៨. តិកណ្ណសុត្តវណ្ណនា

៥៩. អដ្ឋមេ តិកណ្ណោតិ តស្ស នាមំ. ឧបសង្កមីតិ ‘‘សមណោ កិរ គោតមោ បណ្ឌិតោ, គច្ឆិស្សាមិ តស្ស សន្តិក’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ភុត្តបាតរាសោ មហាជនបរិវុតោ ឧបសង្កមិ. ភគវតោ សម្មុខាតិ ទសពលស្ស បុរតោ និសីទិត្វា. វណ្ណំ ភាសតីតិ កស្មា ភាសតិ? សោ កិរ ឥតោ បុព្ពេ តថាគតស្ស សន្តិកំ អគតបុព្ពោ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ពុទ្ធា នាម ទុរាសទា, មយិ បឋមតរំ អកថេន្តេ កថេយ្យ វា ន វា. សចេ ន កថេស្សតិ, អថ មំ សមាគមដ្ឋានេ កថេន្តំ ឯវំ វក្ខន្តិ ‘ត្វំ ឥធ កស្មា កថេសិ, យេន តេ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វចនមត្តម្បិ ន លទ្ធ’ន្តិ. តស្មា ‘ឯវំ មេ អយំ គរហា មុច្ចិស្សតី’’’តិ មញ្ញមានោ ភាសតិ. កិញ្ចាបិ ព្រាហ្មណានំ វណ្ណំ ភាសតិ, តថាគតស្ស បន ញាណំ ឃដ្ដេស្សាមីតិ អធិប្បាយេនេវ ភាសតិ. ឯវម្បិ តេវិជ្ជា ព្រាហ្មណាតិ តេវិជ្ជកព្រាហ្មណា ឯវំបណ្ឌិតា ឯវំធីរា ឯវំព្យត្តា ឯវំពហុស្សុតា ឯវំវាទិនោ, ឯវំសម្មតាតិ អត្ថោ. ឥតិបីតិ ឥមិនា តេសំ បណ្ឌិតាទិអាការបរិច្ឆេទំ ទស្សេតិ. ឯត្តកេន ការណេន បណ្ឌិតា…បេ… ឯត្តកេន ការណេន សម្មតាតិ អយញ្ហិ ឯត្ថ អត្ថោ.

យថា កថំ បន ព្រាហ្មណាតិ ឯត្ថ យថាតិ ការណវចនំ, កថំ បនាតិ បុច្ឆាវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កថំ បន, ព្រាហ្មណ, ព្រាហ្មណា តេវិជ្ជំ បញ្ញាបេន្តិ. យថា ឯវំ សក្កា ហោតិ ជានិតុំ, តំ ការណំ វទេហីតិ. តំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ‘‘ជាននដ្ឋានេយេវ មំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បុច្ឆិ, នោ អជាននដ្ឋានេ’’តិ អត្តមនោ ហុត្វា ឥធ, ភោ គោតមាតិអាទិមាហ. តត្ថ ឧភតោតិ ទ្វីហិបិ បក្ខេហិ. មាតិតោ ច បិតិតោ ចាតិ យស្ស មាតា ព្រាហ្មណី, មាតុ មាតា ព្រាហ្មណី, តស្សាបិ មាតា ព្រាហ្មណី. បិតា ព្រាហ្មណោ, បិតុ បិតា ព្រាហ្មណោ, តស្សាបិ បិតា ព្រាហ្មណោ, សោ ឧភតោ សុជាតោ មាតិតោ ច បិតិតោ ច. សំសុទ្ធគហណិកោតិ យស្ស សំសុទ្ធា មាតុ គហណី, កុច្ឆីតិ អត្ថោ. ‘‘សមវេបាកិនិយា គហណិយា’’តិ បន ឯត្ថ កម្មជតេជោធាតុ គហណីតិ វុច្ចតិ.

យាវ សត្តមា បិតាមហយុគាតិ ឯត្ថ បិតុ បិតា បិតាមហោ, បិតាមហស្ស យុគំ បិតាមហយុគំ. យុគន្តិ អាយុប្បមាណំ វុច្ចតិ. អភិលាបមត្តមេវ ចេតំ, អត្ថតោ បន បិតាមហោយេវ បិតាមហយុគំ. តតោ ឧទ្ធំ សព្ពេបិ បុព្ពបុរិសា បិតាមហគ្គហណេនេវ គហិតា. ឯវំ យាវ សត្តមោ បុរិសោ, តាវ សំសុទ្ធគហណិកោ, អថ វា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេនាតិ ទស្សេតិ. អក្ខិត្តោតិ ‘‘អបនេថ ឯតំ, កិំ ឥមិនា’’តិ ឯវំ អក្ខិត្តោ អនវក្ខិត្តោ. អនុបក្កុដ្ឋោតិ ន ឧបក្កុដ្ឋោ, ន អក្កោសំ វា និន្ទំ វា បត្តបុព្ពោ. កេន ការណេនាតិ? ជាតិវាទេន. ‘‘ឥតិបិ ហីនជាតិកោ ឯសោ’’តិ ឯវរូបេន វចនេនាតិ អត្ថោ.

អជ្ឈាយកោតិ ឥទំ ‘‘ន ទានិមេ ឈាយន្តិ, ន ទានិមេ ឈាយន្តីតិ ខោ, វាសេដ្ឋ, អជ្ឈាយកា អជ្ឈាយកាតេវ តតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.១៣២) ឯវំ បឋមកប្បិកកាលេ ឈានវិរហិតានំ ព្រាហ្មណានំ គរហវចនំ ឧប្បន្នំ. ឥទានិ បន តំ អជ្ឈាយតីតិ អជ្ឈាយកោ, មន្តេ បរិវត្តេតីតិ ឥមិនា អត្ថេន បសំសាវចនំ កត្វា វោហរន្តិ. មន្តេ ធារេតីតិ មន្តធរោ.

តិណ្ណំ វេទានន្តិ ឥរុព្ពេទយជុព្ពេទសាមព្ពេទានំ. ឱដ្ឋបហតករណវសេន បារំ គតោតិ បារគូ. សហ និឃណ្ឌុនា ច កេដុភេន ច សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ. និឃណ្ឌូតិ នាមនិឃណ្ឌុរុក្ខាទីនំ វេវចនបកាសកសត្ថំ. កេដុភន្តិ កិរិយាកប្បវិកប្បោ កវីនំ ឧបការាយ សត្ថំ. សហ អក្ខរប្បភេទេន សាក្ខរប្បភេទានំ. អក្ខរប្បភេទោតិ សិក្ខា ច និរុត្តិ ច. ឥតិហាសបញ្ចមានន្តិ អាថព្ពណវេទំ ចតុត្ថំ កត្វា ឥតិហ អាស, ឥតិហ អាសាតិ ឦទិសវចនបដិសំយុត្តោ បុរាណកថាសង្ខាតោ ខត្តវិជ្ជាសង្ខាតោ វា ឥតិហាសោ បញ្ចមោ ឯតេសន្តិ ឥតិហាសបញ្ចមា. តេសំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ វេទានំ.

បទំ តទវសេសញ្ច ព្យាករណំ អធីយតិ វេទេតិ ចាតិ បទកោ វេយ្យាករណោ. លោកាយតំ វុច្ចតិ វិតណ្ឌវាទសត្ថំ. មហាបុរិសលក្ខណន្តិ មហាបុរិសានំ ពុទ្ធាទីនំ លក្ខណទីបកំ ទ្វាទសសហស្សគន្ថបមាណំ សត្ថំ, យត្ថ សោឡសសហស្សគាថាបទបរិមាណា ពុទ្ធមន្តា នាម អហេសុំ, យេសំ វសេន ‘‘ឥមិនា លក្ខណេន សមន្នាគតា ពុទ្ធា នាម ហោន្តិ, ឥមិនា បច្ចេកពុទ្ធា, ទ្វេ អគ្គសាវកា, អសីតិ មហាសាវកា, ពុទ្ធមាតា, ពុទ្ធបិតា, អគ្គុបដ្ឋាកា, អគ្គុបដ្ឋាយិកា, រាជា ចក្កវត្តី’’តិ អយំ វិសេសោ ញាយតិ. អនវយោតិ ឥមេសុ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនូនោ បរិបូរការី, អវយោ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អវយោ នាម យោ តានិ អត្ថតោ ច គន្ថតោ ច សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិ. អថ វា អនវយោតិ អនុ អវយោ, សន្ធិវសេន ឧការលោបោ. អនុ អវយោ បរិបុណ្ណសិប្បោតិ អត្ថោ.

តេន ហីតិ ឥទំ ភគវា នំ អាយាចន្តំ ទិស្វា ‘‘ឥទានិស្ស បញ្ហំ កថេតុំ កាលោ’’តិ ញត្វា អាហ. តស្សត្ថោ – យស្មា មំ អាយាចសិ, តស្មា សុណាហីតិ. វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៧០) វិត្ថារិតមេវ. ឥធ បនេតំ តិស្សន្នំ វិជ្ជានំ បុព្ពភាគបដិបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ទ្វិន្នំ វិជ្ជានំ អនុបទវណ្ណនា ចេវ ភាវនានយោ ច វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤០២ អាទយោ) វិត្ថារិតោវ.

បឋមា វិជ្ជាតិ បឋមំ ឧប្បន្នាតិ បឋមា, វិទិតករណដ្ឋេន វិជ្ជា. កិំ វិទិតំ ករោតិ? បុព្ពេនិវាសំ. អវិជ្ជាតិ តស្សេវ បុព្ពេនិវាសស្ស អវិទិតករណដ្ឋេន តប្បដិច្ឆាទកោ មោហោ វុច្ចតិ. តមោតិ ស្វេវ មោហោ បដិច្ឆាទកដ្ឋេន តមោតិ វុច្ចតិ. អាលោកោតិ សាយេវ វិជ្ជា ឱភាសករណដ្ឋេន អាលោកោតិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច វិជ្ជា អធិគតាតិ អយំ អត្ថោ. សេសំ បសំសាវចនំ. យោជនា បនេត្ថ អយមស្ស វិជ្ជា អធិគតា, អថស្ស អធិគតវិជ្ជស្ស អវិជ្ជា វិហតា វិនដ្ឋាតិ អត្ថោ. កស្មា? យស្មា វិជ្ជា ឧប្បន្នា. ឥតរស្មិម្បិ បទទ្វយេ ឯសេវ នយោ. យថា តន្តិ ឯត្ថ យថាតិ ឱបម្មំ, តន្តិ និបាតមត្តំ. សតិយា អវិប្បវាសេន អប្បមត្តស្ស. វីរិយាតាបេន អាតាបិនោ. កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតាយ បហិតត្តស្ស. បេសិតត្តស្សាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ អវិជ្ជា វិហញ្ញេយ្យ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជេយ្យ. តមោ វិហញ្ញេយ្យ, អាលោកោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឯវមេវ តស្ស អវិជ្ជា វិហតា, វិជ្ជា ឧប្បន្នា. តមោ វិហតោ, អាលោកោ ឧប្បន្នោ. ឯតស្ស តេន បធានានុយោគស្ស អនុរូបមេវ ផលំ លទ្ធន្តិ.

ចុតូបបាតកថាយំ វិជ្ជាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណវិជ្ជា. អវិជ្ជាតិ សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិប្បដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

តតិយវិជ្ជាយ សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេតិ វិបស្សនាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ វេទិតព្ពំ. អាសវានំ ខយញាណាយាតិ អរហត្តមគ្គញាណត្ថាយ. អរហត្តមគ្គោ ហិ អាសវវិនាសនតោ អាសវានំ ខយោតិ វុច្ចតិ, តត្រ ចេតំ ញាណំ តត្ថ បរិយាបន្នត្តាតិ. ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតីតិ វិបស្សនាចិត្តំ អភិនីហរតិ. សោ ឥទំ ទុក្ខន្តិ ឯវមាទីសុ ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ភិយ្យោតិ សព្ពម្បិ ទុក្ខសច្ចំ សរសលក្ខណប្បដិវេធេន យថាភូតំ បជានាតិ បដិវិជ្ឈតិ, តស្ស ច ទុក្ខស្ស និព្ពត្តិកំ តណ្ហំ ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ, តទុភយម្បិ យំ ឋានំ បត្វា និរុជ្ឈតិ, តំ តេសំ អបវត្តិំ និព្ពានំ ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ. តស្ស ច សម្បាបកំ អរិយមគ្គំ ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ សរសលក្ខណប្បដិវេធេន យថាភូតំ បជានាតិ បដិវិជ្ឈតីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ សរូបតោ សច្ចានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ កិលេសវសេន បរិយាយតោ ទស្សេន្តោ ឥមេ អាសវាតិអាទិមាហ. តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោតិ តស្ស ភិក្ខុនោ ឯវំ ជានន្តស្ស ឯវំ បស្សន្តស្ស. សហ វិបស្សនាយ កោដិប្បត្តំ មគ្គំ កថេសិ. កាមាសវាតិ កាមាសវតោ. វិមុច្ចតីតិ ឥមិនា មគ្គក្ខណំ ទស្សេតិ. មគ្គក្ខណេ ហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, ផលក្ខណេ វិមុត្តំ ហោតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណន្តិ ឥមិនា បច្ចវេក្ខណញាណំ ទស្សេតិ. ខីណា ជាតីតិអាទីហិ តស្ស ភូមិំ. តេន ហិ ញាណេន សោ បច្ចវេក្ខន្តោ ខីណា ជាតីតិអាទីនិ បជានាតិ. កតមា បនស្ស ជាតិ ខីណា, កថញ្ច នំ បជានាតីតិ? ន តាវស្ស អតីតា ជាតិ ខីណា បុព្ពេវ ខីណត្តា, ន អនាគតា, អនាគតេ វាយាមាភាវតោ, ន បច្ចុប្បន្នា, វិជ្ជមានត្តា. យា បន មគ្គស្ស អភាវិតត្តា ឧប្បជ្ជេយ្យ ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសុ ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធប្បភេទា ជាតិ, សា មគ្គស្ស ភាវិតត្តា អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន ខីណា. តំ សោ មគ្គភាវនាយ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខិត្វា កិលេសាភាវេ វិជ្ជមានម្បិ កម្មំ អាយតិអប្បដិសន្ធិកំ ហោតីតិ ជានន្តោ បជានាតិ.

វុសិតន្តិ វុត្ថំ បរិវុត្ថំ, កតំ ចរិតំ និដ្ឋិតន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកេន ហិ សទ្ធិំ សត្ត សេក្ខា ព្រហ្មចរិយវាសំ វសន្តិ នាម, ខីណាសវោ វុត្ថវាសោ. តស្មា សោ អត្តនោ ព្រហ្មចរិយវាសំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘វុសិតំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ បជានាតិ. កតំ ករណីយន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយវសេន សោឡសវិធម្បិ កិច្ចំ និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. បុថុជ្ជនកល្យាណកាទយោ ហិ តំ កិច្ចំ ករោន្តិ, ខីណាសវោ កតករណីយោ. តស្មា សោ អត្តនោ ករណីយំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘កតំ ករណីយ’’ន្តិ បជានាតិ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បុន ឥត្ថភាវាយ, ឯវំ សោឡសវិធកិច្ចភាវាយ កិលេសក្ខយាយ វា មគ្គភាវនាកិច្ចំ មេ នត្ថីតិ បជានាតិ. អថ វា ឥត្ថត្តាយាតិ ឥត្ថភាវតោ, ឥមស្មា ឯវំ បការា ឥទានិ វត្តមានក្ខន្ធសន្តានា អបរំ ខន្ធសន្តានំ មយ្ហំ នត្ថិ, ឥមេ បន បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តិ ឆិន្នមូលកា រុក្ខា វិយ. តេ ចរិមកវិញ្ញាណនិរោធេន អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ និព្ពាយិស្សន្តីតិ បជានាតិ. ឥធ វិជ្ជាតិ អរហត្តមគ្គញាណវិជ្ជា. អវិជ្ជាតិ ចតុសច្ចប្បដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អនុច្ចាវចសីលស្សាតិ យស្ស សីលំ កាលេន ហាយតិ, កាលេន វឌ្ឍតិ, សោ ឧច្ចាវចសីលោ នាម ហោតិ. ខីណាសវស្ស បន សីលំ ឯកន្តវឌ្ឍិតមេវ. តស្មា សោ អនុច្ចាវចសីលោ នាម ហោតិ. វសីភូតន្តិ វសិប្បត្តំ. សុសមាហិតន្តិ សុដ្ឋុ សមាហិតំ, អារម្មណម្ហិ សុដ្ឋបិតំ. ធីរន្តិ ធិតិសម្បន្នំ. មច្ចុហាយិនន្តិ មច្ចុំ ជហិត្វា ឋិតំ. សព្ពប្បហាយិនន្តិ សព្ពេ បាបធម្មេ បជហិត្វា ឋិតំ. ពុទ្ធន្តិ ចតុសច្ចពុទ្ធំ. អន្តិមទេហិនន្តិ សព្ពបច្ឆិមសរីរធារិនំ. តំ នមស្សន្តិ គោតមន្តិ តំ គោតមគោត្តំ ពុទ្ធសាវកា នមស្សន្តិ. អថ វា គោតមពុទ្ធស្ស សាវកោបិ គោតមោ, តំ គោតមំ ទេវមនុស្សា នមស្សន្តីតិ អត្ថោ.

បុព្ពេនិវាសន្តិ បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធបរម្បរំ. យោវេតីតិ យោ អវេតិ អវគច្ឆតិ. យោវេទីតិបិ បាឋោ. យោ អវេទិ, វិទិតំ បាកដំ កត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. សគ្គាបាយញ្ច បស្សតីតិ ឆ កាមាវចរេ នវ ព្រហ្មលោកេ ចត្តារោ ច អបាយេ បស្សតិ. ជាតិក្ខយំ បត្តោតិ អរហត្តំ បត្តោ. អភិញ្ញាវោសិតោតិ ជានិត្វា កិច្ចវោសានេន វោសិតោ. មុនីតិ មោនេយ្យេន សមន្នាគតោ ខីណាសវមុនិ. ឯតាហីតិ ហេដ្ឋា និទ្ទិដ្ឋាហិ បុព្ពេនិវាសញាណាទីហិ. នាញ្ញំ លបិតលាបនន្តិ យោ បនញ្ញោ តេវិជ្ជោតិ អញ្ញេហិ លបិតវចនមត្តមេវ លបតិ, តមហំ តេវិជ្ជោតិ ន វទាមិ, អត្តបច្ចក្ខតោ ញត្វា បរស្សបិ តិស្សោ វិជ្ជា កថេន្តមេវាហំ តេវិជ្ជោតិ វទាមីតិ អត្ថោ. កលន្តិ កោដ្ឋាសំ. នាគ្ឃតីតិ ន បាបុណាតិ. ឥទានិ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កថាយ បសន្នោ បសន្នាការំ ករោន្តោ អភិក្កន្តន្តិអាទិមាហ.