១. ពាលវគ្គោ

១. ភយសុត្តវណ្ណនា

១. តិកនិបាតស្ស បឋមេ ភយានីតិអាទីសុ ភយន្តិ ចិត្តុត្រាសោ. ឧបទ្ទវោតិ អនេកគ្គតាការោ. ឧបសគ្គោតិ ឧបសដ្ឋាការោ តត្ថ តត្ថ លគ្គនាការោ.

តេសំ ឯវំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ – បព្ពតវិសមនិស្សិតា ចោរា ជនបទវាសីនំ បេសេន្តិ – ‘‘មយំ អសុកទិវសេ នាម តុម្ហាកំ គាមំ បហរិស្សាមា’’តិ. តេ តំ បវត្តិំ សុតកាលតោ បដ្ឋាយ ភយំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ. អយំ ចិត្តុត្រាសោ នាម. ‘‘យថា នោ តេ ចោរា កុបិតា អនត្ថម្បិ អាវហេយ្យុ’’ន្តិ ហត្ថសារំ គហេត្វា ទ្វិបទចតុប្បទេហិ សទ្ធិំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា តត្ថ តត្ថ ភូមិយំ និបជ្ជន្តិ ឌំសមកសាទីហិ ខជ្ជមានា, គុម្ពន្តរានិ បវិសន្តា ខាណុកណ្ដកេ មទ្ទន្តិ. តេសំ ឯវំ វិចរន្តានំ វិក្ខិត្តភាវោ អនេកគ្គតាការោ នាម. តតោ ចោរេសុ យថាវុត្តេ ទិវសេ អនាគច្ឆន្តេសុ ‘‘តុច្ឆកសាសនំ ភវិស្សតិ, គាមំ បវិសិស្សាមា’’តិ សបរិក្ខារា គាមំ បវិសន្តិ. អថ តេសំ បវិដ្ឋភាវំ ញត្វា គាមំ បរិវារេត្វា ទ្វារេ អគ្គិំ ទត្វា មនុស្សេ ឃាតេត្វា ចោរា សព្ពំ វិភវំ វិលុម្បិត្វា គច្ឆន្តិ. តេសុ ឃាតិតាវសេសា អគ្គិំ និព្ពាបេត្វា កោដ្ឋកច្ឆាយាភិត្តិច្ឆាយាទីសុ តត្ថ តត្ថ លគ្គិត្វា និសីទន្តិ នដ្ឋំ អនុសោចមានា. អយំ ឧបសដ្ឋាការោ លគ្គនាការោ នាម.

នឡាគារាតិ នឡេហិ ឆន្នបដិច្ឆន្នអគារា. សេសសម្ភារា បនេត្ថ រុក្ខមយា ហោន្តិ. តិណាគារេបិ ឯសេវ នយោ. កូដាគារានីតិ កូដសង្គហិតានិ អគារានិ. ឧល្លិត្តាវលិត្តានីតិ អន្តោ ច ពហិ ច លិត្តានិ. និវាតានីតិ និវារិតវាតប្បវេសានិ. ផុសិតគ្គឡានីតិ ឆេកេហិ វឌ្ឍកីហិ កតត្តា បិដ្ឋសង្ឃាដម្ហិ សុដ្ឋុ ផុសិតកវាដានិ. បិហិតវាតបានានីតិ យុត្តវាតបានានិ. ឥមិនា បទទ្វយេន កវាដវាតបានានំ និច្ចបិហិតតំ អកថេត្វា សម្បត្តិយេវ កថិតា. ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ បន តានិ បិធីយន្តិ ច វិវរីយន្តិ ច.

ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ពាលមេវ និស្សាយ ឧប្បជ្ជន្តិ. ពាលោ ហិ អបណ្ឌិតបុរិសោ រជ្ជំ វា ឱបរជ្ជំ វា អញ្ញំ វា បន មហន្តំ ឋានំ បត្ថេន្តោ កតិបយេ អត្តនា សទិសេ វិធវបុត្តេ មហាធុត្តេ គហេត្វា ‘‘ឯថ អហំ តុម្ហេ ឥស្សរេ ករិស្សាមី’’តិ បព្ពតគហនាទីនិ និស្សាយ អន្តមន្តេ គាមេ បហរន្តោ ទាមរិកភាវំ ជានាបេត្វា អនុបុព្ពេន និគមេបិ ជនបទេបិ បហរតិ. មនុស្សា គេហានិ ឆឌ្ឌេត្វា ខេមដ្ឋានំ បត្ថយមានា បក្កមន្តិ. តេ និស្សាយ វសន្តា ភិក្ខូបិ ភិក្ខុនិយោបិ អត្តនោ អត្តនោ វសនដ្ឋានានិ បហាយ បក្កមន្តិ. គតគតដ្ឋានេ ភិក្ខាបិ សេនាសនម្បិ ទុល្លភំ ហោតិ. ឯវំ ចតុន្នម្បិ បរិសានំ ភយំ អាគតមេវ ហោតិ. បព្ពជ្ជិតេសុបិ ទ្វេ ពាលា ភិក្ខូ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទំ បដ្ឋបេត្វា ចោទនំ អារភន្តិ. ឥតិ កោសម្ពិវាសិកានំ វិយ មហាកលហោ ឧប្បជ្ជតិ. ចតុន្នំ បរិសានំ ភយំ អាគតមេវ ហោតីតិ ឯវំ យានិ កានិចិ ភយានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សព្ពានិ តានិ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ យថានុសន្ធិនា ទេសនំ និដ្ឋបេសិ.

២. លក្ខណសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ កាយទ្វារាទិបវត្តំ កម្មំ លក្ខណំ សញ្ជាននការណំ អស្សាតិ កម្មលក្ខណោ. អបទានសោភនី បញ្ញាតិ យា បញ្ញា នាម អបទានេន សោភតិ, ពាលា ច បណ្ឌិតា ច អត្តនោ អត្តនោ ចរិតេនេវ បាកដា ហោន្តីតិ អត្ថោ. ពាលេន ហិ គតមគ្គោ រុក្ខគច្ឆគាមនិគមាទីនិ ឈាបេត្វា គច្ឆន្តស្ស ឥន្ទគ្គិនោ គតមគ្គោ វិយ ហោតិ, ឈាមដ្ឋានមត្តមេវ អង្គារមសិឆារិកាសមាកុលំ បញ្ញាយតិ. បណ្ឌិតេន គតមគ្គោ កុសោព្ភាទយោ បូរេត្វា វិវិធសស្សសម្បទំ អាវហមានេន ចតុទីបិកមេឃេន គតមគ្គោ វិយ ហោតិ. យថា តេន គតមគ្គេ ឧទកបូរានិ ចេវ វិវិធសស្សផលាផលានិ ច តានិ តានិ ឋានានិ បញ្ញាយន្តិ, ឯវំ បណ្ឌិតេន គតមគ្គេ សម្បត្តិយោវ បញ្ញាយន្តិ នោ វិបត្តិយោតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣. ចិន្តីសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយេ ពាលលក្ខណានីតិ ‘‘ពាលោ អយ’’ន្តិ ឯតេហិ លក្ខីយតិ ញាយតីតិ ពាលលក្ខណានិ. តានេវស្ស សញ្ជាននការណានីតិ ពាលនិមិត្តានិ. ពាលាបទានានីតិ ពាលស្ស អបទានានិ. ទុច្ចិន្តិតចិន្តីតិ ចិន្តយន្តោ អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទស្សនវសេន ទុច្ចិន្តិតមេវ ចិន្តេតិ. ទុព្ភាសិតភាសីតិ ភាសមានោបិ មុសាវាទាទិភេទំ ទុព្ភាសិតមេវ ភាសតិ. ទុក្កដកម្មការីតិ ករោន្តោបិ បាណាតិបាតាទិវសេន ទុក្កដកម្មមេវ ករោតិ. បណ្ឌិតលក្ខណានីតិអាទិ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. សុចិន្តិតចិន្តីតិអាទីនិ ចេត្ថ មនោសុចរិតាទីនំ វសេន យោជេតព្ពានិ.

៤. អច្ចយសុត្តវណ្ណនា

៤. ចតុត្ថេ អច្ចយំ អច្ចយតោ ន បស្សតីតិ អត្តនោ អបរាធំ អបរាធតោ ន បស្សតិ. អច្ចយតោ ទិស្វា យថាធម្មំ នប្បដិករោតីតិ ‘‘អបរទ្ធំ មយា’’តិ ញត្វាបិ យោ ធម្មោ, តំ ន ករោតិ, ទណ្ឌកម្មំ អាហរិត្វា អច្ចយំ ន ទេសេតិ នក្ខមាបេតិ. អច្ចយំ ទេសេន្តស្ស យថាធម្មំ នប្បដិគ្គណ្ហាតីតិ បរស្ស ‘‘វិរទ្ធំ មយា’’តិ ញត្វា ទណ្ឌកម្មំ អាហរិត្វា ខមាបេន្តស្ស នក្ខមតិ. សុក្កបក្ខោ វុត្តបដិបក្ខតោ វេទិតព្ពោ.

៥. អយោនិសោសុត្តវណ្ណនា

៥. បញ្ចមេ អយោនិសោ បញ្ហំ កត្តា ហោតីតិ ‘‘កតិ នុ ខោ, ឧទាយិ, អនុស្សតិដ្ឋានានី’’តិ វុត្តេ ‘‘បុព្ពេនិវាសោ អនុស្សតិដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា លាឡុទាយិត្ថេរោ វិយ អនុបាយចិន្តាយ អបញ្ហមេវ បញ្ហន្តិ កត្តា ហោតិ. អយោនិសោ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតា ហោតីតិ ឯវំ ចិន្តិតំ បន បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោបិ ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ. សេយ្យថិទំ, ឯកម្បិ ជាតិ’’ន្តិអាទិនា នយេន សោយេវ ថេរោ វិយ អយោនិសោ វិស្សជ្ជេតា ហោតិ, អបញ្ហមេវ បញ្ហន្តិ កថេតិ. បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហីតិ ឯត្ថ បទមេវ អត្ថស្ស ព្យញ្ជនតោ បទព្យញ្ជនំ. តំ អក្ខរបារិបូរិំ កត្វា ទសវិធំ ព្យញ្ជនពុទ្ធិំ អបរិហាបេត្វា វុត្តំ បរិមណ្ឌលំ នាម ហោតិ, ឯវរូបេហិ បទព្យញ្ជនេហីតិ អត្ថោ. សិលិដ្ឋេហីតិ បទសិលិដ្ឋតាយ សិលិដ្ឋេហិ. ឧបគតេហីតិ អត្ថញ្ច ការណញ្ច ឧបគតេហិ. នាព្ភនុមោទិតាតិ ឯវំ យោនិសោ សព្ពំ ការណសម្បន្នំ កត្វាបិ វិស្សជ្ជិតំ បរស្ស បញ្ហំ នាភិនុមោទតិ នាភិនន្ទតិ សារិបុត្តត្ថេរស្ស បញ្ហំ លាឡុទាយិត្ថេរោ វិយ. យថាហ –

‘‘អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, អនវកាសោ, យំ សោ អតិក្កម្មេវ កពឡីការាហារភក្ខានំ ទេវានំ សហព្យតំ អញ្ញតរំ មនោមយំ កាយំ ឧបបន្នោ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជេយ្យាបិ វុដ្ឋហេយ្យាបិ, នត្ថេតំ ឋាន’’ន្តិ (អ. និ. ៥.១៦៦).

យោនិសោ បញ្ហំ កត្តាតិអាទីសុ អានន្ទត្ថេរោ វិយ យោនិសោវ បញ្ហំ ចិន្តេត្វា យោនិសោ វិស្សជ្ជិតា ហោតិ. ថេរោ ហិ ‘‘កតិ នុ ខោ, អានន្ទ, អនុស្សតិដ្ឋានានី’’តិ បុច្ឆិតោ ‘‘អយំ បញ្ហោ ភវិស្សតី’’តិ យោនិសោ ចិន្តេត្វា យោនិសោ វិស្សជ្ជេន្តោ អាហ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ, ភន្តេ, អនុស្សតិដ្ឋានំ ឯវំភាវិតំ ឯវំពហុលីកតំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយ សំវត្តតី’’តិ. អព្ភនុមោទិតា ហោតីតិ តថាគតោ វិយ យោនិសោ អព្ភនុមោទិតា ហោតិ. តថាគតោ ហិ អានន្ទត្ថេរេន បញ្ហេ វិស្សជ្ជិតេ ‘‘សាធុ សាធុ, អានន្ទ, តេន ហិ ត្វំ, អានន្ទ, ឥមម្បិ ឆដ្ឋំ អនុស្សតិដ្ឋានំ ធារេហិ. ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ សតោវ អភិក្កមតិ សតោវ បដិក្កមតី’’តិអាទិមាហ. ឆដ្ឋាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

៩. ខតសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ សុក្កបក្ខោ បុព្ពភាគេ ទសហិបិ កុសលកម្មបថេហិ បរិច្ឆិន្នោ, ឧបរិ យាវ អរហត្តមគ្គា លព្ភតិ. ពហុញ្ច បុញ្ញំ បសវតីតិ ឯត្ថ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកបុញ្ញំ កថិតំ.

១០. មលសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ ទុស្សីលភាវោ ទុស្សីល្យំ, ទុស្សីល្យមេវ មលំ ទុស្សីល្យមលំ. កេនដ្ឋេន មលន្តិ? អនុទហនដ្ឋេន ទុគ្គន្ធដ្ឋេន កិលិដ្ឋករណដ្ឋេន ច. តញ្ហិ និរយាទីសុ អបាយេសុ អនុទហតីតិ អនុទហនដ្ឋេនបិ មលំ. តេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ មាតាបិតូនម្បិ សន្តិកេ ភិក្ខុសង្ឃស្សាបិ អន្តរេ ពោធិចេតិយដ្ឋានេសុបិ ជិគុច្ឆនីយោ ហោតិ, សព្ពទិសាសុ ចស្ស ‘‘ឯវរូបំ កិរ តេន បាបកម្មំ កត’’ន្តិ អវណ្ណគន្ធោ វាយតីតិ ទុគ្គន្ធដ្ឋេនបិ មលំ. តេន ច សមន្នាគតោ បុគ្គលោ គតគតដ្ឋានេ ឧបតាបញ្ចេវ លភតិ, កាយកម្មាទីនិ ចស្ស អសុចីនិ ហោន្តិ អបភស្សរានីតិ កិលិដ្ឋករណដ្ឋេនបិ មលំ. អបិច តំ ទេវមនុស្សសម្បត្តិយោ ចេវ និព្ពានសម្បត្តិញ្ច មិលាបេតីតិ មិលាបនដ្ឋេនបិ មលន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥស្សាមលមច្ឆេរមលេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ពាលវគ្គោ បឋមោ.