តិ រុក្ខស្ស ហេដ្ឋា បរិក្ខិត្តំ វា អបរិក្ខិត្តំ វា. វេឡុគុម្ពោតិ វេឡុគច្ឆោ. យត្ថ វា បន ភិក្ខូ បដិក្កមន្តីតិ ឋបេត្វា វា ឯតានិ មញ្ចាទីនិ យត្ថ ភិក្ខូ សន្និបតន្តិ, យំ តេសំ សន្និបាតារហដ្ឋានំ, សព្ពមេតំ សេនាសនំ.

៥២៨. ភជតីតិ ឧបេតិ. សម្ភជតីតិ តត្ថ អភិរតិវសេន អនុក្កណ្ឋិតោ សុដ្ឋុ ឧបេតិ. សេវតីតិ និវាសនវសេន សេវតិ និសេវតីតិ អនុក្កណ្ឋមានោ សន្និសិតោ ហុត្វា សេវតិ. សំសេវតីតិ សេនាសនវត្តំ សម្បាទេន្តោ សម្មា សេវតិ.

៥២៩. ឥទានិ យំ តំ វិវិត្តន្តិ វុត្តំ, តស្ស បភេទំ ទស្សេតុំ អរញ្ញំ រុក្ខមូលន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អរញ្ញន្តិ វិនយបរិយាយេន តាវ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច អវសេសំ អរញ្ញ’’ន្តិ (បារា. ១២) អាគតំ. សុត្តន្តបរិយាយេន អារញ្ញិកំ ភិក្ខុំ សន្ធាយ ‘‘អារញ្ញកំ នាម សេនាសនំ បញ្ចធនុសតិកបច្ឆិម’’ន្តិ (បាចិ. ៥៧៣) អាគតំ. វិនយសុត្តន្តា បន ឧភោបិ បរិយាយទេសនា នាម. អភិធម្មោ និប្បរិយាយទេសនាតិ អភិធម្មបរិយាយេន អរញ្ញំ ទស្សេតុំ និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលាតិ វុត្តំ; ឥន្ទខីលតោ ពហិ និក្ខមិត្វាតិ អត្ថោ.

៥៣០. រុក្ខមូលាទីនំ បកតិយា ច សុវិញ្ញេយ្យភាវតោ រុក្ខមូលំយេវ រុក្ខមូលន្តិអាទិ វុត្តំ. អបិចេត្ថ រុក្ខមូលន្តិ យំកិញ្ចិ សីតច្ឆាយំ វិវិត្តំ រុក្ខមូលំ. បព្ពតន្តិ សេលំ. តត្ថ ហិ ឧទកសោណ្ឌីសុ ឧទកកិច្ចំ កត្វា សីតាយ រុក្ខច្ឆាយាយ និសិន្នស្ស នានាទិសាសុ ខាយមានាសុ សីតេន វាតេន ពីជិយមានស្ស ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ. កន្ទរន្តិ កំ វុច្ចតិ ឧទកំ, តេន ទរិតំ ឧទកេន ភិន្នំ បព្ពតប្បទេសំ; យំ និតុម្ពន្តិបិ នទីកុញ្ជន្តិបិ វទន្តិ. តត្ថ ហិ រជតបដ្ដសទិសា វាលិកា ហោន្តិ, មត្ថកេ មណិវិតានំ វិយ វនគហនំ, មណិក្ខន្ធសទិសំ ឧទកំ សន្ទតិ. ឯវរូបំ កន្ទរំ ឱរុយ្ហ បានីយំ បិវិត្វា គត្តានិ សីតំ កត្វា វាលិកំ ឧស្សាបេត្វា បំសុកូលចីវរំ បញ្ញបេត្វា និសិន្នស្ស សមណធម្មំ ករោតោ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ. គិរិគុហន្តិ ទ្វិន្នំ បព្ពតានំ អន្តរំ, ឯកស្មិំយេវ វា ឧមង្គសទិសំ មហាវិវរំ. សុសានលក្ខណំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣៤) វុត្តំ.

៥៣១. វនបត្ថន្តិ គាមន្តំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារដ្ឋានំ, យត្ថ ន កសន្តិ ន វបន្តិ. តេនេវស្ស និទ្ទេសេ ‘‘វនបត្ថន្តិ ទូរានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា វា រុក្ខមូលាទីសុ ឥទមេវេកំ ភាជេត្វា ទស្សិតំ, តស្មាស្ស និក្ខេបបដិបាដិយា និទ្ទេសំ អកត្វា សព្ពបរិយន្តេ និទ្ទេសោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. អព្ភោកាសន្តិ អច្ឆន្នំ. អាកង្ខមានោ បនេត្ថ ចីវរកុដិំ កត្វា វសតិ. បលាលបុញ្ជន្តិ បលាលរាសិ. មហាបលាលបុញ្ជតោ ហិ បលាលំ និក្កឌ្ឍិត្វា បព្ភារលេណសទិសេ អាលយេ ករោន្តិ, គច្ឆគុម្ពាទីនម្បិ ឧបរិ បលាលំ បក្ខិបិត្វា ហេដ្ឋា និសិន្នា សមណធម្មំ ករោន្តិ; តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. វនបត្ថនិទ្ទេសេ សលោមហំសានន្តិ យត្ថ បវិដ្ឋស្ស លោមហំសោ ឧប្បជ្ជតិ; ឯវរូបានំ ភីសនកសេនាសនានំ. បរិយន្តានន្តិ ទូរភាវេន បរិយន្តេ ឋិតានំ. ន មនុស្សូបចារានន្តិ កសនវបនវសេន មនុស្សេហិ ឧបចរិតព្ពំ វនន្តំ អតិក្កមិត្វា ឋិតានំ. ទុរភិសម្ភវានន្តិ អលទ្ធវិវេកស្សាទេហិ អភិភុយ្យ វសិតុំ នសក្កុណេយ្យានំ.

៥៣២. អប្បសទ្ទាទិនិទ្ទេសេ អប្បសទ្ទន្តិ វចនសទ្ទេន អប្បសទ្ទំ.

៥៣៣. អប្បនិគ្ឃោសន្តិ នគរនិគ្ឃោសសទ្ទេន អប្បនិគ្ឃោសំ. យស្មា បន ឧភយម្បេតំ សទ្ទដ្ឋេន ឯកំ, តស្មាស្ស និទ្ទេសេ ‘‘យទេវ តំ អប្បសទ្ទំ តទេវ តំ អប្បនិគ្ឃោស’’ន្តិ វុត្តំ. វិជនវាតន្តិ អនុសញ្ចរណជនស្ស សរីរវាតេន វិរហិតំ. វិជនវាទន្តិបិ បាឋោ; អន្តោជនវាទេន វិរហិតន្តិ អត្ថោ. យស្មា បន យំ អប្បនិគ្ឃោសំ, តទេវ ជនសញ្ចរណេន ច ជនវាទេន ច វិរហិតំ ហោតិ, តស្មាស្ស និទ្ទេសេ ‘‘យទេវ តំ អប្បនិគ្ឃោសំ តទេវ តំ វិជនវាត’’ន្តិ វុត្តំ. មនុស្សរាហសេយ្យកន្តិ មនុស្សានំ រហស្សកិរិយដ្ឋានិយំ. យស្មា បន តំ ជនសញ្ចរណរហិតំ ហោតិ, តេនស្ស និទ្ទេសេ ‘‘យទេវ តំ វិជនវាតំ តទេវ តំ មនុស្សរាហសេយ្យក’’ន្តិ វុត្តំ. បដិសល្លានសារុប្បន្តិ វិវេកានុរូបំ. យស្មា បន តំ និយមេនេវ មនុស្សរាហសេយ្យកំ ហោតិ, តស្មាស្ស និទ្ទេសេ ‘‘យទេវ តំ មនុស្សរាហសេយ្យកំ តទេវ តំ បដិសល្លានសារុប្ប’’ន្តិ វុត្តំ.

៥៣៤. អរញ្ញគតាទិនិទ្ទេសេ អរញ្ញំ វុត្តមេវ. តថា រុក្ខមូលំ. អវសេសំ បន សព្ពម្បិ សេនាសនំ សុញ្ញាគារេន សង្គហិតំ.