១. មាតិកាវណ្ណនា

១. នយមាតិកាវណ្ណនា

១. សង្គហោ អសង្គហោតិអាទីនញ្ហិ វសេន ឥទំ បករណំ ចុទ្ទសវិធេន វិភត្តន្តិ វុត្តំ. តំ សព្ពម្បិ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសតោ ទ្វិធា ឋិតំ. តត្ថ មាតិកា ឧទ្ទេសោ. សា បញ្ចវិធា – នយមាតិកា, អព្ភន្តរមាតិកា, នយមុខមាតិកា, លក្ខណមាតិកា, ពាហិរមាតិកាតិ. តត្ថ សង្គហោ អសង្គហោ…បេ… វិប្បយុត្តេន សង្គហិតំ អសង្គហិតន្តិ – អយំ ចុទ្ទសហិ បទេហិ និក្ខិត្តា នយមាតិកា នាម. អយញ្ហិ ឥមិនា សង្គហាទិកេន នយេន ធាតុកថា ធម្មា វិភត្តាតិ ទស្សេតុំ ឋបិតត្តា នយមាតិកាតិ វុច្ចតិ. ឯតេសំ បទានំ មូលភូតត្តា មូលមាតិកាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

២. អព្ភន្តរមាតិកាវណ្ណនា

២. បញ្ចក្ខន្ធា …បេ… មនសិការោតិ អយំ បញ្ចវីសាធិកេន បទសតេន និក្ខិត្តា អព្ភន្តរមាតិកា នាម. អយញ្ហិ ‘‘សព្ពាបិ ធម្មសង្គណី ធាតុកថាយ មាតិកា’’តិ ឯវំ អវត្វា សង្គហាទិនា នយេន វិភជិតព្ពេ ខន្ធាទិធម្មេ សរូបតោ ទស្សេត្វា ធាតុកថាយ អព្ភន្តរេយេវ ឋបិតត្តា អព្ភន្តរមាតិកាតិ វុច្ចតិ. ខន្ធាទិបទានំ ធម្មសង្គណីមាតិកាយ អសង្គហិតត្តា បកិណ្ណកមាតិកាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

៣. នយមុខមាតិកាវណ្ណនា

៣. តីហិ សង្គហោ, តីហិ អសង្គហោ; ចតូហិ សម្បយោគោ, ចតូហិ វិប្បយោគោតិ អយំ ចតូហិ បទេហិ និក្ខិត្តា នយមុខមាតិកា នាម. អយញ្ហិ សព្ពេសុបិ បញ្ចក្ខន្ធាទីសុ ចេវ កុសលត្តិកាទីសុ ច មាតិកាធម្មេសុ, តីហិ ខន្ធាយតនធាតុបទេហេវ សង្គហោ ច អសង្គហោ ច យោជេតព្ពោ. តថា ចតូហិ អរូបក្ខន្ធេហិ សម្បយោគោ ច វិប្បយោគោ ច. ឯតានិ ឥមេសំ សង្គហាសង្គហាទីនំ នយានំ មុខានីតិ ទស្សេតុំ ឋបិតត្តា នយមុខមាតិកាតិ វុច្ចតិ.

៤. លក្ខណមាតិកាវណ្ណនា

៤. សភាគោ, វិសភាគោតិ អយំ ទ្វីហិ បទេហិ និក្ខិត្តា លក្ខណមាតិកា នាម. អយញ្ហិ សភាគលក្ខណេហិ ធម្មេហិ សង្គហនយោ, វិសភាគលក្ខណេហិ អសង្គហនយោ, តថា សម្បយោគវិប្បយោគនយោ យោជេតព្ពោតិ សភាគវិសភាគលក្ខណវសេន សង្គហាទិលក្ខណំ ទស្សេតុំ ឋបិតត្តា លក្ខណមាតិកាតិ វុច្ចតិ.

៥. ពាហិរមាតិកាវណ្ណនា

៥. សព្ពាបិ ធម្មសង្គណី ធាតុកថាយ មាតិកាតិ អយំ ឆសដ្ឋិ តិកបទានិ, ទ្វេ ច ទុកបទសតានិ សង្ខិបិត្វា និក្ខិត្តា ពាហិរមាតិកា នាម. អយញ្ហិ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា…បេ… មនសិការោ’’តិ ឯវំ ធាតុកថាយ អព្ភន្តរេ អវត្វា ‘‘សព្ពាបិ ធម្មសង្គណី’’តិ ឯវំ ធាតុកថាយ មាតិកតោ ពហិ ឋបិតត្តា ពាហិរមាតិកាតិ វុច្ចតិ.

ឯវំ មាតិកាយ បញ្ចធា ឋិតភាវំ វិទិត្វា ឥទានិ ‘សង្គហោ អសង្គហោ’តិអាទីសុ សង្គហោ តាវ ជាតិសញ្ជាតិកិរិយាគណនវសេន ចតុព្ពិធោ. តត្ថ – ‘‘សព្ពេ ខត្តិយា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ ព្រាហ្មណា, សព្ពេ វេស្សា, សព្ពេ សុទ្ទា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យា ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាចា, យោ ច សម្មាកម្មន្តោ, យោ ច សម្មាអាជីវោ, ឥមេ ធម្មា សីលក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ អយំ ជាតិសង្គហោ នាម. ‘‘ឯកជាតិកា អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធ សព្ពេបិ ជាតិយា ឯកសង្គហំ គតា. ‘‘សព្ពេ កោសលកា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ មាគធកា, សព្ពេ ភារុកច្ឆកា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យោ ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាយាមោ; យា ច សម្មាសតិ, យោ ច សម្មាសមាធិ, ឥមេ ធម្មា សមាធិក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ សញ្ជាតិសង្គហោ នាម. ‘‘ឯកដ្ឋានេ ជាតា សំវឌ្ឍា អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធ សព្ពេបិ សញ្ជាតិឋានេន និវុត្ថោកាសេន ឯកសង្គហំ គតា. ‘‘សព្ពេ ហត្ថារោហា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ អស្សារោហា, សព្ពេ រថិកា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យា ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាទិដ្ឋិ, យោ ច សម្មាសង្កប្បោ, ឥមេ ធម្មា បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ កិរិយាសង្គហោ នាម. សព្ពេវ ហេតេ អត្តនោ កិរិយាករណេន ឯកសង្គហំ គតា. ‘‘ចក្ខាយតនំ កតមក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតីតិ? រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតី’’តិ. ហញ្ចិ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ, តេន វត រេ វត្តព្ពេ – ‘ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិត’’ន្តិ (កថា. ៤៧១), អយំ គណនសង្គហោ នាម. អយមិធ អធិប្បេតោ. តប្បដិបក្ខេន អសង្គហោ វេទិតព្ពោ. តេសំ វិកប្បតោ សង្គហិតេន អសង្គហិតាទីនិ. ឯកុប្បាទេកនិរោធឯកវត្ថុកឯការម្មណតាវសេន សម្បយោគោ, តប្បដិបក្ខតោ វិប្បយោគោ. តេសំ វិកប្បតោ សម្បយុត្តេន វិប្បយុត្តាទីនិ. តទុភយសំសគ្គវិកប្បតោ សង្គហិតេន សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្តន្តិអាទីនិ. បញ្ចក្ខន្ធាតិអាទីនិ បន ខន្ធវិភង្គាទីសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ផស្សាទយោ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានវសេន វុត្តសព្ពចិត្តុប្បាទសាធារណតោ វុត្តាតិ.

មាតិកាវណ្ណនា.