៤. ទេវទូតវគ្គោ

១. សព្រហ្មកសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ អជ្ឈាគារេតិ សកេ ឃរេ. បូជិតា ហោន្តីតិ យំ ឃរេ អត្ថិ, តេន បដិជគ្គិតា គោបិតា ហោន្តិ. ឥតិ មាតាបិតុបូជកានិ កុលានិ មាតាបិតូហិ សព្រហ្មកានីតិ បកាសេត្វា ឥទានិ នេសំ សបុព្ពាចរិយកាទិភាវំ បកាសេន្តោ សបុព្ពាចរិយកានីតិអាទិមាហ. តត្ថ ព្រហ្មាតិអាទីនិ តេសំ ព្រហ្មាទិភាវសាធនត្ថំ វុត្តានិ. ពហុការាតិ បុត្តានំ ពហូបការា. អាបាទកាតិ ជីវិតស្ស អាបាទកា. បុត្តកានំ ហិ មាតាបិតូហិ ជីវិតំ អាបាទិតំ បាលិតំ ឃដិតំ អនុប្បពន្ធេន បវត្តិតំ. បោសកាតិ ហត្ថបាទេ វឌ្ឍេត្វា ហទយលោហិតំ បាយេត្វា បោសេតារោ. ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោតិ បុត្តានំ ហិ ឥមស្មិំ លោកេ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណស្ស ទស្សនំ នាម មាតាបិតរោ និស្សាយ ជាតន្តិ ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោ នាម.

ព្រហ្មាតិ មាតាបិតរោតិ សេដ្ឋាធិវចនំ. យថា ព្រហ្មុនោ ចតស្សោ ភាវនា អវិជហិតា ហោន្តិ មេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខាតិ, ឯវមេវ មាតាបិតូនំ បុត្តកេសុ ចតស្សោ ភាវនា អវិជហិតា ហោន្តិ. តា តស្មិំ តស្មិំ កាលេ វេទិតព្ពា – កុច្ឆិគតស្មិំ ហិ ទារកេ ‘‘កទា នុ ខោ បុត្តកំ អរោគំ បរិបុណ្ណង្គបច្ចង្គំ បស្សិស្សាមា’’តិ មាតាបិតូនំ មេត្តចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បនេស មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ ឩកាហិ វា មង្កុលាទីហិ បាណកេហិ ទដ្ឋោ ទុក្ខសេយ្យាយ វា បន បីឡិតោ បរោទតិ វិរវតិ, តទាស្ស សទ្ទំ សុត្វា មាតាបិតូនំ ការុញ្ញំ ឧប្បជ្ជតិ, អាធាវិត្វា វិធាវិត្វា កីឡនកាលេ បន លោភនីយវយស្មិំ វា ឋិតកាលេ ទារកំ ឱលោកេត្វា មាតាបិតូនំ ចិត្តំ សប្បិមណ្ឌេ បក្ខិត្តសតវិហតកប្បាសបិចុបដលំ វិយ មុទុកំ ហោតិ អាមោទិតំ បមោទិតំ, តទា តេសំ មុទិតា លព្ភតិ. យទា បនេស បុត្តោ ទារាភរណំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា បាដិយេក្កំ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, តទា មាតាបិតូនំ ‘‘សក្កោតិ ទានិ នោ បុត្តកោ អត្តនោ ធម្មតាយ យាបេតុ’’ន្តិ មជ្ឈត្តភាវោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ កាលេ ឧបេក្ខា លព្ភតីតិ ឥមិនា ការណេន ‘‘ព្រហ្មាតិ មាតាបិតរោ’’តិ វុត្តំ.

បុព្ពាចរិយាតិ វុច្ចរេតិ មាតាបិតរោ ហិ ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ ‘‘ឯវំ និសីទ, ឯវំ តិដ្ឋ, ឯវំ គច្ឆ, ឯវំ សយ, ឯវំ ខាទ, ឯវំ ភុញ្ជ, អយំ តេ, តាតាតិ វត្តព្ពោ, អយំ ភាតិកាតិ, អយំ ភគិនីតិ, ឥទំ នាម កាតុំ វដ្ដតិ, ឥទំ ន វដ្ដតិ, អសុកំ នាម ឧបសង្កមិតុំ វដ្ដតិ, អសុកំ ន វដ្ដតី’’តិ គាហាបេន្តិ សិក្ខាបេន្តិ. អថាបរភាគេ អញ្ញេ អាចរិយា ហត្ថិសិប្បអស្សសិប្បរថសិប្បធនុសិប្បថរុសិប្បមុទ្ទាគណនាទីនិ សិក្ខាបេន្តិ. អញ្ញោ សរណានិ ទេតិ, អញ្ញោ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេតិ, អញ្ញោ បព្ពាជេតិ, អញ្ញោ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហាបេតិ, អញ្ញោ ឧបសម្បាទេតិ, អញ្ញោ សោតាបត្តិមគ្គាទីនិ បាបេតិ. ឥតិ សព្ពេបិ តេ បច្ឆាចរិយា នាម ហោន្តិ, មាតាបិតរោ បន សព្ពបឋមា, តេនាហ – ‘‘បុព្ពាចរិយាតិ វុច្ចរេ’’តិ. តត្ថ វុច្ចរេតិ វុច្ចន្តិ កថិយន្តិ. អាហុនេយ្យា ច បុត្តានន្តិ បុត្តានំ អាហុតំ បាហុតំ អភិសង្ខតំ អន្នបានាទិំ អរហន្តិ, អនុច្ឆវិកា តំ បដិគ្គហេតុំ. តស្មា ‘‘អាហុនេយ្យា ច បុត្តាន’’ន្តិ វុត្តំ. បជាយ អនុកម្បកាតិ បរេសំ បាណេ អច្ឆិន្ទិត្វាបិ អត្តនោ បជំ បដិជគ្គន្តិ គោបាយន្តិ. តស្មា ‘‘បជាយ អនុកម្បកា’’តិ វុត្តំ.

នមស្សេយ្យាតិ នមោ ករេយ្យ. សក្ករេយ្យាតិ សក្ការេន បដិមានេយ្យ. ឥទានិ តំ សក្ការំ ទស្សេន្តោ ‘‘អន្នេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អន្នេនាតិ យាគុភត្តខាទនីយេន. បានេនាតិ អដ្ឋវិធបានេន. វត្ថេនាតិ និវាសនបារុបនកេន វត្ថេន. សយនេនាតិ មញ្ចបីឋានុប្បទានេន. ឧច្ឆាទនេនាតិ ទុគ្គន្ធំ បដិវិនោទេត្វា សុគន្ធករណុច្ឆាទនេន. ន្ហាបនេនាតិ សីតេ ឧណ្ហោទកេន, ឧណ្ហេ សីតោទកេន គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា ន្ហាបនេន. បាទានំ ធោវនេនាតិ ឧណ្ហោទកសីតោទកេហិ បាទធោវនេន ចេវ តេលមក្ខនេន ច. បេច្ចាតិ បរលោកំ គន្ត្វា. សគ្គេ បមោទតីតិ ឥធ តាវ មាតាបិតូសុ បារិចរិយំ ទិស្វា បារិចរិយការណា តំ បណ្ឌិតមនុស្សា ឥធេវ បសំសន្តិ, បរលោកំ បន គន្ត្វា សគ្គេ ឋិតោ សោ មាតាបិតុឧបដ្ឋាកោ ទិព្ពសម្បត្តីហិ អាមោទតិ បមោទតីតិ.

២. អានន្ទសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទុតិយេ តថារូបោតិ តថាជាតិកោ. សមាធិបដិលាភោតិ ចិត្តេកគ្គតាលាភោ. ឥមស្មិំ ច សវិញ្ញាណកេតិ ឯត្ថ អត្តនោ ច បរស្ស ចាតិ ឧភយេសម្បិ កាយោ សវិញ្ញាណកដ្ឋេន ឯកតោ កត្វា ឥមស្មិន្តិ វុត្តោ. អហង្ការមមង្ការមានានុសយាតិ អហង្ការទិដ្ឋិ ច មមង្ការតណ្ហា ច មានានុសយោ ចាតិ អត្តនោ ច បរស្ស ច កិលេសា. នាស្សូតិ ន ភវេយ្យុំ. ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសូតិ រូបនិមិត្តំ, សទ្ទនិមិត្តំ, គន្ធនិមិត្តំ, រសនិមិត្តំ, ផោដ្ឋព្ពនិមិត្តំ, សស្សតាទិនិមិត្តំ, បុគ្គលនិមិត្តំ ធម្មនិមិត្តន្តិ ឯវរូបេសុ ច ពហិទ្ធា សព្ពនិមិត្តេសុ. ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ ផលសមាធិញ្ចេវ ផលញាណញ្ច. សិយាតិ ភវេយ្យ.

ឥធានន្ទ, ភិក្ខុនោតិ, អានន្ទ, ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខុនោ. ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតន្តិ និព្ពានំ ទស្សេន្តោ អាហ. និព្ពានំ ហិ កិលេសានំ សន្តតាយ សន្តំ នាម, និព្ពានំ សន្តន្តិ សមាបត្តិំ អប្បេត្វាវ ទិវសម្បិ និសិន្នស្ស ចិត្តុប្បាទោ សន្តន្តេវ បវត្តតីតិបិ សន្តំ. បណីតន្តិ សមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសិន្នស្សាបិ ចិត្តុប្បាទោ បណីតន្តេវ បវត្តតីតិ និព្ពានំ បណីតំ នាម. សព្ពសង្ខារសមថោតិអាទីនិបិ តស្សេវ វេវចនានិ. ‘‘សព្ពសង្ខារសមថោ’’តិ សមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសិន្នស្ស ហិ ទិវសភាគម្បិ ចិត្តុប្បាទោ សព្ពសង្ខារសមថោតេវ បវត្តតិ…បេ… តថា តីសុ ភវេសុ វានសង្ខាតាយ តណ្ហាយ អភាវេន និព្ពានន្តិ លទ្ធនាមេ តស្មិំ សមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសិន្នស្ស ចិត្តុប្បាទោ និព្ពានំ និព្ពានន្តេវ បវត្តតីតិ សព្ពសង្ខារសមថោតិអាទីនិ នាមានិ លភតិ. ឥមស្មិំ បន អដ្ឋវិធេ អាភោគសមន្នាហារេ ឥមស្មិំ ឋានេ ឯកោបិ លព្ភតិ, ទ្វេបិ សព្ពេបិ លព្ភន្តេវ.

សង្ខាយាតិ ញាណេន ជានិត្វា. បរោបរានីតិ បរានិ ច ឱបរានិ ច. បរអត្តភាវសកអត្តភាវានិ ហិ បរានិ ច ឱបរានិ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្សាតិ យស្ស អរហតោ. ឥញ្ជិតន្តិ រាគិញ្ជិតំ ទោសមោហមានទិដ្ឋិកិលេសទុច្ចរិតិញ្ជិតន្តិ ឥមានិ សត្ត ឥញ្ជិតានិ ចលិតានិ ផន្ទិតានិ. នត្ថិ កុហិញ្ចីតិ កត្ថចិ ឯការម្មណេបិ នត្ថិ. សន្តោតិ បច្ចនីកកិលេសានំ សន្តតាយ សន្តោ. វិធូមោតិ កាយទុច្ចរិតាទិធូមវិរហិតោ. អនីឃោតិ រាគាទិឦឃវិរហិតោ. និរាសោតិ និត្តណ្ហោ. អតារីតិ តិណ្ណោ ឧត្តិណ្ណោ សមតិក្កន្តោ. សោតិ សោ អរហំ ខីណាសវោ. ជាតិជរន្តិ ឯត្ថ ជាតិជរាគហណេនេវ ព្យាធិមរណម្បិ គហិតមេវាតិ វេទិតព្ពំ. ឥតិ សុត្តន្តេបិ គាថាយបិ អរហត្តផលសមាបត្តិយេវ កថិតាតិ.

៣. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ សំខិត្តេនាតិ មាតិកាឋបនេន. វិត្ថារេនាតិ ឋបិតមាតិកាវិភជនេន. សំខិត្តវិត្ថារេនាតិ កាលេ សំខិត្តេន កាលេ វិត្ថារេន. អញ្ញាតារោ ច ទុល្លភាតិ បដិវិជ្ឈនកបុគ្គលា បន ទុល្លភា. ឥទំ ភគវា ‘‘សារិបុត្តត្ថេរស្ស ញាណំ ឃដ្ដេមី’’តិ អធិប្បាយេន កថេសិ. តំ សុត្វា ថេរោ កិញ្ចាបិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, អាជានិស្សាមី’’តិ ន វទតិ, អធិប្បាយេន បន ‘‘វិស្សត្ថា តុម្ហេ, ភន្តេ, ទេសេថ, អហំ តុម្ហេហិ ទេសិតំ ធម្មំ នយសតេន នយសហស្សេន បដិវិជ្ឈិស្សាមិ, មមេស ភារោ ហោតូ’’តិ សត្ថារំ ទេសនាយ ឧស្សាហេន្តោ ឯតស្ស ភគវា កាលោតិអាទិមាហ.

អថស្ស សត្ថា តស្មាតិហាតិ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេតិអាទិ វុត្តនយមេវ. អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហន្តិ មគ្គញាណសត្ថេន តណ្ហំ ឆិន្ទិ. វិវត្តយិ សំយោជនន្តិ ទសវិធម្បិ សំយោជនំ សមូលកំ ឧព្ពត្តេត្វា ឆឌ្ឌេសិ. សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សាតិ សម្មា ឧបាយេន សម្មា បដិបត្តិយា នវវិធស្ស មានស្ស បហានាភិសមយេន វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តមកាសិ. ឥទញ្ច បន មេតំ, សារិបុត្ត, សន្ធាយ ភាសិតន្តិ, សារិបុត្ត, មយា បារាយនេ ឧទយបញ្ហេ ឥទំ ផលសមាបត្តិមេវ សន្ធាយ ឯតំ ភាសិតំ.

ឥទានិ យំ តំ ភគវតា ភាសិតំ, តំ ទស្សេន្តោ បហានំ កាមសញ្ញានន្តិអាទិ អារទ្ធំ. ឧទយបញ្ហេ ច ឯតំ បទំ ‘‘បហានំ កាមច្ឆន្ទាន’’ន្តិ (សុ. និ. ១១១២; ចូឡនិ. ឧទយមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៧៥) អាគតំ, ឥធ បន អង្គុត្តរភាណកេហិ ‘‘កាមសញ្ញាន’’ន្តិ អារោបិតំ. តត្ថ ព្យញ្ជនមេវ នានំ, អត្ថោ បន ឯកោយេវ. កាមសញ្ញានន្តិ កាមេ អារព្ភ ឧប្បន្នសញ្ញានំ, អដ្ឋហិ វា លោភសហគតចិត្តេហិ សហជាតសញ្ញានំ. ទោមនស្សាន ចូភយន្តិ ឯតាសញ្ច កាមសញ្ញានំ ចេតសិកទោមនស្សានញ្ចាតិ ឧភិន្នម្បិ បហានំ បដិប្បស្សទ្ធិបហានសង្ខាតំ អរហត្តផលំ អញ្ញាវិមោក្ខំ បព្រូមីតិ អត្ថោ. និទ្ទេសេ បន ‘‘កាមច្ឆន្ទស្ស ច ទោមនស្សស្ស ច ឧភិន្នំ បហានំ វូបសមំ បដិនិស្សគ្គំ បដិប្បស្សទ្ធិំ អមតំ និព្ពាន’’ន្តិ (ចូឡនិ. ឧទយមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៧៥) វុត្តំ, តំ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ. បហានន្តិ ហិ ខីណាការសង្ខាតោ វូបសមោបិ វុច្ចតិ, កិលេសេ បដិនិស្សជ្ជន្តោ មគ្គោបិ, កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិសង្ខាតំ ផលម្បិ, យំ អាគម្ម កិលេសា បហីយន្តិ, តំ អមតំ និព្ពានម្បិ. តស្មា តត្ថ តានិ បទានិ អាគតានិ. ‘‘អញ្ញាវិមោក្ខំ បព្រូមី’’តិ វចនតោ បន អរហត្តផលមេវ អធិប្បេតំ. ថិនស្ស ច បនូទនន្តិបិ ថិនស្ស ច បនូទនន្តេ ឧប្បន្នត្តា អរហត្តផលមេវ អធិប្បេតំ. កុក្កុច្ចានំ និវារណន្តិ កុក្កុច្ចនិវារណស្ស មគ្គស្ស អនន្តរំ ឧប្បន្នត្តា ផលមេវ អធិប្បេតំ.

ឧបេក្ខាសតិសំសុទ្ធន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានិកេ ផលេ ឧប្បន្នាយ ឧបេក្ខាយ ច សតិយា ច សំសុទ្ធំ. ធម្មតក្កបុរេជវន្តិ ធម្មតក្កោ វុច្ចតិ សម្មាសង្កប្បោ, សោ អាទិតោ ហោតិ, បុរតោ ហោតិ, បុព្ពង្គមោ ហោតិ អញ្ញាវិមោក្ខស្សាតិ ធម្មតក្កបុរេជវោ. តំ ធម្មតក្កបុរេជវំ. អញ្ញាវិមោក្ខន្តិ អញ្ញិន្ទ្រិយបរិយោសានេ ឧប្បន្នំ វិមោក្ខំ, អញ្ញាយ វា វិមោក្ខំ អញ្ញាវិមោក្ខំ, បញ្ញាវិមុត្តន្តិ អត្ថោ. អវិជ្ជាយ បភេទនន្តិ អវិជ្ជាយ បភេទនន្តេ ឧប្បន្នត្តា, អវិជ្ជាយ បភេទនសង្ខាតំ វា និព្ពានំ អារព្ភ ឧប្បន្នត្តា ឯវំលទ្ធនាមំ អរហត្តផលមេវ. ឥតិ សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បហានន្តិអាទីហិ បទេហិ អរហត្តផលមេវ បកាសិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៤. និទានសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ និទានានីតិ ការណានិ. កម្មានន្តិ វដ្ដគាមិកម្មានំ. លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយាតិ លុព្ភនបលុព្ភនសភាវោ លោភោ វដ្ដគាមិកម្មានំ សមុទយាយ បិណ្ឌករណត្ថាយ និទានំ ការណំ បច្ចយោតិ អត្ថោ. ទោសោតិ ទុស្សនបទុស្សនសភាវោ ទោសោ. មោហោតិ មុយ្ហនបមុយ្ហនសភាវោ មោហោ.

លោភបកតន្តិ លោភេន បកតំ, លោភាភិភូតេន លុទ្ធេន ហុត្វា កតកម្មន្តិ អត្ថោ. លោភតោ ជាតន្តិ លោភជំ. លោភោ និទានមស្សាតិ លោភនិទានំ. លោភោ សមុទយោ អស្សាតិ លោភសមុទយំ. សមុទយោតិ បច្ចយោ, លោភបច្ចយន្តិ អត្ថោ. យត្ថស្ស អត្តភាវោ និព្ពត្តតីតិ យស្មិំ ឋានេ អស្ស លោភជកម្មវតោ បុគ្គលស្ស អត្តភាវោ និព្ពត្តតិ, ខន្ធា បាតុភវន្តិ. តត្ថ តំ កម្មំ វិបច្ចតីតិ តេសុ ខន្ធេសុ តំ កម្មំ វិបច្ចតិ. ទិដ្ឋេ វា ធម្មេតិអាទិ យស្មា តំ កម្មំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ វា ហោតិ ឧបបជ្ជវេទនីយំ វា អបរបរិយាយវេទនីយំ វា, តស្មា តំ បភេទំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

អខណ្ឌានីតិ អភិន្នានិ. អបូតីនីតិ បូតិភាវេន អពីជត្តំ អប្បត្តានិ. អវាតាតបហតានីតិ ន វាតេន ន ច អាតបេន ហតានិ. សារាទានីតិ គហិតសារានិ សារវន្តានិ ន និស្សារានិ. សុខសយិតានីតិ សន្និចយភាវេន សុខំ សយិតានិ. សុខេត្តេតិ មណ្ឌខេត្តេ. សុបរិកម្មកតាយ ភូមិយាតិ នង្គលកសនេន ចេវ អដ្ឋទន្តកេន ច សុដ្ឋុ បរិកម្មកតាយ ខេត្តភូមិយា. និក្ខិត្តានីតិ ឋបិតានិ រោបិតានិ. អនុប្បវេច្ឆេយ្យាតិ អនុប្បវេសេយ្យ. វុទ្ធិន្តិអាទីសុ ឧទ្ធគ្គមនេន វុទ្ធិំ, ហេដ្ឋា មូលប្បតិដ្ឋានេន វិរូឡ្ហិំ, សមន្តា វិត្ថារិកភាវេន វេបុល្លំ.

យំ បនេត្ថ ទិដ្ឋេ វា ធម្មេតិអាទិ វុត្តំ, តត្ថ អសម្មោហត្ថំ ឥមស្មិំ ឋានេ កម្មវិភត្តិ នាម កថេតព្ពា. សុត្តន្តិកបរិយាយេន ហិ ឯកាទស កម្មានិ វិភត្តានិ. សេយ្យថិទំ – ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ អបរបរិយាយវេទនីយំ, យគ្គរុកំ យព្ពហុលំ យទាសន្នំ កដត្តា វា បន កម្មំ, ជនកំ ឧបត្ថម្ភកំ ឧបបីឡកំ ឧបឃាតកន្តិ. តត្ថ ឯកជវនវីថិយំ សត្តសុ ចិត្តេសុ កុសលា វា អកុសលា វា បឋមជវនចេតនា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មំ នាម. តំ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទេតិ កាកវឡិយបុណ្ណសេដ្ឋីនំ វិយ កុសលំ, នន្ទយក្ខនន្ទមាណវកនន្ទគោឃាតកកោកាលិយសុប្បពុទ្ធទេវទត្តចិញ្ចមាណវិកានំ វិយ ច អកុសលំ. តថា អសក្កោន្តំ បន អហោសិកម្មំ នាម ហោតិ, អវិបាកំ សម្បជ្ជតិ. តំ មិគលុទ្ទកោបមាយ សាធេតព្ពំ. យថា ហិ មិគលុទ្ទកេន មិគំ ទិស្វា ធនុំ អាកឌ្ឍិត្វា ខិត្តោ សរោ សចេ ន វិរជ្ឈតិ, តំ មិគំ តត្ថេវ បាតេតិ, អថ នំ មិគលុទ្ទកោ និច្ចម្មំ កត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆេត្វា មំសំ អាទាយ បុត្តទារំ តោសេន្តោ គច្ឆតិ. សចេ បន វិរជ្ឈតិ, មិគោ បលាយិត្វា បុន តំ ទិសំ ន ឱលោកេតិ. ឯវំ សម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. សរស្ស អវិរជ្ឈិត្វា មិគវិជ្ឈនំ វិយ ហិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយស្ស កម្មស្ស វិបាកវារបដិលាភោ, អវិជ្ឈនំ វិយ អវិបាកភាវាយ សម្បជ្ជនន្តិ.

អត្ថសាធិកា បន សត្តមជវនចេតនា ឧបបជ្ជវេទនីយកម្មំ នាម. តំ អនន្តរេ អត្តភាវេ វិបាកំ ទេតិ. តំ បនេតំ កុសលបក្ខេ អដ្ឋសមាបត្តិវសេន, អកុសលបក្ខេ បញ្ចានន្តរិយកម្មវសេន វេទិតព្ពំ. តត្ថ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី ឯកាយ សមាបត្តិយា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តតិ. បញ្ចន្នម្បិ អានន្តរិយានំ កត្តា ឯកេន កម្មេន និរយេ និព្ពត្តតិ, សេសសមាបត្តិយោ ច កម្មានិ ច អហោសិកម្មភាវំយេវ អាបជ្ជន្តិ, អវិបាកានិ ហោន្តិ. អយម្បិ អត្ថោ បុរិមឧបមាយយេវ ទីបេតព្ពោ.

ឧភិន្នំ អន្តរេ បន បញ្ចជវនចេតនា អបរបរិយាយវេទនីយកម្មំ នាម. តំ អនាគតេ យទា ឱកាសំ លភតិ, តទា វិបាកំ ទេតិ. សតិ សំសារប្បវត្តិយា អហោសិកម្មំ នាម ន ហោតិ. តំ សព្ពំ សុនខលុទ្ទកេន ទីបេតព្ពំ. យថា ហិ សុនខលុទ្ទកេន មិគំ ទិស្វា សុនខោ វិស្សជ្ជិតោ មិគំ អនុពន្ធិត្វា យស្មិំ ឋានេ បាបុណាតិ, តស្មិំ យេវ ឌំសតិ; ឯវមេវំ ឥទំ កម្មំ យស្មិំ ឋានេ ឱកាសំ លភតិ, តស្មិំយេវ វិបាកំ ទេតិ, តេន មុត្តោ សត្តោ នាម នត្ថិ.

កុសលាកុសលេសុ បន គរុកាគរុកេសុ យំ គរុកំ ហោតិ, តំ យគ្គរុកំ នាម. តទេតំ កុសលបក្ខេ មហគ្គតកម្មំ, អកុសលបក្ខេ បញ្ចានន្តរិយកម្មំ វេទិតព្ពំ. តស្មិំ សតិ សេសានិ កុសលានិ វា អកុសលានិ វា វិបច្ចិតុំ ន សក្កោន្តិ, តទេវ ទុវិធម្បិ បដិសន្ធិំ ទេតិ. យថា ហិ សាសបប្បមាណាបិ សក្ខរា វា អយគុឡិកា វា ឧទករហទេ បក្ខិត្តា ឧទកបិដ្ឋេ ឧប្លវិតុំ ន សក្កោតិ, ហេដ្ឋាវ បវិសតិ; ឯវមេវ កុសលេបិ អកុសលេបិ យំ គរុកំ, តទេវ គណ្ហិត្វា គច្ឆតិ.

កុសលាកុសលេសុ បន យំ ពហុលំ ហោតិ, តំ យព្ពហុលំ នាម. តំ ទីឃរត្តំ លទ្ធាសេវនវសេន វេទិតព្ពំ. យំ វា ពលវកុសលកម្មេសុ សោមនស្សករំ, អកុសលកម្មេសុ សន្តាបករំ, ឯតំ យព្ពហុលំ នាម. តទេតំ យថា នាម ទ្វីសុ មល្លេសុ យុទ្ធភូមិំ ឱតិណ្ណេសុ យោ ពលវា, សោ ឥតរំ បាតេត្វា គច្ឆតិ; ឯវមេវ ឥតរំ ទុព្ពលកម្មំ អវត្ថរិត្វា យំ អាសេវនវសេន វា ពហុលំ, អាសន្នវសេន វា ពលវំ, តំ វិបាកំ ទេតិ, ទុដ្ឋគាមណិអភយរញ្ញោ កម្មំ វិយ.

សោ កិរ ចូឡង្គណិយយុទ្ធេ បរាជិតោ វឡវំ អារុយ្ហ បលាយិ. តស្ស ចូឡុបដ្ឋាកោ តិស្សាមច្ចោ នាម ឯកកោវ បច្ឆតោ អហោសិ. សោ ឯកំ អដវិំ បវិសិត្វា និសិន្នោ ជិឃច្ឆាយ ពាធយមានាយ – ‘‘ភាតិក តិស្ស, អតិវិយ នោ ជិឃច្ឆា ពាធតិ, កិំ ករិស្សាមា’’តិ អាហ. អត្ថិ, ទេវ, មយា សាដកន្តរេ ឋបេត្វា ឯកំ សុវណ្ណសរកភត្តំ អាភតន្តិ. តេន ហិ អាហរាតិ. សោ នីហរិត្វា រញ្ញោ បុរតោ ឋបេសិ. រាជា ទិស្វា, ‘‘តាត, ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ ករោហី’’តិ អាហ. មយំ តយោ ជនា, កស្មា ទេវោ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ ការយតីតិ? ភាតិក តិស្ស, យតោ បដ្ឋាយ អហំ អត្តានំ សរាមិ, ន មេ អយ្យានំ អទត្វា អាហារោ បរិភុត្តបុព្ពោ អត្ថិ, ស្វាហំ អជ្ជបិ អទត្វា ន បរិភុញ្ជិស្សាមីតិ. សោ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ អកាសិ. រាជា ‘‘កាលំ ឃោសេហី’’តិ អាហ. ឆឌ្ឌិតារញ្ញេ កុតោ, អយ្យេ, លភិស្សាម ទេវាតិ. ‘‘នាយំ តវ ភារោ. សចេ មម សទ្ធា អត្ថិ, អយ្យេ, លភិស្សាម, វិស្សត្ថោ កាលំ ឃោសេហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘កាលោ, ភន្តេ, កាលោ, ភន្តេ’’តិ តិក្ខត្តុំ ឃោសេសិ.

អថស្ស ពោធិមាតុមហាតិស្សត្ថេរោ តំ សទ្ទំ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា សុត្វា ‘កត្ថាយំ សទ្ទោ’តិ តំ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘អជ្ជ ទុដ្ឋគាមណិអភយមហារាជា យុទ្ធបរាជិតោ អដវិំ បវិសិត្វា និសិន្នោ ឯកំ សរកភត្តំ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ ការេត្វា ‘ឯកកោវ ន បរិភុញ្ជិស្សាមី’តិ កាលំ ឃោសាបេសី’’តិ ញត្វា ‘‘អជ្ជ មយា រញ្ញោ សង្គហំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ មនោគតិយា អាគន្ត្វា រញ្ញោ បុរតោ អដ្ឋាសិ. រាជា ទិស្វា បសន្នចិត្តោ ‘‘បស្ស, ភាតិក, តិស្សា’’តិ វត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘បត្តំ, ភន្តេ, ទេថា’’តិ អាហ. ថេរោ បត្តំ នីហរិ. រាជា អត្តនោ កោដ្ឋាសេន សទ្ធិំ ថេរស្ស កោដ្ឋាសំ បត្តេ បក្ខិបិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អាហារបរិស្សយោ នាម មា កទាចិ ហោតូ’’តិ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. តិស្សាមច្ចោបិ ‘‘មម អយ្យបុត្តេ បស្សន្តេ ភុញ្ជិតុំ ន សក្ខិស្សាមី’’តិ អត្តនោ កោដ្ឋាសំ ថេរស្សេវ បត្តេ អាកិរិ. វឡវាបិ ចិន្តេសិ – ‘‘មយ្ហម្បិ កោដ្ឋាសំ ថេរស្សេវ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ. រាជា វឡវំ ឱលោកេត្វា ‘‘អយម្បិ អត្តនោ កោដ្ឋាសំ ថេរស្សេវ បត្តេ បក្ខិបនំ បច្ចាសីសតី’’តិ ញត្វា តម្បិ តត្ថេវ បក្ខិបិត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា ឧយ្យោជេសិ. ថេរោ តំ ភត្តំ អាទាយ គន្ត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អាលោបសង្ខេបេន អទាសិ.

រាជាបិ ចិន្តេសិ – ‘‘អតិវិយម្ហា ជិឃច្ឆិតា, សាធុ វតស្ស សចេ អតិរេកភត្តសិត្ថានិ បហិណេយ្យា’’តិ. ថេរោ រញ្ញោ ចិត្តំ ញត្វា អតិរេកភត្តំ ឯតេសំ យាបនមត្តំ កត្វា បត្តំ អាកាសេ ខិបិ, បត្តោ អាគន្ត្វា រញ្ញោ ហត្ថេ បតិដ្ឋាសិ. ភត្តំ តិណ្ណម្បិ ជនានំ យាវទត្ថំ អហោសិ. អថ រាជា បត្តំ ធោវិត្វា ‘‘តុច្ឆបត្តំ ន បេសិស្សាមី’’តិ ឧត្តរិសាដកំ មោចេត្វា ឧទកំ បុញ្ឆិត្វា សាដកំ បត្តេ ឋបេត្វា ‘‘បត្តោ គន្ត្វា មម អយ្យស្ស ហត្ថេ បតិដ្ឋាតូ’’តិ អាកាសេ ខិបិ. បត្តោ គន្ត្វា ថេរស្ស ហត្ថេ បតិដ្ឋាសិ.

អបរភាគេ រញ្ញោ តថាគតស្ស សរីរធាតូនំ អដ្ឋមភាគំ បតិដ្ឋាបេត្វា វីសរតនសតិកំ មហាចេតិយំ ការេន្តស្ស អបរិនិដ្ឋិតេយេវ ចេតិយេ កាលកិរិយាសមយោ អនុប្បត្តោ. អថស្ស មហាចេតិយស្ស ទក្ខិណបស្សេ និបន្នស្ស បញ្ចនិកាយវសេន ភិក្ខុសង្ឃេ សជ្ឈាយំ ករោន្តេ ឆហិ ទេវលោកេហិ ឆ រថា អាគន្ត្វា បុរតោ អាកាសេ អដ្ឋំសុ. រាជា ‘‘បុញ្ញបោត្ថកំ អាហរថា’’តិ អាទិតោ បដ្ឋាយ បុញ្ញបោត្ថកំ វាចាបេសិ. អថ នំ កិញ្ចិ កម្មំ ន បរិតោសេសិ. សោ ‘‘បរតោ វាចេថា’’តិ អាហ. បោត្ថកវាចកោ ‘‘ចូឡង្គណិយយុទ្ធេ បរាជិតេន តេ ទេវ អដវិំ បវិសិត្វា និសិន្នេន ឯកំ សរកភត្តំ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ ការេត្វា ពោធិមាតុមហាតិស្សត្ថេរស្ស ភិក្ខា ទិន្នា’’តិ អាហ. រាជា ‘‘ឋបេហី’’តិ វត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ បុច្ឆិ, ‘‘ភន្តេ, កតរោ ទេវលោកោ រមណីយោ’’តិ? សព្ពពោធិសត្តានំ វសនដ្ឋានំ តុសិតភវនំ មហារាជាតិ. រាជា កាលំ កត្វា តុសិតភវនតោ អាគតរថេវ បតិដ្ឋាយ តុសិតភវនំ អគមាសិ. ឥទំ ពលវកម្មស្ស វិបាកទានេ វត្ថុ.

យំ បន កុសលាកុសលេសុ អាសន្នមរណេ អនុស្សរិតុំ សក្កោតិ, តំ យទាសន្នំ នាម. តទេតំ យថា នាម គោគណបរិបុណ្ណស្ស វជស្ស ទ្វារេ វិវដេ បរភាគេ ទម្មគវពលវគវេសុ សន្តេសុបិ យោ វជទ្វារស្ស អាសន្នោ ហោតិ អន្តមសោ ទុព្ពលជរគ្គវោបិ, សោ ឯវ បឋមតរំ និក្ខមតិ, ឯវមេវ អញ្ញេសុ កុសលាកុសលេសុ សន្តេសុបិ មរណកាលស្ស អាសន្នត្តា វិបាកំ ទេតិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – មធុអង្គណគាមេ កិរ ឯកោ ទមិឡទោវារិកោ បាតោវ ពឡិសំ អាទាយ គន្ត្វា មច្ឆេ វធិត្វា តយោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកេន តណ្ឌុលំ គណ្ហាតិ, ឯកេន ទធិំ, ឯកំ បចតិ. ឥមិនា នីហារេន បញ្ញាស វស្សានិ បាណាតិបាតកម្មំ កត្វា អបរភាគេ មហល្លកោ អនុដ្ឋានសេយ្យំ ឧបគច្ឆតិ. តស្មិំ ខណេ គិរិវិហារវាសី ចូឡបិណ្ឌបាតិកតិស្សត្ថេរោ ‘‘មា អយំ សត្តោ មយិ បស្សន្តេ នស្សតូ’’តិ គន្ត្វា តស្ស គេហទ្វារេ អដ្ឋាសិ. អថស្ស ភរិយា, ‘‘សាមិ, ថេរោ អាគតោ’’តិ អារោចេសិ. អហំ បញ្ញាស វស្សានិ ថេរស្ស សន្តិកំ ន គតបុព្ពោ, កតរេន មេ គុណេន ថេរោ អាគមិស្សតិ, គច្ឆាតិ នំ វទថាតិ. សា ‘‘អតិច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘ឧបាសកស្ស កា សរីរប្បវត្តី’’តិ បុច្ឆិ. ទុព្ពលោ, ភន្តេតិ. ថេរោ ឃរំ បវិសិត្វា សតិំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘សីលំ គណ្ហិស្សសី’’តិ អាហ. អាម, ភន្តេ, ទេថាតិ. ថេរោ តីណិ សរណានិ ទត្វា បញ្ច សីលានិ ទាតុំ អារភិ. តស្ស បញ្ច សីលានីតិ វចនកាលេយេវ ជិវ្ហា បបតិ. ថេរោ ‘‘វដ្ដិស្សតិ ឯត្តក’’ន្តិ និក្ខមិត្វា គតោ. សោបិ កាលំ កត្វា ចាតុមហារាជិកភវនេ និព្ពត្តិ. និព្ពត្តក្ខណេយេវ ច ‘‘កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា មយា ឥទំ លទ្ធ’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ ថេរំ និស្សាយ លទ្ធភាវំ ញត្វា ទេវលោកតោ អាគន្ត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ‘‘កោ ឯសោ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘អហំ, ភន្តេ, ទមិឡទោវារិកោ’’តិ អាហ. កុហិំ និព្ពត្តោសីតិ? ចាតុមហារាជិកេសុ, ភន្តេ, សចេ មេ អយ្យោ បញ្ច សីលានិ អទស្ស, ឧបរិ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ អស្សំ. អហំ កិំ ករិស្សាមិ, ត្វំ គណ្ហិតុំ នាសក្ខិ, បុត្តកាតិ. សោ ថេរំ វន្ទិត្វា ទេវលោកមេវ គតោ. ឥទំ តាវ កុសលកម្មេ វត្ថុ.

អន្តរគង្គាយ បន មហាវាចកាលឧបាសកោ នាម អហោសិ. សោ តិំស វស្សានិ សោតាបត្តិមគ្គត្ថាយ ទ្វត្តិំសាការំ សជ្ឈាយិត្វា ‘‘អហំ ឯវំ ទ្វត្តិំសាការំ សជ្ឈាយន្តោ ឱភាសមត្តម្បិ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិំ, ពុទ្ធសាសនំ អនិយ្យានិកំ ភវិស្សតី’’តិ ទិដ្ឋិវិបល្លាសំ បត្វា កាលកិរិយំ កត្វា មហាគង្គាយ នវឧសភិកោ សុសុមារបេតោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. ឯកំ សមយំ កច្ឆកតិត្ថេន សដ្ឋិ បាសាណត្ថម្ភសកដានិ អគមំសុ. សោ សព្ពេបិ តេ គោណេ ច បាសាណេ ច ខាទិ. ឥទំ អកុសលកម្មេ វត្ថុ.

ឯតេហិ បន តីហិ មុត្តំ អញ្ញាណវសេន កតំ កដត្តា វា បន កម្មំ នាម. តំ យថា នាម ឧម្មត្តកេន ខិត្តទណ្ឌំ យត្ថ វា តត្ថ វា គច្ឆតិ, ឯវមេវ តេសំ អភាវេ យត្ថ កត្ថចិ វិបាកំ ទេតិ.

ជនកំ នាម ឯកំ បដិសន្ធិំ ជនេត្វា បវត្តិំ ន ជនេតិ, បវត្តេ អញ្ញំ កម្មំ វិបាកំ និព្ពត្តេតិ. យថា ហិ មាតា ជនេតិយេវ, ធាតិយេវ បន ជគ្គតិ; ឯវមេវំ មាតា វិយ បដិសន្ធិនិព្ពត្តកំ ជនកកម្មំ, ធាតិ វិយ បវត្តេ សម្បត្តកម្មំ. ឧបត្ថម្ភកំ នាម កុសលេបិ លព្ភតិ អកុសលេបិ. ឯកច្ចោ ហិ កុសលំ កត្វា សុគតិភវេ និព្ពត្តតិ. សោ តត្ថ ឋិតោ បុនប្បុនំ កុសលំ កត្វា តំ កម្មំ ឧបត្ថម្ភេត្វា អនេកានិ វស្សសតសហស្សានិ សុគតិភវស្មិំយេវ វិចរតិ. ឯកច្ចោ អកុសលំ កត្វា ទុគ្គតិភវេ និព្ពត្តតិ. សោ តត្ថ ឋិតោ បុនប្បុនំ អកុសលំ កត្វា តំ កម្មំ ឧបត្ថម្ភេត្វា ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ ទុគ្គតិភវស្មិំយេវ វិចរតិ.

អបរោ នយោ – ជនកំ នាម កុសលម្បិ ហោតិ អកុសលម្បិ. តំ បដិសន្ធិយម្បិ បវត្តេបិ រូបារូបវិបាកក្ខន្ធេ ជនេតិ. ឧបត្ថម្ភកំ បន វិបាកំ ជនេតុំ ន សក្កោតិ, អញ្ញេន កម្មេន ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា ជនិតេ វិបាកេ ឧប្បជ្ជនកសុខទុក្ខំ ឧបត្ថម្ភេតិ, អទ្ធានំ បវត្តេតិ. ឧបបីឡកំ នាម អញ្ញេន កម្មេន ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា ជនិតេ វិបាកេ ឧប្បជ្ជនកសុខទុក្ខំ បីឡេតិ ពាធេតិ, អទ្ធានំ បវត្តិតុំ ន ទេតិ. តត្រាយំ នយោ – កុសលកម្មេ វិបច្ចមានេ អកុសលកម្មំ ឧបបីឡកំ ហុត្វា តស្ស វិបច្ចិតុំ ន ទេតិ. អកុសលកម្មេ វិបច្ចមានេ កុសលកម្មំ ឧបបីឡកំ ហុត្វា តស្ស វិបច្ចិតុំ ន ទេតិ. យថា វឌ្ឍមានកំ រុក្ខំ វា គច្ឆំ វា លតំ វា កោចិទេវ ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា ភិន្ទេយ្យ វា ឆិន្ទេយ្យ វា, អថ សោ រុក្ខោ វា គច្ឆោ វា លតា វា វឌ្ឍិតុំ ន សក្កុណេយ្យ; ឯវមេវំ កុសលំ វិបច្ចមានំ អកុសលេន ឧបបីឡិតំ, អកុសលំ វា បន វិបច្ចមានំ កុសលេន ឧបបីឡិតំ វិបច្ចិតុំ ន សក្កោតិ. តត្ថ សុនក្ខត្តស្ស អកុសលកម្មំ កុសលំ ឧបបីឡេសិ, ចោរឃាតកស្ស កុសលកម្មំ អកុសលំ ឧបបីឡេសិ.

រាជគហេ កិរ វាតកាឡកោ បញ្ញាស វស្សានិ ចោរឃាតកម្មំ អកាសិ. អថ នំ រញ្ញោ អារោចេសុំ – ‘‘ទេវ, វាតកាឡកោ មហល្លកោ ចោរេ ឃាតេតុំ ន សក្កោតី’’តិ. ‘‘អបនេថ នំ តស្មា ឋានន្តរាតិ. អមច្ចា នំ អបនេត្វា អញ្ញំ តស្មិំ ឋានេ ឋបយិំសុ. វាតកាឡកោបិ យាវ តំ កម្មំ អកាសិ, តាវ អហតវត្ថានិ វា អច្ឆាទិតុំ សុរភិបុប្ផានិ វា បិឡន្ធិតុំ បាយាសំ វា ភុញ្ជិតុំ ឧច្ឆាទនន្ហាបនំ វា បច្ចនុភោតុំ នាលត្ថ. សោ ‘‘ទីឃរត្តំ មេ កិលិដ្ឋវេសេន ចរិត’’ន្តិ ‘‘បាយាសំ មេ បចាហី’’តិ ភរិយំ អាណាបេត្វា ន្ហានីយសម្ភារានិ គាហាបេត្វា ន្ហានតិត្ថំ គន្ត្វា សីសំ ន្ហត្វា អហតវត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា គន្ធេ វិលិម្បិត្វា បុប្ផានិ បិឡន្ធិត្វា ឃរំ អាគច្ឆន្តោ សារិបុត្តត្ថេរំ ទិស្វា ‘‘សំកិលិដ្ឋកម្មតោ ចម្ហិ អបគតោ, អយ្យោ ច មេ ទិដ្ឋោ’’តិ តុដ្ឋមានសោ ថេរំ ឃរំ នេត្វា នវសប្បិសក្ករចុណ្ណាភិសង្ខតេន បាយាសេន បរិវិសិ. ថេរោ តស្ស អនុមោទនមកាសិ. សោ អនុមោទនំ សុត្វា អនុលោមិកខន្តិំ បដិលភិត្វា ថេរំ អនុគន្ត្វា និវត្តមានោ អន្តរាមគ្គេ តរុណវច្ឆាយ គាវិយា មទ្ទិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបិតោ គន្ត្វា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិ. ភិក្ខូ តថាគតំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ភន្តេ, ចោរឃាតកោ អជ្ជេវ កិលិដ្ឋកម្មតោ អបនីតោ, អជ្ជេវ កាលង្កតោ, កហំ នុ ខោ និព្ពត្តោ’’តិ? តាវតិំសភវនេ, ភិក្ខវេតិ. ភន្តេ, ចោរឃាតកោ ទីឃរត្តំ បុរិសេ ឃាតេសិ, តុម្ហេ ច ឯវំ វទេថ, នត្ថិ នុ ខោ បាបកម្មស្ស ផលន្តិ. មា, ភិក្ខវេ, ឯវំ អវចុត្ថ, ពលវកល្យាណមិត្តូបនិស្សយំ លភិត្វា ធម្មសេនាបតិស្ស បិណ្ឌបាតំ ទត្វា អនុមោទនំ សុត្វា អនុលោមិកខន្តិំ បដិលភិត្វា សោ តត្ថ និព្ពត្តោតិ.

‘‘សុភាសិតំ សុណិត្វាន, នាគរិយោ ចោរឃាតកោ;

អនុលោមខន្តិំ លទ្ធាន, មោទតី តិទិវំ គតោ’’តិ.

ឧបឃាតកំ បន សយំ កុសលម្បិ អកុសលម្បិ សមានំ អញ្ញំ ទុព្ពលកម្មំ ឃាតេត្វា តស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតិ. ឯវំ បន កម្មេន កតេ ឱកាសេ តំ វិបាកំ ឧប្បន្នំ នាម វុច្ចតិ. ឧបច្ឆេទកន្តិបិ ឯតស្សេវ នាមំ. តត្រាយំ នយោ – កុសលកម្មស្ស វិបច្ចនកាលេ ឯកំ អកុសលកម្មំ ឧដ្ឋាយ តំ កម្មំ ឆិន្ទិត្វា បាតេតិ. អកុសលកម្មស្សបិ វិបច្ចនកាលេ ឯកំ កុសលកម្មំ ឧដ្ឋាយ តំ កម្មំ ឆិន្ទិត្វា បាតេតិ. ឥទំ ឧបច្ឆេទកំ នាម. តត្ថ អជាតសត្តុនោ កម្មំ កុសលច្ឆេទកំ អហោសិ, អង្គុលិមាលត្ថេរស្ស អកុសលច្ឆេទកន្តិ. ឯវំ សុត្តន្តិកបរិយាយេន ឯកាទស កម្មានិ វិភត្តានិ.

អភិធម្មបរិយាយេន បន សោឡស កម្មានិ វិភត្តានិ, សេយ្យថិទំ – ‘‘អត្ថេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានិ គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តិ, អត្ថេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានិ ឧបធិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តិ, អត្ថេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានិ កាលសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តិ, អត្ថេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានិ បយោគសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តិ. អត្ថេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានិ គតិវិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តិ, ឧបធិវិបត្តិំ, កាលវិបត្តិំ, បយោគវិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តិ. អត្ថេកច្ចានិ កល្យាណានិ កម្មសមាទានានិ គតិវិបត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តិ, ឧបធិវិបត្តិ, កាលវិបត្តិ, បយោគវិបត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តិ. អត្ថេកច្ចានិ កល្យាណានិ កម្មសមាទានានិ គតិសម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តិ, ឧបធិសម្បត្តិំ, កាលសម្បត្តិំ, បយោគសម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចន្តី’’តិ (វិភ. ៨១០).

តត្ថ បាបកានីតិ លាមកានិ. កម្មសមាទានានីតិ កម្មគ្គហណានិ. គហិតសមាទិន្នានំ កម្មានមេតំ អធិវចនំ. គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តីតិអាទីសុ អនិដ្ឋារម្មណានុភវនារហេ កម្មេ វិជ្ជមានេយេវ សុគតិភវេ និព្ពត្តស្ស តំ កម្មំ គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហំ ន វិបច្ចតិ នាម. គតិសម្បត្តិយា បតិពាហិតំ ហុត្វា ន វិបច្ចតីតិ អត្ថោ. យោ បន បាបកម្មេន ទាសិយា វា កម្មការិយា វា កុច្ឆិយំ និព្ពត្តិត្វា ឧបធិសម្បន្នោ ហោតិ, អត្តភាវសមិទ្ធិយំ តិដ្ឋតិ. អថស្ស សាមិកា តស្ស រូបសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘នាយំ កិលិដ្ឋកម្មស្សានុច្ឆវិកោ’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា អត្តនោ ជាតបុត្តំ វិយ ភណ្ឌាគារិកាទិដ្ឋានេសុ ឋបេត្វា សម្បត្តិំ យោជេត្វា បរិហរន្តិ. ឯវរូបស្ស កម្មំ ឧបធិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហំ ន វិបច្ចតិ នាម. យោ បន បឋមកប្បិកកាលសទិសេ សុលភសម្បន្នរសភោជនេ សុភិក្ខកាលេ និព្ពត្តតិ, តស្ស វិជ្ជមានម្បិ បាបកម្មំ កាលសម្បត្តិបដិពាឡ្ហំ ន វិបច្ចតិ នាម. យោ បន សម្មាបយោគំ និស្សាយ ជីវតិ, ឧបសង្កមិតព្ពយុត្តកាលេ ឧបសង្កមតិ, បដិក្កមិតព្ពយុត្តកាលេ បដិក្កមតិ, បលាយិតព្ពយុត្តកាលេ បលាយតិ. លញ្ជទានយុត្តកាលេ លញ្ជំ ទេតិ, ចោរិកយុត្តកាលេ ចោរិកំ ករោតិ, ឯវរូបស្ស បាបកម្មំ បយោគសម្បត្តិបដិពាឡ្ហំ ន វិបច្ចតិ នាម.

ទុគ្គតិភវេ និព្ពត្តស្ស បន បាបកម្មំ គតិវិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចតិ នាម. យោ បន ទាសិយា វា កម្មការិយា វា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តោ ទុព្ពណ្ណោ ហោតិ ទុស្សណ្ឋានោ, ‘‘យក្ខោ នុ ខោ មនុស្សោ នុ ខោ’’តិ វិមតិំ ឧប្បាទេតិ. សោ សចេ បុរិសោ ហោតិ, អថ នំ ‘‘នាយំ អញ្ញស្ស កម្មស្ស អនុច្ឆវិកោ’’តិ ហត្ថិំ វា រក្ខាបេន្តិ អស្សំ វា គោណេ វា, តិណកដ្ឋាទីនិ វា អាហរាបេន្តិ, ខេឡសរកំ វា គណ្ហាបេន្តិ. សចេ ឥត្ថី ហោតិ, អថ នំ ហត្ថិអស្សាទីនំ ភត្តមាសាទីនិ វា បចាបេន្តិ, កចវរំ វា ឆឌ្ឌាបេន្តិ, អញ្ញំ វា បន ជិគុច្ឆនីយកម្មំ ការេន្តិ. ឯវរូបស្ស បាបកម្មំ ឧបធិវិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចតិ នាម. យោ បន ទុព្ភិក្ខកាលេ វា បរិហីនសម្បត្តិកាលេ វា អន្តរកប្បេ វា និព្ពត្តតិ, តស្ស បាបកម្មំ កាលវិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចតិ នាម. យោ បន បយោគំ សម្បាទេតុំ ន ជានាតិ, ឧបសង្កមិតព្ពយុត្តកាលេ ឧបសង្កមិតុំ ន ជានាតិ…បេ… ចោរិកយុត្តកាលេ ចោរិកំ កាតុំ ន ជានាតិ, តស្ស បាបកម្មំ បយោគវិបត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចតិ នាម.

យោ បន ឥដ្ឋារម្មណានុភវនារហេ កម្មេ វិជ្ជមានេយេវ គន្ត្វា ទុគ្គតិភវេ និព្ពត្តតិ, តស្ស តំ កម្មំ គតិវិបត្តិបដិពាឡ្ហំ ន វិបច្ចតិ នាម. យោ បន បុញ្ញានុភាវេន រាជរាជមហាមត្តាទីនំ គេហេ និព្ពត្តិត្វា កាណោ វា ហោតិ កុណី វា ខញ្ជោ វា បក្ខហតោ វា, តស្ស ឱបរជ្ជសេនាបតិភណ្ឌាគារិកដ្ឋានាទីនិ ន អនុច្ឆវិកានីតិ ន ទេន្តិ. ឥច្ចស្ស តំ បុញ្ញំ ឧបធិវិបត្តិបដិពាឡ្ហំ ន វិបច្ចតិ នាម. យោ បន ទុព្ភិក្ខកាលេ វា បរិហីនសម្បត្តិកាលេ វា អន្តរកប្បេ វា មនុស្សេសុ និព្ពត្តតិ, តស្ស តំ កល្យាណកម្មំ កាលវិបត្តិបដិពាឡ្ហំ ន វិបច្ចតិ នាម. យោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ បយោគំ សម្បាទេតុំ ន ជានាតិ, តស្ស កល្យាណកម្មំ បយោគវិបត្តិបដិពាឡ្ហំ ន វិបច្ចតិ នាម.

កល្យាណកម្មេន បន សុគតិភវេ និព្ពត្តស្ស តំ កម្មំ គតិសម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចតិ នាម. រាជរាជមហាមត្តាទីនំ កុលេ និព្ពត្តិត្វា ឧបធិសម្បត្តិំ បត្តស្ស អត្តភាវសមិទ្ធិយំ ឋិតស្ស ទេវនគរេ សមុស្សិតរតនតោរណសទិសំ អត្តភាវំ ទិស្វា ‘‘ឥមស្ស ឱបរជ្ជសេនាបតិភណ្ឌាគារិកដ្ឋានាទីនិ អនុច្ឆវិកានី’’តិ ទហរស្សេវ សតោ តានិ ឋានន្តរានិ ទេន្តិ, ឯវរូបស្ស កល្យាណកម្មំ ឧបធិសម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចតិ នាម. យោ បឋមកប្បិកេសុ វា សុលភន្នបានកាលេ វា និព្ពត្តតិ, តស្ស កល្យាណកម្មំ កាលសម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចតិ នាម. យោ វុត្តនយេនេវ បយោគំ សម្បាទេតុំ ជានាតិ, តស្ស កម្មំ បយោគសម្បត្តិំ អាគម្ម វិបច្ចតិ នាម. ឯវំ អភិធម្មបរិយាយេន សោឡស កម្មានិ វិភត្តានិ.

អបរានិបិ បដិសម្ភិទាមគ្គបរិយាយេន ទ្វាទស កម្មានិ វិភត្តានិ. សេយ្យថិទំ – ‘‘អហោសិ កម្មំ អហោសិ កម្មវិបាកោ, អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ, អហោសិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោ, អហោសិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ, អហោសិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, អហោសិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, អត្ថិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោ, អត្ថិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ, អត្ថិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, អត្ថិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, ភវិស្សតិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, ភវិស្សតិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២៣៤).

តត្ថ យំ កម្មំ អតីតេ អាយូហិតំ អតីតេយេវ វិបាកវារំ លភិ, បដិសន្ធិជនកំ បដិសន្ធិំ ជនេសិ, រូបជនកំ រូបំ, តំ អហោសិ កម្មំ អហោសិ កម្មវិបាកោតិ វុត្តំ. យំ បន វិបាកវារំ ន លភិ, បដិសន្ធិជនកំ បដិសន្ធិំ រូបជនកំ វា រូបំ ជនេតុំ នាសក្ខិ, តំ អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោតិ វុត្តំ. យំ បន អតីតេ អាយូហិតំ ឯតរហិ លទ្ធវិបាកវារំ បដិសន្ធិជនកំ បដិសន្ធិំ ជនេត្វា រូបជនកំ រូបំ ជនេត្វា ឋិតំ, តំ អហោសិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោតិ វុត្តំ. យំ អលទ្ធវិបាកវារំ បដិសន្ធិជនកំ វា បដិសន្ធិំ រូបជនកំ វា រូបំ ជនេតុំ នាសក្ខិ, តំ អហោសិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោតិ វុត្តំ. យំ បន អតីតេ អាយូហិតំ អនាគតេ វិបាកវារំ លភិស្សតិ, បដិសន្ធិជនកំ បដិសន្ធិំ រូបជនកំ រូបំ ជនេតុំ សក្ខិស្សតិ, តំ អហោសិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោតិ វុត្តំ. យំ អនាគតេ វិបាកវារំ ន លភិស្សតិ, បដិសន្ធិជនកំ បដិសន្ធិំ រូបជនកំ វា រូបំ ជនេតុំ ន សក្ខិស្សតិ, តំ អហោសិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោតិ វុត្តំ.

យំ បន ឯតរហិ អាយូហិតំ ឯតរហិយេវ វិបាកវារំ លភតិ, តំ អត្ថិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោតិ វុត្តំ. យំ បន ឯតរហិ វិបាកវារំ ន លភតិ, តំ អត្ថិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោតិ វុត្តំ. យំ បន ឯតរហិ អាយូហិតំ អនាគតេ វិបាកវារំ លភិស្សតិ, បដិសន្ធិជនកំ បដិសន្ធិំ រូបជនកំ រូបំ ជនេតុំ សក្ខិស្សតិ, តំ អត្ថិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោតិ វុត្តំ. យំ បន វិបាកវារំ ន លភិស្សតិ, បដិសន្ធិជនកំ បដិសន្ធិំ រូបជនកំ វា រូបំ ជនេតុំ សក្ខិស្សតិ, តំ អត្ថិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោតិ វុត្តំ.

យំ បនានាគតេ អាយូហិស្សតិ, អនាគតេយេវ វិបាកវារំ លភិស្សតិ, បដិសន្ធិជនកំ បដិសន្ធិំ រូបជនកំ វា រូបំ ជនេស្សតិ, តំ ភវិស្សតិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោតិ វុត្តំ. យំ បន វិបាកវារំ ន លភិស្សតិ, បដិសន្ធិជនកំ បដិសន្ធិំ រូបជនកំ វា រូបំ ជនេតុំ ន សក្ខិស្សតិ, តំ ភវិស្សតិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោតិ វុត្តំ. ឯវំ បដិសម្ភិទាមគ្គបរិយាយេន ទ្វាទស កម្មានិ វិភត្តានិ.

ឥតិ ឥមានិ ចេវ ទ្វាទស អភិធម្មបរិយាយេន វិភត្តានិ ច សោឡស កម្មានិ អត្តនោ ឋានា ឱសក្កិត្វា សុត្តន្តិកបរិយាយេន វុត្តានិ ឯកាទស កម្មានិយេវ ភវន្តិ. តានិបិ តតោ ឱសក្កិត្វា តីណិយេវ កម្មានិ ហោន្តិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ, ឧបបជ្ជវេទនីយំ, អបរបរិយាយវេទនីយន្តិ. តេសំ សង្កមនំ នត្ថិ, យថាឋានេយេវ តិដ្ឋន្តិ. យទិ ហិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ កម្មំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ វា អបរបរិយាយវេទនីយំ វា ភវេយ្យ, ‘‘ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ’’តិ សត្ថា ន វទេយ្យ. សចេបិ ឧបបជ្ជវេទនីយំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ វា អបរបរិយាយវេទនីយំ វា ភវេយ្យ, ‘‘ឧបបជ្ជ វា’’តិ សត្ថា ន វទេយ្យ. អថាបិ អបរបរិយាយវេទនីយំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ វា ឧបបជ្ជវេទនីយំ វា ភវេយ្យ, ‘‘អបរេ វា បរិយាយេ’’តិ សត្ថា ន វទេយ្យ.

សុក្កបក្ខេបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ បន លោភេ វិគតេតិ លោភេ អបគតេ និរុទ្ធេ. តាលវត្ថុកតន្តិ តាលវត្ថុ វិយ កតំ, មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ បុន អវិរុឡ្ហិសភាវំ កតន្តិ អត្ថោ. អនភាវំ កតន្តិ អនុអភាវំ កតំ, យថា បុន នុប្បជ្ជតិ, ឯវំ កតន្តិ អត្ថោ. ឯវស្សូតិ ឯវំ ភវេយ្យុំ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ពីជានិ វិយ កុសលាកុសលំ កម្មំ ទដ្ឋព្ពំ, តានិ អគ្គិនា ឌហនបុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, អគ្គិ វិយ មគ្គញាណំ, អគ្គិំ ទត្វា ពីជានំ ឌហនកាលោ វិយ មគ្គញាណេន កិលេសានំ ទឌ្ឍកាលោ, មសិកតកាលោ វិយ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឆិន្នមូលកេ កត្វា ឋបិតកាលោ, មហាវាតេ ឱបុនិត្វា នទិយា វា បវាហេត្វា អប្បវត្តិកតកាលោ វិយ ឧបាទិន្នកសន្តានស្ស និរោធេន ឆិន្នមូលកានំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ អប្បដិសន្ធិកភាវេន និរុជ្ឈិត្វា បុន ភវស្មិំ បដិសន្ធិំ អគ្គហិតកាលោ វេទិតព្ពោ.

មោហជញ្ចាបវិទ្ទសូតិ មោហជញ្ចាបិ អវិទ្ទសុ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ សោ អវិទូ អន្ធពាលោ លោភជញ្ច ទោសជញ្ច មោហជញ្ចាតិ កម្មំ ករោតិ, ឯវំ ករោន្តេន យំ តេន បកតំ កម្មំ អប្បំ វា យទិ វា ពហុំ. ឥធេវ តំ វេទនិយន្តិ តំ កម្មំ តេន ពាលេន ឥធ សកេ អត្តភាវេយេវ វេទនីយំ, តស្សេវ តំ អត្តភាវេ វិបច្ចតីតិ អត្ថោ. វត្ថុំ អញ្ញំ ន វិជ្ជតីតិ តស្ស កម្មស្ស វិបច្ចនត្ថាយ អញ្ញំ វត្ថុ នត្ថិ. ន ហិ អញ្ញេន កតំ កម្មំ អញ្ញស្ស អត្តភាវេ វិបច្ចតិ. តស្មា លោភញ្ច ទោសញ្ច, មោហជញ្ចាបិ វិទ្ទសូតិ តស្មា យោ វិទូ មេធាវី បណ្ឌិតោ តំ លោភជាទិភេទំ កម្មំ ន ករោតិ, សោ វិជ្ជំ ឧប្បាទយំ ភិក្ខុ, សព្ពា ទុគ្គតិយោ ជហេ, អរហត្តមគ្គវិជ្ជំ ឧប្បាទេត្វា តំ វា បន វិជ្ជំ ឧប្បាទេន្តោ សព្ពា ទុគ្គតិយោ ជហតិ. ទេសនាសីសមេវេតំ, សុគតិយោបិ បន សោ ខីណាសវោ ជហតិយេវ. យម្បិ ចេតំ ‘‘តស្មា លោភញ្ច ទោសញ្ចា’’តិ វុត្តំ, ឯត្ថាបិ លោភទោសសីសេន លោភជញ្ច ទោសជញ្ច កម្មមេវ និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ សុត្តន្តេសុបិ គាថាយបិ វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិតន្តិ.

៥. ហត្ថកសុត្តវណ្ណនា

៣៥. បញ្ចមេ អាឡវិយន្តិ អាឡវិរដ្ឋេ. គោមគ្គេតិ គុន្នំ គមនមគ្គេ. បណ្ណសន្ថរេតិ សយំ បតិតបណ្ណសន្ថរេ. អថាតិ ឯវំ គុន្នំ គមនមគ្គំ ឧជុំ មហាបថំ និស្សាយ សិំសបាវនេ សយំ បតិតបណ្ណានិ សង្កឌ្ឍិត្វា កតសន្ថរេ សុគតមហាចីវរំ បត្ថរិត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នេ តថាគតេ. ហត្ថកោ អាឡវកោតិ ហត្ថតោ ហត្ថំ គតត្តា ឯវំលទ្ធនាមោ អាឡវកោ រាជបុត្តោ. ឯតទវោចាតិ ឯតំ ‘‘កច្ចិ, ភន្តេ, ភគវា’’តិអាទិវចនំ អវោច. កស្មា បន សម្មាសម្ពុទ្ធោ តំ ឋានំ គន្ត្វា និសិន្នោ, កស្មា រាជកុមារោ តត្ថ គតោតិ? សម្មាសម្ពុទ្ធោ តាវ អដ្ឋុប្បត្តិកាយ ធម្មទេសនាយ សមុដ្ឋានំ ទិស្វា តត្ថ និសិន្នោ, រាជកុមារោបិ បាតោវ ឧដ្ឋាយ បញ្ចហិ ឧបាសកសតេហិ បរិវុតោ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ មហាមគ្គា ឱក្កម្ម គោបថំ គហេត្វា ‘‘ពុទ្ធានំ បូជនត្ថាយ មិស្សកមាលំ ឱចិនិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តោ សត្ថារំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯវំ សោ តត្ថ គតោតិ. សុខមសយិត្ថាតិ សុខំ សយិត្ថ.

អន្តរដ្ឋកោតិ មាឃផគ្គុណានំ អន្តរេ អដ្ឋទិវសបរិមាណោ កាលោ. មាឃស្ស ហិ អវសានេ ចត្តារោ ទិវសា, ផគ្គុណស្ស អាទិម្ហិ ចត្តារោតិ អយំ ‘‘អន្តរដ្ឋកោ’’តិ វុច្ចតិ. ហិមបាតសមយោតិ ហិមស្ស បតនសមយោ. ខរាតិ ផរុសា កក្ខឡា វា. គោកណ្ដកហតាតិ នវវុដ្ឋេ ទេវេ គាវីនំ អក្កន្តក្កន្តដ្ឋានេ ខុរន្តរេហិ កទ្ទមោ ឧគ្គន្ត្វា តិដ្ឋតិ, សោ វាតាតបេន សុក្ខោ កកចទន្តសទិសោ ហោតិ ទុក្ខសម្ផស្សោ. តំ សន្ធាយាហ – ‘‘គោកណ្ដកហតា ភូមី’’តិ. គុន្នំ ខុរន្តរេហិ ឆិន្នាតិបិ អត្ថោ. វេរម្ភោ វាតោ វាយតីតិ ចតូហិ ទិសាហិ វាយន្តោ វាតោ វាយតិ. ឯកាយ ទិសាយ វា ទ្វីហិ វា ទិសាហិ តីហិ វា ទិសាហិ វាយន្តោ វាតោ វេរម្ភោតិ ន វុច្ចតិ.

តេន ហិ រាជកុមារាតិ ឥទំ សត្ថា ‘‘អយំ រាជកុមារោ លោកស្មិំ នេវ សុខវាសិនោ, ន ទុក្ខវាសិនោ ជានាតិ, ជានាបេស្សាមិ ន’’ន្តិ ឧបរិ ទេសនំ វឌ្ឍេន្តោ អាហ. តត្ថ យថា តេ ខមេយ្យាតិ យថា តុយ្ហំ រុច្ចេយ្យ. ឥធស្សាតិ ឥមស្មិំ លោកេ អស្ស. គោនកត្ថតោតិ ចតុរង្គុលាធិកលោមេន កាឡកោជវេន អត្ថតោ. បដិកត្ថតោតិ ឧណ្ណាមយេន សេតត្ថរណេន អត្ថតោ. បដលិកត្ថតោតិ ឃនបុប្ផេន ឧណ្ណាមយអត្ថរណេន អត្ថតោ. កទលិមិគបវរបច្ចត្ថរណោតិ កទលិមិគចម្មមយេន ឧត្តមបច្ចត្ថរណេន អត្ថតោ. តំ កិរ បច្ចត្ថរណំ សេតវត្ថស្ស ឧបរិ កទលិមិគចម្មំ អត្ថរិត្វា សិព្ពិត្វា ករោន្តិ. សឧត្តរច្ឆទោតិ សហ ឧត្តរច្ឆទេន, ឧបរិ ពទ្ធេន រត្តវិតានេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. ឧភតោលោហិតកូបធានោតិ សីសូបធានញ្ច បាទូបធានញ្ចាតិ បល្លង្កស្ស ឧភតោ ឋបិតលោហិតកូបធានោ. បជាបតិយោតិ ភរិយាយោ. មនាបេន បច្ចុបដ្ឋិតា អស្សូតិ មនាបេន ឧបដ្ឋានវិធានេន បច្ចុបដ្ឋិតា ភវេយ្យុំ.

កាយិកាតិ បញ្ចទ្វារកាយំ ខោភយមានា. ចេតសិកាតិ មនោទ្វារំ ខោភយមានា. សោ រាគោ តថាគតស្ស បហីនោតិ តថារូបោ រាគោ តថាគតស្ស បហីនោតិ អត្ថោ. យោ បន តស្ស រាគោ, ន សោ តថាគតស្ស បហីនោ នាម. ទោសមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ព្រាហ្មណោតិ ពាហិតបាបោ ខីណាសវព្រាហ្មណោ. បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. ន លិម្បតិ កាមេសូតិ វត្ថុកាមេសុ ច កិលេសកាមេសុ ច តណ្ហាទិដ្ឋិលេបេហិ ន លិម្បតិ. សីតិភូតោតិ អព្ភន្តរេ តាបនកិលេសានំ អភាវេន សីតិភូតោ. និរូបធីតិ កិលេសូបធីនំ អភាវេន និរូបធិ. សព្ពា អាសត្តិយោ ឆេត្វាតិ អាសត្តិយោ វុច្ចន្តិ តណ្ហាយោ, តា សព្ពាបិ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ អាសត្តវិសត្តា អាសត្តិយោ ឆិន្ទិត្វា. វិនេយ្យ ហទយេ ទរន្តិ ហទយនិស្សិតំ ទរថំ វិនយិត្វា វូបសមេត្វា. សន្តិំ បប្បុយ្យ ចេតសោតិ ចិត្តស្ស កិលេសនិព្ពានំ បាបុណិត្វា. ករណវចនំ វា ឯតំ ‘‘សព្ពចេតសោ សមន្នាហរិត្វា’’តិអាទីសុ វិយ, ចេតសា និព្ពានំ បាបុណិត្វាតិ អត្ថោ.

៦. ទេវទូតសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ឆដ្ឋេ ទេវទូតានីតិ ទេវទូតា. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ – ទេវោតិ មច្ចុ, តស្ស ទូតាតិ ទេវទូតា. ជិណ្ណព្យាធិមតា ហិ សំវេគជននដ្ឋេន ‘‘ឥទានិ តេ មច្ចុសមីបំ គន្តព្ព’’ន្តិ ចោទេន្តិ វិយ, តស្មា ទេវទូតាតិ វុច្ចន្តិ. ទេវា វិយ ទូតាតិបិ ទេវទូតា. យថា ហិ អលង្កតបដិយត្តាយ ទេវតាយ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘ត្វំ អសុកទិវសេ មរិស្សសី’’តិ វុត្តេ តស្សា វចនំ សទ្ធាតព្ពំ ហោតិ; ឯវមេវំ ជិណ្ណព្យាធិមតាបិ ទិស្សមានា ‘‘ត្វម្បិ ឯវំធម្មោ’’តិ ចោទេន្តិ វិយ, តេសញ្ច តំ វចនំ អនញ្ញថាភាវិតាយ ទេវតាយ ព្យាករណសទិសមេវ ហោតីតិ ទេវា វិយ ទូតាតិ ទេវទូតា. វិសុទ្ធិទេវានំ ទូតាតិបិ ទេវទូតា. សព្ពពោធិសត្តា ហិ ជិណ្ណព្យាធិមតបព្ពជិតេ ទិស្វាវ សំវេគំ អាបជ្ជិត្វា និក្ខម្ម បព្ពជិំសុ. ឯវំ វិសុទ្ធិទេវានំ ទូតាតិបិ ទេវទូតា. ឥធ បន លិង្គវិបល្លាសេន ‘‘ទេវទូតានី’’តិ វុត្តំ.

កាយេន ទុច្ចរិតន្តិអាទិ កស្មា អារទ្ធំ? ទេវទូតានុយុញ្ជនដ្ឋានុបក្កមកម្មទស្សនត្ថំ. ឥមិនា ហិ កម្មេន អយំ សត្តោ និរយេ និព្ពត្តតិ, អថ នំ តត្ថ យមោ រាជា ទេវទូតេ សមនុយុញ្ជតិ. តត្ថ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតីតិ កាយទ្វារេន តិវិធំ ទុច្ចរិតំ ចរតិ. វាចាយាតិ វចីទ្វារេន ចតុព្ពិធំ ទុច្ចរិតំ ចរតិ. មនសាតិ មនោទ្វារេន តិវិធំ ទុច្ចរិតំ ចរតិ.

តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលាតិ ឯត្ថ ឯកច្ចេ ថេរា ‘‘និរយបាលា នាម នត្ថិ, យន្តរូបំ វិយ កម្មមេវ ការណំ ការេតី’’តិ វទន្តិ. តំ ‘‘អត្ថិ និរយេ និរយបាលាតិ, អាមន្តា. អត្ថិ ច ការណិកា’’តិអាទិនា នយេន អភិធម្មេ (កថា. ៨៦៦) បដិសេធិតមេវ. យថា ហិ មនុស្សលោកេ កម្មការណការកា អត្ថិ, ឯវមេវ និរយេ និរយបាលា អត្ថីតិ. យមស្ស រញ្ញោតិ យមរាជា នាម វេមានិកបេតរាជា. ឯកស្មិំ កាលេ ទិព្ពវិមានេ ទិព្ពកប្បរុក្ខទិព្ពឧយ្យានទិព្ពនាដកាទិសព្ពសម្បត្តិំ អនុភវតិ, ឯកស្មិំ កាលេ កម្មវិបាកំ, ធម្មិកោ រាជា, ន ចេស ឯកោវ ហោតិ, ចតូសុ បន ទ្វារេសុ ចត្តារោ ជនា ហោន្តិ. អមត្តេយ្យោតិ មាតុ ហិតោ មត្តេយ្យោ, មាតរិ សម្មា បដិបន្នោតិ អត្ថោ. ន មត្តេយ្យោតិ អមត្តេយ្យោ, មាតរិ មិច្ឆា បដិបន្នោតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អព្រហ្មញ្ញោតិ ឯត្ថ ច ខីណាសវា ព្រាហ្មណា នាម, តេសុ មិច្ឆា បដិបន្នោ អព្រហ្មញ្ញោ នាម.

សមនុយុញ្ជតីតិ អនុយោគវត្តំ អារោបេន្តោ បុច្ឆតិ, លទ្ធិំ បតិដ្ឋាបេន្តោ បន សមនុគ្គាហតិ នាម, ការណំ បុច្ឆន្តោ សមនុភាសតិ នាម. នាទ្ទសន្តិ អត្តនោ សន្តិកេ បហិតស្ស កស្សចិ ទេវទូតស្ស អភាវំ សន្ធាយ ឯវំ វទតិ.

អថ នំ យមោ ‘‘នាយំ ភាសិតស្ស អត្ថំ សល្លក្ខេតី’’តិ ញត្វា អត្ថំ សល្លក្ខាបេតុកាមោ អម្ភោតិអាទិមាហ. តត្ថ ជិណ្ណន្តិ ជរាជិណ្ណំ. គោបានសិវង្កន្តិ គោបានសី វិយ វង្កំ. ភោគ្គន្តិ ភគ្គំ. ឥមិនាបិស្ស វង្កភាវមេវ ទីបេតិ. ទណ្ឌបរាយណន្តិ ទណ្ឌបដិសរណំ ទណ្ឌទុតិយំ. បវេធមានន្តិ កម្បមានំ. អាតុរន្តិ ជរាតុរំ. ខណ្ឌទន្តន្តិ ជរានុភាវេន ខណ្ឌិតទន្តំ. បលិតកេសន្តិ បណ្ឌរកេសំ. វិលូនន្តិ លុញ្ចិត្វា គហិតកេសំ វិយ ខល្លាដំ. ខលិតសិរន្តិ មហាខល្លាដសីសំ. វលិតន្តិ សញ្ជាតវលិំ. តិលកាហតគត្តន្តិ សេតតិលកកាឡតិលកេហិ វិកិណ្ណសរីរំ. ជរាធម្មោតិ ជរាសភាវោ, អបរិមុត្តោ ជរាយ, ជរា នាម មយ្ហំ អព្ភន្តរេយេវ បវត្តតីតិ. បរតោ ព្យាធិធម្មោ មរណធម្មោតិ បទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

បឋមំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជិត្វាតិ ឯត្ថ ជរាជិណ្ណសត្តោ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម – ‘‘បស្សថ, ភោ, អហម្បិ តុម្ហេ វិយ តរុណោ អហោសិំ ឩរុពលី ពាហុពលី ជវសម្បន្នោ, តស្ស មេ តា ពលជវសម្បត្តិយោ អន្តរហិតា, វិជ្ជមានាបិ មេ ហត្ថបាទា ហត្ថបាទកិច្ចំ ន ករោន្តិ, ជរាយម្ហិ អបរិមុត្តតាយ ឯទិសោ ជាតោ. ន ខោ បនាហមេវ, តុម្ហេបិ ជរាយ អបរិមុត្តាវ. យថេវ ហិ មយ្ហំ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ ជរា អាគមិស្សតិ. ឥតិ តស្សា បុរេ អាគមនាវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ. តេនេវេស ទេវទូតោ នាម ជាតោ. អាពាធិកន្តិ ពាធិកំ. ទុក្ខិតន្តិ ទុក្ខប្បត្តំ. ពាឡ្ហគិលានន្តិ អធិមត្តគិលានំ.

ទុតិយំ ទេវទូតន្តិ ឯត្ថបិ គិលានសត្តោ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម – ‘‘បស្សថ, ភោ, អហម្បិ តុម្ហេ វិយ និរោគោ អហោសិំ, សោម្ហិ ឯតរហិ ព្យាធិនា អភិហតោ, សកេ មុត្តករីសេ បលិបន្នោ, ឧដ្ឋាតុម្បិ ន សក្កោមិ. វិជ្ជមានាបិ មេ ហត្ថបាទា ហត្ថបាទកិច្ចំ ន ករោន្តិ, ព្យាធិតោម្ហិ អបរិមុត្តតាយ ឯទិសោ ជាតោ. ន ខោ បនាហមេវ, តុម្ហេបិ ព្យាធិតោ អបរិមុត្តាវ. យថេវ ហិ មយ្ហំ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ ព្យាធិ អាគមិស្សតិ. ឥតិ តស្ស បុរេ អាគមនាវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ. តេនេវេស ទេវទូតោ នាម ជាតោ.

ឯកាហមតន្តិអាទីសុ ឯកាហំ មតស្ស អស្សាតិ ឯកាហមតោ, តំ ឯកាហមតំ. បរតោ បទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ភស្តា វិយ វាយុនា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា យថាក្កមំ សមុគ្គតេន សូនភាវេន ឧទ្ធុមាតត្តា ឧទ្ធុមាតកំ. វិនីលោ វុច្ចតិ វិបរិភិន្នវណ្ណោ, វិនីលោវ វិនីលកោ, តំ វិនីលកំ. បដិកូលត្តា វា កុច្ឆិតំ វិនីលន្តិ វិនីលកំ. វិបុព្ពកន្តិ វិស្សន្ទមានបុព្ពកំ, បរិភិន្នដ្ឋានេ ហិ បគ្ឃរិតេន បុព្ពេន បលិមក្ខិតន្តិ អត្ថោ.

តតិយំ ទេវទូតន្តិ ឯត្ថ មតកសត្តោ អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម – ‘‘បស្សថ, ភោ, មំ អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌិតំ ឧទ្ធុមាតកាទិភាវប្បត្តំ, មរណតោម្ហិ អបរិមុត្តតាយ ឯទិសោ ជាតោ. ន ខោ បនាហមេវ, តុម្ហេបិ មរណតោ អបរិមុត្តា. យថេវ ហិ មយ្ហំ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ មរណំ អាគមិស្សតិ. ឥតិ តស្ស បុរេ អាគមនាវ កល្យាណំ ករោថា’’តិ. តេនេវស្ស ទេវទូតោ នាម ជាតោ.

ឥមំ បន ទេវទូតានុយោគំ កោ លភតិ, កោ ន លភតិ? យេន តាវ ពហុំ បាបំ កតំ, សោ គន្ត្វា និរយេ និព្ពត្តតិយេវ. យេន បន បរិត្តំ បាបំ កតំ, សោ លភតិ. យថា ហិ សភណ្ឌំ ចោរំ គហេត្វា កត្តព្ពមេវ ករោន្តិ ន វិនិច្ឆិនន្តិ. អនុវិជ្ជិត្វា គហិតំ បន វិនិច្ឆយដ្ឋានំ នយន្តិ, សោ វិនិច្ឆយំ លភតិ. ឯវំសម្បទមេតំ. បរិត្តបាបកម្មា ហិ អត្តនោ ធម្មតាយបិ សរន្តិ, សារីយមានាបិ សរន្តិ.

តត្ថ ទីឃជយន្តទមិឡោ នាម អត្តនោ ធម្មតាយ សរិ. សោ កិរ ទមិឡោ សុមនគិរិមហាវិហារេ អាកាសចេតិយំ រត្តបដេន បូជេសិ, អថ និរយេ ឧស្សទសាមន្តេ និព្ពត្តោ អគ្គិជាលសទ្ទំ សុត្វាវ អត្តនា បូជិតបដំ អនុស្សរិ, សោ គន្ត្វា សគ្គេ និព្ពត្តោ. អបរោបិ បុត្តស្ស ទហរភិក្ខុនោ ខលិសាដកំ ទេន្តោ បាទមូលេ ឋបេសិ, មរណកាលម្ហិ បដបដាតិ សទ្ទេ និមិត្តំ គណ្ហិ, សោបិ ឧស្សទសាមន្តេ និព្ពត្តោ ជាលសទ្ទេន តំ សាដកំ អនុស្សរិត្វា សគ្គេ និព្ពត្តោ. ឯវំ តាវ អត្តនោ ធម្មតាយ កុសលំ កម្មំ សរិត្វា សគ្គេ និព្ពត្តតីតិ.

អត្តនោ ធម្មតាយ អសរន្តេ បន តយោ ទេវទូតេ បុច្ឆតិ. តត្ថ កោចិ បឋមេន ទេវទូតេន សរតិ, កោចិ ទុតិយតតិយេហិ, កោចិ តីហិបិ នស្សរតិ. តំ យមោ រាជា ទិស្វា សយំ សារេតិ. ឯកោ កិរ អមច្ចោ សុមនបុប្ផកុម្ភេន មហាចេតិយំ បូជេត្វា យមស្ស បត្តិំ អទាសិ, តំ អកុសលកម្មេន និរយេ និព្ពត្តំ យមស្ស សន្តិកំ នយិំសុ. តស្មិំ តីហិបិ ទេវទូតេហិ កុសលំ អសរន្តេ យមោ សយំ ឱលោកេន្តោ ទិស្វា – ‘‘ននុ ត្វំ មហាចេតិយំ សុមនបុប្ផកុម្ភេន បូជេត្វា មយ្ហំ បត្តិំ អទាសី’’តិ សារេសិ, សោ តស្មិំ កាលេ សរិត្វា ទេវលោកំ គតោ. យមោ បន សយំ ឱលោកេត្វាបិ អបស្សន្តោ – ‘‘មហាទុក្ខំ នាម អនុភវិស្សតិ អយំ សត្តោ’’តិ តុណ្ហី អហោសិ.

តត្តំ អយោខិលន្តិ តិគាវុតំ អត្តភាវំ សម្បជ្ជលិតាយ លោហបថវិយា ឧត្តានកំ និបជ្ជាបេត្វា ទក្ខិណហត្ថេ តាលប្បមាណំ អយសូលំ បវេសេន្តិ, តថា វាមហត្ថាទីសុ. យថា ច តំ ឧត្តានកំ និបជ្ជាបេត្វា, ឯវំ ឧរេនបិ វាមបស្សេនបិ ទក្ខិណបស្សេនបិ និបជ្ជាបេត្វា តេ តំ កម្មការណំ ករោន្តិយេវ. សំវេសេត្វាតិ ជលិតាយ លោហបថវិយា តិគាវុតំ អត្តភាវំ និបជ្ជាបេត្វា. កុឋារីហីតិ មហតីហិ គេហស្ស ឯកបក្ខច្ឆទនមត្តាហិ កុឋារីហិ តច្ឆន្តិ, លោហិតំ នទី ហុត្វា សន្ទតិ, លោហបថវិតោ ជាលា ឧដ្ឋហិត្វា តច្ឆិតដ្ឋានំ គណ្ហាតិ, មហាទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ. តច្ឆន្តា បន សុត្តាហតំ ករិត្វា ទារុំ វិយ អដ្ឋំសម្បិ ឆឡំសម្បិ ករោន្តិ. វាសីហីតិ មហាសុប្បប្បមាណាហិ វាសីហិ. រថេ យោជេត្វាតិ សទ្ធិំ យុគយោត្តបក្ខរថចក្កកុព្ពរបាជនេហិ សព្ពតោ បជ្ជលិតេ រថេ យោជេត្វា. មហន្តន្តិ មហាកូដាគារប្បមាណំ. អារោបេន្តីតិ សម្បជ្ជលិតេហិ អយមុគ្គរេហិ បោថេន្តា អារោបេន្តិ. សកិម្បិ ឧទ្ធន្តិ សុបក្កុថិតាយ ឧក្ខលិយា បក្ខិត្តតណ្ឌុលា វិយ ឧទ្ធមធោតិរិយញ្ច គច្ឆតិ. មហានិរយេតិ អវីចិមហានិរយម្ហិ.

ភាគសោ មិតោតិ ភាគេ ឋបេត្វា វិភត្តោ. បរិយន្តោតិ បរិក្ខិត្តោ. អយសាតិ ឧបរិ អយបដ្ដេន ឆាទិតោ. សមន្តា យោជនសតំ, ផរិត្វា តិដ្ឋតីតិ ឯវំ ផរិត្វា តិដ្ឋតិ, យថា តំ សមន្តា យោជនសតេ ឋត្វា ឱលោកេន្តស្ស អក្ខីនិ យមកគោឡកា វិយ និក្ខមន្តិ.

ហីនកាយូបគាតិ ហីនំ កាយំ ឧបគតា ហុត្វា. ឧបាទានេតិ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គហណេ. ជាតិមរណសម្ភវេតិ ជាតិយា ច មរណស្ស ច ការណភូតេ. អនុបាទាតិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ អនុបាទិយិត្វា. ជាតិមរណសង្ខយេតិ ជាតិមរណសង្ខយសង្ខាតេ និព្ពានេ វិមុច្ចន្តិ. ទិដ្ឋធម្មាភិនិព្ពុតាតិ ទិដ្ឋធម្មេ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ សព្ពកិលេសនិព្ពានេន និព្ពុតា. សព្ពទុក្ខំ ឧបច្ចគុន្តិ សកលវដ្ដទុក្ខំ អតិក្កន្តា.

៧. ចតុមហារាជសុត្តវណ្ណនា

៣៧. សត្តមេ អមច្ចា បារិសជ្ជាតិ បរិចារិកទេវតា. ឥមំ លោកំ អនុវិចរន្តីតិ អដ្ឋមីទិវសេ កិរ សក្កោ ទេវរាជា ចត្តារោ មហារាជានោ អាណាបេតិ – ‘‘តាតា, អជ្ជ អដ្ឋមីទិវសេ មនុស្សលោកំ អនុវិចរិត្វា បុញ្ញានិ ករោន្តានំ នាមគោត្តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អាគច្ឆថា’’តិ. តេ គន្ត្វា អត្តនោ បរិចារកេ បេសេន្តិ – ‘‘គច្ឆថ, តាតា, មនុស្សលោកំ វិចរិត្វា បុញ្ញការកានំ នាមគោត្តានិ សុវណ្ណបដ្ដេ លិខិត្វា អានេថា’’តិ. តេ តថា ករោន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឥមំ លោកំ អនុវិចរន្តី’’តិ. កច្ចិ ពហូតិអាទិ តេសំ ឧបបរិក្ខាការទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯវំ ឧបបរិក្ខន្តា ហិ តេ អនុវិចរន្តិ. តត្ថ ឧបោសថំ ឧបវសន្តីតិ មាសស្ស អដ្ឋវារេ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋហន្តិ. បដិជាគរោន្តីតិ បដិជាគរឧបោសថកម្មំ នាម ករោន្តិ. តំ ករោន្តា ឯកស្មិំ អទ្ធមាសេ ចតុន្នំ ឧបោសថទិវសានំ បច្ចុគ្គមនានុគ្គមនវសេន ករោន្តិ. បញ្ចមីឧបោសថំ បច្ចុគ្គច្ឆន្តា ចតុត្ថិយំ ឧបោសថិកា ហោន្តិ, អនុគច្ឆន្តា ឆដ្ឋិយំ. អដ្ឋមីឧបោសថំ បច្ចុគ្គច្ឆន្តា សត្តមិយំ, អនុគច្ឆន្តា នវមិយំ. ចាតុទ្ទសិំ បច្ចុគ្គច្ឆន្តា តេរសិយំ, បន្នរសីឧបោសថំ អនុគច្ឆន្តា បាដិបទេ ឧបោសថិកា ហោន្តិ. បុញ្ញានិ ករោន្តីតិ សរណគមននិច្ចសីលបុប្ផបូជាធម្មស្សវនបទីបសហស្សអារោបនវិហារករណាទីនិ នានប្បការានិ បុញ្ញានិ ករោន្តិ. តេ ឯវំ អនុវិចរិត្វា បុញ្ញកម្មការកានំ នាមគោត្តានិ សោវណ្ណមយេ បដ្ដេ លិខិត្វា អាហរិត្វា ចតុន្នំ មហារាជានំ ទេន្តិ. បុត្តា ឥមំ លោកំ អនុវិចរន្តីតិ ចតូហិ មហារាជេហិ បុរិមនយេនេវ បហិតត្តា អនុវិចរន្តិ. តទហូតិ តំទិវសំ. ឧបោសថេតិ ឧបោសថទិវសេ.

សចេ, ភិក្ខវេ, អប្បកា ហោន្តីតិ ចតុន្នំ មហារាជានំ អមច្ចា បារិសជ្ជា តា តា គាមនិគមរាជធានិយោ ឧបសង្កមន្តិ, តតោ តំ ឧបនិស្សាយ អធិវត្ថា ទេវតា ‘‘មហារាជានំ អមច្ចា អាគតា’’តិ បណ្ណាការំ គហេត្វា តេសំ សន្តិកំ គច្ឆន្តិ. តេ បណ្ណាការំ គហេត្វា ‘‘កច្ចិ នុ ខោ មារិសា ពហូ មនុស្សា មត្តេយ្យា’’តិ វុត្តនយេន មនុស្សានំ បុញ្ញបដិបត្តិំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, មារិស, ឥមស្មិំ គាមេ អសុកោ ច អសុកោ ច បុញ្ញានិ ករោន្តី’’តិ វុត្តេ តេសំ នាមគោត្តំ លិខិត្វា អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តិ. អថ ចាតុទ្ទសិយំ ចតុន្នំ មហារាជានំ បុត្តាបិ តមេវ សុវណ្ណបដ្ដំ គហេត្វា តេនេវ នយេន អនុវិចរន្តា នាមគោត្តានិ លិខន្តិ. តទហុបោសថេ បន្នរសេ ចត្តារោបិ មហារាជានោ តេនេវ នយេន តស្មិំយេវ សុវណ្ណបដ្ដេ នាមគោត្តានិ លិខន្តិ. តេ សុវណ្ណបដ្ដបរិមាណេនេវ – ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ មនុស្សា អប្បកា, ឥមស្មិំ កាលេ ពហុកា’’តិ ជានន្តិ. តំ សន្ធាយ ‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, អប្បកា ហោន្តិ មនុស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទេវានំ តាវតិំសានន្តិ បឋមំ អភិនិព្ពត្តេ តេត្តិំស ទេវបុត្តេ ឧបាទាយ ឯវំលទ្ធនាមានំ. តេសំ បន ឧប្បត្តិកថា ទីឃនិកាយេ សក្កបញ្ហសុត្តវណ្ណនាយ វិត្ថារិតា. តេនាតិ តេន អារោចនេន, តេន វា បុញ្ញការកានំ អប្បកភាវេន. ទិព្ពា វត, ភោ, កាយា បរិហាយិស្សន្តីតិ នវនវានំ ទេវបុត្តានំ អបាតុភាវេន ទេវកាយា បរិហាយិស្សន្តិ, រមណីយំ ទសយោជនសហស្សំ ទេវនគរំ សុញ្ញំ ភវិស្សតិ. បរិបូរិស្សន្តិ អសុរកាយាតិ ចត្តារោ អបាយា បរិបូរិស្សន្តិ. ឥមិនា ‘‘មយំ បរិបុណ្ណេ ទេវនគរេ ទេវសង្ឃមជ្ឈេ នក្ខត្តំ កីឡិតុំ ន លភិស្សាមា’’តិ អនត្តមនា ហោន្តិ. សុក្កបក្ខេបិ ឥមិនាវ ឧបាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោតិ អត្តនោ សក្កទេវរាជកាលំ សន្ធាយ កថេតិ. ឯកស្ស វា សក្កស្ស អជ្ឈាសយំ គហេត្វា កថេតីតិ វុត្តំ. អនុនយមានោតិ អនុពោធយមានោ. តាយំ វេលាយន្តិ តស្មិំ កាលេ.

បាដិហារិយបក្ខញ្ចាតិ ឯត្ថ បាដិហារិយបក្ខោ នាម អន្តោវស្សេ តេមាសំ និពទ្ធុបោសថោ, តំ អសក្កោន្តស្ស ទ្វិន្នំ បវារណានំ អន្តរេ ឯកមាសំ និពទ្ធុបោសថោ, តម្បិ អសក្កោន្តស្ស បឋមបវារណតោ បដ្ឋាយ ឯកោ អទ្ធមាសោ បាដិហារិយបក្ខោយេវ នាម. អដ្ឋង្គសុសមាគតន្តិ អដ្ឋហិ គុណង្គេហិ សមន្នាគតំ. យោបិស្ស មាទិសោ នរោតិ យោបិ សត្តោ មាទិសោ ភវេយ្យ. សក្កោបិ កិរ វុត្តប្បការស្ស ឧបោសថកម្មស្ស គុណំ ជានិត្វា ទ្វេ ទេវលោកសម្បត្តិយោ បហាយ មាសស្ស អដ្ឋ វារេ ឧបោសថំ ឧបវសតិ. តស្មា ឯវមាហ. អបរោ នយោ – យោបិស្ស មាទិសោ នរោតិ យោបិ សត្តោ មាទិសោ អស្ស, មយា បត្តំ សម្បត្តិំ បាបុណិតុំ ឥច្ឆេយ្យាតិ អត្ថោ. សក្កា ហិ ឯវរូបេន ឧបោសថកម្មេន សក្កសម្បត្តិំ បាបុណិតុន្តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

វុសិតវាតិ វុត្ថវាសោ. កតករណីយោតិ ចតូហិ មគ្គេហិ កត្តព្ពកិច្ចំ កត្វា ឋិតោ. ឱហិតភារោតិ ខន្ធភារកិលេសភារអភិសង្ខារភារេ ឱតារេត្វា ឋិតោ. អនុប្បត្តសទត្ថោតិ សទត្ថោ វុច្ចតិ អរហត្តំ, តំ អនុប្បត្តោ. បរិក្ខីណភវសំយោជនោតិ យេន សំយោជនេន ពទ្ធោ ភវេសុ អាកឌ្ឍីយតិ, តស្ស ខីណត្តា បរិក្ខីណភវសំយោជនោ. សម្មទញ្ញា វិមុត្តោតិ ហេតុនា នយេន ការណេន ជានិត្វា វិមុត្តោ. កល្លំ វចនាយាតិ យុត្តំ វត្តុំ.

យោបិស្ស មាទិសោ នរោតិ យោបិ មាទិសោ ខីណាសវោ អស្ស, សោបិ ឯវរូបំ ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យាតិ ឧបោសថកម្មស្ស គុណំ ជានន្តោ ឯវំ វទេយ្យ. អបរោ នយោ យោបិស្ស មាទិសោ នរោតិ យោបិ សត្តោ មាទិសោ អស្ស, មយា បត្តំ សម្បត្តិំ បាបុណិតុំ ឥច្ឆេយ្យាតិ អត្ថោ. សក្កា ហិ ឯវរូបេន ឧបោសថកម្មេន ខីណាសវសម្បត្តិំ បាបុណិតុន្តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. អដ្ឋមំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៩. សុខុមាលសុត្តវណ្ណនា

៣៩. នវមេ សុខុមាលោតិ និទ្ទុក្ខោ. បរមសុខុមាលោតិ បរមនិទ្ទុក្ខោ. អច្ចន្តសុខុមាលោតិ សតតនិទ្ទុក្ខោ. ឥមំ ភគវា កបិលបុរេ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ និទ្ទុក្ខភាវំ គហេត្វា អាហ, ចរិយកាលេ បន តេន អនុភូតទុក្ខស្ស អន្តោ នត្ថីតិ. ឯកត្ថាតិ ឯកិស្សា បោក្ខរណិយា. ឧប្បលំ វប្បតីតិ ឧប្បលំ រោបេតិ. សា នីលុប្បលវនសញ្ឆន្នា ហោតិ. បទុមន្តិ បណ្ឌរបទុមំ. បុណ្ឌរីកន្តិ រត្តបទុមំ. ឯវំ ឥតរាបិ ទ្វេ បទុមបុណ្ឌរីកវនេហិ សញ្ឆន្នា ហោន្តិ. ពោធិសត្តស្ស កិរ សត្តដ្ឋវស្សិកកាលេ រាជា អមច្ចេ បុច្ឆិ – ‘‘តរុណទារកា កតរកីឡិកំ បិយាយន្តី’’តិ? ឧទកកីឡិកំ ទេវាតិ. តតោ រាជា កុទ្ទាលកម្មការកេ សន្និបាតេត្វា បោក្ខរណិដ្ឋានានិ គណ្ហាបេសិ. អថ សក្កោ ទេវរាជា អាវជ្ជេន្តោ តំ បវត្តិំ ញត្វា – ‘‘ន យុត្តោ មហាសត្តស្ស មានុសកបរិភោគោ, ទិព្ពបរិភោគោ យុត្តោ’’តិ វិស្សកម្មំ អាមន្តេត្វា – ‘‘គច្ឆ, តាត, មហាសត្តស្ស កីឡាភូមិយំ បោក្ខរណិយោ មាបេហី’’តិ អាហ. កីទិសា ហោន្តុ, ទេវាតិ? អបគតកលលកទ្ទមា ហោន្តុ វិប្បកិណ្ណមណិមុត្តបវាឡិកា សត្តរតនមយបាការបរិក្ខិត្តា បវាឡមយឧណ្ហីសេហិ មណិមយសោបានពាហុកេហិ សុវណ្ណរជតមណិមយផលកេហិ សោបានេហិ សមន្នាគតា. សុវណ្ណរជតមណិបវាឡមយា ចេត្ថ នាវា ហោន្តុ, សុវណ្ណនាវាយ រជតបល្លង្កោ ហោតុ, រជតនាវាយ សុវណ្ណបល្លង្កោ, មណិនាវាយ បវាឡបល្លង្កោ, បវាឡនាវាយ មណិបល្លង្កោ, សុវណ្ណរជតមណិបវាឡមយាវ ឧទកសេចននាឡិកា ហោន្តុ, បញ្ចវណ្ណេហិ ច បទុមេហិ សញ្ឆន្នា ហោន្តូតិ. ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ វិស្សកម្មទេវបុត្តោ សក្កស្ស បដិស្សុត្វា រត្តិភាគេ ឱតរិត្វា រញ្ញោ គាហាបិតបោក្ខរណិដ្ឋានេសុយេវ តេនេវ និយាមេន បោក្ខរណិយោ មាបេសិ.

ននុ ចេតា អបគតកលលកទ្ទមា, កថមេត្ថ បទុមានិ បុប្ផិំសូតិ? សោ កិរ តាសុ បោក្ខរណីសុ តត្ថ តត្ថ សុវណ្ណរជតមណិបវាឡមយា ខុទ្ទកនាវាយោ មាបេត្វា ‘‘ឯតា កលលកទ្ទមបូរិតា ច ហោន្តុ, បញ្ចវណ្ណានិ ចេត្ថ បទុមានិ បុប្ផន្តូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. ឯវំ បញ្ចវណ្ណានិ បទុមានិ បុប្ផិំសុ, រេណុវដ្ដិយោ ឧគ្គន្ត្វា ឧទកបិដ្ឋំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា វិចរន្តិ. បញ្ចវិធា ភមរគណា ឧបកូជន្តា វិចរន្តិ. ឯវំ តា មាបេត្វា វិស្សកម្មោ ទេវបុរមេវ គតោ. តតោ វិភាតាយ រត្តិយា មហាជនោ ទិស្វា ‘‘មហាបុរិស្សស្ស មាបិតា ភវិស្សន្តី’’តិ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា មហាជនបរិវារោ គន្ត្វា បោក្ខរណិយោ ទិស្វា ‘‘មម បុត្តស្ស បុញ្ញិទ្ធិយា ទេវតាហិ មាបិតា ភវិស្សន្តី’’តិ អត្តមនោ អហោសិ. តតោ បដ្ឋាយ មហាបុរិសោ ឧទកកីឡិកំ អគមាសិ.

យាវទេវ មមត្ថាយាតិ ឯត្ថ យាវទេវាតិ បយោជនាវធិនិយាមវចនំ, យាវ មមេវ អត្ថាយ, នត្ថេត្ថ អញ្ញំ ការណន្តិ អត្ថោ. ន ខោ បនស្សាហន្តិ ន ខោ បនស្ស អហំ. អកាសិកំ ចន្ទនន្តិ អសណ្ហំ ចន្ទនំ. កាសិកំ, ភិក្ខវេ, សុ មេ តំ វេឋនន្តិ, ភិក្ខវេ, វេឋនម្បិ មេ កាសិកំ ហោតិ. ឯត្ថ ហិ សុឥតិ ច តន្តិ ច និបាតមត្តំ, មេតិ សាមិវចនំ. វេឋនម្បិ មេ សណ្ហមេវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. កាសិកា កញ្ចុកាតិ បារុបនកញ្ចុកោបិ សណ្ហកញ្ចុកោវ. សេតច្ឆត្តំ ធារីយតីតិ មានុសកសេតច្ឆត្តម្បិ ទិព្ពសេតច្ឆត្តម្បិ ឧបរិធារិតមេវ ហោតិ. មា នំ ផុសិ សីតំ វាតិ មា ឯតំ ពោធិសត្តំ សីតំ វា ឧណ្ហាទីសុ វា អញ្ញតរំ ផុសតូតិ អត្ថោ.

តយោ បាសាទា អហេសុន្តិ ពោធិសត្តេ កិរ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកេ ជាតេ សុទ្ធោទនមហារាជា ‘‘បុត្តស្ស វសនកបាសាទេ ការេស្សាមី’’តិ វឌ្ឍកិនោ សន្និបាតាបេត្វា ភទ្ទកេន នក្ខត្តមុហុត្តេន នវភូមិកតបរិកម្មំ ការេត្វា តយោ បាសាទេ ការាបេសិ. តេ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ហេមន្តិកោតិអាទីសុ យត្ថ សុខំ ហេមន្តេ វសិតុំ, អយំ ហេមន្តិកោ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ – ហេមន្តេ វាសោ ហេមន្តំ, ហេមន្តំ អរហតីតិ ហេមន្តិកោ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ ហេមន្តិកោ បាសាទោ នវភូមកោ អហោសិ, ភូមិយោ បនស្ស ឧណ្ហឧតុគ្គាហាបនត្ថាយ នីចា អហេសុំ. តត្ថ ទ្វារវាតបានានិ សុផុសិតកវាដានិ អហេសុំ និព្ពិវរានិ. ចិត្តកម្មម្បិ ករោន្តា តត្ថ តត្ថ បជ្ជលិតេ អគ្គិក្ខន្ធេយេវ អកំសុ. ភូមត្ថរណំ បនេត្ថ កម្ពលមយំ, តថា សាណិវិតាននិវាសនបារុបនវេឋនានិ. វាតបានានិ ឧណ្ហគ្គាហាបនត្ថំ ទិវា វិវដានិ រត្តិំ បិហិតានិ ហោន្តិ.

គិម្ហិកោ បន បញ្ចភូមកោ អហោសិ. សីតឧតុគ្គាហាបនត្ថំ បនេត្ថ ភូមិយោ ឧច្ចា អសម្ពាធា អហេសុំ. ទ្វារវាតបានានិ នាតិផុសិតានិ សវិវរានិ សជាលានិ អហេសុំ. ចិត្តកម្មេ ឧប្បលានិ បទុមានិ បុណ្ឌរីកានិយេវ អកំសុ. ភូមត្ថរណំ បនេត្ថ ទុកូលមយំ, តថា សាណិវិតាននិវាសនបារុបនវេឋនានិ. វាតបានសមីបេសុ ចេត្ថ នវ ចាដិយោ ឋបេត្វា ឧទកស្ស បូរេត្វា នីលុប្បលាទីហិ សញ្ឆាទេន្តិ. តេសុ តេសុ បទេសេសុ ឧទកយន្តានិ ករោន្តិ, យេហិ ទេវេ វស្សន្តេ វិយ ឧទកធារា និក្ខមន្តិ. អន្តោបាសាទេ តត្ថ តត្ថ កលលបូរា ទោណិយោ ឋបេត្វា បញ្ចវណ្ណានិ បទុមានិ រោបយិំសុ. បាសាទមត្ថកេ សុក្ខមហិំសចម្មំ ពន្ធិត្វា យន្តំ បរិវត្តេត្វា យាវ ឆទនបិដ្ឋិយា បាសាណេ អារោបេត្វា តស្មិំ វិស្សជ្ជេន្តិ. តេសំ ចម្មេ បវដ្ដន្តានំ សទ្ទោ មេឃគជ្ជិតំ វិយ ហោតិ. ទ្វារវាតបានានិ បនេត្ថ ទិវា បិហិតានិ ហោន្តិ រត្តិំ វិវដានិ.

វស្សិកោ សត្តភូមកោ អហោសិ. ភូមិយោ បនេត្ថ ទ្វិន្នម្បិ ឧតូនំ គាហាបនត្ថាយ នាតិឧច្ចា នាតិនីចា អកំសុ. ឯកច្ចានិ ទ្វារវាតបានានិ សុផុសិតានិ, ឯកច្ចានិ សវិវរានិ. តត្ថ ចិត្តកម្មម្បិ កេសុចិ ឋានេសុ បជ្ជលិតអគ្គិក្ខន្ធវសេន, កេសុចិ ជាតស្សរវសេន កតំ. ភូមត្ថរណាទីនិ បនេត្ថ កម្ពលទុកូលវសេន ឧភយមិស្សកានិ. ឯកច្ចេ ទ្វារវាតបានា រត្តិំ វិវដា ទិវា បិហិតា, ឯកច្ចេ ទិវា វិវដា រត្តិំ បិហិតា. តយោបិ បាសាទា ឧព្ពេធេន សមប្បមាណា. ភូមិកាសុ បន នានត្តំ អហោសិ.

ឯវំ និដ្ឋិតេសុ បាសាទេសុ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘បុត្តោ មេ វយប្បត្តោ, ឆត្តមស្ស ឧស្សាបេត្វា រជ្ជសិរិំ បស្សិស្សាមី’’តិ. សោ សាកិយានំ បណ្ណានិ បហិណិ – ‘‘បុត្តោ មេ វយប្បត្តោ, រជ្ជេ នំ បតិដ្ឋាបេស្សាមិ, សព្ពេ អត្តនោ អត្តនោ គេហេសុ វយប្បត្តា, ទារិកា ឥមំ គេហំ បេសេន្តូ’’តិ. តេ សាសនំ សុត្វា – ‘‘កុមារោ កេវលំ ទស្សនក្ខមោ រូបសម្បន្នោ, ន កិញ្ចិ សិប្បំ ជានាតិ, ទារភរណំ កាតុំ ន សក្ខិស្សតិ, ន មយំ ធីតរោ ទស្សាមា’’តិ អាហំសុ. រាជា តំ បវត្តិំ សុត្វា បុត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អារោចេសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘កិំ សិប្បំ ទស្សេតុំ វដ្ដតិ, តាតា’’តិ អាហ. សហស្សថាមធនុំ អារោបេតុំ វដ្ដតិ, តាតាតិ. តេន ហិ អាហរាបេថាតិ. រាជា អាហរាបេត្វា អទាសិ. ធនុំ បុរិសសហស្សំ អារោបេតិ, បុរិសសហស្សំ ឱរោបេតិ. មហាបុរិសោ ធនុំ អាហរាបេត្វា បល្លង្កេ និសិន្នោវ ជិយំ បាទង្គុដ្ឋកេ វេឋេត្វា កឌ្ឍន្តោ បាទង្គុដ្ឋកេនេវ ធនុំ អារោបេត្វា វាមេន ហត្ថេន ទណ្ឌេ គហេត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន កឌ្ឍិត្វា ជិយំ បោថេសិ. សកលនគរំ ឧប្បតនាការប្បត្តំ អហោសិ. ‘‘កិំ សទ្ទោ ឯសោ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ទេវោ គជ្ជតី’’តិ អាហំសុ. អថញ្ញេ ‘‘តុម្ហេ ន ជានាថ, ន ទេវោ គជ្ជតិ, អង្គីរសស្ស កុមារស្ស សហស្សថាមធនុំ អារោបេត្វា ជិយំ បោថេន្តស្ស ជិយប្បហារសទ្ទោ ឯសោ’’តិ អាហំសុ. សាកិយា តាវតកេនេវ អារទ្ធចិត្តា អហេសុំ.

មហាបុរិសោ ‘‘អញ្ញំ កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. អដ្ឋង្គុលមត្តពហលំ អយោបដ្ដំ កណ្ឌេន វិនិវិជ្ឈិតុំ វដ្ដតីតិ. តំ វិនិវិជ្ឈិត្វា ‘‘អញ្ញំ កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. ចតុរង្គុលពហលំ អសនផលកំ វិនិវិជ្ឈិតុំ វដ្ដតីតិ. តំ វិនិវិជ្ឈិត្វា ‘‘អញ្ញំ កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. វិទត្ថិពហលំ ឧទុម្ពរផលកំ វិនិវិជ្ឈិតុំ វដ្ដតីតិ. តំ វិនិវិជ្ឈិត្វា ‘‘អញ្ញំ កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. យន្តេ ពទ្ធំ ផលកសតំ វិនិវិជ្ឈិតុំ វដ្ដតីតិ. តំ វិនិវិជ្ឈិត្វា ‘‘អញ្ញំ កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. សដ្ឋិបដលំ សុក្ខមហិំសចម្មំ វិនិវិជ្ឈិតុំ វដ្ដតីតិ. តម្បិ វិនិវិជ្ឈិត្វា ‘‘អញ្ញំ កិំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. តតោ វាលិកសកដាទីនិ អាចិក្ខិំសុ. មហាសត្តោ វាលិកសកដម្បិ បលាលសកដម្បិ វិនិវិជ្ឈិត្វា ឧទកេ ឯកុសភប្បមាណំ កណ្ឌំ បេសេសិ, ថលេ អដ្ឋឧសភប្បមាណំ. អថ នំ ‘‘ឥទានិ វាតិង្គណសញ្ញាយ វាលំ វិជ្ឈិតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហំសុ. តេន ហិ ពន្ធាបេថាតិ. សទ្ទន្តរេ ពជ្ឈតុ, តាតាតិ. បុរតោ គច្ឆន្តុ, គាវុតន្តរេ ពន្ធន្តូតិ. បុរតោ គច្ឆន្តុ, អទ្ធយោជនេ ពន្ធន្តូតិ. បុរតោ គច្ឆន្តុ យោជនេ ពន្ធន្តូតិ. ពន្ធាបេថ, តាតាតិ យោជនមត្ថកេ វាតិង្គណសញ្ញាយ វាលំ ពន្ធាបេត្វា រត្តន្ធការេ មេឃបដលច្ឆន្នាសុ ទិសាសុ កណ្ឌំ ខិបិ, តំ គន្ត្វា យោជនមត្ថកេ វាលំ ផាលេត្វា បថវិំ បាវិសិ. ន កេវលញ្ច ឯត្តកមេវ, តំ ទិវសំ បន មហាសត្តោ លោកេ វត្តមានសិប្បំ សព្ពមេវ សន្ទស្សេសិ. សក្យរាជានោ អត្តនោ អត្តនោ ធីតរោ អលង្ករិត្វា បេសយិំសុ, ចត្តាលីសសហស្សនាដកិត្ថិយោ អហេសុំ. មហាបុរិសោ តីសុ បាសាទេសុ ទេវោ មញ្ញេ បរិចារេន្តោ មហាសម្បត្តិំ អនុភវតិ.

និប្បុរិសេហីតិ បុរិសវិរហិតេហិ. ន កេវលំ ចេត្ថ តូរិយានេវ និប្បុរិសានិ, សព្ពដ្ឋានានិបិ និប្បុរិសានេវ. ទោវារិកាបិ ឥត្ថិយោវ, ន្ហាបនាទិបរិកម្មករាបិ ឥត្ថិយោវ. រាជា កិរ ‘‘តថារូបំ ឥស្សរិយសុខសម្បត្តិំ អនុភវមានស្ស បុរិសំ ទិស្វា បរិសង្កា ឧប្បជ្ជតិ, សា មេ បុត្តស្ស មា អហោសី’’តិ សព្ពកិច្ចេសុ ឥត្ថិយោវ ឋបេសិ. បរិចារយមានោតិ មោទមានោ. ន ហេដ្ឋាបាសាទំ ឱរោហាមីតិ បាសាទតោ ហេដ្ឋា ន ឱតរាមិ. ឥតិ មំ ចត្តារោ មាសេ អញ្ញោ សិខាពទ្ធោ បុរិសោ នាម បស្សិតុំ នាលត្ថ. យថាតិ យេន និយាមេន. ទាសកម្មករបោរិសស្សាតិ ទាសានញ្ចេវ ទេវសិកភត្តវេតនាភតានំ កម្មករានញ្ច និស្សាយ ជីវមានបុរិសានញ្ច. កណាជកន្តិ សកុណ្ឌកភត្តំ. ពិលង្គទុតិយន្តិ កញ្ជិកទុតិយំ.

ឯវរូបាយ ឥទ្ធិយាតិ ឯវំជាតិកាយ បុញ្ញិទ្ធិយា សមន្នាគតស្ស. ឯវរូបេន ច សុខុមាលេនាតិ ឯវំជាតិកេន ច និទ្ទុក្ខភាវេន. សោខុមាលេនាតិបិ បាឋោ. ឯវំ តថាគតោ ឯត្តកេន ឋានេន អត្តនោ សិរិសម្បត្តិំ កថេសិ. កថេន្តោ ច ន ឧប្បិលាវិតភាវត្ថំ កថេសិ, ‘‘ឯវរូបាយបិ បន សម្បត្តិយា ឋិតោ បមាទំ អកត្វា អប្បមត្តោវ អហោសិ’’ន្តិ អប្បមាទលក្ខណស្សេវ ទីបនត្ថំ កថេសិ. តេនេវ អស្សុតវា ខោ បុថុជ្ជនោតិអាទិមាហ. តត្ថ បរន្តិ បរបុគ្គលំ. ជិណ្ណន្តិ ជរាជិណ្ណំ. អដ្ដីយតីតិ អដ្ដោ បីឡិតោ ហោតិ. ហរាយតីតិ ហិរិំ ករោតិ លជ្ជតិ. ជិគុច្ឆតីតិ អសុចិំ វិយ ទិស្វា ជិគុច្ឆំ ឧប្បាទេតិ. អត្តានំយេវ អតិសិត្វាតិ ជរាធម្មម្បិ សមានំ អត្តានំ អតិក្កមិត្វា អដ្ដីយតិ ហរាយតីតិ អត្ថោ. ជរាធម្មោតិ ជរាសភាវោ. ជរំ អនតីតោតិ ជរំ អនតិក្កន្តោ, អន្តោ ជរាយ វត្តាមិ. ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតោតិ ឯវំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស. យោព្ពនមទោតិ យោព្ពនំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកោ មានមទោ. សព្ពសោ បហីយីតិ សព្ពាការេន បហីនោ. មគ្គេន បហីនសទិសោ កត្វា ទស្សិតោ. ន បនេស មគ្គេន បហីនោ, បដិសង្ខានេន បហីនោវ កថិតោតិ វេទិតព្ពោ. ពោធិសត្តស្ស ហិ ទេវតា ជរាបត្តំ ទស្សេសុំ. តតោ បដ្ឋាយ យាវ អរហត្តា អន្តរា មហាសត្តស្ស យោព្ពនមទោ នាម ន ឧប្បជ្ជតិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន អារោគ្យមទោតិ អហំ និរោគោតិ អារោគ្យំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកោ មានមទោ. ជីវិតមទោតិ អហំ ចិរំ ជីវីតិ តំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកោ មានមទោ. សិក្ខំ បច្ចក្ខាយាតិ សិក្ខំ បដិក្ខិបិត្វា. ហីនាយាវត្តតីតិ ហីនាយ លាមកាយ គិហិភាវាយ អាវត្តតិ.

យថាធម្មាតិ ព្យាធិអាទីហិ យថាសភាវា. តថាសន្តាតិ យថា សន្តា ឯវ អវិបរីតព្យាធិអាទិសភាវាវ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ជិគុច្ឆន្តីតិ បរបុគ្គលំ ជិគុច្ឆន្តិ. មម ឯវំ វិហារិនោតិ មយ្ហំ ឯវំ ជិគុច្ឆាវិហារេន វិហរន្តស្ស ឯវំ ជិគុច្ឆនំ នប្បតិរូបំ ភវេយ្យ នានុច្ឆវិកំ. សោហំ ឯវំ វិហរន្តោតិ សោ អហំ ឯវំ បរំ ជិគុច្ឆមានោ វិហរន្តោ, ឯវំ វា ឥមិនា បដិសង្ខានវិហារេន វិហរន្តោ. ញត្វា ធម្មំ និរូបធិន្តិ សព្ពូបធិវិរហិតំ និព្ពានធម្មំ ញត្វា. សព្ពេ មទេ អភិភោស្មីតិ សព្ពេ តយោបិ មទេ អភិភវិំ សមតិក្កមិំ. នេក្ខម្មេ ទដ្ឋុ ខេមតន្តិ និព្ពានេ ខេមភាវំ ទិស្វា. នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោតិបិ បាឋោ, និព្ពានំ ខេមតោ ទិស្វាតិ អត្ថោ. តស្ស មេ អហុ ឧស្សាហោតិ តស្ស មយ្ហំ តំ នេក្ខម្មសង្ខាតំ និព្ពានំ អភិបស្សន្តស្ស ឧស្សាហោ អហុ, វាយាមោ អហោសីតិ អត្ថោ. នាហំ ភព្ពោ ឯតរហិ, កាមានិ បដិសេវិតុន្តិ អហំ ទានិ ទុវិធេបិ កាមេ បដិសេវិតុំ អភព្ពោ. អនិវត្តិ ភវិស្សាមីតិ បព្ពជ្ជតោ ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណតោ ច ន និវត្តិស្សាមិ, អនិវត្តកោ ភវិស្សាមិ. ព្រហ្មចរិយបរាយណោតិ មគ្គព្រហ្មចរិយបរាយណោ ជាតោស្មីតិ អត្ថោ. ឥតិ ឥមាហិ គាថាហិ មហាពោធិបល្លង្កេ អត្តនោ អាគមនីយវីរិយំ កថេសិ.

១០. អាធិបតេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៤០. ទសមេ អាធិបតេយ្យានីតិ ជេដ្ឋកការណតោ និព្ពត្តានិ. អត្តាធិបតេយ្យន្តិអាទីសុ អត្តានំ ជេដ្ឋកំ កត្វា និព្ពត្តិតំ គុណជាតំ អត្តាធិបតេយ្យំ. លោកំ ជេដ្ឋកំ កត្វា និព្ពត្តិតំ លោកាធិបតេយ្យំ. នវវិធំ លោកុត្តរធម្មំ ជេដ្ឋកំ កត្វា និព្ពត្តិតំ ធម្មាធិបតេយ្យំ. ន ឥតិ ភវាភវហេតូតិ ឥតិ ភវោ, ឥតិ ភវោតិ ឯវំ អាយតិំ, ន តស្ស តស្ស សម្បត្តិភវស្ស ហេតុ. ឱតិណ្ណោតិ អនុបវិដ្ឋោ. យស្ស ហិ ជាតិ អន្តោបវិដ្ឋា, សោ ជាតិយា ឱតិណ្ណោ នាម. ជរាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ សកលស្ស វដ្ដទុក្ខរាសិស្ស. អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថាតិ អន្តករណំ បរិច្ឆេទបរិវដុមករណំ បញ្ញាយេយ្យ. ឱហាយាតិ បហាយ. បាបិដ្ឋតរេតិ លាមកតរេ. អារទ្ធន្តិ បគ្គហិតំ បរិបុណ្ណំ, អារទ្ធត្តាវ អសល្លីនំ. ឧបដ្ឋិតាតិ ចតុសតិបដ្ឋានវសេន ឧបដ្ឋិតា. ឧបដ្ឋិតត្តាវ អសម្មុដ្ឋា. បស្សទ្ធោ កាយោតិ នាមកាយោ ច ករជកាយោ ច បស្សទ្ធោ វូបសន្តទរថោ. បស្សទ្ធត្តាវ អសារទ្ធោ. សមាហិតំ ចិត្តន្តិ អារម្មណេ ចិត្តំ សម្មា អាហិតំ សុដ្ឋុ ឋបិតំ. សម្មា អាហិតត្តាវ ឯកគ្គំ. អធិបតិំ ករិត្វាតិ ជេដ្ឋកំ កត្វា. សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតីតិ សុទ្ធំ និម្មលំ កត្វា អត្តានំ បរិហរតិ បដិជគ្គតិ, គោបាយតីតិ អត្ថោ. អយញ្ច យាវ អរហត្តមគ្គា បរិយាយេន សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតិ នាម, ផលប្បត្តោវ បន និប្បរិយាយេន សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតិ.

ស្វាក្ខាតោតិអាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤៧) វិត្ថារិតានិ. ជានំ បស្សំ វិហរន្តីតិ តំ ធម្មំ ជានន្តា បស្សន្តា វិហរន្តិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ អាធិបតេយ្យានីតិ ឯត្តាវតា តីណិ អាធិបតេយ្យានិ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកានិ កថិតានិ.

បកុព្ពតោតិ ករោន្តស្ស. អត្តា តេ បុរិស ជានាតិ, សច្ចំ វា យទិ វា មុសាតិ យំ ត្វំ ករោសិ, តំ យទិ វា យថាសភាវំ យទិ វា នោ យថាសភាវន្តិ តវ អត្តាវ ជានាតិ. ឥមិនា ច ការណេន វេទិតព្ពំ ‘‘បាបកម្មំ ករោន្តស្ស លោកេ បដិច្ឆន្នដ្ឋានំ នាម នត្ថី’’តិ. កល្យាណន្តិ សុន្ទរំ. អតិមញ្ញសីតិ អតិក្កមិត្វា មញ្ញសិ. អត្តានំ បរិគូហសីតិ យថា មេ អត្តាបិ ន ជានាតិ, ឯវំ នំ បរិគូហាមីតិ វាយមសិ. អត្តាធិបតេយ្យកោតិ អត្តជេដ្ឋកោ. លោកាធិបោតិ លោកជេដ្ឋកោ. និបកោតិ បញ្ញវា. ឈាយីតិ ឈាយន្តោ. ធម្មាធិបោតិ ធម្មជេដ្ឋកោ. សច្ចបរក្កមោតិ ថិរបរក្កមោ ភូតបរក្កមោ. បសយ្ហ មារន្តិ មារំ បសហិត្វា. អភិភុយ្យ អន្តកន្តិ ឥទំ តស្សេវ វេវចនំ. យោ ច ផុសី ជាតិក្ខយំ បធានវាតិ យោ ឈាយី បធានវា មារំ អភិភវិត្វា ជាតិក្ខយំ អរហត្តំ ផុសិ. សោ តាទិសោតិ សោ តថាវិធោ តថាសណ្ឋិតោ. លោកវិទូតិ តយោ លោកេ វិទិតេ បាកដេ កត្វា ឋិតោ. សុមេធោតិ សុបញ្ញោ. សព្ពេសុ ធម្មេសុ អតម្មយោ មុនីតិ សព្ពេ តេភូមកធម្មេ តណ្ហាសង្ខាតាយ តម្មយតាយ អភាវេន អតម្មយោ ខីណាសវមុនិ កទាចិ កត្ថចិ ន ហីយតិ ន បរិហីយតីតិ វុត្តំ ហោតីតិ.

ទេវទូតវគ្គោ ចតុត្ថោ.