១. ឧបាលិសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ សង្ឃសុដ្ឋុតាយាតិអាទីសុ សង្ឃសុដ្ឋុតា នាម សង្ឃស្ស សុដ្ឋុភាវោ, ‘‘សុដ្ឋុ ទេវា’’តិ អាគតដ្ឋានេ វិយ ‘‘សុដ្ឋុ, ភន្តេ’’តិ វចនសម្បដិច្ឆនភាវោ. យោ ច តថាគតស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆតិ, តស្ស តំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តតិ. តស្មា សង្ឃស្ស ‘‘សុដ្ឋុ, ភន្តេ’’តិ វចនសម្បដិច្ឆនត្ថំ បញ្ញត្តំ, អសម្បដិច្ឆនេ អាទីនវំ, សម្បដិច្ឆនេ អានិសំសំ ទស្សេត្វា, ន ពលក្ការេន អភិភវិត្វាតិ ឯតមត្ថំ អាវិករោន្តោ អាហ – សង្ឃសុដ្ឋុតាយាតិ. សង្ឃផាសុតាយាតិ សង្ឃស្ស ផាសុភាវាយ, សហជីវិតាយ សុខវិហារត្ថាយាតិ អត្ថោ.

ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយាតិ ទុម្មង្កូនាម ទុស្សីលបុគ្គលា, យេ មង្កុតំ អាបាទិយមានាបិ ទុក្ខេន អាបជ្ជន្តិ, វីតិក្កមំ ករោន្តា វា កត្វា វា ន លជ្ជន្តិ, តេសំ និគ្គហត្ថាយ. តេ ហិ សិក្ខាបទេ អសតិ ‘‘កិំ តុម្ហេហិ ទិដ្ឋំ, កិំ សុតំ, កិំ អម្ហេហិ កតំ, កតមស្មិំ វត្ថុស្មិំ កតមំ អាបត្តិំ រោបេត្វា អម្ហេ និគ្គណ្ហថា’’តិ សង្ឃំ វិហេឋេយ្យុំ. សិក្ខាបទេ បន សតិ តេ សង្ឃោ សិក្ខាបទំ ទស្សេត្វា សហ ធម្មេន និគ្គហេស្សតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយា’’តិ.

បេសលានន្តិ បិយសីលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារត្ថាយ. បិយសីលា ហិ ភិក្ខូ កត្តព្ពាកត្តព្ពំ សាវជ្ជានវជ្ជំ វេលំ មរិយាទញ្ច អជានន្តា សិក្ខាត្តយបារិបូរិយា ឃដមានា កិលមន្តិ, តេ បន សាវជ្ជានវជ្ជំ វេលំ មរិយាទញ្ច ញត្វា សិក្ខាបារិបូរិយា ឃដមានា ន កិលមន្តិ. តេន តេសំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ ផាសុវិហារាយ សំវត្តតិយេវ. យោ វា ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហោ, ស្វេវ តេសំ ផាសុវិហារោ. ទុស្សីលបុគ្គលេ និស្សាយ ហិ ឧបោសថប្បវារណា ន តិដ្ឋន្តិ, សង្ឃកម្មានិ នប្បវត្តន្តិ, សាមគ្គី ន ហោតិ, ភិក្ខូ អនេកគ្គា ឧទ្ទេសាទីសុ អនុយុញ្ជិតុំ ន សក្កោន្តិ. ទុស្សីលេសុ បន និគ្គហិតេសុ សព្ពោបិ អយំ ឧបទ្ទវោ ន ហោតិ, តតោ បេសលា ភិក្ខូ ផាសុ វិហរន្តិ. ឯវំ ‘‘បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយា’’តិ ឯត្ថ ទ្វិធា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយាតិ ទិដ្ឋធម្មិកា អាសវា នាម អសំវរេ ឋិតេន តស្មិំយេវ អត្តភាវេ បត្តព្ពា បាណិប្បហារទណ្ឌប្បហារសត្ថប្បហារហត្ថច្ឆេទបាទច្ឆេទអកិត្តិអយសវិប្បដិសារាទយោ ទុក្ខវិសេសោ, តេសំ សំវរាយ បិទហនាយ អាគមនមគ្គថកនាយាតិ អត្ថោ. សម្បរាយិកានន្តិ សម្បរាយិកា អាសវា នាម អសំវរេ ឋិតេន កតបាបកម្មមូលកា សម្បរាយេ នរកាទីសុ បត្តព្ពា ទុក្ខវិសេសា, តេសំ បដិឃាតត្ថាយ វូបសមត្ថាយ.

អប្បសន្នានន្តិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហិ សតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិំ ញត្វា វា, យថាបញ្ញត្តំ បដិបជ្ជមានេ ភិក្ខូ ទិស្វា វា, យេបិ អប្បសន្នា បណ្ឌិតមនុស្សា, តេ ‘‘យានិ វត លោកេ មហាជនស្ស រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនដ្ឋានានិ, តេហិ ឥមេ សមណា អារកា វិរតា វិហរន្តិ, ទុក្ករំ វត ករោន្តី’’តិ បសាទំ អាបជ្ជន្តិ វិនយបិដកបោត្ថកំ ទិស្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកតវេទិព្រាហ្មណា វិយ. តេន វុត្តំ – ‘‘អប្បសន្នានំ បសាទាយា’’តិ.

បសន្នានន្តិ យេបិ សាសនេ បសន្នា កុលបុត្តា, តេបិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិំ វា ញត្វា, យថាបញ្ញត្តំ បដិបជ្ជមានេ ភិក្ខូ វា ទិស្វា ‘‘អហោ អយ្យា ទុក្ករំ ករោន្តិ, យេ យាវជីវំ ឯកភត្តា វិនយសំវរំ បាលេន្តី’’តិ ភិយ្យោ ភិយ្យោ បសីទន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បសន្នានំ ភិយ្យោភាវាយា’’តិ.

សទ្ធម្មដ្ឋិតិយាតិ តិវិធោ សទ្ធម្មោ បរិយត្តិសទ្ធម្មោ បដិបត្តិសទ្ធម្មោ អធិគមសទ្ធម្មោតិ. តត្ថ សកលម្បិ ពុទ្ធវចនំ បរិយត្តិសទ្ធម្មោ នាម. តេរស ធុតគុណា ចារិត្តវារិត្តសីលសមាធិវិបស្សនាតិ អយំ បដិបត្តិសទ្ធម្មោ នាម. នវលោកុត្តរធម្មោ អធិគមសទ្ធម្មោ នាម. សោ សព្ពោបិ យស្មា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា សតិ ភិក្ខូ សិក្ខាបទញ្ច តស្ស វិភង្គញ្ច តទត្ថជោតនត្ថំ អញ្ញញ្ច ពុទ្ធវចនំ បរិយាបុណន្តិ, យថាបញ្ញត្តញ្ច បដិបជ្ជមានា បដិបត្តិំ បូរេត្វា បដិបត្តិយា អធិគន្តព្ពំ លោកុត្តរធម្មំ អធិគច្ឆន្តិ, តស្មា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា សទ្ធម្មោ ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា’’តិ.

វិនយានុគ្គហាយាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា សតិ សំវរវិនយោ, បហានវិនយោ, សមថវិនយោ, បញ្ញត្តិវិនយោតិ ចតុព្ពិធោ វិនយោ អនុគ្គហិតោ ហោតិ សូបត្ថម្ភិតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘វិនយានុគ្គហាយា’’តិ.