១១. មគ្គង្គវិភង្គោ

១. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា

៤៨៦. ឥទានិ តទនន្តរេ មគ្គវិភង្គេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិអាទិ សព្ពំ សច្ចវិភង្គេ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទានិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ភាវនាវសេន បាដិយេក្កំ ទស្សិតេ ទុតិយនយេបិ សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតន្តិអាទិ សព្ពំ ពោជ្ឈង្គវិភង្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯវមិទំ ទ្វិន្នម្បិ នយានំ វសេន សុត្តន្តភាជនីយំ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកមេវ កថិតំ.

២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

៤៩០. អភិធម្មភាជនីយេ ‘អរិយោ’តិ អវត្វា អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ វុត្តំ. ឯវំ អវុត្តេបិ អយំ អរិយោ ឯវ. យថា ហិ មុទ្ធាភិសិត្តស្ស រញ្ញោ មុទ្ធាភិសិត្តាយ ទេវិយា កុច្ឆិស្មិំ ជាតោ បុត្តោ រាជបុត្តោតិ អវុត្តេបិ រាជបុត្តោយេវ ហោតិ, ឯវមយម្បិ អរិយោតិ អវុត្តេបិ អរិយោ ឯវាតិ វេទិតព្ពោ. សេសមិធាបិ សច្ចវិភង្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤៩៣. បញ្ចង្គិកវារេបិ អដ្ឋង្គិកោតិ អវុត្តេបិ អដ្ឋង្គិកោ ឯវ វេទិតព្ពោ. លោកុត្តរមគ្គោ ហិ បញ្ចង្គិកោ នាម នត្ថិ. អយមេត្ថ អាចរិយានំ សមានត្ថកថា. វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ‘‘លោកុត្តរមគ្គោ អដ្ឋង្គិកោ នាម នត្ថិ, បញ្ចង្គិកោយេវ ហោតី’’តិ. សោ ‘‘សុត្តំ អាហរាហី’’តិ វុត្តោ អទ្ធា អញ្ញំ អបស្សន្តោ ឥមំ មហាសឡាយតនតោ សុត្តប្បទេសំ អាហរិស្សតិ ‘‘យា តថាភូតស្ស ទិដ្ឋិ, សាស្ស ហោតិ សម្មាទិដ្ឋិ. យោ តថាភូតស្ស សង្កប្បោ, វាយាមោ, សតិ, យោ តថាភូតស្ស សមាធិ, ស្វាស្ស ហោតិ សម្មាសមាធិ. បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ ហោតី’’តិ.

តតោ ‘‘ឯតស្ស អនន្តរំ សុត្តបទំ អាហរា’’តិ វត្តព្ពោ. សចេ អាហរតិ ឥច្ចេតំ កុសលំ, នោ ចេ អាហរតិ សយំ អាហរិត្វា ‘‘ឯវមស្សាយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣១) ‘‘ឥមិនា តេ សត្ថុសាសនេន វាទោ ភិន្នោ; លោកុត្តរមគ្គោ បញ្ចង្គិកោ នាម នត្ថិ, អដ្ឋង្គិកោវ ហោតី’’តិ វត្តព្ពោ.

ឥមានិ បន តីណិ អង្គានិ បុព្ពេ បរិសុទ្ធានិ វត្តន្តិ, លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ បរិសុទ្ធតរានិ ហោន្តិ. អថ ‘បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ’តិ ឥទំ កិមត្ថំ គហិតន្តិ? អតិរេកកិច្ចទស្សនត្ថំ. យស្មិញ្ហិ សមយេ មិច្ឆាវាចំ បជហតិ, សម្មាវាចំ បូរេតិ, តស្មិំ សមយេ សម្មាកម្មន្តសម្មាអាជីវា នត្ថិ. ឥមានិ បញ្ចការាបកង្គានេវ មិច្ឆាវាចំ បជហន្តិ; សម្មាវាចា បន សយំ វិរតិវសេន បូរេតិ. យស្មិំ សមយេ មិច្ឆាកម្មន្តំ បជហតិ, សម្មាកម្មន្តំ បូរេតិ, តស្មិំ សមយេ សម្មាវាចាសម្មាអាជីវា នត្ថិ. ឥមានិ បញ្ច ការាបកង្គានេវ មិច្ឆាកម្មន្តំ បជហន្តិ; សម្មាកម្មន្តោ បន សយំ វិរតិវសេន បូរេតិ. យស្មិំ សមយេ មិច្ឆាអាជីវំ បជហតិ, សម្មាអាជីវំ បូរេតិ, តស្មិំ សមយេ សម្មាវាចាសម្មាកម្មន្តា នត្ថិ. ឥមានិ បញ្ច ការាបកង្គានេវ មិច្ឆាអាជីវំ បជហន្តិ; សម្មាអាជីវោ បន សយំ វិរតិវសេន បូរេតិ. ឥមំ ឯតេសំ បញ្ចន្នំ ការាបកង្គានំ កិច្ចាតិរេកតំ ទស្សេតុំ បញ្ចង្គិកោ មគ្គោតិ គហិតំ. លោកុត្តរមគ្គោ បន អដ្ឋង្គិកោវ ហោតិ, បញ្ចង្គិកោ នាម នត្ថិ.

‘‘យទិ សម្មាវាចាទីហិ សទ្ធិំ អដ្ឋង្គិកោតិ វទថ, ចតស្សោ សម្មាវាចាចេតនា, តិស្សោ សម្មាកម្មន្តចេតនា, សត្ត សម្មាអាជីវចេតនាតិ ឥមម្ហា ចេតនាពហុត្តា កថំ មុច្ចិស្សថ? តស្មា បញ្ចង្គិកោវ លោកុត្តរមគ្គោ’’តិ. ‘‘ចេតនាពហុត្តា ច បមុច្ចិស្សាម; អដ្ឋង្គិកោវ លោកុត្តរមគ្គោតិ ច វក្ខាម’’. ‘‘ត្វំ តាវ មហាចត្តារីសកភាណកោ ហោសិ, ន ហោសី’’តិ បុច្ឆិតព្ពោ. សចេ ‘‘ន ហោមី’’តិ វទតិ, ‘‘ត្វំ អភាណកត្តា ន ជានាសី’’តិ វត្តព្ពោ. សចេ ‘‘ភាណកោស្មី’’តិ វទតិ, ‘‘សុត្តំ អាហរា’’តិ វត្តព្ពោ. សចេ សុត្តំ អាហរតិ ឥច្ចេតំ កុសលំ, នោ ចេ អាហរតិ សយំ ឧបរិបណ្ណាសតោ អាហរិតព្ពំ –

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាវាចា? សម្មាវាចំបហំ, ភិក្ខវេ, ទ្វាយំ វទាមិ – អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សម្មាវាចា សាសវា បុញ្ញភាគិយា ឧបធិវេបក្កា; អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សម្មាវាចា អរិយា អនាសវា លោកុត្តរា មគ្គង្គា.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាវាចា សាសវា បុញ្ញភាគិយា ឧបធិវេបក្កា? មុសាវាទា វេរមណី, បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី, ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី, សម្ផប្បលាបា វេរមណី – អយំ, ភិក្ខវេ, សម្មាវាចា សាសវា បុញ្ញភាគិយា ឧបធិវេបក្កា.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាវាចា អរិយា អនាសវា លោកុត្តរា មគ្គង្គា? យា ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយចិត្តស្ស អនាសវចិត្តស្ស អរិយមគ្គសមង្គិនោ អរិយមគ្គំ ភាវយតោ ចតូហិ វចីទុច្ចរិតេហិ អារតិ វិរតិ បដិវិរតិ វេរមណី – អយំ, ភិក្ខវេ, សម្មាវាចា អរិយា អនាសវា លោកុត្តរា មគ្គង្គា…បេ….

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សម្មាកម្មន្តោ? សម្មាកម្មន្តំបហំ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ វទាមិ…បេ… ឧបធិវេបក្កោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សម្មាកម្មន្តោ អរិយោ អនាសវោ លោកុត្តរោ…បេ….

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សម្មាអាជីវោ? សម្មាអាជីវំបហំ, ភិក្ខវេ, ទ្វាយំ វទាមិ…បេ… ឧបធិវេបក្កោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សម្មាអាជីវោ អរិយោ អនាសវោ លោកុត្តរោ មគ្គង្គោ? យា ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយចិត្តស្ស អនាសវចិត្តស្ស អរិយមគ្គសមង្គិនោ អរិយមគ្គំ ភាវយតោ មិច្ឆាអាជីវា អារតិ វិរតិ បដិវិរតិ វេរមណី – អយំ, ភិក្ខវេ, សម្មាអាជីវោ អរិយោ អនាសវោ លោកុត្តរោ មគ្គង្គោ’’តិ (ម. និ. ៣.១៣៨ អាទយោ).

ឯវមេត្ថ ចតូហិ វចីទុច្ចរិតេហិ, តីហិ កាយទុច្ចរិតេហិ, មិច្ឆាជីវតោ ចាតិ ឯកេកាវ វិរតិ អរិយា អនាសវា លោកុត្តរា មគ្គង្គាតិ វុត្តា. ‘‘កុតោ ឯត្ថ ចេតនាពហុត្តំ? កុតោ បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ? ឥទំ តេ សុត្តំ អកាមកស្ស លោកុត្តរមគ្គោ អដ្ឋង្គិកោតិ ទីបេតិ’’. សចេ ឯត្តកេន សល្លក្ខេតិ ឥច្ចេតំ កុសលំ, នោ ចេ សល្លក្ខេតិ អញ្ញានិបិ ការណានិ អាហរិត្វា សញ្ញាបេតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘យស្មិំ ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ន ឧបលព្ភតិ, សមណោបិ តត្ថ ន ឧបលព្ភតិ…បេ… ឥមស្មិំ ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ឧបលព្ភតិ; ឥធេវ, សុភទ្ទ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេហិ អញ្ញេហីតិ (ទី. និ. ២.២១៤).

អញ្ញេសុបិ អនេកេសុ សុត្តសតេសុ អដ្ឋង្គិកោវ មគ្គោ អាគតោ. កថាវត្ថុប្បករណេបិ វុត្តំ –

‘‘មគ្គានំ អដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ, សច្ចានំ ចតុរោ បទា;

វិរាគោ សេដ្ឋោ ធម្មានំ, ទ្វិបទានញ្ច ចក្ខុមា’’តិ (កថា. ៨៧២) –

‘‘អត្ថេវ សុត្តន្តោតិ’’? ‘‘អាមន្តា’’‘‘តេន ហិ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ. សចេ បន ឯត្តកេនាបិ សញ្ញត្តិំ ន គច្ឆតិ, ‘‘គច្ឆ, វិហារំ បវិសិត្វា យាគុំ បិវាហី’’តិ ឧយ្យោជេតព្ពោ. ឧត្តរិម្បន ការណំ វក្ខតីតិ អដ្ឋានមេតំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

នយា បនេត្ថ គណេតព្ពា. អដ្ឋង្គិកមគ្គស្មិញ្ហិ ឯកតោ បុច្ឆិត្វា ឯកតោ វិស្សជ្ជនេ ចតូសុ មគ្គេសុ ចត្តារិ នយសហស្សានិ វិភត្តានិ. បញ្ចង្គិកមគ្គេ ឯកតោ បុច្ឆិត្វា ឯកតោ វិស្សជ្ជនេ ចត្តារិ; បាដិយេក្កំ បុច្ឆិត្វា បាដិយេក្កំ វិស្សជ្ជនេ ចត្តារិ ចត្តារីតិ បញ្ចសុ អង្គេសុ វីសតិ. ឥតិ បុរិមានិ អដ្ឋ ឥមានិ ច វីសតីតិ សព្ពានិបិ មគ្គវិភង្គេ អដ្ឋវីសតិ នយសហស្សានិ វិភត្តានិ. តានិ ច ខោ និព្ពត្តិតលោកុត្តរានិ កុសលានេវ. វិបាកេ បន កុសលតោ តិគុណា នយា កាតព្ពាតិ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា.

៣. បញ្ហាបុច្ឆកវណ្ណនា

៥០៤. បញ្ហាបុច្ឆកេ បាឡិអនុសារេនេវ មគ្គង្គានំ កុសលាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. អារម្មណត្តិកេសុ បន សព្ពានិបេតានិ អប្បមាណំ និព្ពានំ អារព្ភ បវត្តិតោ អប្បមាណារម្មណានេវ, ន មគ្គារម្មណានិ. នេវ ហិ មគ្គោ ន ផលំ មគ្គំ អារម្មណំ ករោតិ. សហជាតហេតុវសេន បនេត្ថ កុសលានិ មគ្គហេតុកានិ; វីរិយំ វា វីមំសំ វា ជេដ្ឋកំ កត្វា មគ្គភាវនាកាលេ មគ្គាធិបតីនិ; ឆន្ទចិត្តជេដ្ឋិកាយ មគ្គភាវនាយ ន វត្តព្ពានិ មគ្គាធិបតីនីតិ; ផលកាលេបិ ន វត្តព្ពានេវ.

អតីតាទីសុ ឯការម្មណភាវេនបិ ន វត្តព្ពានិ; និព្ពានស្ស បន ពហិទ្ធាធម្មត្តា ពហិទ្ធារម្មណានិ នាម ហោន្តីតិ ឯវមេតស្មិំ បញ្ហាបុច្ឆកេបិ និព្ពត្តិតលោកុត្តរានេវ មគ្គង្គានិ កថិតានិ. សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ សុត្តន្តភាជនីយស្មិំយេវ លោកិយលោកុត្តរានិ មគ្គង្គានិ កថិតានិ; អភិធម្មភាជនីយេ បន បញ្ហាបុច្ឆកេ ច លោកុត្តរានេវាតិ ឯវមយំ មគ្គវិភង្គោបិ តេបរិវដ្ដំ នីហរិត្វាវ ភាជេត្វា ទស្សិតោតិ.

សម្មោហវិនោទនិយា វិភង្គដ្ឋកថាយ

មគ្គង្គវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.