១. វេរញ្ជសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ អភិវាទេតីតិ ឯវមាទីនិ ន សមណោ គោតមោតិ ឯត្ថ វុត្តនការេន យោជេត្វា ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ ‘‘ន វន្ទតិ នាសនា វុដ្ឋាតិ, នាបិ ‘ឥធ ភោន្តោ និសីទន្តូ’តិ ឯវំ អាសនេន វា និមន្តេតី’’តិ. ឯត្ថ ហិ វា-សទ្ទោ វិភាវនេ នាម អត្ថេ ‘‘រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិអាទីសុ វិយ. ឯវំ វត្វា អថ អត្តនោ អភិវាទនាទីនិ អករោន្តំ ភគវន្តំ ទិស្វា អាហ – តយិទំ, ភោ គោតម, តថេវាតិ. យំ តំ មយា សុតំ, តំ តថេវ, តំ សវនញ្ច មេ ទស្សនញ្ច សំសន្ទតិ សមេតិ, អត្ថតោ ឯកីភាវំ គច្ឆតិ. ន ហិ ភវំ គោតមោ…បេ… អាសនេន វា និមន្តេតីតិ. ឯវំ អត្តនា សុតំ ទិដ្ឋេន និគមេត្វា និន្ទន្តោ អាហ – តយិទំ, ភោ គោតម, ន សម្បន្នមេវាតិ តំ អភិវាទនាទីនំ អករណំ អយុត្តមេវាតិ.

អថស្ស ភគវា អត្តុក្កំសនបរវម្ភនទោសំ អនុបគម្ម ករុណាសីតលេន ហទយេន តំ អញ្ញាណំ វិធមិត្វា យុត្តភាវំ ទស្សេតុកាមោ នាហំ តំ ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – អហំ, ព្រាហ្មណ, អប្បដិហតេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណចក្ខុនា ឱលោកេន្តោបិ តំ បុគ្គលំ ឯតស្មិំ សទេវកាទិភេទេ លោកេ ន បស្សាមិ, យមហំ អភិវាទេយ្យំ វា បច្ចុដ្ឋេយ្យំ វា អាសនេន វា និមន្តេយ្យំ. អនច្ឆរិយំ វា ឯតំ, ស្វាហំ អជ្ជ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ ឯវរូបំ និបច្ចាការារហំ បុគ្គលំ ន បស្សាមិ. អបិច ខោ យទាបាហំ សម្បតិជាតោវ ឧត្តរេន មុខោ សត្តបទវីតិហារេន គន្ត្វា សកលំ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱលោកេសិំ, តទាបិ ឯតស្មិំ សទេវកាទិភេទេ លោកេ តំ បុគ្គលំ ន បស្សាមិ, យមហំ ឯវរូបំ និបច្ចការំ ករេយ្យំ. អថ ខោ មំ សោឡសកប្បសហស្សាយុកោ ខីណាសវមហាព្រហ្មាបិ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘ត្វំ លោកេ មហាបុរិសោ, ត្វំ សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គោ ច ជេដ្ឋោ ច សេដ្ឋោ ច, នត្ថិ តយា ឧត្តរិតរោ’’តិ សញ្ជាតសោមនស្សោ បតិមានេសិ. តទាបិ ចាហំ អត្តនា ឧត្តរិតរំ អបស្សន្តោ អាសភិំ វាចំ និច្ឆារេសិំ – ‘‘អគ្គោហមស្មិ លោកស្ស, ជេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្ស, សេដ្ឋោហមស្មិ លោកស្សា’’តិ. ឯវំ សម្បតិជាតស្សាបិ មយ្ហំ អភិវាទនាទិរហោ បុគ្គលោ នត្ថិ, ស្វាហំ ឥទានិ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ កំ អភិវាទេយ្យំ. តស្មា ត្វំ, ព្រាហ្មណ, មា តថាគតា ឯវរូបំ បរមនិបច្ចការំ បត្ថយិ. យញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, តថាគតោ អភិវាទេយ្យ វា…បេ… អាសនេន វា និមន្តេយ្យ, មុទ្ធាបិ តស្ស បុគ្គលស្ស រត្តិបរិយោសានេ បរិបាកសិថិលពន្ធនំ វណ្ដា មុត្តតាលផលំ វិយ គីវតោ ឆិជ្ជិត្វា សហសាវ ភូមិយំ និបតេយ្យ.

ឯវំ វុត្តេបិ ព្រាហ្មណោ ទុប្បញ្ញតាយ តថាគតស្ស លោកជេដ្ឋភាវំ អសល្លក្ខេន្តោ កេវលំ តំ វចនំ អសហមានោ អាហ – អរសរូបោ ភវំ គោតមោតិ. អយំ កិរស្ស អធិប្បាយោ – យំ លោកេ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មំ ‘‘សាមគ្គិរសោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ ភោតោ គោតមស្ស នត្ថិ. តស្មា អរសរូបោ ភវំ គោតមោ, អរសជាតិកោ អរសសភាវោតិ. អថស្ស ភគវា ចិត្តមុទុភាវជននត្ថំ ឧជុវិបច្ចនីកភាវំ បរិហរន្តោ អញ្ញថា តស្ស វចនស្ស អត្ថំ អត្តនិ សន្ទស្សេន្តោ អត្ថិ ខ្វេស, ព្រាហ្មណ, បរិយាយោតិអាទិមាហ.

តត្ថ អត្ថិ ខ្វេសាតិ អត្ថិ ខោ ឯស. បរិយាយោតិ ការណំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អត្ថិ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯតំ ការណំ, យេន ការណេន មំ ‘‘អរសរូបោ ភវំ គោតមោ’’តិ វទមានោ បុគ្គលោ សម្មា វទេយ្យ, អវិតថវាទីតិ សង្ខំ គច្ឆេយ្យ. កតមោ បន សោតិ? យេ តេ, ព្រាហ្មណ, រូបរសា…បេ… ផោដ្ឋព្ពរសា, តេ តថាគតស្ស បហីនាតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យេ តេ ជាតិវសេន វា ឧបបត្តិវសេន វា សេដ្ឋសម្មតានម្បិ បុថុជ្ជនានំ រូបារម្មណាទីនិ អស្សាទេន្តានំ អភិនន្ទន្តានំ រជ្ជន្តានំ ឧប្បជ្ជន្តិ កាមសុខស្សាទសង្ខាតា រូបរសា, សទ្ទរសា, គន្ធរសា, រសរសា, ផោដ្ឋព្ពរសា, យេ ឥមំ លោកំ គីវាយ ពន្ធិត្វា វិយ អាវិញ្ឆន្តិ, វត្ថារម្មណាទិសាមគ្គិយញ្ច ឧប្បន្នត្តា សាមគ្គិរសាតិ វុច្ចន្តិ. តេ សព្ពេបិ តថាគតស្ស បហីនា. ‘‘មយ្ហំ បហីនា’’តិ វត្តព្ពេបិ មមាការេន អត្តានំ អនុក្ខិបន្តោ ធម្មំ ទេសេតិ, ទេសនាវិលាសោ វា ឯស តថាគតស្ស.

តត្ថ បហីនាតិ ចិត្តសន្តានតោ វិគតា, បជហិតា វា. ឯតស្មិំ បនត្ថេ ករណេ សាមិវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. អរិយមគ្គសត្ថេន ឧច្ឆិន្នំ តណ្ហាវិជ្ជាមយំ មូលំ ឯតេសន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលា. តាលវត្ថុ វិយ នេសំ វត្ថុ កតន្តិ តាលាវត្ថុកតា. យថា ហិ តាលរុក្ខំ សមូលំ ឧទ្ធរិត្វា តស្ស វត្ថុមត្តេ តស្មិំ បទេសេ កតេ ន បុន តស្ស តាលស្ស ឧប្បត្តិ បញ្ញាយតិ, ឯវំ អរិយមគ្គសត្ថេន សមូលេ រូបាទិរសេ ឧទ្ធរិត្វា តេសំ បុព្ពេ ឧប្បន្នបុព្ពភាវេន វត្ថុមត្តេ ចិត្តសន្តានេ កតេ សព្ពេបិ តេ តាលាវត្ថុកតាតិ វុច្ចន្តិ. អវិរុឡ្ហិធម្មត្តា វា មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ កតាតិ តាលាវត្ថុកតា. យស្មា បន ឯវំ តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា ហោន្តិ, យថា នេសំ បច្ឆាភាវោ ន ហោតិ, តថា កតា ហោន្តិ. តស្មា អាហ – អនភាវំកតាតិ. អាយតិំ អនុប្បាទធម្មាតិ អនាគតេ អនុប្បជ្ជនកសភាវា.

នោ ច ខោ យំ ត្វំ សន្ធាយ វទេសីតិ យញ្ច ខោ ត្វំ សន្ធាយ វទេសិ, សោ បរិយាយោ ន ហោតិ. ននុ ច ឯវំ វុត្តេ យោ ព្រាហ្មណេន វុត្តោ សាមគ្គិរសោ, តស្ស អត្តនិ វិជ្ជមានតា អនុញ្ញាតា ហោតីតិ? ន ហោតិ. យោ ហិ នំ សាមគ្គិរសំ កាតុំ ភព្ពោ ហុត្វា ន ករោតិ, សោ តទភាវេន អរសរូបោតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. ភគវា បន អភព្ពោវ ឯតំ កាតុំ, តេនស្ស ការណេ អភព្ពតំ បកាសេន្តោ អាហ – ‘‘នោ ច ខោ យំ ត្វំ សន្ធាយ វទេសី’’តិ. យំ បរិយាយំ សន្ធាយ ត្វំ មំ ‘‘អរសរូបោ’’តិ វទេសិ, សោ អម្ហេសុ នេវ វត្តព្ពោតិ.

ឯវំ ព្រាហ្មណោ អត្តនា អធិប្បេតំ អរសរូបតំ អារោបេតុំ អសក្កោន្តោ អថាបរំ និព្ភោគោ ភវន្តិអាទិមាហ. សព្ពបរិយាយេសុ ចេត្ថ វុត្តនយេនេវ យោជនាក្កមំ វិទិត្វា សន្ធាយភាសិតមត្ថំ ឯវំ វេទិតព្ពំ – ព្រាហ្មណោ តទេវ វយោវុទ្ធានំ អភិវាទនាទិកម្មំ លោកេ ‘‘សាមគ្គិបរិភោគោ’’តិ មញ្ញមានោ តទភាវេន ច ភគវន្តំ ‘‘និព្ភោគោ’’តិអាទិមាហ. ភគវា ច យ្វាយំ រូបាទីសុ សត្តានំ ឆន្ទរាគបរិភោគោ, តទភាវំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ.

បុន ព្រាហ្មណោ យំ លោកេ វយោវុទ្ធានំ អភិវាទនាទិកុលសមុទាចារកម្មំ លោកិយា ករោន្តិ, តស្ស អកិរិយំ សម្បស្សមានោ ភគវន្តំ អកិរិយវាទោតិ អាហ. ភគវា បន យស្មា កាយទុច្ចរិតាទីនំ អកិរិយំ វទតិ, តស្មា តំ អកិរិយវាទិតំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ. តត្ថ ឋបេត្វា កាយទុច្ចរិតាទីនិ អវសេសា អកុសលា ធម្មា អនេកវិហិតា បាបកា អកុសលា ធម្មាតិ វេទិតព្ពា.

បុន ព្រាហ្មណោ តទេវ អភិវាទនាទិកម្មំ ភគវតិ អបស្សន្តោ ‘‘ឥមំ អាគម្ម អយំ លោកតន្តិ លោកបវេណី ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ មញ្ញមានោ ភគវន្តំ ឧច្ឆេទវាទោតិ អាហ. ភគវា បន យស្មា បញ្ចកាមគុណិករាគស្ស ចេវ អកុសលចិត្តទ្វយសម្បយុត្តស្ស ច ទោសស្ស អនាគាមិមគ្គេន ឧច្ឆេទំ វទតិ, សព្ពាកុសលសម្ភវស្ស បន មោហស្ស អរហត្តមគ្គេន ឧច្ឆេទំ វទតិ, ឋបេត្វា តេ តយោ អវសេសានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ យថានុរូបំ ចតូហិ មគ្គេហិ ឧច្ឆេទំ វទតិ, តស្មា តំ ឧច្ឆេទវាទំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ.

បុន ព្រាហ្មណោ ‘‘ជិគុច្ឆតិ មញ្ញេ សមណោ គោតមោ ឥទំ វយោវុទ្ធានំ អភិវាទនាទិកុលសមុទាចារកម្មំ, តេន តំ ន ករោតី’’តិ មញ្ញមានោ ភគវន្តំ ជេគុច្ឆីតិ អាហ. ភគវា បន យស្មា ជិគុច្ឆតិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ, យានិ កាយវចីមនោទុច្ចរិតានិ ចេវ យាវ ច អកុសលានំ លាមកធម្មានំ សមាបត្តិ សមាបជ្ជនា សមង្គិភាវោ, តំ សព្ពម្បិ គូថំ វិយ មណ្ឌនកជាតិកោ បុរិសោ ជិគុច្ឆតិ ហិរីយតិ, តស្មា តំ ជេគុច្ឆិតំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ. តត្ថ កាយទុច្ចរិតេនាតិអាទិ ករណវចនំ ឧបយោគត្ថេ ទដ្ឋព្ពំ.

បុន ព្រាហ្មណោ តទេវ អភិវាទនាទិកម្មំ ភគវតិ អបស្សន្តោ ‘‘អយំ ឥទំ លោកជេដ្ឋកកម្មំ វិនេតិ វិនាសេតិ, អថ វា យស្មា ឯតំ សាមីចិកម្មំ ន ករោតិ, តស្មា អយំ វិនេតព្ពោ និគ្គណ្ហិតព្ពោ’’តិ មញ្ញមានោ ភគវន្តំ វេនយិកោតិ អាហ. តត្រាយំ បទត្ថោ – វិនយតីតិ វិនយោ, វិនាសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. វិនយោ ឯវ វេនយិកោ. វិនយំ វា អរហតីតិ វេនយិកោ, និគ្គហំ អរហតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ភគវា បន យស្មា រាគាទីនំ វិនយាយ វូបសមាយ ធម្មំ ទេសេតិ, តស្មា វេនយិកោ ហោតិ. អយមេវ ចេត្ថ បទត្ថោ – វិនយាយ ធម្មំ ទេសេតីតិ វេនយិកោ. វិចិត្រា ហិ តទ្ធិតវុត្តិ. ស្វាយំ តំ វេនយិកភាវំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ.

បុន ព្រាហ្មណោ យស្មា អភិវាទនាទីនិ សាមីចិកម្មានិ ករោន្តា វយោវុទ្ធេ តោសេន្តិ ហាសេន្តិ, អករោន្តា បន តាបេន្តិ វិហេសេន្តិ ទោមនស្សំ នេសំ ឧប្បាទេន្តិ, ភគវា ច តានិ ន ករោតិ, តស្មា ‘‘អយំ វយោវុទ្ធេ តបតី’’តិ មញ្ញមានោ សប្បុរិសាចារវិរហិតត្តា វា ‘‘កបណបុរិសោ អយ’’ន្តិ មញ្ញមានោ ភគវន្តំ តបស្សីតិ អាហ. តត្រាយំ បទត្ថោ – តបតីតិ តបោ, រោសេតិ វិហេសេតីតិ អត្ថោ. សាមីចិកម្មាករណស្សេតំ អធិវចនំ. តបោ អស្ស អត្ថីតិ តបស្សី. ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ ព្យញ្ជនានិ អវិចារេត្វា លោកេ កបណបុរិសោ តបស្សីតិ វុច្ចតិ. ភគវា បន យេ អកុសលា ធម្មា លោកំ តបនតោ តបនីយានិ វុច្ចន្តិ, តេសំ បហីនត្តា យស្មា តបស្សីតិ សង្ខំ គតោ. តស្មា តំ តបស្សិតំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – តបន្តីតិ តបា, អកុសលធម្មានមេតំ អធិវចនំ. តេ តបេ អស្សិ និរស្សិ បហាសិ វិទ្ធំសីតិ តបស្សី.

បុន ព្រាហ្មណោ តំ អភិវាទនាទិកម្មំ ទេវលោកគព្ភសម្បត្តិយា ទេវលោកបដិសន្ធិបដិលាភាយ សំវត្តតីតិ មញ្ញមានោ ភគវតិ ចស្ស អភាវំ ទិស្វា ភគវន្តំ អបគព្ភោតិ អាហ. កោធវសេន វា ភគវតោ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិគ្គហណេ ទោសំ ទស្សេន្តោបិ ឯវមាហ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – គព្ភតោ អបគតោតិ អបគព្ភោ, អភព្ពោ ទេវលោកូបបត្តិំ បាបុណិតុន្តិ អធិប្បាយោ. ហីនោ វា គព្ភោ អស្សាតិ អបគព្ភោ. ទេវលោកគព្ភបរិពាហិរត្តា អាយតិំ ហីនគព្ភបដិលាភភាគីតិ. ហីនោ វាស្ស មាតុកុច្ឆិស្មិំ គព្ភវាសោ អហោសីតិ អធិប្បាយោ. ភគវតោ បន យស្មា អាយតិំ គព្ភសេយ្យា អបគតា, តស្មា សោ តំ អបគព្ភតំ អត្តនិ សម្បស្សមានោ អបរំ បរិយាយមនុជានិ. តត្រ ច យស្ស ខោ, ព្រាហ្មណ, អាយតិំ គព្ភសេយ្យា បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ បហីនាតិ ឯតេសំ បទានំ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – ‘‘ព្រាហ្មណ, យស្ស បុគ្គលស្ស អនាគតេ គព្ភសេយ្យា បុនព្ភវេ ច អភិនិព្ពត្តិ អនុត្តរេន មគ្គេន វិហតការណត្តា បហីនា. គព្ភសេយ្យាគហណេន ចេត្ថ ជលាពុជយោនិ គហិតា, បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិគ្គហណេន ឥតរា តិស្សោ’’បិ.

អបិច គព្ភស្ស សេយ្យា គព្ភសេយ្យា. បុនព្ភវោ ឯវ អភិនិព្ពត្តិ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា ច វិញ្ញាណដ្ឋិតីតិ វុត្តេបិ ន វិញ្ញាណតោ អញ្ញា ឋិតិ អត្ថិ, ឯវមិធាបិ ន គព្ភតោ អញ្ញា សេយ្យា វេទិតព្ពា. អភិនិព្ពត្តិ ច នាម យស្មា បុនព្ភវភូតាបិ អបុនព្ភវភូតាបិ អត្ថិ, ឥធ ច បុនព្ភវភូតា អធិប្បេតា, តស្មា វុត្តំ – ‘‘បុនព្ភវោ ឯវ អភិនិព្ពត្តិ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តី’’តិ.

ឯវំ អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ អរសរូបតាទីហិ អដ្ឋហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តម្បិ ព្រាហ្មណំ ភគវា ធម្មិស្សរោ ធម្មរាជា ធម្មសាមី តថាគតោ អនុកម្បាយ សីតលេនេវ ចក្ខុនា ព្រាហ្មណំ ឱលេកេន្តោ យំ ធម្មធាតុំ បដិវិជ្ឈិត្វា ទេសនាវិលាសប្បត្តា នាម ហោតិ, តស្សា ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា វិគតវលាហកេ នភេ បុណ្ណចន្ទោ វិយ ច សរទកាលេ សូរិយោ វិយ ច ព្រាហ្មណស្ស ហទយន្ធការំ វិធមេន្តោ តានិយេវ អក្កោសវត្ថូនិ តេន តេន បរិយាយេន អញ្ញថា ទស្សេត្វា បុនបិ អត្តនោ ករុណាវិប្ផារំ អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ អកម្បិយភាវេន បដិលទ្ធតាទិគុណលក្ខណំ បថវិសមចិត្តតំ អកុប្បធម្មតញ្ច បកាសេន្តោ ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ កេវលំ បលិតសិរខណ្ឌទន្តវលិត្តចតាទីហិ អត្តនោ វុទ្ធភាវំ សល្លក្ខេតិ, នោ ច ខោ ជានាតិ អត្តានំ ជាតិយា អនុគតំ ជរាយ អនុសដំ ព្យាធិនោ អធិភូតំ មរណេន អព្ភាហតំ អជ្ជ មរិត្វា បុន ស្វេវ ឧត្តានសេយ្យទារកភាវគមនីយំ. មហន្តេន ខោ បន ឧស្សាហេន មម សន្តិកំ អាគតោ, តទស្ស អាគមនំ សាត្ថកំ ហោតូ’’តិ ចិន្តេត្វា ឥមស្មិំ លោកេ អត្តនោ អប្បដិសមំ បុរេជាតភាវំ ទស្សេន្តោ សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណាតិអាទិនា នយេន ព្រាហ្មណស្ស ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេសិ.

តត្ថ សេយ្យថាបីតិអាទីនំ ហេដ្ឋា វុតនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ហិ តេ កុក្កុដបោតកា បក្ខេ វិធុនន្តា តំខណានុរូបំ វិរវន្តា និក្ខមន្តិ. ឯវំ និក្ខមន្តានញ្ច តេសំ យោ បឋមតរំ និក្ខមតិ, សោ ជេដ្ឋោតិ វុច្ចតិ. តស្មា ភគវា តាយ ឧបមាយ អត្តនោ ជេដ្ឋភាវំ សាធេតុកាមោ ព្រាហ្មណំ បុច្ឆតិ – យោ នុ ខោ តេសំ កុក្កុដច្ឆាបោតកានំ…បេ… កិន្តិ ស្វាស្ស វចនីយោតិ. តត្ថ កុក្កុដច្ឆាបកានន្តិ កុក្កុដបោតកានំ. កិន្តិ ស្វាស្ស វចនីយោតិ សោ កិន្តិ វចនីយោ អស្ស, កិំ វត្តព្ពោ ភវេយ្យ ជេដ្ឋោ វា កនិដ្ឋោ វាតិ.

‘‘ជេដ្ឋោ’’តិស្ស, ភោ គោតម, វចនីយោតិ, ភោ គោតម, សោ ជេដ្ឋោ ឥតិ អស្ស វចនីយោ. កស្មាតិ ចេ? សោ ហិ នេសំ ជេដ្ឋោតិ, យស្មា សោ នេសំ វុទ្ធតរោតិ អត្ថោ. អថស្ស ភគវា ឱបម្មំ សម្បដិបាទេន្តោ ឯវមេវ ខោតិ អាហ, យថា សោ កុក្កុដបោតកោ, ឯវំ អហម្បិ. អវិជ្ជាគតាយ បជាយាតិ អវិជ្ជា វុច្ចតិ អញ្ញាណំ, តត្ថ គតាយ. បជាយាតិ សត្តធិវចនមេតំ, អវិជ្ជាកោសស្ស អន្តោ បវិដ្ឋេសុ សត្តេសូបិ វុត្តំ ហោតិ. អណ្ឌភូតាយាតិ អណ្ឌេ ភូតាយ បជាតាយ សញ្ជាតាយ. យថា ហិ អណ្ឌេ និព្ពត្តា ឯកច្ចេ សត្តា អណ្ឌភូតាតិ វុច្ចន្តិ, ឯវមយំ សព្ពាបិ បជា អវិជ្ជណ្ឌកោសេ និព្ពត្តត្តា អណ្ឌភូតាតិ វុច្ចតិ. បរិយោនទ្ធាយាតិ តេន អវិជ្ជណ្ឌកោសេន សមន្តតោ ឱនទ្ធាយ ពទ្ធាយ វេឋិតាយ. អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វាតិ តំ អវិជ្ជាមយំ អណ្ឌកោសំ ភិន្ទិត្វា. ឯកោវ លោកេតិ សកលេបិ លោកសន្និវាសេ អហមេវ ឯកោ អទុតិយោ. អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឧត្តររហិតំ សព្ពសេដ្ឋំ សម្មា សាមញ្ច ពោធិំ, អថ វា បសត្ថំ សុន្ទរញ្ច ពោធិំ. អរហត្តមគ្គញាណស្សេតំ នាមំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សាបិ នាមមេវ. ឧភយម្បិ វដ្ដតិ. អញ្ញេសំ អរហត្តមគ្គោ អនុត្តរា ពោធិ ហោតិ, ន ហោតីតិ? ន ហោតិ. កស្មា? អសព្ពគុណទាយកត្តា. តេសញ្ហិ កស្សចិ អរហត្តមគ្គោ អរហត្តផលមេវ ទេតិ, កស្សចិ តិស្សោ វិជ្ជា, កស្សចិ ឆ អភិញ្ញា, កស្សចិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, កស្សចិ សាវកបារមិញាណំ. បច្ចេកពុទ្ធានម្បិ បច្ចេកពោធិញាណមេវ ទេតិ, ពុទ្ធានំ បន សព្ពគុណសម្បត្តិំ ទេតិ អភិសេកោ វិយ រញ្ញោ សព្ពលោកិស្សរភាវំ. តស្មា អញ្ញស្ស កស្សចិបិ អនុត្តរា ពោធិ ន ហោតីតិ. អភិសម្ពុទ្ធោតិ អព្ភញ្ញាសិំ បដិវិជ្ឈិំ, បត្តោម្ហិ អធិគតោម្ហីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ យទេតំ ភគវតា ‘‘ឯវមេវ ខោ’’តិអាទិនា នយេន វុត្តំ ឱបម្មសម្បដិបាទនំ, តំ ឯវំ អត្ថេន សំសន្ទិត្វា វេទិតព្ពំ – យថា ហិ តស្សា កុក្កុដិយា អត្តនោ អណ្ឌេសុ អធិសយនាទិតិវិធកិរិយាករណំ, ឯវំ ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នស្ស ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ អត្តនោ សន្តានេ អនិច្ចំ, ទុក្ខំ, អនត្តាតិ តិវិធានុបស្សនាករណំ. កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាសម្បាទនេន អណ្ឌានំ អបូតិភាវោ វិយ ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន វិបស្សនាញាណស្ស អបរិហានិ. កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាករណេន អណ្ឌានំ អល្លសិនេហបរិយាទានំ វិយ ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន ភវត្តយានុគតនិកន្តិសិនេហបរិយាទានំ. កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាករណេន អណ្ឌកបាលានំ តនុភាវោ វិយ ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន អវិជ្ជណ្ឌកោសស្ស តនុភាវោ, កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាករណេន កុក្កុដបោតកស្ស បាទនខតុណ្ឌកានំ ថទ្ធខរភាវោ វិយ ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន វិបស្សនាញាណស្ស តិក្ខខរវិប្បសន្នសូរភាវោ. កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាករណេន កុក្កុដបោតកស្ស បរិណាមកាលោ វិយ ពោធិសត្តភូតស្ស ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន វិបស្សនាញាណស្ស បរិណាមកាលោ វឌ្ឍិកាលោ គព្ភគ្គហណកាលោ. កុក្កុដិយា តិវិធកិរិយាករណេន កុក្កុដបោតកស្ស បាទនខសិខាយ វា មុខតុណ្ឌកេន វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា បក្ខេ បប្ផោដេត្វា សោត្ថិនា អភិនិព្ភិទាកាលោ វិយ ភគវតោ តិវិធានុបស្សនាសម្បាទនេន វិបស្សនាញាណគព្ភំ គណ្ហាបេត្វា អនុបុព្ពាធិគតេន អរហត្តមគ្គេន អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា អភិញ្ញាបក្ខេ បប្ផោដេត្វា សោត្ថិនា សកលពុទ្ធគុណសច្ឆិកតកាលោ វេទិតព្ពោ.

អហញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, ជេដ្ឋោ សេដ្ឋោ លោកស្សាតិ, ព្រាហ្មណ, យថា តេសំ កុក្កុដបោតកានំ បឋមតរំ អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា អភិនិព្ពត្តោ កុក្កុដបោតកោ ជេដ្ឋោ ហោតិ, ឯវំ អវិជ្ជាគតាយ បជាយ តំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា បឋមតរំ អរិយាយ ជាតិយា ជាតត្តា អហញ្ហិ ជេដ្ឋោ វុទ្ធតមោតិ សង្ខំ គតោ, សព្ពគុណេហិ បន អប្បដិសមត្តា សេដ្ឋោតិ.

ឯវំ ភគវា អត្តនោ អនុត្តរំ ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវំ ព្រាហ្មណស្ស បកាសេត្វា ឥទានិ យាយ បដិបទាយ តំ អធិគតោ, តំ បដិបទំ បុព្ពភាគតោ បភុតិ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ ខោ បន មេ, ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ. តត្ថ អារទ្ធំ ខោ បន មេ, ព្រាហ្មណ, វីរិយំ អហោសីតិ, ព្រាហ្មណ, ន មយា អយំ អនុត្តរោ ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវោ កុសីតេន មុដ្ឋស្សតិនា សារទ្ធកាយេន វិក្ខិត្តចិតេន អធិគតោ, អបិច ខោ តទធិគមាយ អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ អហោសិ. ពោធិមណ្ឌេ និសិន្នេន មយា ចតុសម្មប្បធានភេទំ វីរិយំ អារទ្ធំ អហោសិ, បគ្គហិតំ អសិថិលប្បវត្តិតំ. អារទ្ធត្តាយេវ ច មេ តំ អសល្លីនំ អហោសិ. ន កេវលញ្ច វីរិយមេវ, សតិបិ មេ អារម្មណាភិមុខភាវេន ឧបដ្ឋិតា អហោសិ, ឧបដ្ឋិតត្តាយេវ ច អសម្មុដ្ឋា. បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោតិ កាយចិត្តប្បស្សទ្ធិវសេន កាយោបិ មេ បស្សទ្ធោ អហោសិ. តត្ថ យស្មា នាមកាយេ បស្សទ្ធេ រូបកាយោបិ បស្សទ្ធោយេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘នាមកាយោ រូបកាយោ’’តិ អវិសេសេត្វាវ ‘‘បស្សទ្ធោ កាយោ’’តិ វុត្តំ. អសារទ្ធោតិ សោ ច ខោ បស្សទ្ធត្តាយេវ អសារទ្ធោ, វិគតទរថោតិ វុត្តំ ហោតិ. សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គន្តិ ចិត្តម្បិ មេ សម្មា អាហិតំ សុដ្ឋុ ឋបិតំ អប្បិតំ វិយ អហោសិ, សមាហិតត្តា ឯវ ច ឯកគ្គំ អចលំ និប្ផន្ទនន្តិ. ឯត្តាវតា ឈានស្ស បុព្ពភាគបដិបទា កថិតា ហោតិ.

ឥទានិ ឥមាយ បដិបទាយ អធិគតំ បឋមជ្ឈានំ អាទិំ កត្វា វិជ្ជាត្តយបរិយោសានំ វិសេសំ ទស្សេន្តោ សោ ខោ អហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យំ យាវ វិនិច្ឆយនយេន វត្តព្ពំ សិយា, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៦៩) វុត្តមេវ.

អយំ ខោ មេ, ព្រាហ្មណាតិអាទីសុ បន វិជ្ជាតិ វិទិតករណដ្ឋេន វិជ្ជា. កិំ វិទិតំ ករោតិ? បុព្ពេនិវាសំ. អវិជ្ជាតិ តស្សេវ បុព្ពេនិវាសស្ស អវិទិតករណដ្ឋេន តប្បដិច្ឆាទកមោហោ. តមោតិ ស្វេវ មោហោ តប្បដិច្ឆាទកដ្ឋេន តមោ នាម. អាលោកោតិ សា ឯវ វិជ្ជា ឱភាសករណដ្ឋេន អាលោកោតិ. ឯត្ថ ច វិជ្ជា អធិគតាតិ អត្ថោ, សេសំ បសំសាវចនំ. យោជនា បនេត្ថ – អយំ ខោ មេ វិជ្ជា អធិគតា, តស្ស មេ អធិគតវិជ្ជស្ស អវិជ្ជា វិហតា, វិនដ្ឋាតិ អត្ថោ. កស្មា? យស្មា វិជ្ជា ឧប្បន្នា. ឯស នយោ ឥតរស្មិម្បិ បទទ្វយេ. យថា តន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ. សតិយា អវិប្បវាសេន អប្បមត្តស្ស វីរិយាតាបេន អាតាបិនោ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខាតាយ បហិតត្តស្ស បេសិតត្តស្សាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ អវិជ្ជា វិហញ្ញេយ្យ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជេយ្យ តមោ វិហញ្ញេយ្យ, អាលោកោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឯវមេវ មម អវិជ្ជា វិហតា, វិជ្ជា ឧប្បន្នា, តមោ វិហតោ, អាលោកោ ឧប្បន្នោ. ឯតស្ស មេ បធានានុយោគស្ស អនុរូបមេវ ផលំ លទ្ធន្តិ.

អយំ ខោ មេ, ព្រាហ្មណ, បឋមា អភិនិព្ភិទា អហោសិ កុក្កុដច្ឆាបកស្សេវ អណ្ឌកោសម្ហាតិ អយំ ខោ មម, ព្រាហ្មណ, បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណមុខតុណ្ឌកេន បុព្ពេ និវុត្ថខន្ធប្បដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា បឋមា អភិនិព្ភិទា បឋមា និក្ខន្តិ បឋមា អរិយាជាតិ អហោសិ កុក្កុដច្ឆាបកស្សេវ មុខតុណ្ឌកេន វា បាទនខសិខាយ វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា តម្ហា អណ្ឌកោសម្ហា អភិនិព្ភិទា និក្ខន្តិ កុក្កុដនិកាយេ បច្ចាជាតីតិ. អយំ តាវ បុព្ពេនិវាសកថាយំ នយោ.

ចុតុបបាតកថាយ បន វិជ្ជាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណវិជ្ជា. អវិជ្ជាតិ ចុតុបបាតប្បដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. យថា បន បុព្ពេនិវាសកថាយំ ‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណមុខតុណ្ឌកេន បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធប្បដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា’’តិ វុត្តំ, ឯវមិធ ‘‘ចុតុបបាតញាណមុខតុណ្ឌកេន ចុតុបបាតប្បដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា’’តិ វត្តព្ពំ.

យំ បនេតំ បច្ចវេក្ខណញាណបរិគ្គហិតំ អាសវានំ ខយញាណាធិគមំ ព្រាហ្មណស្ស ទស្សេន្តោ អយំ ខោ មេ, ព្រាហ្មណ, តតិយា វិជ្ជាតិអាទិមាហ, តត្ថ វិជ្ជាតិ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា. អវិជ្ជាតិ ចតុសច្ចប្បដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. អយំ ខោ មេ, ព្រាហ្មណ, តតិយា អភិនិព្ភិទា អហោសីតិ ឯត្ថ អយំ ខោ មម, ព្រាហ្មណ, អាសវានំ ខយញាណមុខតុណ្ឌកេន ចតុសច្ចបដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា តតិយា អភិនិព្ភិទា តតិយា និក្ខន្តិ តតិយា អរិយជាតិ អហោសិ កុក្កុដច្ឆាបកស្សេវ មុខតុណ្ឌកេន វា បាទនខសិខាយ វា អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា តម្ហា អណ្ឌកោសម្ហា អភិនិព្ភិទា និក្ខន្តិ កុក្កុដនិកាយេ បច្ចាជាតីតិ.

ឯត្តាវតា កិំ ទស្សេសីតិ? សោ ហិ, ព្រាហ្មណ, កុក្កុដច្ឆាបកោ អណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា តតោ និក្ខមន្តោ សកិមេវ ជាយតិ, អហំ បន បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធប្បដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ ភិន្ទិត្វា បឋមំ តាវ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណវិជ្ជាយ ជាតោ. តតោ សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិប្បដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា ទុតិយំ ទិព្ពចក្ខុញាណវិជ្ជាយ ជាតោ, បុន ចតុសច្ចប្បដិច្ឆាទកំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ បទាលេត្វា តតិយំ អាសវានំ ខយញាណវិជ្ជាយ ជាតោ. ឯវំ តីហិ វិជ្ជាហិ តិក្ខត្តុំ ជាតោម្ហិ. សា ច មេ ជាតិ អរិយា សុបរិសុទ្ធាតិ ឥទំ ទស្សេតិ. ឯវំទស្សេន្តោ ច បុព្ពេនិវាសញាណេន អតីតំសញាណំ, ទិព្ពចក្ខុនា បច្ចុប្បន្នានាគតំសញាណំ, អាសវក្ខយេន សកលលោកិយលោកុត្តរគុណន្តិ ឯវំ តីហិ វិជ្ជាហិ សព្ពេបិ សព្ពញ្ញុគុណេ បកាសេត្វា អត្តនោ អរិយាយ ជាតិយា ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវំ ព្រាហ្មណស្ស ទស្សេសិ.

ឯវំ វុត្តេ វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោតិ ឯវំ ភគវតា លោកានុកម្បកេន ព្រាហ្មណំ អនុកម្បមានេន និគុហិតព្ពេបិ អត្តនោ អរិយាយ ជាតិយា ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវេ វិជ្ជាត្តយបកាសិកាយ ធម្មទេសនាយ វុត្តេ បីតិវិប្ផារបរិបុណ្ណគត្តចិត្តោ វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោ តំ ភគវតោ អរិយាយ ជាតិយា ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវំ វិទិត្វា ‘‘ឦទិសំ នាមាហំ សព្ពលោកជេដ្ឋំ សព្ពគុណសមន្នាគតំ សព្ពញ្ញុំ ‘អញ្ញេសំ អភិវាទនាទិកម្មំ ន ករោតី’តិ អវចំ, ធិរត្ថុ វត, ភោ, អញ្ញាណ’’ន្តិ អត្តានំ គរហិត្វា ‘‘អយំ ទានិ លោកេ អរិយាយ ជាតិយា បុរេជាតដ្ឋេន ជេដ្ឋោ, សព្ពគុណេហិ អប្បដិសមដ្ឋេន សេដ្ឋោ’’តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ជេដ្ឋោ ភវំ គោតមោ សេដ្ឋោ ភវំ គោតមោតិ. ឯវញ្ច បន វត្វា បុន តំ ភគវតោ ធម្មទេសនំ អព្ភនុមោទមានោ អភិក្កន្តំ ភោ គោតមាតិអាទិមាហ. តំ វុត្តត្ថមេវាតិ.