(៦) ១. នីវរណវគ្គោ

១. អាវរណសុត្តវណ្ណនា

៥១. ទុតិយស្ស បឋមេ អាវរណវសេន អាវរណា. នីវរណវសេន នីវរណា. ចេតោ អជ្ឈារុហន្តីតិ ចេតសោ អជ្ឈារុហា. វិបស្សនាបញ្ញញ្ច មគ្គបញ្ញញ្ច ឧប្បត្តិនិវារណដ្ឋេន ទុព្ពលំ ករោន្តីតិ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា. យា វា ឯតេហិ សទ្ធិំ វោកិណ្ណា បញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, តំ ទុព្ពលំ ករោន្តីតិបិ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា. អពលាយាតិ បញ្ចនីវរណបរិយោនទ្ធត្តា អបគតពលាយ. ឧត្តរិ វា មនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសន្តិ ទសកុសលកម្មបថសង្ខាតា មនុស្សធម្មា ឧត្តរិ អរិយភាវំ កាតុំ សមត្ថំ ញាណទស្សនវិសេសំ. ហារហារិនីតិ ហរិតព្ពំ ហរិតុំ សមត្ថា. នង្គលមុខានីតិ មាតិកាមុខានិ. តានិ ហិ នង្គលសរិក្ខកត្តា នង្គលេហិ ច ខតត្តា នង្គលមុខានីតិ វុច្ចន្តិ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ សោតំ វិយ វិបស្សនាញាណំ ទដ្ឋព្ពំ, ឧភតោ នង្គលមុខានំ វិវរណកាលោ វិយ ឆសុ ទ្វារេសុ សំវរស្ស វិស្សដ្ឋកាលោ, មជ្ឈេនទិយា រុក្ខបាទេ កោដ្ដេត្វា បលាលតិណមត្តិកាហិ អាវរណេ កតេ ឧទកស្ស វិក្ខិត្តវិសដព្យាទិណ្ណកាលោ វិយ បញ្ចហិ នីវរណេហិ បរិយោនទ្ធកាលោ, ឯវំ អាវរណេ កតេ វិហតវេគស្ស ឧទកស្ស តិណបលាលាទីនិ បរិកឌ្ឍិត្វា សមុទ្ទំ បាបុណិតុំ អសមត្ថកាលោ វិយ វិបស្សនាញាណេន សព្ពាកុសលេ វិទ្ធំសេត្វា និព្ពានសាគរំ បាបុណិតុំ អសមត្ថកាលោ វេទិតព្ពោ. សុក្កបក្ខេ វុត្តវិបល្លាសេន យោជនា កាតព្ពា. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ. ទុតិយំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣. បធានិយង្គសុត្តវណ្ណនា

៥៣. តតិយេ បធានិយង្គានីតិ បធានំ វុច្ចតិ បទហនភាវោ, បធានមស្ស អត្ថីតិ បធានិយោ, បធានិយស្ស ភិក្ខុនោ អង្គានីតិ បធានិយង្គានិ. សទ្ធោតិ សទ្ធាយ សមន្នាគតោ. សទ្ធា បនេសា អាគមសទ្ធា អធិគមសទ្ធា ឱកប្បនសទ្ធា បសាទសទ្ធាតិ ចតុព្ពិធា. តត្ថ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ សទ្ធា, អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ អាគតត្តា អាគមសទ្ធា នាម. អរិយសាវកានំ បដិវេធេន អធិគតត្តា អធិគមសទ្ធា នាម. ពុទ្ធោ ធម្មោ សង្ឃោតិ វុត្តេ អចលភាវេន ឱកប្បនំ ឱកប្បនសទ្ធា នាម. បសាទុប្បត្តិ បសាទសទ្ធា នាម. ឥធ ឱកប្បនសទ្ធា អធិប្បេតា. ពោធិន្តិ ចតុមគ្គញាណំ. តំ សុប្បដិវិទ្ធំ តថាគតេនាតិ សទ្ទហតិ. ទេសនាសីសមេវ ចេតំ, ឥមិនា បន អង្គេន តីសុបិ រតនេសុ សទ្ធា អធិប្បេតា. យស្ស ហិ ពុទ្ធាទីសុ បសាទោ ពលវា, តស្ស បធានវីរិយំ ឥជ្ឈតិ.

អប្បាពាធោតិ អរោគោ. អប្បាតង្កោតិ និទ្ទុក្ខោ. សមវេបាកិនិយាតិ សមវិបាកិនិយា. គហណិយាតិ កម្មជតេជោធាតុយា. នាតិសីតាយ នាច្ចុណ្ហាយាតិ អតិសីតលគ្គហណិកោ ហិ សីតភីរុកោ ហោតិ, អច្ចុណ្ហគ្គហណិកោ ឧណ្ហភីរុកោ, តេសំ បធានំ ន ឥជ្ឈតិ, មជ្ឈិមគ្គហណិកស្ស ឥជ្ឈតិ. តេនាហ – មជ្ឈិមាយ បធានក្ខមាយាតិ. យថាភូតំ អត្តានំ អាវិកត្តាតិ យថាភូតំ អត្តនោ អគុណំ បកាសេតា. ឧទយត្ថគាមិនិយាតិ ឧទយញ្ច អត្ថញ្ច គន្តុំ បរិច្ឆិន្ទិតុំ សមត្ថាយ. ឯតេន បញ្ញាសលក្ខណបរិគ្គាហកំ ឧទយព្ពយញាណំ វុត្តំ. អរិយាយាតិ បរិសុទ្ធាយ. និព្ពេធិកាយាតិ អនិព្ពិទ្ធបុព្ពេ លោភក្ខន្ធាទយោ និព្ពិជ្ឈិតុំ សមត្ថាយ. សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយាតិ តទង្គវសេន កិលេសានំ បហីនត្តា យំ ទុក្ខំ ខីយតិ, តស្ស ទុក្ខស្ស ខយគាមិនិយា. ឥតិ សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ វិបស្សនាបញ្ញាវ កថិតា. ទុប្បញ្ញស្ស ហិ បធានំ ន ឥជ្ឈតិ.

៤. សមយសុត្តវណ្ណនា

៥៤. ចតុត្ថេ បធានាយាតិ វីរិយករណត្ថាយ. ន សុករំ ឧញ្ឆេន បគ្គហេន យាបេតុន្តិ ន សក្កា ហោតិ បត្តំ គហេត្វា ឧញ្ឆាចរិយាយ យាបេតុំ. ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតំ.

៥. មាតាបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៥៥. បញ្ចមេ បរិយាទាយ តិដ្ឋតីតិ បរិយាទិយិត្វា គហេត្វា ខេបេត្វា តិដ្ឋតិ. ឧគ្ឃាតិតាតិ ឧទ្ធុមាតា.

អសិហត្ថេនាតិ សីសច្ឆេទនត្ថាយ អសិំ អាទាយ អាគតេនាបិ. បិសាចេនាតិ ខាទិតុំ អាគតយក្ខេនាបិ. អាសីទេតិ ឃដ្ដេយ្យ. មញ្ជុនាតិ មុទុកេន. កាមោឃវុឡ្ហានន្តិ កាមោឃេន វុឡ្ហានំ កឌ្ឍិតានំ. កាលំ គតិ ភវាភវន្តិ វដ្ដកាលំ គតិញ្ច បុនប្បុនព្ភវេ ច. បុរក្ខតាតិ បុរេចារិកា បុរតោ គតាយេវ. យេ ច កាមេ បរិញ្ញាយាតិ យេ បណ្ឌិតា ទុវិធេបិ កាមេ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. ចរន្តិ អកុតោភយាតិ ខីណាសវានំ កុតោចិ ភយំ នាម នត្ថិ, តស្មា តេ អកុតោភយា ហុត្វា ចរន្តិ. បារង្គតាតិ បារំ វុច្ចតិ និព្ពានំ, តំ ឧបគតា, សច្ឆិកត្វា ឋិតាតិ អត្ថោ. អាសវក្ខយន្តិ អរហត្តំ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថេត្វា គាថាសុ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

៦. ឧបជ្ឈាយសុត្តវណ្ណនា

៥៦. ឆដ្ឋេ មធុរកជាតោតិ សញ្ជាតគរុភាវោ. ទិសា ច មេ ន បក្ខាយន្តីតិ ចតស្សោ ទិសា ច អនុទិសា ច មយ្ហំ ន ឧបដ្ឋហន្តីតិ វទតិ. ធម្មា ច មំ នប្បដិភន្តីតិ សមថវិបស្សនាធម្មាបិ មេ ន ឧបដ្ឋហន្តិ. អនភិរតោ ច ព្រហ្មចរិយំ ចរាមីតិ ឧក្កណ្ឋិតោ ហុត្វា ព្រហ្មចរិយវាសំ វសាមិ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘ពុទ្ធវេនេយ្យបុគ្គលោ អយ’’ន្តិ តំ ការណំ ភគវតោ អារោចេតុំ ឧបសង្កមិ. អវិបស្សកស្ស កុសលានំ ធម្មានន្តិ កុសលធម្មេ អវិបស្សន្តស្ស, អនេសន្តស្ស អគវេសន្តស្សាតិ អត្ថោ. ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានន្តិ សតិបដ្ឋានាទីនំ សត្តតិំសធម្មានំ.

៧. អភិណ្ហបច្ចវេក្ខិតព្ពឋានសុត្តវណ្ណនា

៥៧. សត្តមេ ជរាធម្មោម្ហីតិ ជរាសភាវោ អម្ហិ. ជរំ អនតីតោតិ ជរំ អនតិក្កន្តោ, អន្តោជរាយ ឯវ ចរាមិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. កម្មស្សកោតិអាទីសុ កម្មំ មយ្ហំ សកំ អត្តនោ សន្តកន្តិ កម្មស្សកោ អម្ហិ. កម្មស្ស ទាយាទោតិ កម្មទាយាទោ, កម្មំ មយ្ហំ ទាយជ្ជំ សន្តកន្តិ អត្ថោ. កម្មំ មយ្ហំ យោនិ ការណន្តិ កម្មយោនិ. កម្មំ មយ្ហំ ពន្ធូតិ កម្មពន្ធុ, កម្មញាតកោតិ អត្ថោ. កម្មំ មយ្ហំ បដិសរណំ បតិដ្ឋាតិ កម្មបដិសរណោ. តស្ស ទាយាទោ ភវិស្សាមីតិ តស្ស កម្មស្ស ទាយាទោ តេន ទិន្នផលបដិគ្គាហកោ ភវិស្សាមីតិ អត្ថោ. យោព្ពនមទោតិ យោព្ពនំ អារព្ភ ឧប្បន្នមទោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. មគ្គោ សញ្ជាយតីតិ លោកុត្តរមគ្គោ សញ្ជាយតិ. សំយោជនានិ សព្ពសោ បហីយន្តីតិ ទស សំយោជនានិ សព្ពសោ បហីយន្តិ. អនុសយា ព្យន្តីហោន្តីតិ សត្ត អនុសយា វិគតន្តា បរិច្ឆិន្នា បរិវដុមា ហោន្តិ. ឯវមេត្ថ ហេដ្ឋា បញ្ចសុ ឋានេសុ វិបស្សនា កថិតា, ឥមេសុ បញ្ចសុ លោកុត្តរមគ្គោ.

ឥទានិ គាថាហិ កូដំ គណ្ហន្តោ ព្យាធិធម្មាតិអាទិមាហ. តត្ថ ញត្វា ធម្មំ និរូបធិន្តិ ឧបធិរហិតំ អរហត្តមគ្គំ ញត្វា. សព្ពេ មទេ អភិភោស្មីតិ សព្ពេ ឥមេ តយោបិ មទេ អធិភវិំ, អតិក្កម្ម ឋិតោស្មីតិ អត្ថោ. នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោតិ បព្ពជ្ជំ ខេមតោ ទិស្វា. តស្ស មេ អហុ ឧស្សាហោ, និព្ពានំ អភិបស្សតោតិ តស្ស មយ្ហំ និព្ពានំ អភិបស្សន្តស្ស វាយាមោ អហោសិ. អនិវត្តិ ភវិស្សាមីតិ បព្ពជ្ជតោ អនិវត្តិកោ ភវិស្សាមិ, ព្រហ្មចរិយវាសតោ អនិវត្តិកោ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ អនិវត្តិកោ ភវិស្សាមិ. ព្រហ្មចរិយបរាយណោតិ មគ្គព្រហ្មចរិយបរាយណោ. ឥមិនា លោកុត្តរោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ កថិតោតិ.

៨. លិច្ឆវិកុមារកសុត្តវណ្ណនា

៥៨. អដ្ឋមេ សជ្ជានិ ធនូនីតិ សជិយានិ អារោបិតធនូនិ. អទ្ទសូតិ អទ្ទសំសុ. ភវិស្សន្តិ វជ្ជីតិ វឌ្ឍិស្សន្តិ វជ្ជិរាជានោ. អបានុភាតិ អវឌ្ឍិនិស្សិតា មានថទ្ធា. បច្ឆាលិយំ ខិបន្តីតិ បច្ឆតោ គន្ត្វា បិដ្ឋិំ បាទេន បហរន្តិ. រដ្ឋិកស្សាតិអាទីសុ រដ្ឋំ ភុញ្ជតីតិ រដ្ឋិកោ. បិតរា ទត្តំ សាបតេយ្យំ ភុញ្ជតីតិ បេត្តនិកោ. សេនាយ បតិ ជេដ្ឋកោតិ សេនាបតិកោ. គាមគាមណិកស្សាតិ គាមានំ គាមណិកស្ស, គាមសាមិកស្សាតិ អត្ថោ. បូគគាមណិកស្សាតិ គណជេដ្ឋកស្ស. កុលេសូតិ តេសុ តេសុ កុលេសុ. បច្ចេកាធិបច្ចំ ការេន្តីតិ បច្ចេកំ ជេដ្ឋកដ្ឋានំ ការេន្តិ. កល្យាណេន មនសា អនុកម្បន្តីតិ សុន្ទរេន ចិត្តេន អនុគ្គណ្ហន្តិ. ខេត្តកម្មន្តសាមន្តសព្យោហារេតិ យេ ច អត្តនោ ខេត្តកម្មន្តានំ សាមន្តា អនន្តរក្ខេត្តសាមិនោ, តេ ច រជ្ជុទណ្ឌេហិ ភូមិប្បមាណគ្គាហកេ សព្ពោហារេ ច. ពលិបដិគ្គាហិកា ទេវតាតិ កុលប្បវេណិយា អាគតា អារក្ខទេវតា. សក្ករោតីតិ តា ទេវតា អគ្គយាគុភត្តាទីហិ សក្ករោតិ.

កិច្ចករោតិ ឧប្បន្នានំ កិច្ចានំ ការកោ. យេ ចស្ស អនុជីវិនោតិ យេ ច ឯតំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តិ. ឧភិន្នញ្ចេវ អត្ថាយាតិ ឧភិន្នម្បិ ហិតត្ថាយ បដិបន្នោ ហោតីតិ អត្ថោ. បុព្ពបេតានន្តិ បរលោកគតានំ. ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច ជីវតន្តិ យេ ច ទិដ្ឋេ ធម្មេ ជីវន្តិ. ឥតិ បទទ្វយេនាបិ អតីតបច្ចុប្បន្នេ ញាតយោ ទស្សេតិ. វិត្តិសញ្ជននោតិ តុដ្ឋិជននោ. ឃរមាវសន្តិ ឃរាវាសំ វសន្តោ. បុជ្ជោ ហោតិ បសំសិយោតិ បូជេតព្ពោ ច បសំសិតព្ពោ ច ហោតីតិ.

៩-១០. វុឌ្ឍបព្ពជិតសុត្តទ្វយវណ្ណនា

៥៩-៦០. នវមេ និបុណោតិ សណ្ហោ សុខុមការណញ្ញូ. អាកប្បសម្បន្នោតិ សមណាកប្បេន សម្បន្នោ. ទសមេ បទក្ខិណគ្គាហីតិ ទិន្នោវាទំ បទក្ខិណតោ គណ្ហន្តោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

នីវរណវគ្គោ បឋមោ.