៣. តតិយបណ្ណាសកំ

(១១) ១. ផាសុវិហារវគ្គោ

១. សារជ្ជសុត្តវណ្ណនា

១០១. តតិយស្ស បឋមេ វេសារជ្ជករណាតិ វិសារទភាវាវហា. សារជ្ជំ ហោតីតិ ទោមនស្សំ ហោតិ.

២. ឧស្សង្កិតសុត្តវណ្ណនា

១០២. ទុតិយេ ឧស្សង្កិតបរិសង្កិតោតិ ឧស្សង្កិតោ ច បរិសង្កិតោ ច. អបិ អកុប្បធម្មោបីតិ អបិ អកុប្បធម្មោ ខីណាសវោ សមានោបិ បរេហិ បាបភិក្ខូហិ ឧស្សង្កិតបរិសង្កិតោ ហោតីតិ អត្ថោ. វេសិយាគោចរោតិអាទីសុ វេសិយា វុច្ចន្តិ រូបូបជីវិនិយោ, តា គោចរោ អស្សាតិ វេសិយាគោចរោ, តាសំ គេហំ អភិណ្ហគមនោតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ បន វិធវាតិ មតបតិកា. ថុល្លកុមារិកាតិ មហល្លិកកុមារិកាយោ.

៣. មហាចោរសុត្តវណ្ណនា

១០៣. តតិយេ ឥតោ ភោគេន បដិសន្ថរិស្សាមីតិ ឥតោ មម សាបតេយ្យតោ ភោគំ គហេត្វា តេន បដិសន្ថារំ ករិស្សាមិ, តស្ស ច មម ច អន្តរំ បិទហិស្សាមីតិ អត្ថោ. គហណានីតិ បរសន្តកានំ ភណ្ឌានំ គហណានិ. គុយ្ហមន្តាតិ គុហិតព្ពមន្តា. អន្តគ្គាហិកាយាតិ សស្សតំ វា ឧច្ឆេទំ វា គហេត្វា ឋិតាយ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ. ចតុត្ថេ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

៥. ផាសុវិហារសុត្តវណ្ណនា

១០៥. បញ្ចមេ មេត្តំ កាយកម្មន្តិ មេត្តចិត្តេន បវត្តិតំ កាយកម្មំ. អាវិ ចេវ រហោ ចាតិ សម្មុខេ ចេវ បរម្មុខេ ច. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. យានិ តានិ សីលានីតិអាទិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលវសេន វុត្តំ. សមាធិសំវត្តនិកានីតិ មគ្គសមាធិផលសមាធិនិព្ពត្តកានិ. សីលសាមញ្ញគតោតិ សមានសីលតំ គតោ, ឯកសទិសសីលោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. តក្ករស្សាតិ យោ នំ ករោតិ, តស្ស. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ សីលំ មិស្សកំ កថិតំ, ទិដ្ឋិ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋីតិ.

៦. អានន្ទសុត្តវណ្ណនា

១០៦. ឆដ្ឋេ នោ ច បរំ អធិសីលេ សម្បវត្តា ហោតីតិ បរំ សីលភាវេន ន គរហតិ ន ឧបវទតិ. អត្តានុបេក្ខីតិ អត្តនោវ កតាកតំ ជាននវសេន អត្តានំ អនុបេក្ខិតា. នោ បរានុបេក្ខីតិ បរស្ស កតាកតេសុ អព្យាវដោ. អបញ្ញាតោតិ អបាកដោ អប្បបុញ្ញោ. អបញ្ញាតកេនាតិ អបញ្ញាតភាវេន អបាកដតាយ មន្ទបុញ្ញតាយ. នោ បរិតស្សតីតិ បរិតាសំ នាបជ្ជតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ខីណាសវោវ កថិតោ.

៧-៨. សីលសុត្តាទិវណ្ណនា

១០៧-១០៨. សត្តមេ សីលសមាធិបញ្ញា មិស្សិកា កថិតា, វិមុត្តិ អរហត្តផលំ, វិមុត្តិញាណទស្សនំ បច្ចវេក្ខណញាណំ លោកិយមេវ. អដ្ឋមេបិ ឯសេវ នយោ. បច្ចវេក្ខណញាណំ បនេត្ថ អសេខស្ស បវត្តត្តា អសេខន្តិ វុត្តំ.

៩-១០. ចាតុទ្ទិសសុត្តាទិវណ្ណនា

១០៩-១១០. នវមេ ចាតុទ្ទិសោតិ ចតូសុ ទិសាសុ អប្បដិហតចារោ. ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ ខីណាសវោវ កថិតោ. ទសមេ អលន្តិ យុត្តោ. ឥធាបិ ខីណាសវោវ កថិតោ.

ផាសុវិហារវគ្គោ បឋមោ.

(១២) ២. អន្ធកវិន្ទវគ្គោ

១. កុលូបកសុត្តវណ្ណនា

១១១. ទុតិយស្ស បឋមេ អសន្ថវវិស្សាសីតិ អត្តនា សទ្ធិំ សន្ថវំ អករោន្តេសុ វិស្សាសំ អនាបជ្ជន្តេសុយេវ វិស្សាសំ ករោតិ. អនិស្សរវិកប្បីតិ អនិស្សរោវ សមានោ ‘‘ឥមំ ទេថ, ឥមំ គណ្ហថា’’តិ ឥស្សរោ វិយ វិកប្បេតិ. វិស្សដ្ឋុបសេវីតិ វិស្សដ្ឋានិ ភិន្នកុលានិ ឃដនត្ថាយ ឧបសេវតិ. ឧបកណ្ណកជប្បីតិ កណ្ណមូលេ មន្តំ គណ្ហាតិ. សុក្កបក្ខោ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ.

២. បច្ឆាសមណសុត្តវណ្ណនា

១១២. ទុតិយេ បត្តបរិយាបន្នំ ន គណ្ហាតីតិ ឧបជ្ឈាយេ និវត្តិត្វា ឋិតេ អត្តនោ តុច្ឆបត្តំ ទត្វា តស្ស បត្តំ ន គណ្ហាតិ, តតោ វា ទីយមានំ ន គណ្ហាតិ. ន និវារេតីតិ ឥទំ វចនំ អាបត្តិវីតិក្កមវចនំ នាមាតិ ន ជានាតិ. ញត្វា វាបិ, ‘‘ភន្តេ, ឯវរូបំ នាម វត្តុំ ន វដ្ដតី’’តិ ន និវារេតិ. កថំ ឱបាតេតីតិ តស្ស កថំ ភិន្ទិត្វា អត្តនោ កថំ បវេសេតិ. ជឡោតិ ជឌោ. ឯឡមូគោតិ បគ្ឃរិតខេឡមុខោ. តតិយំ ឧត្តានមេវ.

៤. អន្ធកវិន្ទសុត្តវណ្ណនា

១១៤. ចតុត្ថេ សីលវា ហោថាតិ សីលវន្តា ហោថ. អារក្ខសតិនោតិ ទ្វាររក្ខិកាយ សតិយា សមន្នាគតា. និបក្កសតិនោតិ ទ្វាររក្ខនកេនេវ ញាណេន សមន្នាគតស្សតិនោ. សតារក្ខេន ចេតសា សមន្នាគតាតិ សតារក្ខេន ចិត្តេន សមន្នាគតា. អប្បភស្សាតិ អប្បកថា. សម្មាទិដ្ឋិកាតិ កម្មស្សកតជ្ឈាន-វិបស្សនាមគ្គ-ផលវសេន បញ្ចវិធាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតា. អបិច បច្ចវេក្ខណញាណម្បិ សម្មាទិដ្ឋិយេវាតិ វេទិតព្ពា.

៥. មច្ឆរិនីសុត្តវណ្ណនា

១១៥. បញ្ចមេ អាវាសមច្ឆរិនីតិ អាវាសំ មច្ឆរាយតិ, តត្ថ អញ្ញេសំ វាសំ ន សហតិ. កុលមច្ឆរិនីតិ ឧបដ្ឋាកកុលំ មច្ឆរាយតិ, អញ្ញេសំ តត្ថ ឧបសង្កមនំ ន សហតិ. លាភមច្ឆរិនីតិ លាភំ មច្ឆរាយតិ, អញ្ញេសំ តំ ឧប្បជ្ជន្តំ ន សហតិ. វណ្ណមច្ឆរិនីតិ គុណំ មច្ឆរាយតិ, អញ្ញេសំ គុណកថំ ន សហតិ. ធម្មមច្ឆរិនីតិ បរិយត្តិធម្មំ មច្ឆរាយតិ, អញ្ញេសំ ទាតុំ ន ឥច្ឆតិ.

៦-៧. វណ្ណនាសុត្តាទិវណ្ណនា

១១៦-១១៧. ឆដ្ឋេ សទ្ធាទេយ្យំ វិនិបាតេតីតិ បរេហិ សទ្ធាយ ទិន្នបិណ្ឌបាតតោ អគ្គំ អគ្គហេត្វា បរស្ស ទេតិ. សត្តមេ ឥស្សុកិនីតិ ឥស្សាយ សមន្នាគតា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

អន្ធកវិន្ទវគ្គោ ទុតិយោ.

(១៣) ៣. គិលានវគ្គោ

៤. ទុតិយឧបដ្ឋាកសុត្តវណ្ណនា

១២៤. តតិយស្ស ចតុត្ថេ នប្បដិពលោតិ កាយពលេន ច ញាណពលេន ច អសមន្នាគតោ. អាមិសន្តរោតិ អាមិសហេតុកោ ចីវរាទីនិ បច្ចាសីសមានោ.

៥-៦. អនាយុស្សាសុត្តទ្វយវណ្ណនា

១២៥-១២៦. បញ្ចមេ អនាយុស្សាតិ អាយុបច្ឆេទនា, ន អាយុវឌ្ឍនា. ឆដ្ឋេបិ ឯសេវ នយោ.

៧. វបកាសសុត្តវណ្ណនា

១២៧. សត្តមេ នាលំ សង្ឃម្ហា វបកាសិតុន្តិ សង្ឃតោ និក្ខមិត្វា ឯកកោ វសិតុំ ន យុត្តោ. កាមញ្ចេស សង្ឃមជ្ឈេបិ វសិតុំ អយុត្តោវ អសង្ឃសោភនតាយ, ឱវាទានុសាសនិប្បដិពទ្ធត្តា បន និប្បរិយាយេនេវ សង្ឃម្ហា វបកាសិតុំ ន យុត្តោ. អលំ សង្ឃម្ហា វបកាសិតុន្តិ ចាតុទ្ទិសត្តា សង្ឃម្ហា និក្ខម្ម ឯកកោ វសិតុំ យុត្តោ, សង្ឃសោភនតាយ បន សង្ឃេបិ វសិតុំ យុត្តោយេវ. អដ្ឋមំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៩. បរិកុប្បសុត្តវណ្ណនា

១២៩. នវមេ អាបាយិកាតិ អបាយគាមិនោ. នេរយិកាតិ និរយគាមិនោ. បរិកុប្បាតិ បរិកុប្បនសភាវា បុរាណវណសទិសា. អតេកិច្ឆាតិ អកត្តព្ពបរិកម្មា. ទសមំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

គិលានវគ្គោ តតិយោ.

(១៤) ៤. រាជវគ្គោ

១. បឋមចក្កានុវត្តនសុត្តវណ្ណនា

១៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ ធម្មេនាតិ ទសកុសលធម្មេន. ចក្កន្តិ អាណាចក្កំ. អត្ថញ្ញូតិ រជ្ជត្ថំ ជានាតិ. ធម្មញ្ញូតិ បវេណិធម្មំ ជានាតិ. មត្តញ្ញូតិ ទណ្ឌេ វា ពលម្ហិ វា បមាណំ ជានាតិ. កាលញ្ញូតិ រជ្ជសុខានុភវនកាលំ, វិនិច្ឆយករណកាលំ, ជនបទចារិកាកាលញ្ច ជានាតិ. បរិសញ្ញូតិ អយំ បរិសា ខត្តិយបរិសា, អយំ ព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទសមណបរិសាតិ ជានាតិ.

តថាគតវារេ អត្ថញ្ញូតិ បញ្ច អត្ថេ ជានាតិ. ធម្មញ្ញូតិ ចត្តារោ ធម្មេ ជានាតិ. មត្តញ្ញូតិ ចតូសុ បច្ចយេសុ បដិគ្គហណបរិភោគមត្តំ ជានាតិ. កាលញ្ញូតិ អយំ កាលោ បដិសល្លីនស្ស, អយំ សមាបត្តិយា, អយំ ធម្មទេសនាយ, អយំ ជនបទចារិកាយាតិ ឯវំ កាលំ ជានាតិ. បរិសញ្ញូតិ អយំ បរិសា ខត្តិយបរិសា…បេ… អយំ សមណបរិសាតិ ជានាតិ. អនុត្តរន្តិ នវហិ លោកុត្តរធម្មេហិ អនុត្តរំ. ធម្មចក្កន្តិ សេដ្ឋចក្កំ.

២. ទុតិយចក្កានុវត្តនសុត្តវណ្ណនា

១៣២. ទុតិយេ បិតរា បវត្តិតំ ចក្កន្តិ ចក្កវត្តិម្ហិ បព្ពជិតេ វា កាលកតេ វា ចក្ករតនំ សត្តាហមត្តំ ឋត្វា អន្តរធាយតិ, កថមេស តំ អនុប្បវត្តេតិ នាម? បិតុ បវេណិយំ ឋត្វា ចក្កវត្តិវត្តំ បូរេត្វា ចក្កវត្តិរជ្ជំ ការេន្តោបិ បិតរា បវត្តិតមេវ អនុប្បវត្តេតិ នាម.

៣. ធម្មរាជាសុត្តវណ្ណនា

១៣៣. តតិយំ តិកនិបាតេ វុត្តនយមេវ. សេវិតព្ពាសេវិតព្ពេ បនេត្ថ បច្ឆិមបទទ្វយមេវ វិសេសោ. តត្ថ សម្មាអាជីវោ សេវិតព្ពោ, មិច្ឆាអាជីវោ ន សេវិតព្ពោ. សប្បាយោ គាមនិគមោ សេវិតព្ពោ, អសប្បាយោ ន សេវិតព្ពោ.

៤. យស្សំទិសំសុត្តវណ្ណនា

១៣៤. ចតុត្ថេ ឧភតោតិ ទ្វីហិបិ បក្ខេហិ. មាតិតោ ច បិតិតោ ចាតិ យស្ស ហិ មាតា ខត្តិយា, មាតុមាតា ខត្តិយា, តស្សាបិ មាតា ខត្តិយា. បិតា ខត្តិយោ, បិតុបិតា ខត្តិយោ, តស្សបិ បិតា ខត្តិយោ. សោ ឧភតោ សុជាតោ មាតិតោ ច បិតិតោ ច. សំសុទ្ធគហណិកោតិ សំសុទ្ធាយ មាតុកុច្ឆិយា សមន្នាគតោ. ‘‘សមវេបាកិនិយា គហណិយា’’តិ ឯត្ថ បន កម្មជតេជោធាតុ គហណីតិ វុច្ចតិ. យាវ សត្តមា បិតាមហយុគាតិ ឯត្ថ បិតុបិតា បិតាមហោ, បិតាមហស្ស យុគំ បិតាមហយុគំ. យុគន្តិ អាយុប្បមាណំ វុច្ចតិ. អភិលាបមត្តមេវ ចេតំ, អត្ថតោ បន បិតាមហោយេវ បិតាមហយុគំ. តតោ ឧទ្ធំ សព្ពេបិ បុព្ពបុរិសា បិតាមហគ្គហណេនេវ គហិតា. ឯវំ យាវ សត្តមោ បុរិសោ, តាវ សំសុទ្ធគហណិកោ, អថ វា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេនាតិ ទស្សេតិ. អក្ខិត្តោតិ ‘‘អបនេថ ឯតំ, កិំ ឥមិនា’’តិ ឯវំ អក្ខិត្តោ អនវក្ខិត្តោ. អនុបក្កុដ្ឋោតិ ន ឧបក្កុដ្ឋោ ន អក្កោសំ វា និន្ទំ វា បត្តបុព្ពោ. កេន ការណេនាតិ? ជាតិវាទេន, ‘‘ឥតិបិ ហីនជាតិកោ ឯសោ’’តិ ឯវរូបេន វចនេនាតិ អត្ថោ.

អឌ្ឍោតិអាទីសុ យោ កោចិ អត្តនោ សន្តកេន វិភវេន អឌ្ឍោ ហោតិ. ឥធ បន ន កេវលំ អឌ្ឍោយេវ, មហទ្ធនោ មហតា អបរិមាណសង្ខេន ធនេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. បញ្ចកាមគុណវសេន មហន្តា ឧឡារា ភោគា អស្សាតិ មហាភោគោ. បរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោតិ កោសោ វុច្ចតិ ភណ្ឌាគារំ, និទហិត្វា ឋបិតេន ធនេន បរិបុណ្ណកោសោ, ធញ្ញេន ច បរិបុណ្ណកោដ្ឋាគារោតិ អត្ថោ. អថ វា ចតុព្ពិធោ កោសោ ហត្ថី អស្សា រថា រដ្ឋន្តិ, តិវិធំ កោដ្ឋាគារំ ធនកោដ្ឋាគារំ ធញ្ញកោដ្ឋាគារំ វត្ថកោដ្ឋាគារន្តិ. តំ សព្ពម្បិ បរិបុណ្ណមស្សាតិ បរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារោ. អស្សវាយាតិ កស្សចិ ពហុម្បិ ធនំ ទេន្តស្ស សេនា ន សុណាតិ, សា អនស្សវា នាម ហោតិ. កស្សចិ អទេន្តស្សាបិ សុណាតិយេវ, អយំ អស្សវា នាម. ឱវាទបដិករាយាតិ ‘‘ឥទំ វោ កត្តព្ព, ឥទំ ន កត្តព្ព’’ន្តិ ទិន្នឱវាទករាយ. បណ្ឌិតោតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ. ព្យត្តោតិ បញ្ញាវេយ្យត្តិយេន យុត្តោ. មេធាវីតិ ឋានុប្បត្តិកបញ្ញាយ សមន្នាគតោ. បដិពលោតិ សមត្ថោ. អត្ថេ ចិន្តេតុន្តិ វឌ្ឍិអត្ថេ ចិន្តេតុំ. សោ ហិ បច្ចុប្បន្នអត្ថវសេនេវ ‘‘អតីតេបិ ឯវំ អហេសុំ, អនាគតេបិ ឯវំ ភវិស្សន្តី’’តិ ចិន្តេតិ. វិជិតាវីនន្តិ វិជិតវិជយានំ, មហន្តេន វា វិជយេន សមន្នាគតានំ. វិមុត្តចិត្តានន្តិ បញ្ចហិ វិមុត្តីហិ វិមុត្តមានសានំ.

៥-៦. បត្ថនាសុត្តទ្វយវណ្ណនា

១៣៥-១៣៦. បញ្ចមេ នេគមជានបទស្សាតិ និគមវាសិនោ ច រដ្ឋវាសិនោ ច ជនស្ស. ហត្ថិស្មិន្តិអាទីហិ ហត្ថិអស្សរថថរុធនុលេខមុទ្ទាគណនាទីនិ សោឡស មហាសិប្បានិ ទស្សិតានិ. អនវយោតិ សមត្ថោ បរិបុណ្ណោ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឆដ្ឋេ ឱបរជ្ជន្តិ ឧបរាជភាវំ.

៧. អប្បំសុបតិសុត្តវណ្ណនា

១៣៧. សត្តមេ បុរិសាធិប្បាយាតិ អស្សទ្ធម្មវសេន បុរិសេ ឧប្បន្នាធិប្បាយា បុរិសជ្ឈាសយា. អាទានាធិប្បាយោតិ ឥទានិ គហេតុំ សក្ខិស្សាមិ, ឥទានិ សក្ខិស្សាមីតិ ឯវំ គហណាធិប្បាយោ. វិសំយោគាធិប្បាយោតិ ឥទានិ និព្ពានំ បាបុណិស្សាមិ, ឥទានិ បាបុណិស្សាមីតិ ឯវំ និព្ពានជ្ឈាសយោ.

៨. ភត្តាទកសុត្តវណ្ណនា

១៣៨. អដ្ឋមេ ភត្តាទកោតិ ភត្តក្ខាទកោ, ពហុភត្តភុញ្ជោតិ អត្ថោ. ឱកាសផរណោតិ ឱកាសំ ផរិត្វា អញ្ញេសំ សម្ពាធំ កត្វា ឋានេន ឱកាសផរណោ. តត្ថ តត្ថ លណ្ឌំ សារេតិ បាតេតីតិ លណ្ឌសារណោ. ឯត្តកា ហត្ថីតិ គណនកាលេ សលាកំ គណ្ហាតីតិ សលាកគ្គាហី. និសីទនសយនវសេន មញ្ចបីឋំ មទ្ទតីតិ មញ្ចបីឋមទ្ទនោ. ភិក្ខុគណនកាលេ សលាកំ គណ្ហាតីតិ សលាកគ្គាហី.

៩. អក្ខមសុត្តវណ្ណនា

១៣៩. នវមេ ហត្ថិកាយន្តិ ហត្ថិឃដំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សង្គាមេ អវចរន្តីតិ សង្គាមាវចរា. ឯកិស្សា វា តិណោទកទត្តិយា វិមានិតោតិ ឯកទិវសំ ឯកេន តិណោទកទានេន វិមានិតោ, ឯកទិវសមត្តំ អលទ្ធតិណោទកោតិ អត្ថោ. ឥតោ បរម្បិ ឯសេវ នយោ. ន សក្កោតិ ចិត្តំ សមាទហិតុន្តិ អារម្មណេ ចិត្តំ សម្មា ឋបេតុំ ន សក្កោតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

១០. សោតសុត្តវណ្ណនា

១៤០. ទសមេ ទុរុត្តានន្តិ ន សុដ្ឋុ វុត្តានំ ទោសវសេន បវត្តិតានំ ផរុសវចនានំ. ទុរាគតានន្តិ ទុក្ខុប្បាទនាការេន សោតទ្វារំ អាគតានំ. វចនបថានន្តិ វចនានំ. ទុក្ខានន្តិ ទុក្ខមានំ. តិព្ពានន្តិ ពហលានំ តាបនសភាវានំ វា. ខរានន្តិ ផរុសានំ. កដុកានន្តិ តិខិណានំ. អសាតានន្តិ អមធុរានំ. អមនាបានន្តិ មនំ អប្បាយិតុំ វឌ្ឍេតុំ អសមត្ថានំ. បាណហរានន្តិ ជីវិតហរានំ. យា សា ទិសាតិ សព្ពសង្ខារសមថាទិវសេន ទិស្សតិ អបទិស្សតីតិ និព្ពានំ ទិសាតិ វេទិតព្ពំ. យស្មា បន តំ អាគម្ម សព្ពេ សង្ខារា សមថំ គច្ឆន្តិ, តស្មា សព្ពសង្ខារសមថោតិ វុត្តំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ សីលសមាធិបញ្ញា មិស្សិកា កថិតាតិ.

រាជវគ្គោ ចតុត្ថោ.

(១៥) ៥. តិកណ្ឌកីវគ្គោ

១. អវជានាតិសុត្តវណ្ណនា

១៤១. បញ្ចមស្ស បឋមេ សំវាសេនាតិ ឯកតោវាសេន. អាទេយ្យមុខោតិ អាទិយនមុខោ, គហណមុខោតិ អត្ថោ. តមេនំ ទត្វា អវជានាតីតិ ‘‘អយំ ទិន្នំ បដិគ្គហេតុមេវ ជានាតី’’តិ ឯវំ អវមញ្ញតិ. តមេនំ សំវាសេន អវជានាតីតិ អប្បមត្តកេ កិស្មិញ្ចិទេវ កុជ្ឈិត្វា ‘‘ជានាមហំ តយា កតកម្មំ, ឯត្តកំ អទ្ធានំ អហំ កិំ ករោន្តោ វសិំ, ននុ តុយ្ហមេវ កតាកតំ វីមំសន្តោ’’តិអាទីនិ វត្តា ហោតិ. អថ ឥតរោ ‘‘អទ្ធា កោចិ មយ្ហំ ទោសោ ភវិស្សតី’’តិ កិញ្ចិ បដិប្ផរិតុំ ន សក្កោតិ. តំ ខិប្បញ្ញេវ អធិមុច្ចិតា ហោតីតិ តំ វណ្ណំ វា អវណ្ណំ វា សីឃមេវ សទ្ទហតិ. សទ្ទហនដ្ឋេន ហិ អាទានេន ឯស អាទិយនមុខោតិ វុត្តោ. អាធេយ្យមុខោតិ បាឡិយា បន ឋបិតមុខោតិ អត្ថោ. មគ្គេ ខដអាវាដោ វិយ អាគតាគតំ ឧទកំ វណ្ណំ វា អវណ្ណំ វា សទ្ទហនវសេន សម្បដិច្ឆិតុំ ឋបិតមុខោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥត្តរសទ្ធោតិ បរិត្តកសទ្ធោ. កុសលាកុសលេ ធម្មេ ន ជានាតីតិអាទីសុ កុសលេ ធម្មេ ‘‘ឥមេ កុសលា’’តិ ន ជានាតិ, អកុសលេ ធម្មេ ‘‘ឥមេ អកុសលា’’តិ ន ជានាតិ. តថា សាវជ្ជេ សទោសធម្មេ ‘‘ឥមេ សាវជ្ជា’’តិ, អនវជ្ជេ ច និទ្ទោសធម្មេ ‘‘ឥមេ អនវជ្ជា’’តិ, ហីនេ ហីនាតិ, បណីតេ បណីតាតិ. កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេតិ ‘‘ឥមេ កណ្ហា សុក្កេ បដិពាហេត្វា ឋិតត្តា សប្បដិភាគា នាម, ឥមេ ច សុក្កា កណ្ហេ បដិពាហិត្វា ឋិតត្តា សប្បដិភាគា’’តិ ន ជានាតិ.

២. អារភតិសុត្តវណ្ណនា

១៤២. ទុតិយេ អារភតិ ច វិប្បដិសារី ច ហោតីតិ អាបត្តិវីតិក្កមនវសេន អារភតិ ចេវ, តប្បច្ចយា ច វិប្បដិសារី ហោតិ. ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ អរហត្តសមាធិញ្ចេវ អរហត្តផលញាណញ្ច. នប្បជានាតីតិ អនធិគតត្តា ន ជានាតិ. អារភតិ ន វិប្បដិសារី ហោតីតិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, វុដ្ឋិតត្តា បន ន វិប្បដិសារី ហោតិ. នារភតិ វិប្បដិសារី ហោតីតិ សកិំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ បច្ឆា កិញ្ចាបិ នាបជ្ជតិ, វិប្បដិសារំ បន វិនោទេតុំ ន សក្កោតិ. នារភតិ ន វិប្បដិសារី ហោតីតិ ន ចេវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ន ច វិប្បដិសារី ហោតិ. តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ…បេ… និរុជ្ឈន្តីតិ អរហត្តំ បន អប្បត្តោ ហោតិ. បញ្ចមនយេន ខីណាសវោ កថិតោ.

អារម្ភជាតិ អាបត្តិវីតិក្កមសម្ភវា. វិប្បដិសារជាតិ វិប្បដិសារតោ ជាតា. បវឌ្ឍន្តីតិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនេន វឌ្ឍន្តិ. អារម្ភជេ អាសវេ បហាយាតិ វីតិក្កមសម្ភវេ អាសវេ អាបត្តិទេសនាយ វា អាបត្តិវុដ្ឋានេន វា បជហិត្វា. បដិវិនោទេត្វាតិ សុទ្ធន្តេ ឋិតភាវបច្ចវេក្ខណេន នីហរិត្វា. ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវេតូតិ វិបស្សនាចិត្តញ្ច តំសម្បយុត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវេតុ. សេសំ ឥមិនា ឧបាយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

៣. សារន្ទទសុត្តវណ្ណនា

១៤៣. តតិយេ កាមាធិមុត្តានន្តិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេសុ អធិមុត្តានំ. ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោតិ នវលោកុត្តរធម្មត្ថាយ សហសីលកំ បុព្ពភាគប្បដិបទំ បដិបន្នោ បដិបត្តិបូរកោ បុគ្គលោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ.

៤. តិកណ្ឌកីសុត្តវណ្ណនា

១៤៤. ចតុត្ថេ អប្បដិកូលេតិ អប្បដិកូលារម្មណេ. បដិកូលសញ្ញីតិ បដិកូលន្តិ ឯវំសញ្ញី. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. កថំ បនាយំ ឯវំ វិហរតីតិ? ឥដ្ឋស្មិំ វត្ថុស្មិំ បន អសុភាយ វា ផរតិ, អនិច្ចតោ វា ឧបសំហរតិ. ឯវំ តាវ អប្បដិកូលេ បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ. អនិដ្ឋស្មិំ វត្ថុស្មិំ មេត្តាយ វា ផរតិ, ធាតុតោ វា ឧបសំហរតិ. ឯវំ បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ. ឧភយស្មិំ បន បុរិមនយស្ស ច បច្ឆិមនយស្ស ច វសេន តតិយចតុត្ថវារា វុត្តា, ឆឡង្គុបេក្ខាវសេន បញ្ចមោ. ឆឡង្គុបេក្ខា ចេសា ខីណាសវស្ស ឧបេក្ខាសទិសា, ន បន ខីណាសវុបេក្ខា. តត្ថ ឧបេក្ខកោ វិហរេយ្យាតិ មជ្ឈត្តភាវេ ឋិតោ វិហរេយ្យ. ក្វចនីតិ កិស្មិញ្ចិ អារម្មណេ. កត្ថចីតិ កិស្មិញ្ចិ បទេសេ. កិញ្ចនតិ កោចិ អប្បមត្តកោបិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ បញ្ចសុ ឋានេសុ វិបស្សនាវ កថិតា. តំ អារទ្ធវិបស្សកោ ភិក្ខុ កាតុំ សក្កោតិ, ញាណវា បញ្ញុត្តរោ ពហុស្សុតសមណោបិ កាតុំ សក្កោតិ. សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិនោ កាតុំ សក្កោន្តិយេវ, ខីណាសវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. បញ្ចមំ ឧត្តានមេវ.

៦. មិត្តសុត្តវណ្ណនា

១៤៦. ឆដ្ឋេ កម្មន្តំ ការេតីតិ ខេត្តាទិកម្មន្តំ ការេតិ. អធិករណំ អាទិយតីតិ ចត្តារិ អធិករណានិ អាទិយតិ. បាមោក្ខេសុ ភិក្ខូសូតិ ទិសាបាមោក្ខេសុ ភិក្ខូសុ. បដិវិរុទ្ធោ ហោតីតិ បច្ចនីកគ្គាហិតាយ វិរុទ្ធោ ហោតិ. អនវត្ថចារិកន្តិ អនវត្ថានចារិកំ.

៧. អសប្បុរិសទានសុត្តវណ្ណនា

១៤៧. សត្តមេ អសក្កច្ចំ ទេតីតិ ន សក្ករិត្វា សុចិំ កត្វា ទេតិ. អចិត្តីកត្វា ទេតីតិ អចិត្តីការេន អគារវវសេន ទេតិ. អបវិទ្ធំ ទេតីតិ ន និរន្តរំ ទេតិ, អថ វា ឆឌ្ឌេតុកាមោ វិយ ទេតិ. អនាគមនទិដ្ឋិកោ ទេតីតិ កតស្ស នាម ផលំ អាគមិស្សតីតិ ន ឯវំ អាគមនទិដ្ឋិំ ន ឧប្បាទេត្វា ទេតិ.

សុក្កបក្ខេ ចិត្តីកត្វា ទេតីតិ ទេយ្យធម្មេ ច ទក្ខិណេយ្យេសុ ច ចិត្តីការំ ឧបដ្ឋបេត្វា ទេតិ. តត្ថ ទេយ្យធម្មំ បណីតំ ឱជវន្តំ កត្វា ទេន្តោ ទេយ្យធម្មេ ចិត្តីការំ ឧបដ្ឋបេតិ នាម. បុគ្គលំ វិចិនិត្វា ទេន្តោ ទក្ខិណេយ្យេសុ ចិត្តីការំ ឧបដ្ឋបេតិ នាម. សហត្ថា ទេតីតិ អាណត្តិយា បរហត្ថេន អទត្វា ‘‘អនមតគ្គេ សំសារេ វិចរន្តេន មេ ហត្ថបាទានំ អលទ្ធកាលស្ស បមាណំ នាម នត្ថិ, វដ្ដមោក្ខំ ភវនិស្សរណំ ករិស្សាមី’’តិ សហត្ថេនេវ ទេតិ. អាគមនទិដ្ឋិកោតិ ‘‘អនាគតភវស្ស បច្ចយោ ភវិស្សតី’’តិ កម្មញ្ច វិបាកញ្ច សទ្ទហិត្វា ទេតីតិ.

៨. សប្បុរិសទានសុត្តវណ្ណនា

១៤៨. អដ្ឋមេ សទ្ធាយាតិ ទានញ្ច ទានផលញ្ច សទ្ទហិត្វា. កាលេនាតិ យុត្តប្បត្តកាលេន. អនគ្គហិតចិត្តោតិ អគ្គហិតចិត្តោ មុត្តចាគោ ហុត្វា. អនុបហច្ចាតិ អនុបឃាតេត្វា គុណេ អមក្ខេត្វា. កាលាគតា ចស្ស អត្ថា បចុរា ហោន្តីតិ អត្ថា អាគច្ឆមានា វយោវុឌ្ឍកាលេ អនាគន្ត្វា យុត្តប្បត្តកាលេ បឋមវយស្មិំយេវ អាគច្ឆន្តិ ចេវ ពហូ ច ហោន្តិ.

៩. បឋមសមយវិមុត្តសុត្តវណ្ណនា

១៤៩. នវមេ សមយវិមុត្តស្សាតិ អប្បិតប្បិតក្ខណេយេវ វិក្ខម្ភិតេហិ កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា សមយវិមុត្តិសង្ខាតាយ លោកិយវិមុត្តិយា វិមុត្តចិត្តស្ស. ទសមំ ឧត្តានត្ថមេវ.

តិកណ្ឌកីវគ្គោ បញ្ចមោ.

តតិយបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.