១៣. អប្បមញ្ញាវិភង្គោ

១. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា

៦៤២. ឥទានិ តទនន្តរេ អប្បមញ្ញាវិភង្គេ ចតស្សោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. អប្បមញ្ញាយោតិ ផរណអប្បមាណវសេន អប្បមញ្ញាយោ. ឯតា ហិ អារម្មណវសេន អប្បមាណេ វា សត្តេ ផរន្តិ, ឯកសត្តម្បិ វា អនវសេសផរណវសេន ផរន្តីតិ ផរណអប្បមាណវសេន អប្បមញ្ញាយោតិ វុច្ចន្តិ. ឥធ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខុ. មេត្តាសហគតេនាតិ មេត្តាយ សមន្នាគតេន. ចេតសាតិ ចិត្តេន. ឯកំ ទិសន្តិ ឯកិស្សា ទិសាយ. បឋមបរិគ្គហិតំ សត្តំ ឧបាទាយ ឯកទិសាបរិយាបន្នសត្តផរណវសេន វុត្តំ. ផរិត្វាតិ ផុសិត្វា អារម្មណំ កត្វា. វិហរតីតិ ព្រហ្មវិហារាធិដ្ឋិតំ ឥរិយាបថវិហារំ បវត្តេតិ. តថា ទុតិយន្តិ យថា បុរត្ថិមាទីសុ ទិសាសុ យំ កិញ្ចិ ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថេវ តទនន្តរំ ទុតិយំ តតិយំ ចតុត្ថញ្ចាតិ អត្ថោ.

ឥតិ ឧទ្ធន្តិ តេនេវ ច នយេន ឧបរិមំ ទិសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អធោ តិរិយន្តិ អធោទិសម្បិ តិរិយំទិសម្បិ ឯវមេវ. ឯត្ថ ច អធោតិ ហេដ្ឋា, តិរិយន្តិ អនុទិសា. ឯវំ សព្ពទិសាសុ អស្សមណ្ឌលេ អស្សមិវ មេត្តាសហគតំ ចិត្តំ សារេតិបិ បច្ចាសារេតិបីតិ ឯត្តាវតា ឯកមេកំ ទិសំ បរិគ្គហេត្វា ឱធិសោ មេត្តាផរណំ ទស្សិតំ. សព្ពធីតិអាទិ បន អនោធិសោ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពធីតិ សព្ពត្ថ. សព្ពត្តតាយាតិ សព្ពេសុ ហីនមជ្ឈិមុក្កដ្ឋមិត្តសបត្តមជ្ឈត្តាទិប្បភេទេសុ អត្តតាយ ‘អយំ បរសត្តោ’តិ វិភាគំ អកត្វា អត្តសមតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ; អថ វា សព្ពត្តតាយាតិ សព្ពេន ចិត្តភាវេន ឦសកម្បិ ពហិ អវិក្ខិបមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពាវន្តន្តិ សព្ពសត្តវន្តំ, សព្ពសត្តយុត្តន្តិ អត្ថោ. លោកន្តិ សត្តលោកំ.

វិបុលេនាតិឯវមាទិបរិយាយទស្សនតោ បនេត្ថ បុន ‘‘មេត្តាសហគតេនា’’តិ វុត្តំ. យស្មា វា ឯត្ថ ឱធិសោ ផរណេ វិយ បុន ‘តថា’សទ្ទោ ‘ឥតិ’សទ្ទោ វា ន វុត្តោ, តស្មា បុន ‘‘មេត្តាសហគតេន ចេតសា’’តិ វុត្តំ; និគមនវសេន វា ឯតំ វុត្តំ. វិបុលេនាតិ ឯត្ថ ច ផរណវសេន វិបុលតា ទដ្ឋព្ពា. ភូមិវសេន បន តំ មហគ្គតំ, បគុណវសេន អប្បមាណំ, សត្តារម្មណវសេន ច អប្បមាណំ, ព្យាបាទបច្ចត្ថិកប្បហានេន អវេរំ, ទោមនស្សប្បហានតោ អព្យាបជ្ឈំ, និទ្ទុក្ខន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អយំ តាវ ‘‘មេត្តាសហគតេន ចេតសា’’តិអាទិនា នយេន ឋបិតាយ មាតិកាយ អត្ថោ.

៦៤៣. ឥទានិ យទេតំ ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, មេត្តាសហគតេន ចេតសា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តំ បទភាជនីយំ, តត្ថ យស្មា ឥទំ កម្មដ្ឋានំ ទោសចរិតស្ស សប្បាយំ, តស្មា យថារូបេ បុគ្គលេ អយំ មេត្តា អប្បនំ បាបុណាតិ, តំ មេត្តាយ វត្ថុភូតំ បុគ្គលំ តាវ ទស្សេតុំ សេយ្យថាបិ នាម ឯកំ បុគ្គលន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សេយ្យថាបិ នាមាតិ ឱបម្មត្ថេ និបាតោ, យថា ឯកំ បុគ្គលន្តិ អត្ថោ. បិយន្តិ បេមនីយំ. មនាបន្តិ ហទយវុឌ្ឍិករំ. តត្ថ បុព្ពេវ សន្និវាសេន បច្ចុប្បន្នហិតេន វា បិយោ នាម ហោតិ, សីលាទិគុណសមាយោគេន មនាបោ នាម; ទានសមានត្តតាហិ វា បិយតា, បិយវចនអត្ថចរិយតាហិ មនាបតា វេទិតព្ពា. យស្មា ចេត្ថ បិយតាយ ឥមស្ស ព្យាបាទស្ស បហានំ ហោតិ, តតោ មេត្តា សុខំ ផរតិ, មនាបតាយ ឧទាសីនតា ន សណ្ឋាតិ, ហិរោត្តប្បញ្ច បច្ចុបដ្ឋាតិ, តតោ ហិរោត្តប្បានុបាលិតា មេត្តា ន បរិហាយតិ, តស្មា តំ ឧបមំ កត្វា ឥទំ វុត្តំ – បិយំ មនាបន្តិ. មេត្តាយេយ្យាតិ មេត្តាយ ផរេយ្យ; តស្មិំ បុគ្គលេ មេត្តំ ករេយ្យ បវត្តេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯវមេវ សព្ពេ សត្តេតិ យថា បិយំ បុគ្គលំ មេត្តាយេយ្យ, ឯវំ តស្មិំ បុគ្គលេ អប្បនាប្បត្តាយ វសីភាវំ ឧបគតាយ មេត្តាយ មជ្ឈត្តវេរិសង្ខាតេបិ សព្ពេ សត្តេ អនុក្កមេន ផរតីតិ អត្ថោ. មេត្តិ មេត្តាយនាតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ.

៦៤៤. វិទិសំ វាតិ បទំ តិរិយំ វាតិ ឯតស្ស អត្ថវិភាវនត្ថំ វុត្តំ.

៦៤៥. ផរិត្វាតិ អារម្មណករណវសេន ផុសិត្វា. អធិមុញ្ចិត្វាតិ អធិកភាវេន មុញ្ចិត្វា, យថា មុត្តំ សុមុត្តំ ហោតិ សុប្បសារិតំ សុវិត្ថតំ តថា មុញ្ចិត្វាតិ អត្ថោ.

៦៤៨. សព្ពធិអាទិនិទ្ទេសេ យស្មា តីណិបិ ឯតានិ បទានិ សព្ពសង្គាហិកានិ, តស្មា នេសំ ឯកតោវ អត្ថំ ទស្សេតុំ សព្ពេន សព្ពន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ.

៦៥០. វិបុលាទិនិទ្ទេសេ យស្មា យំ អប្បនាប្បត្តំ ហុត្វា អនន្តសត្តផរណវសេន វិបុលំ, តំ និយមតោ ភូមិវសេន មហគ្គតំ ហោតិ. យញ្ច មហគ្គតំ តំ អប្បមាណគោចរវសេន អប្បមាណំ. យំ អប្បមាណំ តំ បច្ចត្ថិកវិឃាតវសេន អវេរំ. យញ្ច អវេរំ តំ វិហតព្យាបជ្ជតាយ អព្យាបជ្ជំ. តស្មា ‘‘យំ វិបុលំ តំ មហគ្គត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អវេរោ អព្យាបជ្ជោតិ ចេត្ថ លិង្គវិបរិយាយេន វុត្តំ. មនេន វា សទ្ធិំ យោជនា កាតព្ពា – យំ អប្បមាណំ ចិត្តំ, សោ អវេរោ មនោ; យោ អវេរោ សោ អព្យាបជ្ជោតិ. អបិចេត្ថ ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមំ បទំ ឧបរិមស្ស ឧបរិមស្ស, ឧបរិមំ វា ឧបរិមំ ហេដ្ឋិមស្ស ហេដ្ឋិមស្ស អត្ថោតិបិ វេទិតព្ពោ.

៦៥៣. សេយ្យថាបិ នាម ឯកំ បុគ្គលំ ទុគ្គតំ ទុរុបេតន្តិ ឥទម្បិ ករុណាយ វត្ថុភូតំ បុគ្គលំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ឯវរូបស្មិញ្ហិ បុគ្គលេ ពលវការុញ្ញំ ឧប្បជ្ជតិ. តត្ថ ទុគ្គតន្តិ ទុក្ខេន សមង្គីភាវំ គតំ. ទុរុបេតន្តិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ ឧបេតំ. គតិកុលភោគាទិវសេន វា តមភាវេ ឋិតោ បុគ្គលោ ទុគ្គតោ, កាយទុច្ចរិតាទីហិ ឧបេតត្តា តមបរាយណភាវេ ឋិតោ ទុរុបេតោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៦៦៣. ឯកំ បុគ្គលំ បិយំ មនាបន្តិ ឥទម្បិ មុទិតាយ វត្ថុភូតំ បុគ្គលំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ គតិកុលភោគាទិវសេន ជោតិភាវេ ឋិតោ បិយោ, កាយសុចរិតាទីហិ ឧបេតត្តា ជោតិបរាយណភាវេ ឋិតោ មនាបោតិ វេទិតព្ពោ.

៦៧៣. នេវ មនាបំ ន អមនាបន្តិ ឥទម្បិ ឧបេក្ខាយ វត្ថុភូតំ បុគ្គលំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ មិត្តភាវំ អសម្បត្តតាយ នេវ មនាបោ, អមិត្តភាវំ អសម្បត្តតាយ ន អមនាបោតិ វេទិតព្ពោ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ ហេដ្ឋា ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ វុត្តមេវ. ភាវនាវិធានម្បិ ឯតេសំ កម្មដ្ឋានានំ វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារតោ កថិតមេវាតិ.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា.

២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

អភិធម្មភាជនីយំ កុសលតោបិ វិបាកតោបិ កិរិយតោបិ ហេដ្ឋា ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ ភាជិតនយេនេវ ភាជិតំ. អត្ថោបិស្ស តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៣. បញ្ហាបុច្ឆកវណ្ណនា

បញ្ហាបុច្ឆកេ បាឡិអនុសារេនេវ មេត្តាទីនំ កុសលាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. អារម្មណត្តិកេសុ បន សព្ពាបិ តីសុ តិកេសុ នវតព្ពារម្មណា ឯវ. អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកេ ពហិទ្ធារម្មណាតិ. ឥមស្មិំ បន អប្បមញ្ញាវិភង្គេ សម្មាសម្ពុទ្ធេន សុត្តន្តភាជនីយេបិ លោកិយា ឯវ អប្បមញ្ញាយោ កថិតា, អភិធម្មភាជនីយេបិ បញ្ហាបុច្ឆកេបិ. តយោបិ ហិ ឯតេ នយា លោកិយត្តា ឯកបរិច្ឆេទា ឯវ. ឯវមយំ អប្បមញ្ញាវិភង្គោបិ តេបរិវដ្ដំ នីហរិត្វាវ ភាជេត្វា ទស្សិតោតិ.

សម្មោហវិនោទនិយា វិភង្គដ្ឋកថាយ

អប្បមញ្ញាវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.