១០. ពោជ្ឈង្គវិភង្គោ

១. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា

៤៦៦. ឥទានិ តទនន្តរេ ពោជ្ឈង្គវិភង្គេ សត្តាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. ពោជ្ឈង្គាតិ ពោធិយា ពោធិស្ស វា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យា ឯសា ធម្មសាមគ្គី យាយ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខត្តកិលមថានុយោគឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតីតិ កត្វា ពោធីតិ វុច្ចតិ, ពុជ្ឈតិ កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតិ, តស្សា ធម្មសាមគ្គីសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា, ឈានង្គមគ្គង្គាទីនិ វិយ. យោ បនេស យថាវុត្តប្បការាយ ឯតាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ពោធីតិ វុច្ចតិ, តស្ស ពោធិស្ស អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា, សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា – ‘‘ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ វា ពោជ្ឈង្គា’’តិ.

អបិច ‘‘ពោជ្ឈង្គាតិ កេនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា? ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, អនុពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, បដិពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, សម្ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ ឥមិនា បដិសម្ភិទានយេនាបិ ពោជ្ឈង្គត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សតិសម្ពោជ្ឈង្គោតិអាទីសុ បសត្ថោ សុន្ទរោ ច ពោជ្ឈង្គោ សម្ពោជ្ឈង្គោ, សតិយេវ សម្ពោជ្ឈង្គោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. តត្ថ ឧបដ្ឋានលក្ខណោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, បវិចយលក្ខណោ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ, បគ្គហលក្ខណោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ, ផរណលក្ខណោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ឧបសមលក្ខណោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, អវិក្ខេបលក្ខណោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, បដិសង្ខានលក្ខណោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ. តេសុ ‘‘សតិញ្ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពត្ថិកំ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤) វចនតោ សព្ពេសំ ពោជ្ឈង្គានំ ឧបការកត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ បឋមំ វុត្តោ. តតោ បរំ ‘‘សោ តថា សតោ វិហរន្តោ តំ ធម្មំ បញ្ញាយ បវិចិនតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១៥០) នយេន ឯវំ អនុក្កមេនេវ និក្ខេបបយោជនំ បាឡិយំ អាគតមេវ.

កស្មា បនេតេ សត្តេវ វុត្តា, អនូនា អនធិកាតិ? លីនុទ្ធច្ចបដិបក្ខតោ សព្ពត្ថិកតោ ច. ឯត្ថ ហិ តយោ ពោជ្ឈង្គា លីនស្ស បដិបក្ខា, យថាហ – ‘‘យស្មិញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ លីនំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). តយោ ឧទ្ធច្ចស្ស បដិបក្ខា, យថាហ – ‘‘យស្មិញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ ឧទ្ធតំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). ឯកោ បនេត្ថ លោណធូបនំ វិយ សព្ពព្យញ្ជនេសុ, សព្ពកម្មិកអមច្ចោ វិយ ច សព្ពេសុ រាជកិច្ចេសុ, សព្ពពោជ្ឈង្គេសុ ឥច្ឆិតព្ពតោ សព្ពត្ថិកោ, យថាហ – ‘‘សតិញ្ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពត្ថិកំ វទាមី’’តិ. ‘‘សព្ពត្ថក’’ន្តិបិ បាឡិ. ទ្វិន្នម្បិ សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯវំ លីនុទ្ធច្ចបដិបក្ខតោ សព្ពត្ថិកតោ ច សត្តេវ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

៤៦៧. ឥទានិ នេសំ ឯកស្មិំយេវារម្មណេ អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចវសេន នានាករណំ ទស្សេតុំ តត្ថ កតមោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឥធ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខុ. សតិមា ហោតីតិ បញ្ញាយ បញ្ញវា, យសេន យសវា, ធនេន ធនវា វិយ សតិយា សតិមា ហោតិ, សតិសម្បន្នោតិ អត្ថោ. បរមេនាតិ ឧត្តមេន; តញ្ហិ បរមត្ថសច្ចស្ស និព្ពានស្ស ចេវ មគ្គស្ស ច អនុលោមតោ បរមំ នាម ហោតិ ឧត្តមំ សេដ្ឋំ. សតិនេបក្កេនាតិ នេបក្កំ វុច្ចតិ បញ្ញា; សតិយា ចេវ នេបក្កេន ចាតិ អត្ថោ.

កស្មា បន ឥមស្មិំ សតិភាជនីយេ បញ្ញា សង្គហិតាតិ? សតិយា ពលវភាវទីបនត្ថំ. សតិ ហិ បញ្ញាយ សទ្ធិម្បិ ឧប្បជ្ជតិ វិនាបិ, បញ្ញាយ សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជមានា ពលវតី ហោតិ, វិនា ឧប្បជ្ជមានា ទុព្ពលា. តេនស្សា ពលវភាវទីបនត្ថំ បញ្ញា សង្គហិតា. យថា ហិ ទ្វីសុ ទិសាសុ ទ្វេ រាជមហាមត្តា តិដ្ឋេយ្យុំ; តេសុ ឯកោ រាជបុត្តំ គហេត្វា តិដ្ឋេយ្យ, ឯកោ អត្តនោ ធម្មតាយ ឯកកោវ តេសុ រាជបុត្តំ គហេត្វា ឋិតោ អត្តនោបិ តេជេន រាជបុត្តស្សបិ តេជេន តេជវា ហោតិ; អត្តនោ ធម្មតាយ ឋិតោ ន តេន សមតេជោ ហោតិ; ឯវមេវ រាជបុត្តំ គហេត្វា ឋិតមហាមត្តោ វិយ បញ្ញាយ សទ្ធិំ ឧប្បន្នា សតិ, អត្តនោ ធម្មតាយ ឋិតោ វិយ វិនា បញ្ញាយ ឧប្បន្នា. តត្ថ យថា រាជបុត្តំ គហេត្វា ឋិតោ អត្តនោបិ តេជេន រាជបុត្តស្សបិ តេជេន តេជវា ហោតិ, ឯវំ បញ្ញាយ សទ្ធិំ ឧប្បន្នា សតិ ពលវតី ហោតិ; យថា អត្តនោ ធម្មតាយ ឋិតោ ន តេន សមតេជោ ហោតិ, ឯវំ វិនា បញ្ញាយ ឧប្បន្នា ទុព្ពលា ហោតីតិ ពលវភាវទីបនត្ថំ បញ្ញា គហិតាតិ.

ចិរកតម្បីតិ អត្តនោ វា បរស្ស វា កាយេន ចិរកតំ វត្តំ វា កសិណមណ្ឌលំ វា កសិណបរិកម្មំ វា. ចិរភាសិតម្បីតិ អត្តនា វា បរេន វា វាចាយ ចិរភាសិតំ ពហុកម្បិ, វត្តសីសេ ឋត្វា ធម្មកថំ វា កម្មដ្ឋានវិនិច្ឆយំ វា, វិមុត្តាយតនសីសេ វា ឋត្វា ធម្មកថមេវ. សរិតា ហោតីតិ តំ កាយវិញ្ញត្តិំ វចីវិញ្ញត្តិញ្ច សមុដ្ឋាបេត្វា បវត្តំ អរូបធម្មកោដ្ឋាសំ ‘ឯវំ ឧប្បជ្ជិត្វា ឯវំ និរុទ្ធោ’តិ សរិតា ហោតិ. អនុស្សរិតាតិ បុនប្បុនំ សរិតា. អយំ វុច្ចតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោតិ អយំ ឯវំ ឧប្បន្នា សេសពោជ្ឈង្គសមុដ្ឋាបិកា វិបស្សនាសម្បយុត្តា សតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ នាម កថីយតិ.

សោ តថា សតោ វិហរន្តោតិ សោ ភិក្ខុ តេនាការេន ឧប្បន្នាយ សតិយា សតោ ហុត្វា វិហរន្តោ. តំ ធម្មន្តិ តំ ចិរកតំ ចិរភាសិតំ ហេដ្ឋា វុត្តប្បការំ ធម្មំ. បញ្ញាយ បវិចិនតីតិ បញ្ញាយ ‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’តិ បវិចិនតិ. បវិចរតីតិ ‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’តិ តត្ថ បញ្ញំ ចរាបេន្តោ បវិចរតិ. បរិវីមំសំ អាបជ្ជតីតិ ឱលោកនំ គវេសនំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតីតិ ឥទំ វុត្តប្បការំ ពោជ្ឈង្គសមុដ្ឋាបកំ វិបស្សនាញាណំ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ នាម វុច្ចតិ.

តស្ស តំ ធម្មន្តិ តស្ស ភិក្ខុនោ តំ ហេដ្ឋា វុត្តប្បការំ ធម្មំ. អារទ្ធំ ហោតីតិ បរិបុណ្ណំ ហោតិ បគ្គហិតំ. អសល្លីនន្តិ អារទ្ធត្តាយេវ អសល្លីនំ. អយំ វុច្ចតីតិ ឥទំ ពោជ្ឈង្គសមុដ្ឋាបកំ វិបស្សនាសម្បយុត្តំ វីរិយំ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ នាម វុច្ចតិ.

និរាមិសាតិ កាមាមិសលោកាមិសវដ្ដាមិសានំ អភាវេន និរាមិសា បរិសុទ្ធា. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ពោជ្ឈង្គសមុដ្ឋាបិកា វិបស្សនាសម្បយុត្តា បីតិ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ នាម វុច្ចតិ.

បីតិមនស្សាតិ បីតិសម្បយុត្តចិត្តស្ស. កាយោបិ បស្សម្ភតីតិ ខន្ធត្តយសង្ខាតោ នាមកាយោ កិលេសទរថបដិប្បស្សទ្ធិយា បស្សម្ភតិ. ចិត្តម្បីតិ វិញ្ញាណក្ខន្ធោបិ តថេវ បស្សម្ភតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ពោជ្ឈង្គសមុដ្ឋាបិកា វិបស្សនាសម្បយុត្តា បស្សទ្ធិ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ នាម វុច្ចតិ.

បស្សទ្ធកាយស្ស សុខិនោតិ បស្សទ្ធកាយតាយ ឧប្បន្នសុខេន សុខិតស្ស. សមាធិយតីតិ សម្មា អាធិយតិ, និច្ចលំ ហុត្វា អារម្មណេ ឋបីយតិ, អប្បនាប្បត្តំ វិយ ហោតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ពោជ្ឈង្គសមុដ្ឋាបិកា វិបស្សនាសម្បយុត្តា ចិត្តេកគ្គតា សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ នាម វុច្ចតិ.

តថា សមាហិតន្តិ តេន អប្បនាប្បត្តេន វិយ សមាធិនា សមាហិតំ. សាធុកំ អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតីតិ សុដ្ឋុ អជ្ឈុបេក្ខិតា ហោតិ; តេសំ ធម្មានំ បហានវឌ្ឍនេ អព្យាវដោ ហុត្វា អជ្ឈុបេក្ខតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ឆន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ អនោសក្កនអនតិវត្តនភាវសាធកោ មជ្ឈត្តាការោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ នាម វុច្ចតិ.

ឯត្តាវតា កិំ កថិតំ នាម ហោតិ? អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកចិត្តក្ខណេ នានារសលក្ខណា បុព្ពភាគវិបស្សនា ពោជ្ឈង្គា កថិតា ហោន្តីតិ.

បឋមោ នយោ.

៤៦៨-៤៦៩. ឥទានិ យេន បរិយាយេន សត្ត ពោជ្ឈង្គា ចុទ្ទស ហោន្តិ, តស្ស បកាសនត្ថំ ទុតិយនយំ ទស្សេន្តោ បុន សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិអាទិមាហ. តត្រាយំ អនុបុព្ពបទវណ្ណនា – អជ្ឈត្តំ ធម្មេសុ សតីតិ អជ្ឈត្តិកសង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស ឧប្បន្នា សតិ. ពហិទ្ធា ធម្មេសុ សតីតិ ពហិទ្ធាសង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស ឧប្បន្នា សតិ. យទបីតិ យាបិ. តទបីតិ សាបិ. អភិញ្ញាយាតិ អភិញ្ញេយ្យធម្មេ អភិជាននត្ថាយ. សម្ពោធាយាតិ សម្ពោធិ វុច្ចតិ មគ្គោ, មគ្គត្ថាយាតិ អត្ថោ. និព្ពានាយាតិ វានំ វុច្ចតិ តណ្ហា; សា តត្ថ នត្ថីតិ និព្ពានំ, តទត្ថាយ, អសង្ខតាយ អមតធាតុយា សច្ឆិកិរិយត្ថាយ សំវត្តតីតិ អត្ថោ. ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គេបិ ឯសេវ នយោ.

កាយិកំ វីរិយន្តិ ចង្កមំ អធិដ្ឋហន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយំ. ចេតសិកំ វីរិយន្តិ ‘‘ន តាវាហំ ឥមំ បល្លង្កំ ភិន្ទិស្សាមិ យាវ មេ ន អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិស្សតី’’តិ ឯវំ កាយបយោគំ វិនា ឧប្បន្នវីរិយំ. កាយបស្សទ្ធីតិ តិណ្ណំ ខន្ធានំ ទរថបស្សទ្ធិ. ចិត្តបស្សទ្ធីតិ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ទរថបស្សទ្ធិ. ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គេ សតិសម្ពោជ្ឈង្គសទិសោវ វិនិច្ឆយោ. ឥមស្មិំ នយេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា កថិតា.

បោរាណកត្ថេរា បន ‘ឯត្តកេន បាកដំ ន ហោតី’តិ វិភជិត្វា ទស្សេសុំ. ឯតេសុ ហិ អជ្ឈត្តធម្មេសុ សតិ បវិចយោ ឧបេក្ខាតិ ឥមេ តយោ អត្តនោ ខន្ធារម្មណត្តា លោកិយាវ ហោន្តិ. តថា មគ្គំ អប្បត្តំ កាយិកវីរិយំ. អវិតក្កអវិចារា បន បីតិសមាធិយោ លោកុត្តរា ហោន្តិ. សេសា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកាតិ.

តត្ថ អជ្ឈត្តំ តាវ ធម្មេសុ សតិបវិចយឧបេក្ខា អជ្ឈត្តារម្មណា, លោកុត្តរា បន ពហិទ្ធារម្មណាតិ តេសំ លោកុត្តរភាវោ មា យុជ្ជិត្ថ. ចង្កមប្បយោគេន និព្ពត្តវីរិយម្បិ លោកិយន្តិ វទន្តោ ន កិលមតិ. អវិតក្កអវិចារា បន បីតិសមាធិយោ កទា លោកុត្តរា ហោន្តីតិ? កាមាវចរេ តាវ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ លព្ភតិ, អវិតក្កអវិចារា បីតិ ន លព្ភតិ. រូបាវចរេ អវិតក្កអវិចារា បីតិ លព្ភតិ, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ បន ន លព្ភតិ. អរូបាវចរេ សព្ពេន សព្ពំ ន លព្ភតិ. ឯត្ថ បន អលព្ភមានកំ ឧបាទាយ លព្ភមានកាបិ បដិក្ខិត្តា. ឯវមយំ អវិតក្កអវិចារោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ កាមាវចរតោបិ និក្ខន្តោ រូបាវចរតោបិ អរូបាវចរតោបីតិ និព្ពត្តិតលោកុត្តរោ យេវាតិ កថិតោ.

តថា កាមាវចរេ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ លព្ភតិ, អវិតក្កអវិចារោ បន សមាធិ ន លព្ភតិ. រូបាវចរអរូបាវចរេសុ អវិតក្កអវិចារោ សមាធិ លព្ភតិ, សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ បន ន លព្ភតិ. ឯត្ថ បន អលព្ភមានកំ ឧបាទាយ លព្ភមានកោបិ បដិក្ខិត្តោ. ឯវមយំ អវិតក្កអវិចារោ សមាធិ កាមាវចរតោបិ និក្ខន្តោ រូបាវចរតោបិ អរូបាវចរតោបីតិ និព្ពត្តិតលោកុត្តរោ យេវាតិ កថិតោ.

អបិច លោកិយំ គហេត្វា លោកុត្តរោ កាតព្ពោ; លោកុត្តរំ គហេត្វា លោកិយោ កាតព្ពោ. អជ្ឈត្តធម្មេសុ ហិ សតិបវិចយឧបេក្ខានំ លោកុត្តរភាវនាកាលោបិ អត្ថិ. តត្រិទំ សុត្តំ – ‘‘អជ្ឈត្តវិមោក្ខំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, សព្ពុបាទានក្ខយំ វទាមិ; ឯវមស្សិមេ អាសវា នានុសេន្តី’’តិ (សំ. និ. ២.៣២ ថោកំ វិសទិសំ) ឥមិនា សុត្តេន លោកុត្តរា ហោន្តិ. យទា បន ចង្កមបយោគេន និព្ពត្តេ កាយិកវីរិយេ អនុបសន្តេយេវ វិបស្សនា មគ្គេន ឃដីយតិ, តទា តំ លោកុត្តរំ ហោតិ. យេ បន ថេរា ‘‘កសិណជ្ឈានេ, អានាបានជ្ឈានេ, ព្រហ្មវិហារជ្ឈានេ ច ពោជ្ឈង្គោ ឧទ្ធរន្តោ ន វារេតព្ពោ’’តិ វទន្តិ, តេសំ វាទេ អវិតក្កអវិចារា បីតិសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គា លោកិយា ហោន្តីតិ.

ទុតិយោ នយោ.

៤៧០-៤៧១. ឥទានិ ពោជ្ឈង្គានំ ភាវនាវសេន បវត្តំ តតិយនយំ ទស្សេន្តោ បុន សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិអាទិមាហ. តត្ថាបិ អយំ អនុបុព្ពបទវណ្ណនា – ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ; អត្តនោ សន្តានេ បុនប្បុនំ ជនេតិ អភិនិព្ពត្តេតិ. វិវេកនិស្សិតន្តិ វិវេកេ និស្សិតំ. វិវេកោតិ វិវិត្តតា. សោ ចាយំ តទង្គវិវេកោ, វិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណវិវេកោតិ បញ្ចវិធោ. តត្ថ តទង្គវិវេកោ នាម វិបស្សនា. វិក្ខម្ភនវិវេកោ នាម អដ្ឋ សមាបត្តិយោ. សមុច្ឆេទវិវេកោ នាម មគ្គោ. បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ នាម ផលំ. និស្សរណវិវេកោ នាម សព្ពនិមិត្តនិស្សដំ និព្ពានំ. ឯវមេតស្មិំ បញ្ចវិធេ វិវេកេ និស្សិតំ វិវេកនិស្សិតន្តិ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ និស្សរណវិវេកនិស្សិតញ្ច សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតីតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តថា ហិ អយំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គភាវនានុយោគមនុយុត្តោ យោគី វិបស្សនាក្ខណេ កិច្ចតោ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ, អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ, មគ្គកាលេ បន កិច្ចតោ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ, អារម្មណតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ, សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ. បញ្ចវិវេកនិស្សិតម្បីតិ ឯកេ. តេ ហិ ន កេវលំ ពលវវិបស្សនាមគ្គផលក្ខណេសុ ឯវ ពោជ្ឈង្គំ ឧទ្ធរន្តិ, វិបស្សនាបាទកកសិណជ្ឈានអានាបានាសុភព្រហ្មវិហារជ្ឈានេសុបិ ឧទ្ធរន្តិ, ន ច បដិសិទ្ធា អដ្ឋកថាចរិយេហិ. តស្មា តេសំ មតេន ឯតេសំ ឈានានំ បវត្តិក្ខណេ កិច្ចតោ ឯវ វិក្ខម្ភនវិវេកនិស្សិតំ. យថា ច វិបស្សនាក្ខណេ ‘‘អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិត’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតម្បិ ភាវេតី’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឯស នយោ វិរាគនិស្សិតាទីសុ. វិវេកត្ថា ឯវ ហិ វិរាគាទយោ.

កេវលញ្ចេត្ថ វោស្សគ្គោ ទុវិធោ – បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ ច បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ ចាតិ. តត្ថ ‘បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ’តិ វិបស្សនាក្ខណេ ច តទង្គវសេន មគ្គក្ខណេ ច សមុច្ឆេទវសេន កិលេសប្បហានំ. ‘បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ’តិ វិបស្សនាក្ខណេ តន្និន្នភាវេន, មគ្គក្ខណេ បន អារម្មណករណេន និព្ពានបក្ខន្ទនំ. តទុភយម្បិ ឥមស្មិំ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេ អត្ថវណ្ណនានយេ វដ្ដតិ. តថា ហិ អយំ សតិ សម្ពោជ្ឈង្គោ យថាវុត្តេន បការេន កិលេសេ បរិច្ចជតិ, និព្ពានញ្ច បក្ខន្ទតិ.

វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ ឥមិនា បន សកលេន វចនេន វោស្សគ្គត្ថំ បរិណមន្តំ បរិណតញ្ច, បរិបច្ចន្តំ បរិបក្កញ្ចាតិ ឥទំ វុត្តំ ហោតិ. អយញ្ហិ ពោជ្ឈង្គភាវនមនុយុត្តោ ភិក្ខុ យថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ កិលេសបរិច្ចាគវោស្សគ្គត្ថំ និព្ពានបក្ខន្ទនវោស្សគ្គត្ថញ្ច បរិបច្ចតិ, យថា ច បរិបក្កោ ហោតិ, តថា នំ ភាវេតីតិ. ឯស នយោ សេសពោជ្ឈង្គេសុបិ. ឥមស្មិម្បិ នយេ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា ពោជ្ឈង្គា កថិតាតិ.

សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា.

២. អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា

៤៧២. អភិធម្មភាជនីយេ សត្តបិ ពោជ្ឈង្គេ ឯកតោ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនស្ស ច បាដិយេក្កំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនស្ស ច វសេន ទ្វេ នយា. តេសំ អត្ថវណ្ណនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គនិទ្ទេសេ បន ឧបេក្ខនវសេន ឧបេក្ខា. ឧបេក្ខនាការោ ឧបេក្ខនា. ឧបេក្ខិតព្ពយុត្តេ សមប្បវត្តេ ធម្មេ ឥក្ខតិ, ន ចោទេតីតិ ឧបេក្ខា. បុគ្គលំ ឧបេក្ខាបេតីតិ ឧបេក្ខនា. ពោជ្ឈង្គភាវប្បត្តិយា លោកិយឧបេក្ខនាយ អធិកា ឧបេក្ខនា អជ្ឈុបេក្ខនា. អព្យាបារាបជ្ជនេន មជ្ឈត្តភាវោ មជ្ឈត្តតា. សា បន ចិត្តស្ស, ន សត្តស្សាតិ ទីបេតុំ មជ្ឈត្តតា ចិត្តស្សាតិ វុត្តន្តិ. អយមេត្ថ អនុបុព្ពបទវណ្ណនា.

នយា បនេត្ថ គណេតព្ពា – សត្តន្នម្បិ ហិ ពោជ្ឈង្គានំ ឯកតោ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនេ ឯកេកមគ្គេ នយសហស្សំ នយសហស្សន្តិ ចត្តារិ នយសហស្សានិ វិភត្តានិ. បាដិយេក្កំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនេ ឯកេកពោជ្ឈង្គវសេន ចត្តារិ ចត្តារីតិ សត្ត ចតុក្កា អដ្ឋវីសតិ. តានិ បុរិមេហិ ចតូហិ សទ្ធិំ ទ្វត្តិំសាតិ សព្ពានិបិ អភិធម្មភាជនីយេ ទ្វត្តិំស នយសហស្សានិ វិភត្តានិ កុសលានេវ. យស្មា បន ផលក្ខណេបិ ពោជ្ឈង្គា លព្ភន្តិ, កុសលហេតុកានិ ច សាមញ្ញផលានិ, តស្មា តេសុបិ ពោជ្ឈង្គទស្សនត្ថំ កុសលនិទ្ទេសបុព្ពង្គមាយ ឯវ តន្តិយា វិបាកនយោ អារទ្ធោ. សោបិ ឯកតោ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនស្ស ច, បាដិយេក្កំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនស្ស ច វសេន ទុវិធោ ហោតិ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. វិបាកេ បន កុសលតោ តិគុណា នយា កាតព្ពាតិ.

អភិធម្មភាជនីយវណ្ណនា.

៣. បញ្ហាបុច្ឆកវណ្ណនា

៤៨២. បញ្ហាបុច្ឆកេ បាឡិអនុសារេនេវ ពោជ្ឈង្គានំ កុសលាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. អារម្មណត្តិកេសុ បន សព្ពេបេតេ អប្បមាណំ និព្ពានំ អារព្ភ បវត្តិតោ អប្បមាណារម្មណា ឯវ, ន មគ្គារម្មណា. សហជាតហេតុវសេន បនេត្ថ កុសលា មគ្គហេតុកា, វីរិយំ វា វីមំសំ វា ជេដ្ឋកំ កត្វា មគ្គភាវនាកាលេ មគ្គាធិបតិនោ, ឆន្ទចិត្តជេដ្ឋិកាយ មគ្គភាវនាយ ន វត្តព្ពា មគ្គាធិបតិនោតិ, ផលកាលេបិ ន វត្តព្ពា ឯវ.

អតីតាទីសុ ឯការម្មណភាវេនបិ ន វត្តព្ពា, និព្ពានស្ស បន ពហិទ្ធាធម្មត្តា ពហិទ្ធារម្មណា នាម ហោន្តីតិ. ឯវមេតស្មិំ បញ្ហាបុច្ឆកេបិ និព្ពត្តិតលោកុត្តរាវ ពោជ្ឈង្គា កថិតា. សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ សុត្តន្តភាជនីយស្សេវ បឋមនយស្មិំ លោកិយា, ទុតិយតតិយេសុ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា ពោជ្ឈង្គា កថិតា. អភិធម្មភាជនីយស្ស បន ចតូសុបិ នយេសុ ឥមស្មិញ្ច បញ្ហាបុច្ឆកេ លោកុត្តរាយេវាតិ ឯវមយំ ពោជ្ឈង្គវិភង្គោបិ តេបរិវដ្ដំ នីហរិត្វាវ ភាជេត្វា ទស្សិតោតិ.

សម្មោហវិនោទនិយា វិភង្គដ្ឋកថាយ

ពោជ្ឈង្គវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.