៥. បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩១. បញ្ចកេ – តត្រាតិ តេសុ ‘‘អារភតិ ច វិប្បដិសារី ច ហោតី’’តិអាទិនា នយេន ហេដ្ឋា ឧទ្ទិដ្ឋបុគ្គលេសុ. យ្វាយន្តិ យោ អយំ. អារភតីតិ ឯត្ថ អារម្ភសទ្ទោ កម្មកិរិយាហិំសនវីរិយវិកោបនាបត្តិវីតិក្កមេសុ វត្តតិ. តថា ហេស ‘‘យំកិញ្ចិ ទុក្ខំ សម្ភោតិ, សព្ពំ អារម្ភបច្ចយា’’តិ (សុ. និ. ៧៤៨) កម្មេ អាគតោ. ‘‘មហាយញ្ញា មហារម្ភា, ន តេ ហោន្តិ មហប្ផលា’’តិ (អ. និ. ៤.៣៩) កិរិយាយំ. ‘‘សមណំ គោតមំ ឧទ្ទិស្ស បាណំ អារភន្តី’’តិ (ម. និ. ២.៥១-៥២) ហិំសនេ. ‘‘អារភថ, និក្ខមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ’’តិ (សំ. និ. ១.១៨៥) វីរិយេ. ‘‘ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤; ម. និ. ១.២៩៣) វិកោបនេ. ‘‘អារភតិ ច វិប្បដិសារី ច ហោតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៤២) អយំ បន អាបត្តិវីតិក្កមេ អាគតោ. តស្មា អាបត្តិវីតិក្កមវសេន អារភតិ ចេវ តប្បច្ចយា វិប្បដិសារី ច ហោតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

យថាភូតំ នប្បជានាតីតិ អនធិគតត្តា យថាសភាវតោ ន ជានាតិ. យត្ថស្សាតិ យស្មិំ អស្ស, យំ ឋានំ បត្វា ឯតស្ស បុគ្គលស្ស ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តីតិ អត្ថោ. កិំ បន បត្វា តេ និរុជ្ឈន្តីតិ? អរហត្តមគ្គំ. ផលប្បត្តស្ស បន និរុទ្ធា នាម ហោន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ ឥធ មគ្គកិច្ចវសេន ផលមេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អារម្ភជាតិ អាបត្តិវីតិក្កមសម្ភវា. វិប្បដិសារជាតិ វិប្បដិសារតោ ជាតា. បវឌ្ឍន្តីតិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនេន វឌ្ឍន្តិ. សាធូតិ អាយាចនសាធុ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យាវ អបរទ្ធញ្ច វត អាយស្មតា, ឯវំ សន្តេបិ មយំ អាយស្មន្តំ យាចាម – ‘‘ទេសេតព្ពយុត្តកស្ស ទេសនាយ, វុដ្ឋាតព្ពយុត្តកស្ស វុដ្ឋានេន, អាវិកាតព្ពយុត្តកស្ស អាវិកិរិយាយ, អារម្ភជេ អាសវេ បហាយ, សុទ្ធន្តេ ឋិតភាវបច្ចវេក្ខណេន វិប្បដិសារជេ អាសវេ បដិវិនោទេត្វា នីហរិត្វា វិបស្សនាចិត្តញ្ចេវ វិបស្សនាបញ្ញញ្ច ភាវេតូ’’តិ. អមុនា បញ្ចមេន បុគ្គលេនាតិ ឯតេន បញ្ចមេន ខីណាសវបុគ្គលេន. សមសមោ ភវិស្សតីតិ លោកុត្តរគុណេហិ សមភាវេនេវ សមោ ភវិស្សតីតិ ឯវំ ខីណាសវេន ឱវទិតព្ពោតិ អត្ថោ.

អារភតិ ន វិប្បដិសារី ហោតីតិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. តំ បន ទេសេតុំ សភាគបុគ្គលំ បរិយេសតិ. តស្មា ន វិប្បដិសារី ហោតិ. អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វុដ្ឋិតត្តា ន វិប្បដិសារី ហោតី’’តិ វុត្តំ. ន អារភតិ វិប្បដិសារី ហោតីតិ អាបត្តិំ នាបជ្ជតិ, វិនយបញ្ញត្តិយំ បន អកោវិទត្តា អនាបត្តិយំ អាបត្តិសញ្ញី ហុត្វា វិប្បដិសារី ហោតិ. អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សកិំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ បច្ឆា កិញ្ចាបិ នាបជ្ជតិ, វិប្បដិសារំ បន វិនោទេតុំ ន សក្កោតី’’តិ វុត្តំ. ន អារភតិ ន វិប្បដិសារី ហោតីតិ នេវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ន វិប្បដិសារី ហោតិ. កតមោ បនេស បុគ្គលោតិ? ឱស្សដ្ឋវីរិយបុគ្គលោ. សោ ហិ ‘‘កិំ មេ ឥមស្មិំ ពុទ្ធកាលេ បរិនិព្ពានេន, អនាគតេ មេត្តេយ្យសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ វិសុទ្ធសីលោបិ បដិបត្តិំ ន បូរេតិ. សោបិ ‘‘កិមត្ថំ អាយស្មា បមត្តោ វិហរតិ បុថុជ្ជនស្ស នាម គតិ អនិពទ្ធា. អាយស្មា ហិ មេត្តេយ្យសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សម្មុខភាវំ លភេយ្យបិ ន លភេយ្យាបីតិ អរហត្តត្ថាយ វិបស្សនំ ភាវេហី’’តិ ឱវទិតព្ពោវ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

១៩២. ទត្វា អវជានាតីតិអាទីសុ – ឯកោ ភិក្ខុ មហាបុញ្ញោ ចតុបច្ចយលាភី ហោតិ. សោ ចីវរាទីនិ លភិត្វា អញ្ញំ អប្បបុញ្ញំ អាបុច្ឆតិ. សោបិ តស្មិំ បុនប្បុនំ អាបុច្ឆន្តេបិ គណ្ហាតិយេវ. អថស្ស ឥតរោ ថោកំ កុបិតោ ហុត្វា មង្កុភាវំ ឧប្បាទេតុកាមោ វទតិ – ‘‘អយំ អត្តនោ ធម្មតាយ ចីវរាទីនិ ន លភតិ, អម្ហេ និស្សាយ លភតី’’តិ. ឯវំ បុគ្គលោ ទត្វា អវជានាតិ នាម. ឯកោ បន ឯកេន សទ្ធិំ ទ្វេ តីណិ វស្សានិ វសន្តោ បុព្ពេ តំ បុគ្គលំ គរុំ កត្វា បច្ឆា គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ ចិត្តីការំ ន ករោតិ, អាសនាបិ ន វុដ្ឋាតិ, ឧបដ្ឋានម្បិ ន គច្ឆតិ. ឯវំ បុគ្គលោ សំវាសេន អវជានាតិ នាម.

អាធេយ្យមុខោតិ អាទិតោ ធេយ្យមុខោ. បឋមវចនស្មិំយេវ ឋបិតមុខោតិ អត្ថោ. អធិមុច្ចិតា ហោតីតិ សទ្ធាតា ហោតិ. តត្រាយំ នយោ – ឯកោ បុគ្គលោ សារុប្បំយេវ ភិក្ខុំ ‘អសារុប្បោ ឯសោ’តិ កថេតិ, តំ សុត្វា ឯស និដ្ឋំ គច្ឆតិ. បុន អញ្ញេន សភាគេន ភិក្ខុនា ‘សារុប្បោ អយ’ន្តិ វុត្តេបិ តស្ស វចនំ ន គណ្ហាតិ ‘‘អសុកេន នាម ‘អសារុប្បោ អយ’ន្តិ អម្ហាកំ កថិត’’ន្តិ បុរិមភិក្ខុនោវ កថំ គណ្ហាតិ. អបរោបិស្ស ទុស្សីលំ ‘សីលវា’តិ កថេតិ. តស្ស វចនំ សទ្ទហិត្វា បុន អញ្ញេន ‘‘អសារុប្បោ ឯស ភិក្ខុ, នាយំ តុម្ហាកំ សន្តិកំ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តោ’’តិ វុត្តោបិ តស្ស វចនំ អគ្គហេត្វា បុរិមស្សេវ កថំ គណ្ហាតិ. អបរោ វណ្ណម្បិ កថិតំ គណ្ហាតិ, អវណ្ណម្បិ កថិតំ គណ្ហាតិយេវ. អយម្បិ អាធេយ្យមុខោយេវ នាម. អាធាតព្ពមុខោ យំ យំ សុណាតិ, តត្ថ តត្ថ ឋបិតមុខោតិ អត្ថោ.

លោលោតិ សទ្ធាទីនំ ឥត្តរកាលដ្ឋិតិកត្តា អស្សទ្ធិយាទីហិ លុលិតភាវេន លោលោ. ឥត្តរសទ្ធោតិ បរិត្តសទ្ធោ, អបរិបុណ្ណសទ្ធោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន បុនប្បុនំ ភជនវសេន សទ្ធាវ ភត្តិ. បេមំ សទ្ធាបេមំ គេហសិតបេមម្បិ វដ្ដតិ. បសាទោ សទ្ធាបសាទោវ. ឯវំ បុគ្គលោ លោលោ ហោតីតិ ឯវំ ឥត្តរសទ្ធាទិតាយ បុគ្គលោ លោលោ នាម ហោតិ. ហលិទ្ទិរាគោ វិយ, ថុសរាសិម្ហិ កោដ្ដិតខាណុកោ វិយ, អស្សបិដ្ឋិយំ ឋបិតកុម្ភណ្ឌំ វិយ ច អនិពទ្ធដ្ឋានោ មុហុត្តេន បសីទតិ, មុហុត្តេន កុប្បតិ.

មន្ទោ មោមូហោតិ អញ្ញាណភាវេន មន្ទោ អវិសទតាយ មោមូហោ. មហាមូឡ្ហោតិ អត្ថោ.

១៩៣. យោធាជីវូបមេសុ – យោធាជីវាតិ យុទ្ធូបជីវិនោ. រជគ្គន្តិ ហត្ថិអស្សាទីនំ បាទប្បហារភិន្នាយ ភូមិយា ឧគ្គតំ រជក្ខន្ធំ. ន សន្ថម្ភតីតិ សន្ថម្ភិត្វា ឋាតុំ ន សក្កោតិ. សហតិ រជគ្គន្តិ រជក្ខន្ធំ ទិស្វាបិ អធិវាសេតិ. ធជគ្គន្តិ ហត្ថិអស្សាទិបិដ្ឋេសុ វា រថេសុ វា ឧស្សាបិតានំ ធជានំ អគ្គំ. ឧស្សារណន្តិ ហត្ថិអស្សរថាទីនញ្ចេវ ពលកាយស្ស ច ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទំ. សម្បហារេតិ សមាគតេ អប្បមត្តកេបិ បហារេ. ហញ្ញតីតិ វិហញ្ញតិ, វិឃាតំ អាបជ្ជតិ. ព្យាបជ្ជតីតិ វិបត្តិំ អាបជ្ជតិ, បកតិភាវំ ជហតិ. សហតិ សម្បហារន្តិ ទ្វេ តយោ បហារេ បត្វាបិ សហតិ, អធិវាសេតិ. តមេវ សង្គាមសីសន្តិ តមេវ ជយខន្ធាវារដ្ឋានំ. អជ្ឈាវសតីតិ សត្តាហមត្តំ អភិភវិត្វា អាវសតិ. កិំ ការណា? លទ្ធប្បហារានំ បហារជគ្គនត្ថញ្ចេវ កតកម្មានំ វិសេសំ ញត្វា ឋានន្តរទានត្ថញ្ច ឥស្សរិយសុខានុភវនត្ថញ្ច.

១៩៤. ឥទានិ យស្មា សត្ថុ យោធាជីវេហិ កិច្ចំ នត្ថិ, ឥមស្មិំ បន សាសនេ តថារូបេ បញ្ច បុគ្គលេ ទស្សេតុំ ឥទំ ឱបម្មំ អាភតំ, តស្មា តេ បុគ្គលេ ទស្សេន្តោ ឯវមេវន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ សំសីទតីតិ មិច្ឆាវិតក្កស្មិំ វិសីទតិ, អនុបវិសតិ. ន សក្កោតិ ព្រហ្មចរិយំ សន្ធារេតុន្តិ ព្រហ្មចរិយវាសំ អនុបច្ឆិជ្ជមានំ គោបេតុំ ន សក្កោតិ. សិក្ខាទុព្ពល្យំ អាវិកត្វាតិ សិក្ខាយ ទុព្ពលភាវំ បកាសេត្វា. កិមស្ស រជគ្គស្មិន្តិ កិំ តស្ស បុគ្គលស្ស រជគ្គំ នាមាតិ វទតិ. អភិរូបាតិ អភិរូបវតី. ទស្សនីយាតិ ទស្សនយោគ្គា. បាសាទិកាតិ ទស្សនេនេវ ចិត្តប្បសាទាវហា. បរមាយាតិ ឧត្តមាយ. វណ្ណបោក្ខរតាយាតិ សរីរវណ្ណេន ចេវ អង្គសណ្ឋានេន ច.

១៩៦. ឩហសតីតិ អវហសតិ. ឧល្លបតីតិ កថេតិ. ឧជ្ជគ្ឃតីតិ បាណិំ បហរិត្វា មហាហសិតំ ហសតិ. ឧប្បណ្ឌេតីតិ ឧប្បណ្ឌនកថំ កថេតិ.

១៩៧. អភិនិសីទតីតិ អភិភវិត្វា សន្តិកេ វា ឯកាសនេ វា និសីទតិ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. អជ្ឈោត្ថរតីតិ អវត្ថរតិ.

១៩៨. វិនិវេឋេត្វា វិនិមោចេត្វាតិ គហិតដ្ឋានតោ តស្ស ហត្ថំ វិនិវេឋេត្វា ចេវ, មោចេត្វា ច. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

១៩៩. បិណ្ឌបាតិកេសុ – មន្ទត្តា មោមូហត្តាតិ នេវ សមាទានំ ជានាតិ, ន អានិសំសំ; អត្តនោ បន មន្ទត្តា មោមូហត្តា អញ្ញាណេនេវ បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ. បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោតិ បិណ្ឌបាតិកស្ស មេ សតោ ‘‘អយំ បិណ្ឌបាតិកោ’’តិ ចតុបច្ចយសក្ការំ ករិស្សន្តិ. លជ្ជី, អប្បិច្ឆោតិអាទីហិ ច គុណេហិ សម្ភាវេស្សន្តីតិ. ឯវំ បាបិកាយ ឥច្ឆាយ ឋត្វា តាយ បាបិច្ឆាយ អភិភូតោ ហុត្វា បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ. ឧម្មាទវសេន បិណ្ឌាយ ចរន្តោ បន ឧម្មាទា ចិត្តវិក្ខេបា បិណ្ឌបាតិកោ នាម ហោតិ. វណ្ណិតន្តិ ឥទំ បិណ្ឌបាតិកង្គំ នាម ពុទ្ធេហិ ច ពុទ្ធសាវកេហិ ច វណ្ណិតំ បសត្ថន្តិ បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ. អប្បិច្ឆតំយេវ និស្សាយាតិអាទីសុ – ‘‘ឥតិ អប្បិច្ឆោ ភវិស្សាមិ, ឥទំ មេ បិណ្ឌបាតិកង្គំ អប្បិច្ឆតាយ សំវត្តិស្សតិ; ‘ឥតិ សន្តុដ្ឋោ ភវិស្សាមិ ឥទំ មេ បិណ្ឌបាតិកង្គំ សន្តុដ្ឋិយា សំវត្តិស្សតិ’; ‘ឥតិ កិលេសេ សំលិខិស្សាមិ’, ឥទំ មេ បិណ្ឌបាតិកង្គំ កិលេសសល្លេខនត្ថាយ សំវត្តិស្សតី’’តិ បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ. ឥទមត្ថិតន្តិ ឥមាយ កល្យាណាយ បដិបត្តិយា អត្ថិកភាវំ, ឥមិនា វា បិណ្ឌបាតមត្តេន អត្ថិកភាវំ. យំ យំ លទ្ធំ តេន តេនេវ យាបនភាវំ និស្សាយាតិ អត្ថោ. អគ្គោតិ ជេដ្ឋកោ. សេសានិ តស្សេវ វេវចនានិ.

គវា ខីរន្តិ គាវិតោ ខីរំ នាម ហោតិ, ន វិនា គាវិយា. ខីរម្ហា ទធីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមេវន្តិ យថា ឯតេសុ បញ្ចសុ គោរសេសុ សប្បិមណ្ឌោ អគ្គោ; ឯវមេវំ ឥមេសុ បញ្ចសុ បិណ្ឌបាតិកេសុ យ្វាយំ អប្បិច្ឆតាទីនិ និស្សាយ បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ. អយំ អគ្គោ ច សេដ្ឋោ ច បាមោក្ខោ ច ឧត្តមោ ច បវរោ ច. ឥមេសុ បន បញ្ចសុ បិណ្ឌបាតិកេសុ ទ្វេវ ជនា បិណ្ឌបាតិកា, តយោ ន បិណ្ឌបាតិកា. នាមមត្តេន បន បិណ្ឌបាតិកាតិ វេទិតព្ពា. ខលុបច្ឆាភត្តិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ.

បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា.