១. បឋមបណ្ណាសកំ

១. ពាលវគ្គោ

១. ភយសុត្តវណ្ណនា

១. តិកនិបាតស្ស បឋមេ ភយានីតិអាទីសុ ភយន្តិ ចិត្តុត្រាសោ. ឧបទ្ទវោតិ អនេកគ្គតាការោ. ឧបសគ្គោតិ ឧបសដ្ឋាការោ តត្ថ តត្ថ លគ្គនាការោ.

តេសំ ឯវំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ – បព្ពតវិសមនិស្សិតា ចោរា ជនបទវាសីនំ បេសេន្តិ – ‘‘មយំ អសុកទិវសេ នាម តុម្ហាកំ គាមំ បហរិស្សាមា’’តិ. តេ តំ បវត្តិំ សុតកាលតោ បដ្ឋាយ ភយំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ. អយំ ចិត្តុត្រាសោ នាម. ‘‘យថា នោ តេ ចោរា កុបិតា អនត្ថម្បិ អាវហេយ្យុ’’ន្តិ ហត្ថសារំ គហេត្វា ទ្វិបទចតុប្បទេហិ សទ្ធិំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា តត្ថ តត្ថ ភូមិយំ និបជ្ជន្តិ ឌំសមកសាទីហិ ខជ្ជមានា, គុម្ពន្តរានិ បវិសន្តា ខាណុកណ្ដកេ មទ្ទន្តិ. តេសំ ឯវំ វិចរន្តានំ វិក្ខិត្តភាវោ អនេកគ្គតាការោ នាម. តតោ ចោរេសុ យថាវុត្តេ ទិវសេ អនាគច្ឆន្តេសុ ‘‘តុច្ឆកសាសនំ ភវិស្សតិ, គាមំ បវិសិស្សាមា’’តិ សបរិក្ខារា គាមំ បវិសន្តិ. អថ តេសំ បវិដ្ឋភាវំ ញត្វា គាមំ បរិវារេត្វា ទ្វារេ អគ្គិំ ទត្វា មនុស្សេ ឃាតេត្វា ចោរា សព្ពំ វិភវំ វិលុម្បិត្វា គច្ឆន្តិ. តេសុ ឃាតិតាវសេសា អគ្គិំ និព្ពាបេត្វា កោដ្ឋកច្ឆាយាភិត្តិច្ឆាយាទីសុ តត្ថ តត្ថ លគ្គិត្វា និសីទន្តិ នដ្ឋំ អនុសោចមានា. អយំ ឧបសដ្ឋាការោ លគ្គនាការោ នាម.

នឡាគារាតិ នឡេហិ ឆន្នបដិច្ឆន្នអគារា. សេសសម្ភារា បនេត្ថ រុក្ខមយា ហោន្តិ. តិណាគារេបិ ឯសេវ នយោ. កូដាគារានីតិ កូដសង្គហិតានិ អគារានិ. ឧល្លិត្តាវលិត្តានីតិ អន្តោ ច ពហិ ច លិត្តានិ. និវាតានីតិ និវារិតវាតប្បវេសានិ. ផុសិតគ្គឡានីតិ ឆេកេហិ វឌ្ឍកីហិ កតត្តា បិដ្ឋសង្ឃាដម្ហិ សុដ្ឋុ ផុសិតកវាដានិ. បិហិតវាតបានានីតិ យុត្តវាតបានានិ. ឥមិនា បទទ្វយេន កវាដវាតបានានំ និច្ចបិហិតតំ អកថេត្វា សម្បត្តិយេវ កថិតា. ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ បន តានិ បិធីយន្តិ ច វិវរីយន្តិ ច.

ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ពាលមេវ និស្សាយ ឧប្បជ្ជន្តិ. ពាលោ ហិ អបណ្ឌិតបុរិសោ រជ្ជំ វា ឱបរជ្ជំ វា អញ្ញំ វា បន មហន្តំ ឋានំ បត្ថេន្តោ កតិបយេ អត្តនា សទិសេ វិធវបុត្តេ មហាធុត្តេ គហេត្វា ‘‘ឯថ អហំ តុម្ហេ ឥស្សរេ ករិស្សាមី’’តិ បព្ពតគហនាទីនិ និស្សាយ អន្តមន្តេ គាមេ បហរន្តោ ទាមរិកភាវំ ជានាបេត្វា អនុបុព្ពេន និគមេបិ ជនបទេបិ បហរតិ. មនុស្សា គេហានិ ឆឌ្ឌេត្វា ខេមដ្ឋានំ បត្ថយមានា បក្កមន្តិ. តេ និស្សាយ វសន្តា ភិក្ខូបិ ភិក្ខុនិយោបិ អត្តនោ អត្តនោ វសនដ្ឋានានិ បហាយ បក្កមន្តិ. គតគតដ្ឋានេ ភិក្ខាបិ សេនាសនម្បិ ទុល្លភំ ហោតិ. ឯវំ ចតុន្នម្បិ បរិសានំ ភយំ អាគតមេវ ហោតិ. បព្ពជ្ជិតេសុបិ ទ្វេ ពាលា ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទំ បដ្ឋបេត្វា ចោទនំ អារភន្តិ. ឥតិ កោសម្ពិវាសិកានំ វិយ មហាកលហោ ឧប្បជ្ជតិ. ចតុន្នំ បរិសានំ ភយំ អាគតមេវ ហោតីតិ ឯវំ យានិ កានិចិ ភយានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សព្ពានិ តានិ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ យថានុសន្ធិនា ទេសនំ និដ្ឋបេសិ.

២. លក្ខណសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ កាយទ្វារាទិបវត្តំ កម្មំ លក្ខណំ សញ្ជាននការណំ អស្សាតិ កម្មលក្ខណោ. អបទានសោភនី បញ្ញាតិ យា បញ្ញា នាម អបទានេន សោភតិ, ពាលា ច បណ្ឌិតា ច អត្តនោ អត្តនោ ចរិតេនេវ បាកដា ហោន្តីតិ អត្ថោ. ពាលេន ហិ គតមគ្គោ រុក្ខគច្ឆគាមនិគមាទីនិ ឈាបេត្វា គច្ឆន្តស្ស ឥន្ទគ្គិនោ គតមគ្គោ វិយ ហោតិ, ឈាមដ្ឋានមត្តមេវ អង្គារមសិឆារិកាសមាកុលំ បញ្ញាយតិ. បណ្ឌិតេន គតមគ្គោ កុសោព្ភាទយោ បូរេត្វា វិវិធសស្សសម្បទំ អាវហមានេន ចតុទីបិកមេឃេន គតមគ្គោ វិយ ហោតិ. យថា តេន គតមគ្គេ ឧទកបូរានិ ចេវ វិវិធសស្សផលាផលានិ ច តានិ តានិ ឋានានិ បញ្ញាយន្តិ, ឯវំ បណ្ឌិតេន គតមគ្គេ សម្បត្តិយោវ បញ្ញាយន្តិ នោ វិបត្តិយោតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣. ចិន្តីសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយេ ពាលលក្ខណានីតិ ‘‘ពាលោ អយ’’ន្តិ ឯតេហិ លក្ខីយតិ ញាយតីតិ ពាលលក្ខណានិ. តានេវស្ស សញ្ជាននការណានីតិ ពាលនិមិត្តានិ. ពាលាបទានានីតិ ពាលស្ស អបទានានិ. ទុច្ចិន្តិតចិន្តីតិ ចិន្តយន្តោ អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទស្សនវសេន ទុច្ចិន្តិតមេវ ចិន្តេតិ. ទុព្ភាសិតភាសីតិ ភាសមានោបិ មុសាវាទាទិភេទំ ទុព្ភាសិតមេវ ភាសតិ. ទុក្កដកម្មការីតិ ករោន្តោបិ បាណាតិបាតាទិវសេន ទុក្កដកម្មមេវ ករោតិ. បណ្ឌិតលក្ខណានីតិអាទិ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. សុចិន្តិតចិន្តីតិអាទីនិ ចេត្ថ មនោសុចរិតាទីនំ វសេន យោជេតព្ពានិ.

៤. អច្ចយសុត្តវណ្ណនា

៤. ចតុត្ថេ អច្ចយំ អច្ចយតោ ន បស្សតីតិ អត្តនោ អបរាធំ អបរាធតោ ន បស្សតិ. អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ នប្បដិករោតីតិ ‘‘អបរទ្ធំ មយា’’តិ ញត្វាបិ យោ ធម្មោ, តំ ន ករោតិ, ទណ្ឌកម្មំ អាហរិត្វា អច្ចយំ ន ទេសេតិ នក្ខមាបេតិ. អច្ចយំ ទេសេន្តស្ស យថាធម្មំ នប្បដិគ្គណ្ហាតីតិ បរស្ស ‘‘វិរទ្ធំ មយា’’តិ ញត្វា ទណ្ឌកម្មំ អាហរិត្វា ខមាបេន្តស្ស នក្ខមតិ. សុក្កបក្ខោ វុត្តបដិបក្ខតោ វេទិតព្ពោ.

៥. អយោនិសោសុត្តវណ្ណនា

៥. បញ្ចមេ អយោនិសោ បញ្ហំ កត្តា ហោតីតិ ‘‘កតិ នុ ខោ, ឧទាយិ, អនុស្សតិដ្ឋានានី’’តិ វុត្តេ ‘‘បុព្ពេនិវាសោ អនុស្សតិដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា លាឡុទាយិត្ថេរោ វិយ អនុបាយចិន្តាយ អបញ្ហមេវ បញ្ហន្តិ កត្តា ហោតិ. អយោនិសោ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតា ហោតីតិ ឯវំ ចិន្តិតំ បន បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោបិ ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ. សេយ្យថិទំ, ឯកម្បិ ជាតិ’’ន្តិអាទិនា នយេន សោយេវ ថេរោ វិយ អយោនិសោ វិស្សជ្ជេតា ហោតិ, អបញ្ហមេវ បញ្ហន្តិ កថេតិ. បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហីតិ ឯត្ថ បទមេវ អត្ថស្ស ព្យញ្ជនតោ បទព្យញ្ជនំ. តំ អក្ខរបារិបូរិំ កត្វា ទសវិធំ ព្យញ្ជនពុទ្ធិំ អបរិហាបេត្វា វុត្តំ បរិមណ្ឌលំ នាម ហោតិ, ឯវរូបេហិ បទព្យញ្ជនេហីតិ អត្ថោ. សិលិដ្ឋេហីតិ បទសិលិដ្ឋតាយ សិលិដ្ឋេហិ. ឧបគតេហីតិ អត្ថញ្ច ការណញ្ច ឧបគតេហិ. នាព្ភនុមោទិតាតិ ឯវំ យោនិសោ សព្ពំ ការណសម្បន្នំ កត្វាបិ វិស្សជ្ជិតំ បរស្ស បញ្ហំ នាភិនុមោទតិ នាភិនន្ទតិ សារិបុត្តត្ថេរស្ស បញ្ហំ លាឡុទាយិត្ថេរោ វិយ. យថាហ –

‘‘អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, អនវកាសោ, យំ សោ អតិក្កម្មេវ កពឡីការាហារភក្ខានំ ទេវានំ សហព្យតំ អញ្ញតរំ មនោមយំ កាយំ ឧបបន្នោ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជេយ្យាបិ វុដ្ឋហេយ្យាបិ, នត្ថេតំ ឋាន’’ន្តិ (អ. និ. ៥.១៦៦).

យោនិសោ បញ្ហំ កត្តាតិអាទីសុ អានន្ទត្ថេរោ វិយ យោនិសោវ បញ្ហំ ចិន្តេត្វា យោនិសោ វិស្សជ្ជិតា ហោតិ. ថេរោ ហិ ‘‘កតិ នុ ខោ, អានន្ទ, អនុស្សតិដ្ឋានានី’’តិ បុច្ឆិតោ ‘‘អយំ បញ្ហោ ភវិស្សតី’’តិ យោនិសោ ចិន្តេត្វា យោនិសោ វិស្សជ្ជេន្តោ អាហ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ, ភន្តេ, អនុស្សតិដ្ឋានំ ឯវំភាវិតំ ឯវំពហុលីកតំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយ សំវត្តតី’’តិ. អព្ភនុមោទិតា ហោតីតិ តថាគតោ វិយ យោនិសោ អព្ភនុមោទិតា ហោតិ. តថាគតោ ហិ អានន្ទត្ថេរេន បញ្ហេ វិស្សជ្ជិតេ ‘‘សាធុ សាធុ, អានន្ទ, តេន ហិ ត្វំ, អានន្ទ, ឥមម្បិ ឆដ្ឋំ អនុស្សតិដ្ឋានំ ធារេហិ. ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ សតោវ អភិក្កមតិ សតោវ បដិក្កមតី’’តិអាទិមាហ. ឆដ្ឋាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

៩. ខតសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ សុក្កបក្ខោ បុព្ពភាគេ ទសហិបិ កុសលកម្មបថេហិ បរិច្ឆិន្នោ, ឧបរិ យាវ អរហត្តមគ្គា លព្ភតិ. ពហុញ្ច បុញ្ញំ បសវតីតិ ឯត្ថ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកបុញ្ញំ កថិតំ.

១០. មលសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ ទុស្សីលភាវោ ទុស្សីល្យំ, ទុស្សីល្យមេវ មលំ ទុស្សីល្យមលំ. កេនដ្ឋេន មលន្តិ? អនុទហនដ្ឋេន ទុគ្គន្ធដ្ឋេន កិលិដ្ឋករណដ្ឋេន ច. តញ្ហិ និរយាទីសុ អបាយេសុ អនុទហតីតិ អនុទហនដ្ឋេនបិ មលំ. តេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ មាតាបិតូនម្បិ សន្តិកេ ភិក្ខុសង្ឃស្សាបិ អន្តរេ ពោធិចេតិយដ្ឋានេសុបិ ជិគុច្ឆនីយោ ហោតិ, សព្ពទិសាសុ ចស្ស ‘‘ឯវរូបំ កិរ តេន បាបកម្មំ កត’’ន្តិ អវណ្ណគន្ធោ វាយតីតិ ទុគ្គន្ធដ្ឋេនបិ មលំ. តេន ច សមន្នាគតោ បុគ្គលោ គតគតដ្ឋានេ ឧបតាបញ្ចេវ លភតិ, កាយកម្មាទីនិ ចស្ស អសុចីនិ ហោន្តិ អបភស្សរានីតិ កិលិដ្ឋករណដ្ឋេនបិ មលំ. អបិច តំ ទេវមនុស្សសម្បត្តិយោ ចេវ និព្ពានសម្បត្តិញ្ច មិលាបេតីតិ មិលាបនដ្ឋេនបិ មលន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥស្សាមលមច្ឆេរមលេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ពាលវគ្គោ បឋមោ.

២. រថការវគ្គោ

១. ញាតសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ ញាតោតិ បញ្ញាតោ បាកដោ. អននុលោមិកេតិ សាសនស្ស ន អនុលោមេតីតិ អននុលោមិកំ, តស្មិំ អននុលោមិកេ. កាយកម្មេតិ បាណាតិបាតាទិម្ហិ កាយទុច្ចរិតេ. ឱឡារិកំ វា ឯតំ, ន ឯវរូបេ សមាទបេតុំ សក្កោតិ. ទិសា នមស្សិតុំ វដ្ដតិ, ភូតពលិំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯវរូបេ សមាទបេតិ គណ្ហាបេតិ. វចីកម្មេបិ មុសាវាទាទីនិ ឱឡារិកានិ, អត្តនោ សន្តកំ បរស្ស អទាតុកាមេន ‘‘នត្ថី’’តិ អយំ វញ្ចនមុសាវាទោ នាម វត្តុំ វដ្ដតីតិ ឯវរូបេ សមាទបេតិ. មនោកម្មេបិ អភិជ្ឈាទយោ ឱឡារិកា, កម្មដ្ឋានំ វិសំវាទេត្វា កថេន្តោ បន អននុលោមិកេសុ ធម្មេសុ សមាទបេតិ នាម ទក្ខិណវិហារវាសិត្ថេរោ វិយ. តំ កិរ ថេរំ ឯកោ ឧបដ្ឋាកោ អមច្ចបុត្តោ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មេត្តាយន្តេន បឋមំ កីទិសេ បុគ្គលេ មេត្តាយិតព្ព’’ន្តិ បុច្ឆិ. ថេរោ សភាគវិសភាគំ អនាចិក្ខិត្វា ‘‘បិយបុគ្គលេ’’តិ អាហ. តស្ស ច ភរិយា បិយា ហោតិ មនាបា, សោ តំ អារព្ភ មេត្តាយន្តោ ឧម្មាទំ បាបុណិ. កថំ បនេស ពហុជនអហិតាយ បដិបន្នោ ហោតីតិ? ឯវរូបស្ស ហិ សទ្ធិវិហារិកាទយោ ចេវ ឧបដ្ឋាកាទយោ ច តេសំ អារក្ខទេវតា អាទិំ កត្វា តាសំ តាសំ មិត្តភូតា យាវ ព្រហ្មលោកា សេសទេវតា ច ‘‘អយំ ភិក្ខុ ន អជានិត្វា ករិស្សតី’’តិ តេន កតមេវ ករោន្តិ, ឯវមេស ពហុជនអហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ.

សុក្កបក្ខេ បាណាតិបាតា វេរមណិអាទីនំយេវ វសេន កាយកម្មវចីកម្មានិ វេទិតព្ពានិ. កម្មដ្ឋានំ បន អវិសំវាទេត្វា កថេន្តោ អនុលោមិកេសុ ធម្មេសុ សមាទបេតិ នាម កោឡិតវិហារវាសី ចតុនិកាយិកតិស្សត្ថេរោ វិយ. តស្ស កិរ ជេដ្ឋភាតា នន្ទាភយត្ថេរោ នាម បោតលិយវិហារេ វសន្តោ ឯកស្មិំ រោគេ សមុដ្ឋិតេ កនិដ្ឋំ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘អាវុសោ, មយ្ហំ សល្លហុកំ កត្វា ឯកំ កម្មដ្ឋានំ កថេហី’’តិ. កិំ, ភន្តេ, អញ្ញេន កម្មដ្ឋានេន, កពឡីការាហារំ បរិគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតីតិ? កិមត្ថិកោ ឯស, អាវុសោតិ? ភន្តេ, កពឡីការាហារោ ឧបាទារូបំ, ឯកស្មិញ្ច ឧបាទារូបេ ទិដ្ឋេ តេវីសតិ ឧបាទារូបានិ បាកដានិ ហោន្តីតិ. សោ ‘‘វដ្ដិស្សតិ, អាវុសោ, ឯត្តក’’ន្តិ តំ ឧយ្យោជេត្វា កពឡីការាហារំ បរិគ្គណ្ហិត្វា ឧបាទារូបំ សល្លក្ខេត្វា វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នំ ថេរំ ពហិវិហារា អនិក្ខន្តមេវ បក្កោសិត្វា, ‘‘អាវុសោ, មហាអវស្សយោសិ មយ្ហំ ជាតោ’’តិ កនិដ្ឋត្ថេរស្ស អត្តនា បដិលទ្ធគុណំ អារោចេសិ. ពហុជនហិតាយាតិ ឯតស្សបិ ហិ សទ្ធិវិហារិកាទយោ ‘‘អយំ ន អជានិត្វា ករិស្សតី’’តិ តេន កតមេវ ករោន្តីតិ ពហុជនហិតាយ បដិបន្នោ នាម ហោតីតិ.

២. សារណីយសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ ខត្តិយស្សាតិ ជាតិយា ខត្តិយស្ស. មុទ្ធាវសិត្តស្សាតិ រាជាភិសេកេន មុទ្ធនិ អភិសិត្តស្ស. សារណីយានិ ភវន្តីតិ សរិតព្ពានិ អសម្មុស្សនីយានិ ហោន្តិ. ជាតោតិ និព្ពត្តោ. យាវជីវំ សារណីយន្តិ ទហរកាលេ ជានិតុម្បិ ន សក្កា, អបរភាគេ បន មាតាបិតុអាទីហិ ញាតកេហិ វា ទាសាទីហិ វា ‘‘ត្វំ អសុកជនបទេ អសុកនគរេ អសុកទិវសេ អសុកនក្ខត្តេ ជាតោ’’តិ អាចិក្ខិតេ សុត្វា តតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ សរតិ ន សម្មុស្សតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘យាវជីវំ សារណីយំ ហោតី’’តិ.

ឥទំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយន្តិ អភិសេកដ្ឋានំ នាម រញ្ញោ ពលវតុដ្ឋិករំ ហោតិ, តេនស្ស តំ យាវជីវំ សារណីយំ. សង្គាមវិជយដ្ឋានេបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន សង្គាមន្តិ យុទ្ធំ. អភិវិជិនិត្វាតិ ជិនិត្វា សត្តុមទ្ទនំ កត្វា. តមេវ សង្គាមសីសន្តិ តមេវ សង្គាមដ្ឋានំ. អជ្ឈាវសតីតិ អភិភវិត្វា អាវសតិ.

ឥទានិ យស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស រញ្ញោ ជាតិដ្ឋានាទីហិ កត្តព្ពកិច្ចំ នត្ថិ, ឥមស្មិំ បន សាសនេ តប្បដិភាគេ តយោ បុគ្គលេ ទស្សេតុំ ឥទំ ការណំ អាភតំ, តស្មា តេ ទស្សេន្តោ ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតីតិ ឯត្ថ ចតុបារិសុទ្ធិសីលម្បិ បព្ពជ្ជានិស្សិតមេវាតិ វេទិតព្ពំ. សារណីយំ ហោតីតិ ‘‘អហំ អសុករដ្ឋេ អសុកជនបទេ អសុកវិហារេ អសុកមាឡកេ អសុកទិវាដ្ឋានេ អសុកចង្កមេ អសុករុក្ខមូលេ បព្ពជិតោ’’តិ ឯវំ យាវជីវំ សរិតព្ពមេវ ហោតិ ន សម្មុស្សិតព្ពំ.

ឥទំ ទុក្ខន្តិ ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ឧទ្ធំ ទុក្ខំ អត្ថិ. អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ ឯត្តកោ ទុក្ខសមុទយោ, ន ឥតោ ឧទ្ធំ ទុក្ខសមុទយោ អត្ថីតិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមេត្ថ ចតូហិ សច្ចេហិ សោតាបត្តិមគ្គោ កថិតោ. កសិណបរិកម្មវិបស្សនាញាណានិ បន មគ្គសន្និស្សិតានេវ ហោន្តិ. សារណីយំ ហោតីតិ ‘‘អហំ អសុករដ្ឋេ…បេ… អសុករុក្ខមូលេ សោតាបន្នោ ជាតោ’’តិ យាវជីវំ សារណីយំ ហោតិ អសម្មុស្សនីយំ.

អាសវានំ ខយាតិ អាសវានំ ខយេន. ចេតោវិមុត្តិន្តិ ផលសមាធិំ. បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ ផលបញ្ញំ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនាវ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា. ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ បដិលភិត្វា វិហរតិ. សារណីយន្តិ ‘‘មយា អសុករដ្ឋេ…បេ… អសុករុក្ខមូលេ អរហត្តំ បត្ត’’ន្តិ អត្តនោ អរហត្តបត្តិដ្ឋានំ នាម យាវជីវំ សារណីយំ ហោតិ អសម្មុស្សនីយន្តិ យថានុសន្ធិនាវ ទេសនំ និដ្ឋបេសិ.

៣. អាសំសសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ សន្តោតិ អត្ថិ ឧបលព្ភន្តិ. សំវិជ្ជមានាតិ តស្សេវ វេវចនំ. លោកស្មិន្តិ សត្តលោកេ. និរាសោតិ អនាសោ អបត្ថនោ. អាសំសោតិ អាសំសមានោ បត្ថយមានោ. វិគតាសោតិ អបគតាសោ. ចណ្ឌាលកុលេតិ ចណ្ឌាលានំ កុលេ. វេនកុលេតិ វិលីវការកុលេ. នេសាទកុលេតិ មិគលុទ្ទកានំ កុលេ. រថការកុលេតិ ចម្មការកុលេ. បុក្កុសកុលេតិ បុប្ផច្ឆឌ្ឌកកុលេ.

ឯត្តាវតា កុលវិបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យស្មា នីចកុលេ ជាតោបិ ឯកច្ចោ អឌ្ឍោ ហោតិ មហទ្ធនោ, អយំ បន ន តាទិសោ, តស្មាស្ស ភោគវិបត្តិំ ទស្សេតុំ ទលិទ្ទេតិអាទិមាហ. តត្ថ ទលិទ្ទេតិ ទាលិទ្ទិយេន សមន្នាគតេ. អប្បន្នបានភោជនេតិ បរិត្តកអន្នបានភោជនេ. កសិរវុត្តិកេតិ ទុក្ខជីវិកេ, យត្ថ វាយាមេន បយោគេន ជីវិតវុត្តិំ សាធេន្តិ, តថារូបេតិ អត្ថោ. យត្ថ កសិរេន ឃាសច្ឆាទោ លព្ភតីតិ យស្មិំ កុលេ ទុក្ខេន យាគុភត្តឃាសោ ច កោបីនមត្តំ អច្ឆាទនញ្ច លព្ភតិ.

ឥទានិ យស្មា ឯកច្ចោ នីចកុលេ ជាតោបិ ឧបធិសម្បន្នោ ហោតិ អត្តភាវសមិទ្ធិយំ ឋិតោ, អយញ្ច ន តាទិសោ, តស្មាស្ស សរីរវិបត្តិម្បិ ទស្សេតុំ សោ ច ហោតិ ទុព្ពណ្ណោតិអាទិមាហ. តត្ថ ទុព្ពណ្ណោតិ បំសុបិសាចកោ វិយ ឈាមខាណុវណ្ណោ. ទុទ្ទសិកោតិ វិជាតមាតុយាបិ អមនាបទស្សនោ. ឱកោដិមកោតិ លកុណ្ឌកោ. កាណោតិ ឯកក្ខិកាណោ វា ឧភយក្ខិកាណោ វា. កុណីតិ ឯកហត្ថកុណី វា ឧភយហត្ថកុណី វា. ខញ្ជោតិ ឯកបាទខញ្ជោ វា ឧភយបាទខញ្ជោ វា. បក្ខហតោតិ ហតបក្ខោ បីឋសប្បី. បទីបេយ្យស្សាតិ វដ្ដិតេលកបល្លកាទិនោ បទីបឧបករណស្ស. តស្ស ន ឯវំ ហោតីតិ. កស្មា ន ហោតិ? នីចកុលេ ជាតត្តា.

ជេដ្ឋោតិ អញ្ញស្មិំ ជេដ្ឋេ សតិ កនិដ្ឋោ អាសំ ន ករោតិ, តស្មា ជេដ្ឋោតិ អាហ. អាភិសេកោតិ ជេដ្ឋោបិ ន អភិសេការហោ អាសំ ន ករោតិ, តស្មា អាភិសេកោតិ អាហ. អនភិសិត្តោតិ អភិសេការហោបិ កាណកុណិអាទិទោសរហិតោ សកិំ អភិសិត្តោ បុន អភិសេកេ អាសំ ន ករោតិ, តស្មា អនភិសិត្តោតិ អាហ. អចលប្បត្តោតិ ជេដ្ឋោបិ អាភិសេកោ អនភិសិត្តោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ, សោបិ អភិសេកេ អាសំ ន ករោតិ. សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ បន បញ្ញាយមានមស្សុភេទោ អចលប្បត្តោ នាម ហោតិ, មហន្តម្បិ រជ្ជំ វិចារេតុំ សមត្ថោ, តស្មា ‘‘អចលប្បត្តោ’’តិ អាហ. តស្ស ឯវំ ហោតីតិ កស្មា ហោតិ? មហាជាតិតាយ.

ទុស្សីលោតិ និស្សីលោ. បាបធម្មោតិ លាមកធម្មោ. អសុចីតិ អសុចីហិ កាយកម្មាទីហិ សមន្នាគតោ. សង្កស្សរសមាចារោតិ សង្កាហិ សរិតព្ពសមាចារោ, កិញ្ចិទេវ អសារុប្បំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ ឥមិនា កតំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ បរេសំ អាសង្កនីយសមាចារោ, អត្តនាយេវ វា សង្កាហិ សរិតព្ពសមាចារោ, សាសង្កសមាចារោតិ អត្ថោ. តស្ស ហិ ទិវាដ្ឋានាទីសុ សន្និបតិត្វា កិញ្ចិទេវ មន្តយន្តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘ឥមេ ឯកតោ ហុត្វា មន្តេន្តិ, កច្ចិ នុ ខោ មយា កតកម្មំ ជានិត្វា មន្តេន្តី’’តិ ឯវំ សាសង្កសមាចារោ ហោតិ. បដិច្ឆន្នកម្មន្តោតិ បដិច្ឆាទេតព្ពយុត្តកេន បាបកម្មេន សមន្នាគតោ. អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោតិ អស្សមណោ ហុត្វាវ សមណបតិរូបកតាយ ‘‘សមណោ អហ’’ន្តិ ឯវំ បដិញ្ញោ. អព្រហ្មចារី ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោតិ អញ្ញេ ព្រហ្មចារិនោ សុនិវត្ថេ សុបារុតេ សុម្ភកបត្តធរេ គាមនិគមរាជធានីសុ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តេ ទិស្វា សយម្បិ តាទិសេន អាការេន តថា បដិបជ្ជនតោ ‘‘អហំ ព្រហ្មចារី’’តិ បដិញ្ញំ ទេន្តោ វិយ ហោតិ. ‘‘អហំ ភិក្ខូ’’តិ វត្វា ឧបោសថគ្គាទីនិ បវិសន្តោ បន ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ ហោតិយេវ, តថា សង្ឃិកំ លាភំ គណ្ហន្តោ. អន្តោបូតីតិ បូតិនា កម្មេន អន្តោ អនុបវិដ្ឋោ. អវស្សុតោតិ រាគាទីហិ តិន្តោ. កសម្ពុជាតោតិ សញ្ជាតរាគាទិកចវរោ. តស្ស ន ឯវំ ហោតីតិ. កស្មា ន ហោតិ? លោកុត្តរធម្មឧបនិស្សយស្ស នត្ថិតាយ. តស្ស ឯវំ ហោតីតិ. កស្មា ហោតិ? មហាសីលស្មិំ បរិបូរការិតាយ.

៤. ចក្កវត្តិសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ ជនំ រញ្ជេតីតិ រាជា. ចក្កំ វត្តេតីតិ ចក្កវត្តី. វត្តិតំ វា អនេន ចក្កន្តិ ចក្កវត្តី. ធម្មោ អស្ស អត្ថីតិ ធម្មិកោ. ធម្មេនេវ ទសវិធេន ចក្កវត្តិវត្តេន រាជា ជាតោតិ ធម្មរាជា. សោបិ ន អរាជកន្តិ សោបិ អញ្ញំ និស្សយរាជានំ អលភិត្វា ចក្កំ នាម វត្តេតុំ ន សក្កោតីតិ អត្ថោ. ឥតិ សត្ថា ទេសនំ បដ្ឋបេត្វា យថានុសន្ធិំ អបាបេត្វាវ តុណ្ហី អហោសិ. កស្មា? អនុសន្ធិកុសលា ឧដ្ឋហិត្វា អនុសន្ធិំ បុច្ឆិស្សន្តិ, ពហូ ហិ ឥមស្មិំ ឋានេ តថារូបា ភិក្ខូ, អថាហំ តេហិ បុដ្ឋោ ទេសនំ វឌ្ឍេស្សាមីតិ. អថេកោ អនុសន្ធិកុសលោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ បុច្ឆន្តោ កោ បន, ភន្តេតិអាទិមាហ. ភគវាបិស្ស ព្យាករោន្តោ ធម្មោ ភិក្ខូតិអាទិមាហ.

តត្ថ ធម្មោតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មោ. ធម្មន្តិ តមេវ វុត្តប្បការំ ធម្មំ. និស្សាយាតិ តទធិដ្ឋានេន ចេតសា តមេវ និស្សយំ កត្វា. ធម្មំ សក្ករោន្តោតិ យថា កតោ សោ ធម្មោ សុដ្ឋុ កតោ ហោតិ, ឯវមេតំ ករោន្តោ. ធម្មំ គរុំ ករោន្តោតិ តស្មិំ គារវុប្បត្តិយា តំ គរុករោន្តោ. ធម្មំ អបចាយមានោតិ តស្សេវ ធម្មស្ស អញ្ជលិករណាទីហិ នីចវុត្តិតំ ករោន្តោ. ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតូតិ តំ ធម្មំ ធជមិវ បុរក្ខត្វា កេតុមិវ ឧក្ខិបិត្វា បវត្តិយា ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតុ ច ហុត្វាតិ អត្ថោ. ធម្មាធិបតេយ្យោតិ ធម្មាធិបតិភូតាគតភាវេន ធម្មវសេនេវ ច សព្ពកិរិយានំ ករណេន ធម្មាធិបតេយ្យោ ហុត្វា. ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហតីតិ ធម្មោ អស្សា អត្ថីតិ ធម្មិកា, រក្ខា ច អាវរណញ្ច គុត្តិ ច រក្ខាវរណគុត្តិ. តត្ថ ‘‘បរំ រក្ខន្តោ អត្តានំ រក្ខតី’’តិ វចនតោ ខន្តិអាទយោ រក្ខា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បរំ រក្ខន្តោ អត្តានំ រក្ខតិ. ខន្តិយា អវិហិំសាយ មេត្តចិត្តតាយ អនុទ្ទយាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៨៥). និវាសនបារុបនគេហាទីនិ អាវរណំ. ចោរាទិឧបទ្ទវនិវារណត្ថំ គោបាយនា គុត្តិ. តំ សព្ពម្បិ សុដ្ឋុ វិទហតិ បវត្តេតិ ឋបេតីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ យត្ថ សា សំវិទហិតព្ពា, តំ ទស្សេន្តោ អន្តោជនស្មិន្តិអាទិមាហ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – អន្តោជនសង្ខាតំ បុត្តទារំ សីលសំវរេ បតិដ្ឋាបេន្តោ វត្ថគន្ធមាលាទីនិ ចស្ស ទទមានោ សព្ពោបទ្ទវេ ចស្ស និវារយមានោ ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហតិ នាម. ខត្តិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – អភិសិត្តខត្តិយា ភទ្រអស្សាជានីយាទិរតនសម្បទានេនបិ ឧបគណ្ហិតព្ពា, អនុយន្តា ខត្តិយា តេសំ អនុរូបយានវាហនសម្បទានេនបិ បរិតោសេតព្ពា, ពលកាយោ កាលំ អនតិក្កមេត្វា ភត្តវេតនសម្បទានេនបិ អនុគ្គហេតព្ពោ, ព្រាហ្មណា អន្នបានវត្ថាទិនា ទេយ្យធម្មេន, គហបតិកា ភត្តពីជនង្គលពលិពទ្ទាទិសម្បទានេន, តថា និគមវាសិនោ នេគមា ជនបទវាសិនោ ច ជានបទា. សមិតបាបពាហិតបាបា បន សមណព្រាហ្មណា សមណបរិក្ខារសម្បទានេន សក្កាតព្ពា, មិគបក្ខិនោ អភយទានេន សមស្សាសេតព្ពា.

ធម្មេនេវ ចក្កំ វត្តេតីតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មេនេវ ចក្កំ បវត្តេតិ. តំ ហោតិ ចក្កំ អប្បដិវត្តិយន្តិ តំ តេន ឯវំ បវត្តិតំ អាណាចក្កំ អប្បដិវត្តិយំ ហោតិ. កេនចិ មនុស្សភូតេនាតិ ទេវតា នាម អត្តនា ឥច្ឆិតិច្ឆិតមេវ ករោន្តិ, តស្មា តា អគ្គណ្ហិត្វា ‘‘មនុស្សភូតេនា’’តិ វុត្តំ. បច្ចត្ថិកេនាតិ បដិអត្ថិកេន, បដិសត្តុនាតិ អត្ថោ. ធម្មិកោតិ ចក្កវត្តី ទសកុសលកម្មបថវសេន ធម្មិកោ, តថាគតោ បន នវលោកុត្តរធម្មវសេន. ធម្មរាជាតិ នវហិ លោកុត្តរធម្មេហិ មហាជនំ រញ្ជេតីតិ ធម្មរាជា. ធម្មំយេវាតិ នវលោកុត្តរធម្មមេវ និស្សាយ តមេវ សក្ករោន្តោ តំ គរុករោន្តោ តំ អបចាយមានោ. សោវស្ស ធម្មោ អព្ភុគ្គតដ្ឋេន ធជោតិ ធម្មទ្ធជោ. សោវស្ស កេតូតិ ធម្មកេតុ. តមេវ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា វិហរតីតិ ធម្មាធិបតេយ្យោ. ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិន្តិ លោកិយលោកុត្តរធម្មទាយិករក្ខញ្ច អាវរណញ្ច គុត្តិញ្ច. សំវិទហតីតិ ឋបេតិ បញ្ញបេតិ. ឯវរូបន្តិ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ ន សេវិតព្ពំ, សុចរិតំ សេវិតព្ពន្តិ ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សំវិទហិត្វាតិ ឋបេត្វា កថេត្វា. ធម្មេនេវ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តេតីតិ នវលោកុត្តរធម្មេនេវ អសទិសំ ធម្មចក្កំ បវត្តេតិ. តំ ហោតិ ចក្កំ អប្បដិវត្តិយន្តិ តំ ឯវំ បវត្តិតំ ធម្មចក្កំ ឯតេសុ សមណាទីសុ ឯកេនបិ បដិវត្តេតុំ បដិពាហិតុំ ន សក្កា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

៥. សចេតនសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ ឥសិបតនេតិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសង្ខាតានំ ឥសីនំ ធម្មចក្កប្បវត្តនត្ថាយ ចេវ ឧបោសថករណត្ថាយ ច អាគន្ត្វា បតនេ, សន្និបាតដ្ឋានេតិ អត្ថោ. បទនេតិបិ បាឋោ, អយមេវ អត្ថោ. មិគទាយេតិ មិគានំ អភយត្ថាយ ទិន្នេ. ឆហិ មាសេហិ ឆារត្តូនេហីតិ សោ កិរ រញ្ញា អាណត្តទិវសេយេវ សព្ពូបករណានិ សជ្ជេត្វា អន្តេវាសិកេហិ សទ្ធិំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា គាមទ្វារគាមមជ្ឈទេវកុលសុសានាទីសុ ឋិតរុក្ខេ ចេវ ឈាមបតិតសុក្ខរុក្ខេ ច វិវជ្ជេត្វា សម្បន្នបទេសេ ឋិតេ សព្ពទោសវិវជ្ជិតេ នាភិអរនេមីនំ អនុរូបេ រុក្ខេ គហេត្វា តំ ចក្កំ អកាសិ. តស្ស រុក្ខេ វិចិនិត្វា គណ្ហន្តស្ស ចេវ ករោន្តស្ស ច ឯត្តកោ កាលោ វីតិវត្តោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឆហិ មាសេហិ ឆារត្តូនេហី’’តិ. នានាករណន្តិ នានត្តំ. នេសន្តិ ន ឯសំ. អត្ថេសន្តិ អត្ថិ ឯសំ. អភិសង្ខារស្ស គតីតិ បយោគស្ស គមនំ. ចិង្គុលាយិត្វាតិ បរិព្ភមិត្វា. អក្ខាហតំ មញ្ញេតិ អក្ខេ បវេសេត្វា ឋបិតមិវ.

សទោសាតិ សគណ្ឌា ឧណ្ណតោណតដ្ឋានយុត្តា. សកសាវាតិ បូតិសារេន ចេវ ផេគ្គុនា ច យុត្តា. កាយវង្កាតិអាទីនិ កាយទុច្ចរិតាទីនំ នាមានិ. ឯវំ បបតិតាតិ ឯវំ គុណបតនេន បតិតា. ឯវំ បតិដ្ឋិតាតិ ឯវំ គុណេហិ បតិដ្ឋិតា. តត្ថ លោកិយមហាជនា បបតិតា នាម, សោតាបន្នាទយោ បតិដ្ឋិតា នាម. តេសុបិ បុរិមា តយោ កិលេសានំ សមុទាចារក្ខណេ បបតិតា នាម, ខីណាសវា បន ឯកន្តេនេវ បតិដ្ឋិតា នាម. តស្មាតិ យស្មា អប្បហីនកាយវង្កាទយោ បបតន្តិ, បហីនកាយវង្កាទយោ បតិដ្ឋហន្តិ, តស្មា. កាយវង្កាទីនំ បន ឯវំ បហានំ វេទិតព្ពំ – បាណាតិបាតោ អទិន្នាទានំ មិច្ឆាចារោ មុសាវាទោ បិសុណាវាចា មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ ឥមេ តាវ ឆ សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តិ, ផរុសាវាចា ព្យាបាទោតិ ទ្វេ អនាគាមិមគ្គេន, អភិជ្ឈា សម្ផប្បលាបោតិ ទ្វេ អរហត្តមគ្គេនាតិ.

៦. អបណ្ណកសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ អបណ្ណកបដិបទន្តិ អវិរទ្ធបដិបទំ ឯកំសបដិបទំ និយ្យានិកបដិបទំ ការណបដិបទំ សារបដិបទំ មណ្ឌបដិបទំ អបច្ចនីកបដិបទំ អនុលោមបដិបទំ ធម្មានុធម្មបដិបទំ បដិបន្នោ ហោតិ, ន តក្កគ្គាហេន វា នយគ្គាហេន វា. ឯវំ គហេត្វា បដិបន្នោ ហិ ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា ឧបាសកោ វា ឧបាសិកា វា មនុស្សទេវនិព្ពានសម្បត្តីហិ ហាយតិ បរិហាយតិ, អបណ្ណកបដិបទំ បដិបន្នោ បន តាហិ សម្បត្តីហិ ន បរិហាយតិ. អតីតេ កន្តារទ្ធានមគ្គំ បដិបន្នេសុ ទ្វីសុ សត្ថវាហេសុ យក្ខស្ស វចនំ គហេត្វា ពាលសត្ថវាហោ សទ្ធិំ សត្ថេន អនយព្យសនំ បត្តោ, យក្ខស្ស វចនំ អគ្គហេត្វា ‘‘ឧទកទិដ្ឋដ្ឋានេ ឧទកំ ឆឌ្ឌេស្សាមា’’តិ សត្ថកេ សញ្ញាបេត្វា មគ្គំ បដិបន្នោ បណ្ឌិតសត្ថវាហោ វិយ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘អបណ្ណកំ ឋានមេកេ, ទុតិយំ អាហុ តក្កិកា;

ឯតទញ្ញាយ មេធាវី, តំ គណ្ហេ យទបណ្ណក’’ន្តិ. (ជា. ១.១.១);

យោនិ ចស្ស អារទ្ធា ហោតីតិ ឯត្ថ យោនីតិ ខន្ធកោដ្ឋាសស្សបិ ការណស្សបិ បស្សាវមគ្គស្សបិ នាមំ. ‘‘ចតស្សោ ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, យោនិយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៥២) ហិ ខន្ធកោដ្ឋាសោ យោនិ នាម. ‘‘យោនិ ហេសា ភូមិជ ផលស្ស អធិគមាយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២២៦) ការណំ. ‘‘ន ចាហំ ព្រាហ្មណំ ព្រូមិ, យោនិជំ មត្តិសម្ភវ’’ន្តិ (ម. និ. ២.៤៥៧; ធ. ប. ៣៩៦) ច ‘‘តមេនំ កម្មជវាតា និវត្តិត្វា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ សម្បរិវត្តេត្វា មាតុ យោនិមុខេ សម្បដិបាទេន្តី’’តិ ច អាទីសុ បស្សាវមគ្គោ. ឥធ បន ការណំ អធិប្បេតំ. អារទ្ធាតិ បគ្គហិតា បរិបុណ្ណា.

អាសវានំ ខយាយាតិ ឯត្ថ អាសវន្តីតិ អាសវា, ចក្ខុតោបិ…បេ… មនតោបិ សន្ទន្តិ បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មតោ យាវ គោត្រភុ, ឱកាសតោ យាវ ភវគ្គា សវន្តីតិ វា អាសវា, ឯតេ ធម្មេ ឯតញ្ច ឱកាសំ អន្តោករិត្វា បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អន្តោករណត្ថោ ហិ អយំ អាការោ. ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន មទិរាទយោ អាសវា, អាសវា វិយាតិបិ អាសវា. លោកស្មិម្បិ ហិ ចិរបារិវាសិកា មទិរាទយោ អាសវាតិ វុច្ចន្តិ, យទិ ច ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន អាសវា, ឯតេយេវ ភវិតុមរហន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ, ឥតោ បុព្ពេ អវិជ្ជា នាហោសី’’តិអាទិ (អ. និ. ១០.៦១). អាយតំ វា សំសារទុក្ខំ សវន្តិ បសវន្តីតិបិ អាសវា. បុរិមានិ ចេត្ថ និព្ពចនានិ យត្ថ កិលេសា អាសវាតិ អាគច្ឆន្តិ, តត្ថ យុជ្ជន្តិ, បច្ឆិមំ កម្មេបិ. ន កេវលញ្ច កម្មកិលេសាយេវ អាសវា, អបិច ខោ នានប្បការា ឧបទ្ទវាបិ. សុត្តេសុ ហិ ‘‘នាហំ, ចុន្ទ, ទិដ្ឋធម្មិកានំយេវ អាសវានំ សំវរាយ ធម្មំ ទេសេមី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៨២) ឯត្ថ វិវាទមូលភូតា កិលេសា អាសវាតិ អាគតា.

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យំ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនឡីកតា’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៦) –

ឯត្ថ តេភូមកំ ច កម្មំ អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា. ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ (បារា. ៣៩; អ. និ. ២.២០២-២៣០) ឯត្ថ បរូបវាទវិប្បដិសារវធពន្ធាទយោ ចេវ អបាយទុក្ខភូតា ច នានប្បការា ឧបទ្ទវា.

តេ បនេតេ អាសវា យត្ថ យថា អាគតា, តត្ថ តថា វេទិតព្ពា. ឯតេ ហិ វិនយេ តាវ ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ, សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ (បារា. ៣៩; អ. និ. ២.២០២-២៣០) ទ្វេធា អាគតា. សឡាយតនេ ‘‘តយោ មេ, អាវុសោ, អាសវា កាមាសវោ ភវាសវោ អវិជ្ជាសវោ’’តិ (សំ. និ. ៤.៣២១) តិធា អាគតា. អញ្ញេសុ ច សុត្តន្តេសុ (ចូឡនិ. ជតុកណ្ណិមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៦៩; បដិ. ម. ១.១០៧) អភិធម្មេ (ធ. ស. ១១០២-១១០៦; វិភ. ៩៣៧) ច តេយេវ ទិដ្ឋាសវេន សហ ចតុធា អាគតា. និព្ពេធិកបរិយាយេន ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា និរយគាមិនិយា, អត្ថិ អាសវា តិរច្ឆានយោនិគាមិនិយា, អត្ថិ អាសវា បេត្តិវិសយគាមិនិយា, អត្ថិ អាសវា មនុស្សលោកគាមិនិយា, អត្ថិ អាសវា ទេវលោកគាមិនិយា’’តិ (អ. និ. ៦.៦៣) បញ្ចធា អាគតា. កម្មមេវ ចេត្ថ អាសវាតិ វុត្តំ. ឆក្កនិបាតេ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា សំវរាបហាតព្ពា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៦.៥៨) នយេន ឆធា អាគតា. សព្ពាសវបរិយាយេ (ម. និ. ១.១៤ អាទយោ) តេយេវ ទស្សនេន បហាតព្ពេហិ សទ្ធិំ សត្តធា អាគតា. ឥធ បន អភិធម្មនយេន ចត្តារោ អាសវា អធិប្បេតាតិ វេទិតព្ពា.

ខយាយាតិ ឯត្ថ បន អាសវានំ សរសភេទោបិ ខីណាការោបិ មគ្គផលនិព្ពានានិបិ ‘‘អាសវក្ខយោ’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘យោ អាសវានំ ខយោ វយោ ភេទោ បរិភេទោ អនិច្ចតា អន្តរធាន’’ន្តិ ឯត្ថ ហិ អាសវានំ សរសភេទោ ‘‘អាសវក្ខយោ’’តិ វុត្តោ. ‘‘ជានតោ អហំ, ភិក្ខវេ, បស្សតោ អាសវានំ ខយំ វទាមី’’តិ (ម. និ. ១.១៥; សំ. និ. ២.២៣; ឥតិវុ. ១០២) ឯត្ថ អាសវប្បហានំ អាសវានំ អច្ចន្តក្ខយោ អសមុប្បាទោ ខីណាការោ នត្ថិភាវោ ‘‘អាសវក្ខយោ’’តិ វុត្តោ.

‘‘សេខស្ស សិក្ខមានស្ស, ឧជុមគ្គានុសារិនោ;

ខយស្មិំ បឋមំ ញាណំ, តតោ អញ្ញា អនន្តរា’’តិ. (ឥតិវុ. ៦២) –

ឯត្ថ មគ្គោ ‘‘អាសវក្ខយោ’’តិ វុត្តោ. ‘‘អាសវានំ ខយា សមណោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៣៨) ឯត្ថ ផលំ.

‘‘បរវជ្ជានុបស្សិស្ស, និច្ចំ ឧជ្ឈានសញ្ញិនោ;

អាសវា តស្ស វឌ្ឍន្តិ, អារា សោ អាសវក្ខយា’’តិ. (ធ. ប. ២៥៣) –

ឯត្ថ និព្ពានំ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ផលំ សន្ធាយ ‘‘អាសវានំ ខយាយា’’តិ អាហ, អរហត្តផលត្ថាយាតិ អត្ថោ.

ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោតិ មនច្ឆដ្ឋេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ បិហិតទ្វារោ. ភោជនេ មត្តញ្ញូតិ ភោជនស្មិំ បមាណញ្ញូ, បដិគ្គហណបរិភោគបច្ចវេក្ខណមត្តំ ជានាតិ បជានាតីតិ អត្ថោ. ជាគរិយំ អនុយុត្តោតិ រត្តិន្ទិវំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា បញ្ចសុ កោដ្ឋាសេសុ ជាគរណភាវំ អនុយុត្តោ, ជាគរណេយេវ យុត្តប្បយុត្តោតិ អត្ថោ.

ឯវំ មាតិកំ ឋបេត្វា ឥទានិ តមេវ ឋបិតបដិបាដិយា វិភជន្តោ កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូតិអាទិមាហ. តត្ថ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិអាទីនំ អត្ថោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៥) វិត្ថារិតោ, តថា បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ នេវ ទវាយាតិអាទីនំ (វិសុទ្ធិ. ១.១៨). អាវរណីយេហិ ធម្មេហីតិ បញ្ចហិ នីវរណេហិ ធម្មេហិ. នីវរណានិ ហិ ចិត្តំ អាវរិត្វា តិដ្ឋន្តិ, តស្មា អាវរណីយា ធម្មាតិ វុច្ចន្តិ. សីហសេយ្យំ កប្បេតីតិ សីហោ វិយ សេយ្យំ កប្បេតិ. បាទេ បាទំ អច្ចាធាយាតិ វាមបាទំ ទក្ខិណបាទេ អតិអាធាយ. សមំ ឋបិតេ ហិ បាទេ ជាណុកេន ជាណុកំ គោប្ផកេន ច គោប្ផកំ ឃដីយតិ, តតោ វេទនា ឧដ្ឋហន្តិ. តស្មា តស្ស ទោសស្ស បរិវជ្ជនត្ថំ ថោកំ អតិក្កមិត្វា ឯស បាទំ ឋបេតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បាទេ បាទំ អច្ចាធាយា’’តិ.

សតោ សម្បជានោតិ សតិយា ចេវ សម្បជញ្ញេន ច សមន្នាគតោ. កថំ បនេស និទ្ទាយន្តោ សតោ សម្បជានោ នាម ហោតីតិ? បុរិមប្បវត្តិវសេន. អយំ ហិ ចង្កមេ ចង្កមន្តោ និទ្ទាយ ឱក្កមនភាវំ ញត្វា បវត្តមានំ កម្មដ្ឋានំ ឋបេត្វា មញ្ចេ វា ផលកេ វា និបន្នោ និទ្ទំ ឧបគន្ត្វា បុន បពុជ្ឈមានោ កម្មដ្ឋានំ ឋិតដ្ឋានេ គណ្ហន្តោយេវ បពុជ្ឈតិ. តស្មា និទ្ទាយន្តោបិ សតោ សម្បជានោ នាម ហោតិ. អយំ តាវ មូលកម្មដ្ឋានេ នយោវ. បរិគ្គហកម្មដ្ឋានវសេនាបិ បនេស សតោ សម្បជានោ នាម ហោតិ. កថំ? អយំ ហិ ចង្កមន្តោ និទ្ទាយ ឱក្កមនភាវំ ញត្វា បាសាណផលកេ វា មញ្ចេ វា ទក្ខិណេន បស្សេន និបជ្ជិត្វា បច្ចវេក្ខតិ – ‘‘អចេតនោ កាយោ អចេតនេ មញ្ចេ បតិដ្ឋិតោ, អចេតនោ មញ្ចោ អចេតនាយ បថវិយា, អចេតនា បថវី អចេតនេ ឧទកេ, អចេតនំ ឧទកំ អចេតនេ វាតេ, អចេតនោ វាតោ អចេតនេ អាកាសេ បតិដ្ឋិតោ. តត្ថ អាកាសម្បិ ‘អហំ វាតំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិត’ន្តិ ន ជានាតិ, វាតោបិ ‘អហំ អាកាសេ បតិដ្ឋិតោ’តិ ន ជានាតិ. តថា វាតោ ន ជានាតិ. ‘អហំ ឧទកំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតោ’តិ…បេ… មញ្ចោ ន ជានាតិ, ‘អហំ កាយំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិតោ’តិ, កាយោ ន ជានាតិ ‘អហំ មញ្ចេ បតិដ្ឋិតោ’តិ. ន ហិ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ អាភោគោ វា សមន្នាហារោ វា មនសិការោ វា ចេតនា វា បត្ថនា វា អត្ថី’’តិ. តស្ស ឯវំ បច្ចវេក្ខតោ តំ បច្ចវេក្ខណចិត្តំ ភវង្គេ ឱតរតិ. ឯវំ និទ្ទាយន្តោបិ សតោ សម្បជានោ នាម ហោតីតិ.

ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិករិត្វាតិ ‘‘ឯត្តកំ ឋានំ គតេ ចន្ទេ វា តារកាយ វា ឧដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ឧដ្ឋានកាលបរិច្ឆេទិកំ សញ្ញំ មនសិករិត្វា, ចិត្តេ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. ឯវំ ករិត្វា សយិតោ ហិ យថាបរិច្ឆិន្នេយេវ កាលេ ឧដ្ឋហតិ.

៧. អត្តព្យាពាធសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ អត្តព្យាពាធាយាតិ អត្តទុក្ខាយ. បរព្យាពាធាយាតិ បរទុក្ខាយ. កាយសុចរិតន្តិអាទីនិ បុព្ពភាគេ ទសកុសលកម្មបថវសេន អាគតានិ, ឧបរិ បន យាវ អរហត្តា អវារិតានេវ.

៨. ទេវលោកសុត្តវណ្ណនា

១៨. អដ្ឋមេ អដ្ដីយេយ្យាថាតិ អដ្ដា បីឡិតា ភវេយ្យាថ. ហរាយេយ្យាថាតិ លជ្ជេយ្យាថ. ជិគុច្ឆេយ្យាថាតិ គូថេ វិយ តស្មិំ វចនេ សញ្ជាតជិគុច្ឆា ភវេយ្យាថ. ឥតិ កិរាតិ ឯត្ថ ឥតីតិ បទសន្ធិព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតា, កិរាតិ អនុស្សវត្ថេ និបាតោ. ទិព្ពេន កិរ អាយុនា អដ្ដីយថាតិ ឯវមស្ស សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. បគេវ ខោ បនាតិ បឋមតរំយេវ.

៩. បឋមបាបណិកសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ បាបណិកោតិ អាបណិកោ, អាបណំ ឧគ្ឃាដេត្វា ភណ្ឌវិក្កាយកស្ស វាណិជស្សេតំ អធិវចនំ. អភព្ពោតិ អភាជនភូតោ. ន សក្កច្ចំ កម្មន្តំ អធិដ្ឋាតីតិ យថា អធិដ្ឋិតំ សុអធិដ្ឋិតំ ហោតិ, ឯវំ សយំ អត្តបច្ចក្ខំ ករោន្តោ នាធិដ្ឋាតិ. តត្ថ បច្ចូសកាលេ បទសទ្ទេន ឧដ្ឋាយ ទីបំ ជាលេត្វា ភណ្ឌំ បសារេត្វា អនិសីទន្តោ បុព្ពណ្ហសមយំ ន សក្កច្ចំ កម្មន្តំ អធិដ្ឋាតិ នាម. អយំ ហិ យំ ចោរា រត្តិំ ភណ្ឌំ ហរិត្វា ‘‘ឥទំ អម្ហាកំ ហត្ថតោ វិស្សជ្ជេស្សាមា’’តិ អាបណំ គន្ត្វា អប្បេន អគ្ឃេន ទេន្តិ, យម្បិ ពហុវេរិនោ មនុស្សា រត្តិំ នគរេ វសិត្វា បាតោវ អាបណំ គន្ត្វា ភណ្ឌំ គណ្ហន្តិ, យំ វា បន ជនបទំ គន្តុកាមា មនុស្សា បាតោវ អាបណំ គន្ត្វា ភណ្ឌំ កិណន្តិ, តប្បច្ចយស្ស លាភស្ស អស្សាមិកោ ហោតិ.

អញ្ញេសំ ភោជនវេលាយ បន ភុញ្ជិតុំ អាគន្ត្វា បាតោវ ភណ្ឌំ បដិសាមេត្វា ឃរំ គន្ត្វា ភុញ្ជិត្វា និទ្ទាយិត្វា សាយំ បុន អាបណំ អាគច្ឆន្តោ មជ្ឈន្ហិកសមយំ ន សក្កច្ចំ កម្មន្តំ អធិដ្ឋាតិ នាម. សោ ហិ យំ ចោរា បាតោវ វិស្សជ្ជេតុំ ន សម្បាបុណិំសុ, ទិវាកាលេ បន បរេសំ អសញ្ចារក្ខណេ អាបណំ គន្ត្វា អប្បគ្ឃេន ទេន្តិ, យញ្ច ភោជនវេលាយ បុញ្ញវន្តោ ឥស្សរា ‘‘អាបណតោ ឥទញ្ចិទញ្ច លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ បហិណិត្វា អាហរាបេន្តិ, តប្បច្ចយស្ស លាភស្ស អស្សាមិកោ ហោតិ.

យាវ យាមភេរិនិក្ខមនា បន អន្តោអាបណេ ទីបំ ជាលាបេត្វា អនិសីទន្តោ សាយន្ហសមយំ ន សក្កច្ចំ កម្មន្តំ អធិដ្ឋាតិ នាម. សោ ហិ យំ ចោរា បាតោបិ ទិវាបិ វិស្សជ្ជេតុំ ន សម្បាបុណិំសុ, សាយំ បន អាបណំ គន្ត្វា អប្បគ្ឃេន ទេន្តិ, តប្បច្ចយស្ស លាភស្ស អស្សាមិកោ ហោតិ.

ន សក្កច្ចំ សមាធិនិមិត្តំ អធិដ្ឋាតីតិ សក្កច្ចកិរិយាយ សមាធិំ ន សមាបជ្ជតិ. ឯត្ថ ច បាតោវ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណេសុ វត្តំ កត្វា សេនាសនំ បវិសិត្វា យាវ ភិក្ខាចារវេលា, តាវ សមាបត្តិំ អប្បេត្វា អនិសីទន្តោ បុព្ពណ្ហសមយំ ន សក្កច្ចំ សមាធិនិមិត្តំ អធិដ្ឋាតិ នាម. បច្ឆាភត្តំ បន បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានំ បវិសិត្វា យាវ សាយន្ហសមយា សមាបត្តិំ អប្បេត្វា អនិសីទន្តោ មជ្ឈន្ហិកសមយំ ន សក្កច្ចំ សមាធិនិមិត្តំ អធិដ្ឋាតិ នាម. សាយំ បន ចេតិយំ វន្ទិត្វា ថេរូបដ្ឋានំ កត្វា សេនាសនំ បវិសិត្វា បឋមយាមំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា អនិសីទន្តោ សាយន្ហសមយំ ន សក្កច្ចំ សមាធិនិមិត្តំ អធិដ្ឋាតិ នាម. សុក្កបក្ខោ វុត្តបដិបក្ខនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អបិចេត្ថ ‘‘សមាបត្តិំ អប្បេត្វា’’តិ វុត្តដ្ឋានេ សមាបត្តិយា អសតិ វិបស្សនាបិ វដ្ដតិ, សមាធិនិមិត្តន្តិ ច សមាធិអារម្មណម្បិ វដ្ដតិយេវ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘សមាធិបិ សមាធិនិមិត្តំ, សមាធារម្មណម្បិ សមាធិនិមិត្ត’’ន្តិ.

១០. ទុតិយបាបណិកសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ ចក្ខុមាតិ បញ្ញាចក្ខុនា ចក្ខុមា ហោតិ. វិធុរោតិ វិសិដ្ឋធុរោ ឧត្តមធុរោ ញាណសម្បយុត្តេន វីរិយេន សមន្នាគតោ. និស្សយសម្បន្នោតិ អវស្សយសម្បន្នោ បតិដ្ឋានសម្បន្នោ. បណិយន្តិ វិក្កាយិកភណ្ឌំ. ឯត្តកំ មូលំ ភវិស្សតិ ឯត្តកោ ឧទយោតិ តស្មិំ ‘‘ឯវំ កីតំ ឯវំ វិក្កាយមាន’’ន្តិ វុត្តបណិយេ យេន កយេន តំ កីតំ, តំ កយសង្ខាតំ មូលំ ឯត្តកំ ភវិស្សតិ. យោ ច តស្មិំ វិក្កយមានេ វិក្កយោ, តស្មិំ វិក្កយេ ឯត្តកោ ឧទយោ ភវិស្សតិ, ឯត្តិកា វឌ្ឍីតិ អត្ថោ.

កុសលោ ហោតិ បណិយំ កេតុញ្ច វិក្កេតុញ្ចាតិ សុលភដ្ឋានំ គន្ត្វា កិណន្តោ ទុល្លភដ្ឋានំ គន្ត្វា វិក្កិណន្តោ ច ឯត្ថ កុសលោ នាម ហោតិ, ទសគុណម្បិ វីសតិគុណម្បិ លាភំ លភតិ.

អឌ្ឍាតិ ឥស្សរា ពហុនា និក្ខិត្តធនេន សមន្នាគតា. មហទ្ធនាតិ វឡញ្ជនកវសេន មហទ្ធនា. មហាភោគាតិ ឧបភោគបរិភោគភណ្ឌេន មហាភោគា. បដិពលោតិ កាយពលេន ចេវ ញាណពលេន ច សមន្នាគតត្តា សមត្ថោ. អម្ហាកញ្ច កាលេន កាលំ អនុប្បទាតុន្តិ អម្ហាកញ្ច គហិតធនមូលិកំ វឌ្ឍិំ កាលេន កាលំ អនុប្បទាតុំ. និបតន្តីតិ និមន្តេន្តិ. និបាតេន្តីតិបិ បាឋោ, អយមេវ អត្ថោ.

កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយាតិ កុសលធម្មានំ សម្បាទនត្ថាយ បដិលាភត្ថាយ. ថាមវាតិ ញាណថាមេន សមន្នាគតោ. ទឡ្ហបរក្កមោតិ ថិរេន ញាណបរក្កមេន សមន្នាគតោ. អនិក្ខិត្តធុរោតិ ‘‘អគ្គមគ្គំ អបាបុណិត្វា ឥមំ វីរិយធុរំ ន ឋបេស្សាមី’’តិ ឯវំ អដ្ឋបិតធុរោ.

ពហុស្សុតាតិ ឯកនិកាយាទិវសេន ពហុ ពុទ្ធវចនំ សុតំ ឯតេសន្តិ ពហុស្សុតា. អាគតាគមាតិ ឯកោ និកាយោ ឯកោ អាគមោ នាម, ទ្វេ និកាយា ទ្វេ អាគមា នាម, បញ្ច និកាយា បញ្ច អាគមា នាម, ឯតេសុ អាគមេសុ យេសំ ឯកោបិ អាគមោ អាគតោ បគុណោ បវត្តិតោ, តេ អាគតាគមា នាម. ធម្មធរាតិ សុត្តន្តបិដកធរា. វិនយធរាតិ វិនយបិដកធរា. មាតិកាធរាតិ ទ្វេមាតិកាធរា. បរិបុច្ឆតីតិ អត្ថានត្ថំ ការណាការណំ បុច្ឆតិ. បរិបញ្ហតីតិ ‘‘ឥមំ នាម បុច្ឆិស្សាមី’’តិ អញ្ញាតិ តុលេតិ បរិគ្គណ្ហាតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឥមស្មិំ បន សុត្តេ បឋមំ បញ្ញា អាគតា, បច្ឆា វីរិយញ្ច កល្យាណមិត្តសេវនា ច. តត្ថ បឋមំ អរហត្តំ បត្វា បច្ឆា វីរិយំ កត្វា កល្យាណមិត្តា សេវិតព្ពាតិ ន ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ទេសនាយ នាម ហេដ្ឋិមេន វា បរិច្ឆេទោ ហោតិ ឧបរិមេន វា ទ្វីហិបិ វា កោដីហិ. ឥធ បន ឧបរិមេន បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. តស្មា កថេន្តេន បឋមំ កល្យាណមិត្តឧបនិស្សយំ ទស្សេត្វា មជ្ឈេ វីរិយំ ទស្សេត្វា បច្ឆា អរហត្តំ កថេតព្ពន្តិ.

រថការវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. បុគ្គលវគ្គោ

១. សមិទ្ធសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ ឈានផស្សំ បឋមំ ផុសតិ, បច្ឆា និរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិករោតីតិ កាយសក្ខិ. ទិដ្ឋន្តំ បត្តោតិ ទិដ្ឋិប្បត្តោ. សទ្ទហន្តោ វិមុត្តោតិ សទ្ធាវិមុត្តោ. ខមតីតិ រុច្ចតិ. អភិក្កន្តតរោតិ អតិសុន្ទរតរោ. បណីតតរោតិ អតិបណីតតរោ. សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតីតិ សមិទ្ធត្ថេរស្ស កិរ អរហត្តមគ្គក្ខណេ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ធុរំ អហោសិ, សេសានិ ចត្តារិ សហជាតិន្ទ្រិយានិ តស្សេវ បរិវារានិ អហេសុំ. ឥតិ ថេរោ អត្តនា បដិវិទ្ធមគ្គំ កថេន្តោ ឯវមាហ. មហាកោដ្ឋិកត្ថេរស្ស បន អរហត្តមគ្គក្ខណេ សមាធិន្ទ្រិយំ ធុរំ អហោសិ, សេសានិ ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ តស្សេវ បរិវារានិ អហេសុំ. តស្មា សោបិ សមាធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តន្តិ កថេន្តោ អត្តនា បដិវិទ្ធមគ្គមេវ កថេសិ. សារិបុត្តត្ថេរស្ស បន អរហត្តមគ្គក្ខណេ បញ្ញិន្ទ្រិយំ ធុរំ អហោសិ. សេសានិ ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ តស្សេវ បរិវារានិ អហេសុំ. តស្មា សោបិ បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តន្តិ កថេន្តោ អត្តនា បដិវិទ្ធមគ្គមេវ កថេសិ.

ន ខ្វេត្ថាតិ ន ខោ ឯត្ថ. ឯកំសេន ព្យាកាតុន្តិ ឯកន្តេន ព្យាករិតុំ. អរហត្តាយ បដិបន្នោតិ អរហត្តមគ្គសមង្គិំ ទស្សេតិ. ឯវមេតស្មិំ សុត្តេ តីហិបិ ថេរេហិ អត្តនា បដិវិទ្ធមគ្គោវ កថិតោ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន ភុម្មន្តរេនេវ កថេសិ.

២. គិលានសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ សប្បាយានីតិ ហិតានិ វុទ្ធិករានិ. បតិរូបន្តិ អនុច្ឆវិកំ. នេវ វុដ្ឋាតិ តម្ហា អាពាធាតិ ឥមិនា អតេកិច្ឆេន វាតាបមារាទិនា រោគេន សមន្នាគតោ និដ្ឋាបត្តគិលានោ កថិតោ. វុដ្ឋាតិ តម្ហា អាពាធាតិ ឥមិនា ខិបិតកកច្ឆុតិណបុប្ផកជរាទិភេទោ អប្បមត្តអាពាធោ កថិតោ. លភន្តោ សប្បាយានិ ភោជនានិ នោ អលភន្តោតិ ឥមិនា បន យេសំ បដិជគ្គនេន ផាសុកំ ហោតិ, សព្ពេបិ តេ អាពាធា កថិតា. ឯត្ថ ច បតិរូបោ ឧបដ្ឋាកោ នាម គិលានុបដ្ឋាកអង្គេហិ សមន្នាគតោ បណ្ឌិតោ ទក្ខោ អនលសោ វេទិតព្ពោ. គិលានុបដ្ឋាកោ អនុញ្ញាតោតិ ភិក្ខុសង្ឃេន ទាតព្ពោតិ អនុញ្ញាតោ. តស្មិញ្ហិ គិលានេ អត្តនោ ធម្មតាយ យាបេតុំ អសក្កោន្តេ ភិក្ខុសង្ឃេន តស្ស ភិក្ខុនោ ឯកោ ភិក្ខុ ច សាមណេរោ ច ‘‘ឥមំ បដិជគ្គថា’’តិ អបលោកេត្វា ទាតព្ពា. យាវ បន តេ តំ បដិជគ្គន្តិ, តាវ គិលានស្ស ច តេសញ្ច ទ្វិន្នំ យេនត្ថោ, សព្ពំ ភិក្ខុសង្ឃស្សេវ ភារោ.

អញ្ញេបិ គិលានា ឧបដ្ឋាតព្ពាតិ ឥតរេបិ ទ្វេ គិលានា ឧបដ្ឋាបេតព្ពា. កិំ ការណា? យោបិ ហិ និដ្ឋបត្តគិលានោ, សោ អនុបដ្ឋិយមានោ ‘‘សចេ មំ បដិជគ្គេយ្យុំ, ផាសុកំ មេ ភវេយ្យ. ន ខោ បន មំ បដិជគ្គន្តី’’តិ មនោបទោសំ កត្វា អបាយេ និព្ពត្តេយ្យ. បដិជគ្គិយមានស្ស បនស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃេន យំ កាតព្ពំ, តំ កតំ. មយ្ហំ បន កម្មវិបាកោ ឦទិសោ’’តិ. សោ ភិក្ខុសង្ឃេ មេត្តំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិស្សតិ. យោ បន អប្បមត្តកេន ព្យាធិនា សមន្នាគតោ លភន្តោបិ អលភន្តោបិ វុដ្ឋាតិយេវ, តស្ស វិនាបិ ភេសជ្ជេន វូបសមនព្យាធិ ភេសជ្ជេ កតេ ខិប្បតរំ វូបសម្មតិ. សោ តតោ ពុទ្ធវចនំ វា ឧគ្គណ្ហិតុំ សក្ខិស្សតិ, សមណធម្មំ វា កាតុំ សក្ខិស្សតិ. ឥមិនា ការណេន ‘‘អញ្ញេបិ គិលានា ឧបដ្ឋាតព្ពា’’តិ វុត្តំ.

នេវ ឱក្កមតីតិ នេវ បវិសតិ. និយាមំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តន្តិ កុសលេសុ ធម្មេសុ មគ្គនិយាមសង្ខាតំ សម្មត្តំ. ឥមិនា បទបរមោ បុគ្គលោ កថិតោ. ទុតិយវារេន ឧគ្ឃដិតញ្ញូ គហិតោ សាសនេ នាលកត្ថេរសទិសោ ពុទ្ធន្តរេ ឯកវារំ បច្ចេកពុទ្ធានំ សន្តិកេ ឱវាទំ លភិត្វា បដិវិទ្ធបច្ចេកពោធិញាណោ ច. តតិយវារេន វិបញ្ចិតញ្ញូ បុគ្គលោ កថិតោ, នេយ្យោ បន តន្និស្សិតោវ ហោតិ.

ធម្មទេសនា អនុញ្ញាតាតិ មាសស្ស អដ្ឋ វារេ ធម្មកថា អនុញ្ញាតា. អញ្ញេសម្បិ ធម្មោ ទេសេតព្ពោតិ ឥតរេសម្បិ ធម្មោ កថេតព្ពោ. កិំ ការណា? បទបរមស្ស ហិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិតុំ អសក្កោន្តស្សាបិ អនាគតេ បច្ចយោ ភវិស្សតិ. យោ បន តថាគតស្ស រូបទស្សនំ លភន្តោបិ អលភន្តោបិ ធម្មវិនយញ្ច សវនាយ លភន្តោបិ អលភន្តោបិ ធម្មំ អភិសមេតិ, សោ អលភន្តោ តាវ អភិសមេតិ. លភន្តោ បន ខិប្បមេវ អភិសមេស្សតីតិ ឥមិនា ការណេន តេសំ ធម្មោ ទេសេតព្ពោ. តតិយស្ស បន បុនប្បុនំ ទេសេតព្ពោវ.

៣. សង្ខារសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ សព្យាពជ្ឈន្តិ សទុក្ខំ. កាយសង្ខារន្តិ កាយទ្វារេ ចេតនារាសិំ. អភិសង្ខរោតីតិ អាយូហតិ រាសិំ ករោតិ បិណ្ឌំ ករោតិ. វចីមនោទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្យាពជ្ឈំ លោកន្តិ សទុក្ខំ លោកំ. សព្យាពជ្ឈា ផស្សា ផុសន្តីតិ សទុក្ខា វិបាកផស្សា ផុសន្តិ. សព្យាពជ្ឈំ វេទនំ វេទិយតីតិ សទុក្ខំ វិបាកវេទនំ វេទិយតិ, សាពាធំ និរស្សាទន្តិ អត្ថោ. សេយ្យថាបិ សត្តា នេរយិកាតិ យថា និរយេ និព្ពត្តសត្តា ឯកន្តទុក្ខំ វេទនំ វេទិយន្តិ, ឯវំ វេទិយតីតិ អត្ថោ. កិំ បន តត្ថ ឧបេក្ខាវេទនា នត្ថីតិ? អត្ថិ, ទុក្ខវេទនាយ បន ពលវភាវេន សា អព្ពោហារិកដ្ឋានេ ឋិតា. ឥតិ និរយោវ និរយស្ស ឧបមំ កត្វា អាហដោ. តត្រ បដិភាគឧបមា នាម កិរ ឯសា.

សេយ្យថាបិ ទេវា សុភកិណ្ហាតិ ឥធាបិ ទេវលោកោវ ទេវលោកស្ស ឧបមំ កត្វា អាហដោ. យស្មា បន ហេដ្ឋិមេសុ ព្រហ្មលោកេសុ សប្បីតិកជ្ឈានវិបាកោ វត្តតិ, សុភកិណ្ហេសុ និប្បីតិកោ ឯកន្តសុខោវ, តស្មា តេ អគ្គហេត្វា សុភកិណ្ហាវ កថិតា. ឥតិ អយម្បិ តត្រ បដិភាគឧបមា នាមាតិ វេទិតព្ពា.

វោកិណ្ណសុខទុក្ខន្តិ វោមិស្សកសុខទុក្ខំ. សេយ្យថាបិ មនុស្សាតិ មនុស្សានំ ហិ កាលេន សុខំ ហោតិ, កាលេន ទុក្ខំ. ឯកច្ចេ ច ទេវាតិ កាមាវចរទេវា. តេសម្បិ កាលេន សុខំ ហោតិ, កាលេន ទុក្ខំ. តេសំ ហិ ហីនតរានំ មហេសក្ខតរា ទេវតា ទិស្វា អាសនា វុដ្ឋាតព្ពំ ហោតិ, មគ្គា ឧក្កមិតព្ពំ, បារុតវត្ថំ អបនេតព្ពំ, អញ្ជលិកម្មំ កាតព្ពន្តិ តំ សព្ពម្បិ ទុក្ខំ នាម ហោតិ. ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិកាតិ វេមានិកបេតា. តេ ហិ កាលេន សម្បត្តិំ អនុភវន្តិ កាលេន កម្មន្តិ វោកិណ្ណសុខទុក្ខាវ ហោន្តិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ តីណិ សុចរិតានិ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកានិ កថិតានីតិ វេទិតព្ពានិ.

៤. ពហុការសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលាតិ តយោ អាចរិយបុគ្គលា. បុគ្គលស្ស ពហុការាតិ អន្តេវាសិកបុគ្គលស្ស ពហូបការា. ពុទ្ធន្តិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធំ. សរណំ គតោ ហោតីតិ អវស្សយំ គតោ ហោតិ. ធម្មន្តិ សតន្តិកំ នវលោកុត្តរធម្មំ. សង្ឃន្តិ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហំ. ឥទញ្ច បន សរណគមនំ អគ្គហិតសរណបុព្ពស្ស អកតាភិនិវេសស្ស វសេន វុត្តំ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ សរណទាយកោ សោតាបត្តិមគ្គសម្បាបកោ អរហត្តមគ្គសម្បាបកោតិ តយោ អាចរិយា ពហុការាតិ អាគតា, បព្ពជ្ជាទាយកោ ពុទ្ធវចនទាយកោ កម្មវាចាចរិយោ សកទាគាមិមគ្គសម្បាបកោ អនាគាមិមគ្គសម្បាបកោតិ ឥមេ អាចរិយា ន អាគតា, កិំ ឯតេ ន ពហុការាតិ? នោ, ន ពហុការា. អយំ បន ទេសនា ទុវិធេន បរិច្ឆិន្នា. តស្មា សព្ពេបេតេ ពហុការា. តេសុ សរណគមនស្មិំយេវ អកតាភិនិវេសោ វដ្ដតិ, ចតុបារិសុទ្ធិសីលកសិណបរិកម្មវិបស្សនាញាណានិ បន បឋមមគ្គសន្និស្សិតានិ ហោន្តិ, ឧបរិ ទ្វេ មគ្គា ច ផលានិ ច អរហត្តមគ្គសន្និស្សិតានីតិ វេទិតព្ពានិ.

ឥមិនា បុគ្គលេនាតិ ឥមិនា អន្តេវាសិកបុគ្គលេន. ន សុប្បតិការំ វទាមីតិ បតិការំ កាតុំ ន សុករន្តិ វទាមិ. អភិវាទនាទីសុ អនេកសតវារំ អនេកសហស្សវារម្បិ ហិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន និបតិត្វា វន្ទន្តោ អាសនា វុដ្ឋាយ បច្ចុគ្គច្ឆន្តោ ទិដ្ឋទិដ្ឋក្ខណេ អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហន្តោ អនុច្ឆវិកំ សាមីចិកម្មំ ករោន្តោ ទិវសេ ទិវសេ ចីវរសតំ ចីវរសហស្សំ បិណ្ឌបាតសតំ បិណ្ឌបាតសហស្សំ ទទមានោ ចក្កវាឡបរិយន្តេន សព្ពរតនមយំ អាវាសំ ករោន្តោ សប្បិនវនីតាទិនានប្បការំ ភេសជ្ជំ អនុប្បទជ្ជមានោ នេវ សក្កោតិ អាចរិយេន កតស្ស បតិការំ នាម កាតុន្តិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៥. វជិរូបមសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ អរុកូបមចិត្តោតិ បុរាណវណសទិសចិត្តោ. វិជ្ជូបមចិត្តោតិ ឥត្តរកាលោភាសនេន វិជ្ជុសទិសចិត្តោ. វជិរូបមចិត្តោតិ កិលេសានំ មូលឃាតករណសមត្ថតាយ វជិរេន សទិសចិត្តោ. អភិសជ្ជតីតិ លគ្គតិ. កុប្បតីតិ កោបវសេន កុប្បតិ. ព្យាបជ្ជតីតិ បកតិភាវំ បជហតិ, បូតិកោ ហោតិ. បតិត្ថីយតីតិ ថិនភាវំ ថទ្ធភាវំ អាបជ្ជតិ. កោបន្តិ ទុព្ពលកោធំ. ទោសន្តិ ទុស្សនវសេន តតោ ពលវតរំ. អប្បច្ចយន្តិ អតុដ្ឋាការំ ទោមនស្សំ. ទុដ្ឋារុកោតិ បុរាណវណោ. កដ្ឋេនាតិ ទណ្ឌកកោដិយា. កឋលេនាតិ កបាលេន. អាសវំ ទេតីតិ អបរាបរំ សវតិ. បុរាណវណោ ហិ អត្តនោ ធម្មតាយេវ បុព្ពំ លោហិតំ យូសន្តិ ឥមានិ តីណិ សវតិ, ឃដ្ដិតោ បន តានិ អធិកតរំ សវតិ.

ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – ទុដ្ឋារុកោ វិយ ហិ កោធនបុគ្គលោ, តស្ស អត្តនោ ធម្មតាយ សវនំ វិយ កោធនស្សបិ អត្តនោ ធម្មតាយ ឧទ្ធុមាតស្ស វិយ ចណ្ឌិកតស្ស ចរណំ, កដ្ឋេន វា កឋលាយ វា ឃដ្ដនំ វិយ អប្បមត្តំ វចនំ, ភិយ្យោសោមត្តាយ សវនំ វិយ ‘‘មាទិសំ នាម ឯស ឯវំ វទតី’’តិ ភិយ្យោសោមត្តាយ ឧទ្ធុមាយនភាវោ ទដ្ឋព្ពោ.

រត្តន្ធការតិមិសាយន្តិ រត្តិំ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិនិវារណេន អន្ធភាវករណេ ពហលតមេ. វិជ្ជន្តរិកាយាតិ វិជ្ជុប្បត្តិក្ខណេ. ឥធាបិ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ ហិ យោគាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ, អន្ធការំ វិយ សោតាបត្តិមគ្គវជ្ឈា កិលេសា, វិជ្ជុសញ្ចរណំ វិយ សោតាបត្តិមគ្គញាណស្ស ឧប្បត្តិកាលោ, វិជ្ជន្តរិកាយ ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស សមន្តា រូបទស្សនំ វិយ សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ និព្ពានទស្សនំ, បុន អន្ធការាវត្ថរណំ វិយ សកទាគាមិមគ្គវជ្ឈា កិលេសា, បុន វិជ្ជុសញ្ចរណំ វិយ សកទាគាមិមគ្គញាណស្ស ឧប្បាទោ, វិជ្ជន្តរិកាយ ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស សមន្តា រូបទស្សនំ វិយ សកទាគាមិមគ្គក្ខណេ និព្ពានទស្សនំ, បុន អន្ធការាវត្ថរណំ វិយ អនាគាមិមគ្គវជ្ឈា កិលេសា, បុន វិជ្ជុសញ្ចរណំ វិយ អនាគាមិមគ្គញាណស្ស ឧប្បាទោ, វិជ្ជន្តរិកាយ ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស សមន្តា រូបទស្សនំ វិយ អនាគាមិមគ្គក្ខណេ និព្ពានទស្សនំ វេទិតព្ពំ.

វជិរូបមចិត្តតាយបិ ឥទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – វជិរំ វិយ ហិ អរហត្តមគ្គញាណំ ទដ្ឋព្ពំ, មណិគណ្ឋិបាសាណគណ្ឋិ វិយ អរហត្តមគ្គវជ្ឈា កិលេសា, វជិរស្ស មណិគណ្ឋិម្បិ វា បាសាណគណ្ឋិម្បិ វា វិនិវិជ្ឈិត្វា អគមនភាវស្ស នត្ថិតា វិយ អរហត្តមគ្គញាណេន អច្ឆេជ្ជានំ កិលេសានំ នត្ថិភាវោ, វជិរេន និព្ពិទ្ធវេធស្ស បុន អបតិបូរណំ វិយ អរហត្តមគ្គេន ឆិន្នានំ កិលេសានំ បុន អនុប្បាទោ ទដ្ឋព្ពោតិ.

៦. សេវិតព្ពសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ សេវិតព្ពោតិ ឧបសង្កមិតព្ពោ. ភជិតព្ពោតិ អល្លីយិតព្ពោ. បយិរុបាសិតព្ពោតិ សន្តិកេ និសីទនវសេន បុនប្បុនំ ឧបាសិតព្ពោ. សក្កត្វា គរុំ កត្វាតិ សក្ការញ្ចេវ គរុការញ្ច កត្វា. ហីនោ ហោតិ សីលេនាតិអាទីសុ ឧបាទាយុបាទាយ ហីនតា វេទិតព្ពា. តត្ថ យោ ហិ បញ្ច សីលានិ រក្ខតិ, សោ ទស សីលានិ រក្ខន្តេន ន សេវិតព្ពោ. យោ ទស សីលានិ រក្ខតិ, សោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ រក្ខន្តេន ន សេវិតព្ពោ. អញ្ញត្រ អនុទ្ទយា អញ្ញត្រ អនុកម្បាតិ ឋបេត្វា អនុទ្ទយញ្ច អនុកម្បញ្ច. អត្តនោ អត្ថាយេវ ហិ ឯវរូបោ បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ, អនុទ្ទយានុកម្បាវសេន បន តំ ឧបសង្កមិតុំ វដ្ដតិ.

សីលសាមញ្ញគតានំ សតន្តិ សីលេន សមានភាវំ គតានំ សន្តានំ. សីលកថា ច នោ ភវិស្សតីតិ ឯវំ សមានសីលានំ អម្ហាកំ សីលមេវ អារព្ភ កថា ភវិស្សតិ. សា ច នោ បវត្តិនី ភវិស្សតីតិ សា ច អម្ហាកំ កថា ទិវសម្បិ កថេន្តានំ បវត្តិស្សតិ ន បដិហញ្ញិស្សតិ. សា ច នោ ផាសុ ភវិស្សតីតិ សា ច ទិវសម្បិ បវត្តមានា សីលកថា អម្ហាកំ ផាសុវិហារោ សុខវិហារោ ភវិស្សតិ. សមាធិបញ្ញាកថាសុបិ ឯសេវ នយោ.

សីលក្ខន្ធន្តិ សីលរាសិំ. តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមីតិ ឯត្ថ សីលស្ស អសប្បាយេ អនុបការធម្មេ វជ្ជេត្វា សប្បាយេ ឧបការធម្មេ សេវន្តោ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ សីលក្ខន្ធំ បញ្ញាយ អនុគ្គណ្ហាតិ នាម. សមាធិបញ្ញាក្ខន្ធេសុបិ ឯសេវ នយោ. និហីយតីតិ អត្តនោ ហីនតរំ បុគ្គលំ សេវន្តោ ខារបរិស្សាវនេ អាសិត្តឧទកំ វិយ សតតំ សមិតំ ហាយតិ បរិហាយតិ. តុល្យសេវីតិ អត្តនា សមានសេវី. សេដ្ឋមុបនមន្តិ សេដ្ឋំ បុគ្គលំ ឱណមន្តោ. ឧទេតិ ខិប្បន្តិ ខិប្បមេវ វឌ្ឍតិ. តស្មា អត្តនោ ឧត្តរិំ ភជេថាតិ យស្មា សេដ្ឋំ បុគ្គលំ ឧបនមន្តោ ឧទេតិ ខិប្បំ, តស្មា អត្តនោ ឧត្តរិតរំ វិសិដ្ឋតរំ ភជេថ.

៧. ជិគុច្ឆិតព្ពសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ ជិគុច្ឆិតព្ពោតិ គូថំ វិយ ជិគុច្ឆិតព្ពោ. អថ ខោ នន្តិ អថ ខោ អស្ស. កិត្តិសទ្ទោតិ កថាសទ្ទោ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ គូថកូបោ វិយ ទុស្សីល្យំ ទដ្ឋព្ពំ. គូថកូបេ បតិត្វា ឋិតោ ធម្មនិអហិ វិយ ទុស្សីលបុគ្គលោ. គូថកូបតោ ឧទ្ធរិយមានេន តេន អហិនា បុរិសស្ស សរីរំ អារុឡ្ហេនាបិ អទដ្ឋភាវោ វិយ ទុស្សីលំ សេវមានស្សាបិ តស្ស កិរិយាយ អករណភាវោ. សរីរំ គូថេន មក្ខេត្វា អហិនា គតកាលោ វិយ ទុស្សីលំ សេវមានស្ស បាបកិត្តិសទ្ទអព្ភុគ្គមនកាលោ វេទិតព្ពោ.

តិន្ទុកាលាតន្តិ តិន្ទុករុក្ខអលាតំ. ភិយ្យោសោមត្តាយ ចិច្ចិដាយតីតិ តំ ហិ ឈាយមានំ បកតិយាបិ បបដិកាយោ មុញ្ចន្តំ ចិច្ចិដាតិ ‘‘ចិដិចិដា’’តិ សទ្ទំ ករោតិ, ឃដ្ដិតំ បន អធិមត្តំ ករោតីតិ អត្ថោ. ឯវមេវ ខោតិ ឯវមេវំ កោធនោ អត្តនោ ធម្មតាយបិ ឧទ្ធតោ ចណ្ឌិកតោ ហុត្វា ចរតិ, អប្បមត្តកំ បន វចនំ សុតកាលេ ‘‘មាទិសំ នាម ឯវំ វទតិ ឯវំ វទតី’’តិ អតិរេកតរំ ឧទ្ធតោ ចណ្ឌិកតោ ហុត្វា ចរតិ. គូថកូបោតិ គូថបុណ្ណកូបោ, គូថរាសិយេវ វា. ឱបម្មសំសន្ទនំ បនេត្ថ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. តស្មា ឯវរូបោ បុគ្គលោ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោតិ យស្មា កោធនោ អតិសេវិយមានោ អតិឧបសង្កមិយមានោបិ កុជ្ឈតិយេវ, ‘‘កិំ ឥមិនា’’តិ បដិក្កមន្តេបិ កុជ្ឈតិយេវ. តស្មា បលាលគ្គិ វិយ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យោ ហិ បលាលគ្គិំ អតិឧបសង្កមិត្វា តប្បតិ, តស្ស សរីរំ ឈាយតិ. យោ អតិបដិក្កមិត្វា តប្បតិ, តស្ស សីតំ ន វូបសម្មតិ. អនុបសង្កមិត្វា អបដិក្កមិត្វា បន មជ្ឈត្តភាវេន តប្បន្តស្ស សីតំ វូបសម្មតិ, តស្មា បលាលគ្គិ វិយ កោធនោ បុគ្គលោ មជ្ឈត្តភាវេន អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ, ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ.

កល្យាណមិត្តោតិ សុចិមិត្តោ. កល្យាណសហាយោតិ សុចិសហាយោ. សហាយា នាម សហគាមិនោ សទ្ធិំចរា. កល្យាណសម្បវង្កោតិ កល្យាណេសុ សុចិបុគ្គលេសុ សម្បវង្កោ, តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារមានសោតិ អត្ថោ.

៨. គូថភាណីសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមេ គូថភាណីតិ យោ គូថំ វិយ ទុគ្គន្ធកថំ កថេតិ. បុប្ផភាណីតិ យោ បុប្ផានិ វិយ សុគន្ធកថំ កថេតិ. មធុភាណីតិ យោ មធុ វិយ មធុរកថំ កថេតិ. សភគ្គតោតិ សភាយ ឋិតោ. បរិសគ្គតោតិ គាមបរិសាយ ឋិតោ. ញាតិមជ្ឈគតោតិ ញាតីនំ មជ្ឈេ ឋិតោ. បូគមជ្ឈគតោតិ សេណីនំ មជ្ឈេ ឋិតោ. រាជកុលមជ្ឈគតោតិ រាជកុលស្ស មជ្ឈេ មហាវិនិច្ឆយេ ឋិតោ. អភិនីតោតិ បុច្ឆនត្ថាយានីតោ. សក្ខិបុដ្ឋោតិ សក្ខិំ កត្វា បុច្ឆិតោ. ឯហម្ភោ បុរិសាតិ អាលបនមេតំ. អត្តហេតុ វា បរហេតុ វាតិ អត្តនោ វា បរស្ស វា ហត្ថបាទាទិហេតុ វា ធនហេតុ វា. អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វាតិ ឯត្ថ អាមិសន្តិ លញ្ជោ អធិប្បេតោ. កិញ្ចិក្ខន្តិ យំ វា តំ វា អប្បមត្តកំ អន្តមសោ តិត្តិរិយវដ្ដកសប្បិបិណ្ឌនវនីតបិណ្ឌាទិមត្តកស្ស លញ្ជស្ស ហេតូតិ អត្ថោ. សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតីតិ ជានន្តោយេវ មុសាវាទំ កត្តា ហោតិ.

នេលាតិ ឯលំ វុច្ចតិ ទោសោ, នាស្ស ឯលន្តិ នេលា, និទ្ទោសាតិ អត្ថោ. ‘‘នេលង្គោ សេតបច្ឆាទោ’’តិ (ឧទា. ៦៥) ឯត្ថ វុត្តសីលំ វិយ. កណ្ណសុខាតិ ព្យញ្ជនមធុរតាយ កណ្ណានំ សុខា, សូចិវិជ្ឈនំ វិយ កណ្ណសូលំ ន ជនេតិ. អត្ថមធុរតាយ សកលសរីរេ កោបំ អជនេត្វា បេមំ ជនេតីតិ បេមនីយា. ហទយំ គច្ឆតិ អប្បដិហញ្ញមានា សុខេន ចិត្តំ បវិសតីតិ ហទយង្គមា. គុណបរិបុណ្ណតាយ បុរេ ភវាតិ បោរី. បុរេ សំវឌ្ឍនារី វិយ សុកុមារាតិបិ បោរី. បុរស្ស ឯសាតិបិ បោរី. បុរស្ស ឯសាតិ នគរវាសីនំ កថាតិ អត្ថោ. នគរវាសិនោ ហិ យុត្តកថា ហោន្តិ, បិតិមត្តំ បិតាតិ, មាតិមត្តំ មាតាតិ, ភាតិមត្តំ ភាតាតិ វទន្តិ. ឯវរូបី កថា ពហុនោ ជនស្ស កន្តា ហោតីតិ ពហុជនកន្តា. កន្តភាវេនេវ ពហុនោ ជនស្ស មនាបា ចិត្តវុទ្ធិករាតិ ពហុជនមនាបា.

៩. អន្ធសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ ចក្ខុ ន ហោតីតិ បញ្ញាចក្ខុ ន ហោតិ. ផាតិំ ករេយ្យាតិ ផីតំ វឌ្ឍិតំ ករេយ្យ. សាវជ្ជានវជ្ជេតិ សទោសនិទ្ទោសេ. ហីនប្បណីតេតិ អធមុត្តមេ. កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេតិ កណ្ហសុក្កាយេវ អញ្ញមញ្ញំ បដិពាហនតោ បដិបក្ខវសេន សប្បដិភាគាតិ វុច្ចន្តិ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ – កុសលេ ធម្មេ ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិ ជានេយ្យ, អកុសលេ ធម្មេ ‘‘អកុសលា ធម្មា’’តិ ជានេយ្យ. សាវជ្ជាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេសុ បន កណ្ហធម្មេ ‘‘សុក្កសប្បដិភាគា’’តិ ជានេយ្យ, សុក្កធម្មេ ‘‘កណ្ហសប្បដិភាគា’’តិ យេន បញ្ញាចក្ខុនា ជានេយ្យ, តថារូបម្បិស្ស ចក្ខុ ន ហោតីតិ. ឥមិនា នយេន សេសវារេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ន ចេវ ភោគា តថារូបាតិ តថាជាតិកា ភោគាបិស្ស ន ហោន្តិ. ន ច បុញ្ញានិ កុព្ពតីតិ បុញ្ញានិ ច ន ករោតិ. ឯត្តាវតា ភោគុប្បាទនចក្ខុនោ ច បុញ្ញករណចក្ខុនោ ច អភាវោ វុត្តោ. ឧភយត្ថ កលិគ្គាហោតិ ឥធលោកេ ច បរលោកេ ចាតិ ឧភយស្មិម្បិ អបរទ្ធគ្គាហោ, បរាជយគ្គាហោ ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា ឧភយត្ថ កលិគ្គាហោតិ ឧភយេសម្បិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកានំ អត្ថានំ កលិគ្គាហោ, បរាជយគ្គាហោតិ អត្ថោ. ធម្មាធម្មេនាតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មេនបិ ទសអកុសលកម្មបថអធម្មេនបិ. សឋោតិ កេរាដិកោ. ភោគានិ បរិយេសតីតិ ភោគេ គវេសតិ. ថេយ្យេន កូដកម្មេន, មុសាវាទេន ចូភយន្តិ ថេយ្យាទីសុ ឧភយេន បរិយេសតីតិ អត្ថោ. កថំ? ថេយ្យេន កូដកម្មេន ច បរិយេសតិ, ថេយ្យេន មុសាវាទេន ច បរិយេសតិ, កូដកម្មេន មុសាវាទេន ច បរិយេសតិ. សង្ឃាតុន្តិ សង្ឃរិតុំ. ធម្មលទ្ធេហីតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មំ អកោបេត្វា លទ្ធេហិ. ឧដ្ឋានាធិគតន្តិ វីរិយេន អធិគតំ. អព្យគ្ឃមានសោតិ និព្ពិចិកិច្ឆចិត្តោ. ភទ្ទកំ ឋានន្តិ សេដ្ឋំ ទេវដ្ឋានំ. ន សោចតីតិ យស្មិំ ឋានេ អន្តោសោកេន ន សោចតិ.

១០. អវកុជ្ជសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ អវកុជ្ជបញ្ញោតិ អធោមុខបញ្ញោ. ឧច្ឆង្គបញ្ញោតិ ឧច្ឆង្គសទិសបញ្ញោ. បុថុបញ្ញោតិ វិត្ថារិកបញ្ញោ. អាទិកល្យាណន្តិអាទីសុ អាទីតិ បុព្ពបដ្ឋបនា. មជ្ឈន្តិ កថាវេមជ្ឈំ. បរិយោសានន្តិ សន្និដ្ឋានំ. ឥតិស្ស តេ ធម្មំ កថេន្តា បុព្ពបដ្ឋបនេបិ កល្យាណំ ភទ្ទកំ អនវជ្ជមេវ កត្វា កថេន្តិ, វេមជ្ឈេបិ បរិយោសានេបិ. ឯត្ថ ច អត្ថិ ទេសនាយ អាទិមជ្ឈបរិយោសានានិ, អត្ថិ សាសនស្ស. តត្ថ ទេសនាយ តាវ ចតុប្បទិកគាថាយ បឋមបទំ អាទិ, ទ្វេ បទានិ មជ្ឈំ, អវសានបទំ បរិយោសានំ. ឯកានុសន្ធិកស្ស សុត្តស្ស និទានំ អាទិ, អនុសន្ធិ មជ្ឈំ, ឥទមវោចាតិ អប្បនា បរិយោសានំ. អនេកានុសន្ធិកស្ស បឋមោ អនុសន្ធិ អាទិ, តតោ បរំ ឯកោ វា អនេកេ វា មជ្ឈំ, បច្ឆិមោ បរិយោសានំ. អយំ តាវ ទេសនាយ នយោ. សាសនស្ស បន សីលំ អាទិ, សមាធិ មជ្ឈំ, វិបស្សនា បរិយោសានំ. សមាធិ វា អាទិ, វិបស្សនា មជ្ឈំ, មគ្គោ បរិយោសានំ. វិបស្សនា វា អាទិ, មគ្គោ មជ្ឈំ, ផលំ បរិយោសានំ. មគ្គោ វា អាទិ, ផលំ មជ្ឈំ, និព្ពានំ បរិយោសានំ. ទ្វេ ទ្វេ វា កយិរមានេ សីលសមាធយោ អាទិ, វិបស្សនាមគ្គា មជ្ឈំ, ផលនិព្ពានានិ បរិយោសានំ.

សាត្ថន្តិ សាត្ថកំ កត្វា ទេសេន្តិ. សព្យញ្ជនន្តិ អក្ខរបារិបូរិំ កត្វា ទេសេន្តិ. កេវលបរិបុណ្ណន្តិ សកលបរិបុណ្ណំ អនូនំ កត្វា ទេសេន្តិ. បរិសុទ្ធន្តិ បរិសុទ្ធំ និជ្ជដំ និគ្គណ្ឋិំ កត្វា ទេសេន្តិ. ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តីតិ ឯវំ ទេសេន្តា ច សេដ្ឋចរិយភូតំ សិក្ខត្តយសង្គហិតំ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ បកាសេន្តិ. នេវ អាទិំ មនសិ ករោតីតិ នេវ បុព្ពបដ្ឋបនំ មនសិ ករោតិ.

កុម្ភោតិ ឃដោ. និកុជ្ជោតិ អធោមុខោ ឋបិតោ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ កុម្ភោ និកុជ្ជោ វិយ អវកុជ្ជបញ្ញោ បុគ្គលោ ទដ្ឋព្ពោ, ឧទកាសិញ្ចនកាលោ វិយ ធម្មទេសនាយ លទ្ធកាលោ, ឧទកស្ស វិវដ្ដនកាលោ វិយ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នស្ស ឧគ្គហេតុំ អសមត្ថកាលោ, ឧទកស្ស អសណ្ឋានកាលោ វិយ វុដ្ឋហិត្វា អសល្លក្ខណកាលោ វេទិតព្ពោ.

អាកិណ្ណានីតិ បក្ខិត្តានិ. សតិសម្មោសាយ បកិរេយ្យាតិ មុដ្ឋស្សតិតាយ វិកិរេយ្យ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឧច្ឆង្គោ វិយ ឧច្ឆង្គបញ្ញោ បុគ្គលោ ទដ្ឋព្ពោ, នានាខជ្ជកានិ វិយ នានប្បការំ ពុទ្ធវចនំ, ឧច្ឆង្គេ នានាខជ្ជកានិ ខាទន្តស្ស និសិន្នកាលោ វិយ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នស្ស ឧគ្គណ្ហនកាលោ, វុដ្ឋហន្តស្ស សតិសម្មោសា បកិរណកាលោ វិយ តស្មា អាសនា វុដ្ឋាយ គច្ឆន្តស្ស អសល្លក្ខណកាលោ វេទិតព្ពោ.

ឧក្កុជ្ជោតិ ឧបរិមុខោ ឋបិតោ. សណ្ឋាតីតិ បតិដ្ឋហតិ. ឯវមេវ ខោតិ ឯត្ថ ឧបរិមុខោ ឋបិតោ កុម្ភោ វិយ បុថុបញ្ញោ បុគ្គលោ ទដ្ឋព្ពោ, ឧទកស្ស អាសិត្តកាលោ វិយ ទេសនាយ លទ្ធកាលោ, ឧទកស្ស សណ្ឋានកាលោ វិយ តត្ថ និសិន្នស្ស ឧគ្គណ្ហនកាលោ, នោ វិវដ្ដនកាលោ វិយ វុដ្ឋាយ គច្ឆន្តស្ស សល្លក្ខណកាលោ វេទិតព្ពោ.

ទុម្មេធោតិ និប្បញ្ញោ. អវិចក្ខណោតិ សំវិទហនបញ្ញាយ រហិតោ. គន្តាតិ គមនសីលោ. សេយ្យោ ឯតេន វុច្ចតីតិ ឯតស្មា បុគ្គលា ឧត្តរិតរោតិ វុច្ចតិ. ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោតិ នវលោកុត្តរធម្មស្ស អនុធម្មំ សហ សីលេន បុព្ពភាគបដិបទំ បដិបន្នោ. ទុក្ខស្សាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស. អន្តករោ សិយាតិ កោដិករោ បរិច្ឆេទករោ បរិវដុមករោ ភវេយ្យាតិ.

បុគ្គលវគ្គោ តតិយោ.

៤. ទេវទូតវគ្គោ

១. សព្រហ្មកសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ អជ្ឈាគារេតិ សកេ ឃរេ. បូជិតា ហោន្តីតិ យំ ឃរេ អត្ថិ, តេន បដិជគ្គិតា គោបិតា ហោន្តិ. ឥតិ មាតាបិតុបូជកានិ កុលានិ មាតាបិតូហិ សព្រហ្មកានីតិ បកាសេត្វា ឥទានិ នេសំ សបុព្ពាចរិយកាទិភាវំ បកាសេន្តោ សបុព្ពាចរិយកានីតិអាទិមាហ. តត្ថ ព្រហ្មាតិអាទីនិ តេសំ ព្រហ្មាទិភាវសាធនត្ថំ វុត្តានិ. ពហុការាតិ បុត្តានំ ពហូបការា. អាបាទកាតិ ជីវិតស្ស អាបាទកា. បុត្តកានំ ហិ មាតាបិតូហិ ជីវិតំ អាបាទិតំ បាលិតំ ឃដិតំ អនុប្បពន្ធេន បវត្តិតំ. បោសកាតិ ហត្ថបាទេ វឌ្ឍេត្វា ហទយលោហិតំ បាយេត្វា បោសេតារោ. ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោតិ បុត្តានំ ហិ ឥមស្មិំ លោកេ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណស្ស ទស្សនំ នាម មាតាបិតរោ និស្សាយ ជាតន្តិ ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោ នាម.

ព្រហ្មាតិ មាតាបិតរោតិ សេដ្ឋាធិវចនំ. យថា ព្រហ្មុនោ ចតស្សោ ភាវនា អវិជហិតា ហោន្តិ មេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខាតិ, ឯវមេវ មាតាបិតូនំ បុត្តកេសុ ចតស្សោ ភាវនា អវិជហិតា ហោន្តិ. តា តស្មិំ តស្មិំ កាលេ វេទិតព្ពា – កុច្ឆិគតស្មិំ ហិ ទារកេ ‘‘កទា នុ ខោ បុត្តកំ អរោគំ បរិបុណ្ណង្គបច្ចង្គំ បស្សិស្សាមា’’តិ មាតាបិតូនំ មេត្តចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បនេស មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ ឩកាហិ វា មង្កុលាទីហិ បាណកេហិ ទដ្ឋោ ទុក្ខសេយ្យាយ វា បន បីឡិតោ បរោទតិ វិរវតិ, តទាស្ស សទ្ទំ សុត្វា មាតាបិតូនំ ការុញ្ញំ ឧប្បជ្ជតិ, អាធាវិត្វា វិធាវិត្វា កីឡនកាលេ បន លោភនីយវយស្មិំ វា ឋិតកាលេ ទារកំ ឱលោកេត្វា មាតាបិតូនំ ចិត្តំ សប្បិមណ្ឌេ បក្ខិត្តសតវិហតកប្បាសបិចុបដលំ វិយ មុទុកំ ហោតិ អាមោទិតំ បមោទិតំ, តទា តេសំ មុទិតា លព្ភតិ. យទា បនេស បុត្តោ ទារាភរណំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា បាដិយេក្កំ អគារំ អជ្ឈាវសតិ, តទា មាតាបិតូនំ ‘‘សក្កោតិ ទានិ នោ បុត្តកោ អត្តនោ ធម្មតាយ យាបេតុ’’ន្តិ មជ្ឈត្តភាវោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ កាលេ ឧបេក្ខា លព្ភតីតិ ឥមិនា ការណេន ‘‘ព្រហ្មាតិ មាតាបិតរោ’’តិ វុត្តំ.

បុព្ពាចរិយាតិ វុច្ចរេតិ មាតាបិតរោ ហិ ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ ‘‘ឯវំ និសីទ, ឯវំ តិដ្ឋ, ឯវំ គច្ឆ, ឯវំ សយ, ឯវំ ខាទ, ឯវំ ភុញ្ជ, អយំ តេ, តាតាតិ វត្តព្ពោ, អយំ ភាតិកាតិ, អយំ ភគិនីតិ, ឥទំ នាម កាតុំ វដ្ដតិ, ឥទំ ន វដ្ដតិ, អសុកំ នាម ឧបសង្កមិតុំ វដ្ដតិ, អសុកំ ន វដ្ដតី’’តិ គាហាបេន្តិ សិក្ខាបេន្តិ. អថាបរភាគេ អញ្ញេ អាចរិយា ហត្ថិសិប្បអស្សសិប្បរថសិប្បធនុសិប្បថរុសិប្បមុទ្ទាគណនាទីនិ សិក្ខាបេន្តិ. អញ្ញោ សរណានិ ទេតិ, អញ្ញោ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេតិ, អញ្ញោ បព្ពាជេតិ, អញ្ញោ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហាបេតិ, អញ្ញោ ឧបសម្បាទេតិ, អញ្ញោ សោតាបត្តិមគ្គាទីនិ បាបេតិ. ឥតិ សព្ពេបិ តេ បច្ឆាចរិយា នាម ហោន្តិ, មាតាបិតរោ បន សព្ពបឋមា, តេនាហ – ‘‘បុព្ពាចរិយាតិ វុច្ចរេ’’តិ. តត្ថ វុច្ចរេតិ វុច្ចន្តិ កថិយន្តិ. អាហុនេយ្យា ច បុត្តានន្តិ បុត្តានំ អាហុតំ បាហុតំ អភិសង្ខតំ អន្នបានាទិំ អរហន្តិ, អនុច្ឆវិកា តំ បដិគ្គហេតុំ. តស្មា ‘‘អាហុនេយ្យា ច បុត្តាន’’ន្តិ វុត្តំ. បជាយ អនុកម្បកាតិ បរេសំ បាណេ អច្ឆិន្ទិត្វាបិ អត្តនោ បជំ បដិជគ្គន្តិ គោបាយន្តិ. តស្មា ‘‘បជាយ អនុកម្បកា’’តិ វុត្តំ.

នមស្សេយ្យាតិ នមោ ករេយ្យ. សក្ករេយ្យាតិ សក្ការេន បដិមានេយ្យ. ឥទានិ តំ សក្ការំ ទស្សេន្តោ ‘‘អន្នេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អន្នេនាតិ យាគុភត្តខាទនីយេន. បានេនាតិ អដ្ឋវិធបានេន. វត្ថេនាតិ និវាសនបារុបនកេន វត្ថេន. សយនេនាតិ មញ្ចបីឋានុប្បទានេន. ឧច្ឆាទនេនាតិ ទុគ្គន្ធំ បដិវិនោទេត្វា សុគន្ធករណុច្ឆាទនេន. ន្ហាបនេនាតិ សីតេ ឧណ្ហោទកេន, ឧណ្ហេ សីតោទកេន គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា ន្ហាបនេន. បាទានំ ធោវនេនាតិ ឧណ្ហោទកសីតោទកេហិ បាទធោវនេន ចេវ តេលមក្ខនេន ច. បេច្ចាតិ បរលោកំ គន្ត្វា. សគ្គេ បមោទតីតិ ឥធ តាវ មាតាបិតូសុ បារិចរិយំ ទិស្វា បារិចរិយការណា តំ បណ្ឌិតមនុស្សា ឥធេវ បសំសន្តិ, បរលោកំ បន គន្ត្វា សគ្គេ ឋិតោ សោ មាតាបិតុឧបដ្ឋាកោ ទិព្ពសម្បត្តីហិ អាមោទតិ បមោទតីតិ.

២. អានន្ទសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទុតិយេ តថារូបោតិ តថាជាតិកោ. សមាធិបដិលាភោតិ ចិត្តេកគ្គតាលាភោ. ឥមស្មិំ ច សវិញ្ញាណកេតិ ឯត្ថ អត្តនោ ច បរស្ស ចាតិ ឧភយេសម្បិ កាយោ សវិញ្ញាណកដ្ឋេន ឯកតោ កត្វា ឥមស្មិន្តិ វុត្តោ. អហង្ការមមង្ការមានានុសយាតិ អហង្ការទិដ្ឋិ ច មមង្ការតណ្ហា ច មានានុសយោ ចាតិ អត្តនោ ច បរស្ស ច កិលេសា. នាស្សូតិ ន ភវេយ្យុំ. ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសូតិ រូបនិមិត្តំ, សទ្ទនិមិត្តំ, គន្ធនិមិត្តំ, រសនិមិត្តំ, ផោដ្ឋព្ពនិមិត្តំ, សស្សតាទិនិមិត្តំ, បុគ្គលនិមិត្តំ ធម្មនិមិត្តន្តិ ឯវរូបេសុ ច ពហិទ្ធា សព្ពនិមិត្តេសុ. ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ ផលសមាធិញ្ចេវ ផលញាណញ្ច. សិយាតិ ភវេយ្យ.

ឥធានន្ទ, ភិក្ខុនោតិ, អានន្ទ, ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខុនោ. ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតន្តិ និព្ពានំ ទស្សេន្តោ អាហ. និព្ពានំ ហិ កិលេសានំ សន្តតាយ សន្តំ នាម, និព្ពានំ សន្តន្តិ សមាបត្តិំ អប្បេត្វាវ ទិវសម្បិ និសិន្នស្ស ចិត្តុប្បាទោ សន្តន្តេវ បវត្តតីតិបិ សន្តំ. បណីតន្តិ សមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសិន្នស្សាបិ ចិត្តុប្បាទោ បណីតន្តេវ បវត្តតីតិ និព្ពានំ បណីតំ នាម. សព្ពសង្ខារសមថោតិអាទីនិបិ តស្សេវ វេវចនានិ. ‘‘សព្ពសង្ខារសមថោ’’តិ សមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសិន្នស្ស ហិ ទិវសភាគម្បិ ចិត្តុប្បាទោ សព្ពសង្ខារសមថោតេវ បវត្តតិ…បេ… តថា តីសុ ភវេសុ វានសង្ខាតាយ តណ្ហាយ អភាវេន និព្ពានន្តិ លទ្ធនាមេ តស្មិំ សមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសិន្នស្ស ចិត្តុប្បាទោ និព្ពានំ និព្ពានន្តេវ បវត្តតីតិ សព្ពសង្ខារសមថោតិអាទីនិ នាមានិ លភតិ. ឥមស្មិំ បន អដ្ឋវិធេ អាភោគសមន្នាហារេ ឥមស្មិំ ឋានេ ឯកោបិ លព្ភតិ, ទ្វេបិ សព្ពេបិ លព្ភន្តេវ.

សង្ខាយាតិ ញាណេន ជានិត្វា. បរោបរានីតិ បរានិ ច ឱបរានិ ច. បរអត្តភាវសកអត្តភាវានិ ហិ បរានិ ច ឱបរានិ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្សាតិ យស្ស អរហតោ. ឥញ្ជិតន្តិ រាគិញ្ជិតំ ទោសមោហមានទិដ្ឋិកិលេសទុច្ចរិតិញ្ជិតន្តិ ឥមានិ សត្ត ឥញ្ជិតានិ ចលិតានិ ផន្ទិតានិ. នត្ថិ កុហិញ្ចីតិ កត្ថចិ ឯការម្មណេបិ នត្ថិ. សន្តោតិ បច្ចនីកកិលេសានំ សន្តតាយ សន្តោ. វិធូមោតិ កាយទុច្ចរិតាទិធូមវិរហិតោ. អនីឃោតិ រាគាទិឦឃវិរហិតោ. និរាសោតិ និត្តណ្ហោ. អតារីតិ តិណ្ណោ ឧត្តិណ្ណោ សមតិក្កន្តោ. សោតិ សោ អរហំ ខីណាសវោ. ជាតិជរន្តិ ឯត្ថ ជាតិជរាគហណេនេវ ព្យាធិមរណម្បិ គហិតមេវាតិ វេទិតព្ពំ. ឥតិ សុត្តន្តេបិ គាថាយបិ អរហត្តផលសមាបត្តិយេវ កថិតាតិ.

៣. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ សំខិត្តេនាតិ មាតិកាឋបនេន. វិត្ថារេនាតិ ឋបិតមាតិកាវិភជនេន. សំខិត្តវិត្ថារេនាតិ កាលេ សំខិត្តេន កាលេ វិត្ថារេន. អញ្ញាតារោ ច ទុល្លភាតិ បដិវិជ្ឈនកបុគ្គលា បន ទុល្លភា. ឥទំ ភគវា ‘‘សារិបុត្តត្ថេរស្ស ញាណំ ឃដ្ដេមី’’តិ អធិប្បាយេន កថេសិ. តំ សុត្វា ថេរោ កិញ្ចាបិ ‘‘អហំ, ភន្តេ, អាជានិស្សាមី’’តិ ន វទតិ, អធិប្បាយេន បន ‘‘វិស្សត្ថា តុម្ហេ, ភន្តេ, ទេសេថ, អហំ តុម្ហេហិ ទេសិតំ ធម្មំ នយសតេន នយសហស្សេន បដិវិជ្ឈិស្សាមិ, មមេស ភារោ ហោតូ’’តិ សត្ថារំ ទេសនាយ ឧស្សាហេន្តោ ឯតស្ស ភគវា កាលោតិអាទិមាហ.

អថស្ស សត្ថា តស្មាតិហាតិ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេតិអាទិ វុត្តនយមេវ. អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហន្តិ មគ្គញាណសត្ថេន តណ្ហំ ឆិន្ទិ. វិវត្តយិ សំយោជនន្តិ ទសវិធម្បិ សំយោជនំ សមូលកំ ឧព្ពត្តេត្វា ឆឌ្ឌេសិ. សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សាតិ សម្មា ឧបាយេន សម្មា បដិបត្តិយា នវវិធស្ស មានស្ស បហានាភិសមយេន វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តមកាសិ. ឥទញ្ច បន មេតំ, សារិបុត្ត, សន្ធាយ ភាសិតន្តិ, សារិបុត្ត, មយា បារាយនេ ឧទយបញ្ហេ ឥទំ ផលសមាបត្តិមេវ សន្ធាយ ឯតំ ភាសិតំ.

ឥទានិ យំ តំ ភគវតា ភាសិតំ, តំ ទស្សេន្តោ បហានំ កាមសញ្ញានន្តិអាទិ អារទ្ធំ. ឧទយបញ្ហេ ច ឯតំ បទំ ‘‘បហានំ កាមច្ឆន្ទាន’’ន្តិ (សុ. និ. ១១១២; ចូឡនិ. ឧទយមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៧៥) អាគតំ, ឥធ បន អង្គុត្តរភាណកេហិ ‘‘កាមសញ្ញាន’’ន្តិ អារោបិតំ. តត្ថ ព្យញ្ជនមេវ នានំ, អត្ថោ បន ឯកោយេវ. កាមសញ្ញានន្តិ កាមេ អារព្ភ ឧប្បន្នសញ្ញានំ, អដ្ឋហិ វា លោភសហគតចិត្តេហិ សហជាតសញ្ញានំ. ទោមនស្សាន ចូភយន្តិ ឯតាសញ្ច កាមសញ្ញានំ ចេតសិកទោមនស្សានញ្ចាតិ ឧភិន្នម្បិ បហានំ បដិប្បស្សទ្ធិបហានសង្ខាតំ អរហត្តផលំ អញ្ញាវិមោក្ខំ បព្រូមីតិ អត្ថោ. និទ្ទេសេ បន ‘‘កាមច្ឆន្ទស្ស ច ទោមនស្សស្ស ច ឧភិន្នំ បហានំ វូបសមំ បដិនិស្សគ្គំ បដិប្បស្សទ្ធិំ អមតំ និព្ពាន’’ន្តិ (ចូឡនិ. ឧទយមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៧៥) វុត្តំ, តំ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ. បហានន្តិ ហិ ខីណាការសង្ខាតោ វូបសមោបិ វុច្ចតិ, កិលេសេ បដិនិស្សជ្ជន្តោ មគ្គោបិ, កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិសង្ខាតំ ផលម្បិ, យំ អាគម្ម កិលេសា បហីយន្តិ, តំ អមតំ និព្ពានម្បិ. តស្មា តត្ថ តានិ បទានិ អាគតានិ. ‘‘អញ្ញាវិមោក្ខំ បព្រូមី’’តិ វចនតោ បន អរហត្តផលមេវ អធិប្បេតំ. ថិនស្ស ច បនូទនន្តិបិ ថិនស្ស ច បនូទនន្តេ ឧប្បន្នត្តា អរហត្តផលមេវ អធិប្បេតំ. កុក្កុច្ចានំ និវារណន្តិ កុក្កុច្ចនិវារណស្ស មគ្គស្ស អនន្តរំ ឧប្បន្នត្តា ផលមេវ អធិប្បេតំ.

ឧបេក្ខាសតិសំសុទ្ធន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានិកេ ផលេ ឧប្បន្នាយ ឧបេក្ខាយ ច សតិយា ច សំសុទ្ធំ. ធម្មតក្កបុរេជវន្តិ ធម្មតក្កោ វុច្ចតិ សម្មាសង្កប្បោ, សោ អាទិតោ ហោតិ, បុរតោ ហោតិ, បុព្ពង្គមោ ហោតិ អញ្ញាវិមោក្ខស្សាតិ ធម្មតក្កបុរេជវោ. តំ ធម្មតក្កបុរេជវំ. អញ្ញាវិមោក្ខន្តិ អញ្ញិន្ទ្រិយបរិយោសានេ ឧប្បន្នំ វិមោក្ខំ, អញ្ញាយ វា វិមោក្ខំ អញ្ញាវិមោក្ខំ, បញ្ញាវិមុត្តន្តិ អត្ថោ. អវិជ្ជាយ បភេទនន្តិ អវិជ្ជាយ បភេទនន្តេ ឧប្បន្នត្តា, អវិជ្ជាយ បភេទនសង្ខាតំ វា និព្ពានំ អារព្ភ ឧប្បន្នត្តា ឯវំលទ្ធនាមំ អរហត្តផលមេវ. ឥតិ សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បហានន្តិអាទីហិ បទេហិ អរហត្តផលមេវ បកាសិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៤. និទានសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ និទានានីតិ ការណានិ. កម្មានន្តិ វដ្ដគាមិកម្មានំ. លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយាតិ លុព្ភនបលុព្ភនសភាវោ លោភោ វដ្ដគាមិកម្មានំ សមុទយាយ បិណ្ឌករណត្ថាយ និទានំ ការណំ បច្ចយោតិ អត្ថោ. ទោសោតិ ទុស្សនបទុស្សនសភាវោ ទោសោ. មោហោតិ មុយ្ហនបមុយ្ហនសភាវោ មោហោ.

លោភបកតន្តិ លោភេន បកតំ, លោភាភិភូតេន លុទ្ធេន ហុត្វា កតកម្មន្តិ អត្ថោ. លោភតោ ជាតន្តិ លោភជំ. លោភោ និទានមស្សាតិ លោភនិទានំ. លោភោ សមុទយោ អស្សាតិ លោភសមុទយំ. សមុទយោតិ បច្ចយោ, លោភបច្ចយន្តិ អត្ថោ. យត្ថស្ស អត្តភាវោ និព្ពត្តតីតិ យស្មិំ ឋានេ អស្ស លោភជកម្មវតោ បុគ្គលស្ស អត្តភាវោ និព្ពត្តតិ, ខន្ធា បាតុភវន្តិ. តត្ថ តំ កម្មំ វិបច្ចតីតិ តេសុ ខន្ធេសុ តំ កម្មំ វិបច្ចតិ. ទិដ្ឋេ វា ធម្មេតិអាទិ យស្មា តំ កម្មំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ វា ហោតិ ឧបបជ្ជវេទនីយំ វា អបរបរិយាយវេទនីយំ វា, តស្មា តំ បភេទំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

អខណ្ឌានីតិ អភិន្នានិ. អបូតីនីតិ បូតិភាវេន អពីជត្តំ អប្បត្តានិ. អវាតាតបហតានីតិ ន វាតេន ន ច អាតបេន ហតានិ. សារាទានីតិ គហិតសារានិ សារវន្តានិ ន និស្សារានិ. សុខសយិតានីតិ សន្និចយភាវេន សុខំ សយិតានិ. សុខេត្តេតិ មណ្ឌខេត្តេ. សុបរិកម្មកតាយ ភូមិយាតិ នង្គលកសនេន ចេវ អដ្ឋទន្តកេន ច សុដ្ឋុ បរិកម្មកតាយ ខេត្តភូមិយា. និក្ខិត្តានីតិ ឋបិតានិ រោបិតានិ. អនុប្បវេច្ឆេយ្យាតិ អនុប្បវេសេយ្យ. វុទ្ធិន្តិអាទីសុ ឧទ្ធគ្គមនេន វុទ្ធិំ, ហេដ្ឋា មូលប្បតិដ្ឋានេន វិរូឡ្ហិំ, សមន្តា វិត្ថារិកភាវេន វេបុល្លំ.

យំ បនេត្ថ ទិដ្ឋេ វា ធម្មេតិអាទិ វុត្តំ, តត្ថ អសម្មោហត្ថំ ឥមស្មិំ ឋានេ កម្មវិភត្តិ នាម កថេតព្ពា. សុត្តន្តិកបរិយាយេន ហិ ឯកាទស កម្មានិ វិភត្តានិ. សេយ្យថិទំ – ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ អបរបរិយាយវេទនីយំ, យគ្គរុកំ យព្ពហុលំ យទាសន្នំ កដត្តា វា បន កម្មំ, ជនកំ ឧបត្ថម្ភកំ ឧបបីឡកំ ឧបឃាតកន្តិ. តត្ថ ឯកជវនវីថិយំ សត្តសុ ចិត្តេសុ កុសលា វា អកុសលា វា បឋមជវនចេតនា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មំ នាម. តំ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទេតិ កាកវឡិយបុណ្ណសេដ្ឋីនំ វិយ កុសលំ, នន្ទយក្ខនន្ទមាណវកនន្ទគោឃាតកកោកាលិយសុប្បពុទ្ធទេវទត្តចិញ្ចមាណវិកានំ វិយ ច អកុសលំ. តថា អសក្កោន្តំ បន អហោសិកម្មំ នាម ហោតិ, អវិបាកំ សម្បជ្ជតិ. តំ មិគលុទ្ទកោបមាយ សាធេតព្ពំ. យថា ហិ មិគលុទ្ទកេន មិគំ ទិស្វា ធនុំ អាកឌ្ឍិត្វា ខិត្តោ សរោ សចេ ន វិរជ្ឈតិ, តំ មិគំ តត្ថេវ បាតេតិ, អថ នំ មិគលុទ្ទកោ និច្ចម្មំ កត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆេត្វា មំសំ អាទាយ បុត្តទារំ តោសេន្តោ គច្ឆតិ. សចេ បន វិរជ្ឈតិ, មិគោ បលាយិត្វា បុន តំ ទិសំ ន ឱលោកេតិ. ឯវំ សម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. សរស្ស អវិរជ្ឈិត្វា មិគវិជ្ឈនំ វិយ ហិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយស្ស កម្មស្ស វិបាកវារបដិលាភោ, អវិជ្ឈនំ វិយ អវិបាកភាវាយ សម្បជ្ជនន្តិ.

អត្ថសាធិកា បន សត្តមជវនចេតនា ឧបបជ្ជវេទនីយកម្មំ នាម. តំ អនន្តរេ អត្តភាវេ វិបាកំ ទេតិ. តំ បនេតំ កុសលបក្ខេ អដ្ឋសមាបត្តិវសេន, អកុសលបក្ខេ បញ្ចានន្តរិយកម្មវសេន វេទិតព្ពំ. តត្ថ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី ឯកាយ សមាបត្តិយា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តតិ. បញ្ចន្នម្បិ អានន្តរិយានំ កត្តា ឯកេន កម្មេន និរយេ និព្ពត្តតិ, សេសសមាបត្តិយោ ច កម្មានិ ច អហោសិកម្មភាវំយេវ អាបជ្ជន្តិ, អវិបាកានិ ហោន្តិ. អយម្បិ អត្ថោ បុរិមឧបមាយយេវ ទីបេតព្ពោ.

ឧភិន្នំ អន្តរេ បន បញ្ចជវនចេតនា អបរបរិយាយវេទនីយកម្មំ នាម. តំ អនាគតេ យទា ឱកាសំ លភតិ, តទា វិបាកំ ទេតិ. សតិ សំសារប្បវត្តិយា អហោសិកម្មំ នាម ន ហោតិ. តំ សព្ពំ សុនខលុទ្ទកេន ទីបេតព្ពំ. យថា ហិ សុនខលុទ្ទកេន មិគំ ទិស្វា សុនខោ វិស្សជ្ជិតោ មិគំ អនុពន្ធិត្វា យស្មិំ ឋានេ បាបុណាតិ, តស្មិំ យេវ ឌំសតិ; ឯវមេវំ ឥទំ កម្មំ យស្មិំ ឋានេ ឱកាសំ លភតិ, តស្មិំយេវ វិបាកំ ទេតិ, តេន មុត្តោ សត្តោ នាម នត្ថិ.